Tabiat burchaginining ta’lim tarbiyaga aloqasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	261.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tabiat burchaginining ta’lim tarbiyaga aloqasi

Купить

TABIAT BURCHAGININING TA’LIM TARBIYAGA ALOQASI.
Reja:
1. Maktabgacha ta’lim muassasalarida tabiat burchagi.
2. Turli guruhlarda tabiat burchagini tashkil etish
3. Tabiat burchagida o'simlik va hayvonlarni saqlash

Maktabgacha ta’lim muassasalarida da bolalarni tabiat bilan tanishtirish u
bilan doimo bevosita munosabatda bo'lishni talab qiladi. Buni ta'minlovchi
shartlardan biri bolalar bog'chasida jonii tabiat burchagiga ega bo'lishdir. Bolalarni
tabiat bilan uzviy, davomli va sistemali tarzda tanishtirish ularda jonii tabiat
burchagida yashovchilar haqida chuqur va puxta bilimlarni, mehnat, malaka hamda
ko'nikmalarni hosil qilish, kuzatuvchanlikni o'stirish uchun sharoit yaratadi. Ana
shu malaka va ko'nikmalar asosida tabiatga ehtiyotkorona munosabat ham, unga
qiziqish ham tarbiyalanadi.Tabiat burchagi bolalarning diqqatini burchakda
yashovchi bir necha hayvonlarga, uiarning o'ziga xos belgilariga qaratish va shu
bilan bolalarning chuqur, mustahkam bilimga ega bo'lishlariga imkon yaratadi.
Tabiatda bolalar uchratadigan hayvon va o'simliklarning xilmaxilligi ular hayotidagi
umumiy, ahamiyatli hamda qonuniy tomonlarni ajratib ko'rsatishni qiyinlashtiradi.
Cheklangan miqdordagi maxsus tanlangan obyektlar bilan tabiat burchagida
tanishtirish bu murakkab hamda muhim vazifani hal etish imkoniyatini beradi.
Tabiat burchagida yashovchilarning fazoviy yaqinligi ham ahamiyatlidir. Bolalar,
masalan, akvariumdagi baliqlarni yaxshilab ko'rish, ularni uzoq muddat davomida
kuzatish imkoniyatiga ega bo'ladilar.
Jonii tabiat burchagi uchun o'simlik va hayvonlarni tanlashda bir qator
talablarni nazarda tutish lozim. Ular quyidagilardir:
1) o'simlik yoki hayvon u yoki bu ekologik guruhga xos bo'lishi lozim. Bunda
bolalarni o'simlik va hayvonlarning katta guruhi uchun xarakterli
bo'lgan, asosiy, o'ziga xos belgilari, yashash sharoitlari bilan tanishtirish
imkoni yaratiladi;
tabiat burchagida yashovchilarni parvarish qilish, qilinadigan mehnatning
sifati, xarakteri, unga sarflanadigan kuch va vaqtiga ko'ra maktabgacha yoshdagi

bolalarning yoshiga mos(tarbiyachining ishtiroki va rahbarligi ostida) bo'lishi lozim.
Shuning uchun «beor» o'simliklar va ovqatni tanlamaydigan hayvonlar tanlanadi;
3) tabiat burchagidagi hayvon va o'simliklar tashqi ko'rinishidan yorqin,
jozibador, maktabgacha ta'lim yoshidagi bolalarning hali unchalik barqaror
bo'lmagan diqqatini o'ziga jalb qila oladigan bo'lishi kerak;
4) tabiat burchagida bu turdagi o'simlik va hayvonlarning bir necha xili
mavjud bo'lishi lozim. Chunki bolalar kuzatish obyektida faqat umumiy
belgilarnigina emas, balki o'ziga xos xususiyatli belgilarni ham ko'ra olishlari kerak.
Bu bolalarning tirik organizmlarning xilmaxilligi hamda takrorlanmasligini bilib
olishlariga yordam beradi;
5) tabiat burchagida o'simlik va hayvonlar tamoman xavfsiz bo'lishi,
bolalarning sog'liqlariga hech qanday zarar yetkazmasligi lozim;
6) o'simlik va hayvonlarning bolalar muassasasi binosidagi hayot faoliyati,
o'sishi va rivojlanishida binoning doimiy haroratini, karbonat angidrit gazining
konsentratsiyasini, quruqligini, shovqinsuronning mavjudligini hisobga olish lozim.
Hayvon va o'simliklarni tabiat burchagiga joylashtirishda, birinchi navbatda,
ularning biologik xususiyatlari hamda ehtiyojlariga e'tibor berish lozim. Masalan,
ba'zi xona o'simliklari (chiroqgul, kaktus va boshqalar) quyosh nurini ko'proq
bo'lishini talab qiladi, shuning uchun ularni eng yorug' joyga qo'yish lozim, ba'zilari
esa (masalan, uzambarg gunafshasi) tik tushib turuvchi quyosh nuriga bardosh bera

olmaydi. Shu bilan birga jonli tabiat burchagi ko'zni quvontirishi, bezashi lozim.
Bunda, obyektlarni shunday joylashtirish kerakki, bolalar ularning yoniga bemalol
kela olishlari, kuzata olishlari va unda mehnat qila olishlari mumkin bo'lsin.
Tabiat burchagida yashovchilarni doimiy va vaqtincha yashovchilarga ajratish
mumkin. Doimiy yashovchilarga xona gullari, qafasdagi qushlar, akvariumdagi
baliqlar, katta guruhlarda esa hayvonlar kiradi. Vaqtincha yashovchilarga qisqa
muddatga olib kiriladigan mahalliy o'lka o'simligi, hayvonlar, dastlabki bahorgi
gullar, kuzda qiyg'os gullaydigan gulxonadagi dekorativ o'simliklar, xonadagi
manzarali o'simliklar, hasharotlar va shu kabilar kiradi.
Turli guruhlarda tabiat burchagini tashkil etish
Kichik yosh guruhining tabiat burchagi. Kichik guruh tabiat burchagi uchun
o'simlik va hayvonlarni tanlashda eng avvalo bolalarning narsalarni idrok etish
xususiyatlari shuningdek, ta'limiy masalalar nazarda tutiladi. Kichkintoylar 2— 3 xil
o'simlikni bilib olishlari va ularning asosiy qismlarini (bargi, poyasi, guli) farqlay
olib, nomlarini aytishlari lozim.
Ikkinchi kichik guruhdagi bolalar o'simliklarni parvarish qilishga jalb
qilinadilar: ular o'simlikJarga suv quyadilar (suvni kattalar tayyorlab beradi, qancha
quyish lozimligini ham ular ko'rsatishadi), nam latta bilan o'simliklarning barglarini
artadilar. Hayvonlarni kuzatar ekanlar, bolalar hayvonlarni tashqi aniq belgilariga:
gavda qismlari, harakatlanish xarakteri, chiqaradigan ovozlari va hokazolarga ko'ra
tanib olishni, tanasining asosiy qismlarini farqlashni o'rganib oladilar. Tarbiyachi
bolalarni kuzatishga, savolni anglashga, diqqatni kuzatilayotgan narsaga qaratib,
uncha murakkab bo'lmagan harakatlaridan foydalanishga, kuzatish jarayonida
berilgan savollarga javob qaytarishga o'rgatadi.
Kiehik yosh guruhning tabiat burchagiga asosiy qismlari (poyasi, bargi) aniq
ifodalangan va yorqin, qiyg'os hamda uzoq gullaydigan o'simliklar joylashtiriladi.
Masalan: xina, azaliya, fuksiya, xitoy atirguli va hokazolar. Aytib o'tilgan turlardan
yil davomida kuzatish uchun 3—4 o'simlik tanlanadi. Ularning ba'zilari 2 nusxada
bo'lishi lozim. Bular ichidan bolalar bir xil o'simliklarni topib, ajratib ko'rsatishni
o'rganadilar.
Ilk yoshdagilarning ikkinchi guruh tabiat burchagiga akvarium joylashtiriladi.
Akvariumga kichkintoylarning idrok etish xususiyatlaridan kelib chiqib, chiroyli
rangdagi, yilning ko'p qismida faol yashaydigan, ozuqani shoshibpishib yeydigan
baliqlarni tanlash lozim (masalan, oddiy tilla baliq, tilla yoki kumush rangdagi
tovon baliqlar). Kichik yosh guruhlarning tabiat burchagida qushlarni ham saqlash
mumkin. Qushning patlari chiroyli, o'zi xushchaqchaq bo'lishi, ovqat tanlamasligi,
qafasda ham sayrashi maqsadga muvofiqdir. Kanareyka xuddi shunday
qushlardandir. Biroq imkon bo'lsa, sa'va, snegirni saqlash lozim. Kichik yosh guruh
tabiat burchagida sut emizuvchilarni doimo saqlash mumkin emas.

O'rta yosh guruh tabiat burchagi. O'rta yosh guruhdagi bolalarda narsalarning
xususiyat va sifatlarini (shaklining xilmaxilligi, rangi, kattaligi, sathining xarakteri
va shu kabilar) ko'ra olish malakasi hosil qilinadi. Bolalar solishtirib ko'rishning
murakkabroq usullarini egallaydilar, narsalarning farqi va o'xshashligini aniqlashni,
ularni u yoki bu belgilariga ko'ra umumlashtirishni o'rganadilar. O'simlik va
hayvonlar haqidagi bilimlar murakkablashadi. Bolalar o'simliklarning
xususiyatlarini aniq farqlashni boshlaydilar, ularning hayotlari uchun zarur bo'lgan
sharoitlari bilan tanishadilar. Shu bilan bolalar ko'rganda taniydigan hamda
nomlarini biladigan o'simliklar soni ortib boradi.
Besh yoshga qadam qo'ygan bola hayvonlar bilan tanishar ekan, ularning
tashqi ko'rinishi, tuzilishi, harakat qilishi, ovqatlanishining o'ziga xosligini va
dastlabki bog'liqlik — harakat qilish xarakteri oyoqlarining tuzilishiga bog'liq
ekanligini bilib oladi.
Jonli tabiat burchagida yashovchilarni parvarish qilish jarayonida bolalar
unchalik murakkab bo'lmagan ko'nikmalarni egallaydilar: bular — o'simlikni toza
saqlash, uni to'g'ri sug'orish, suvdon va oxur (donxo'rak)larni yuvish, ozuqa berish
kabi. Bu yoshdagi bolalar o'simlik va hayvonlarni kuzatar ekanlar, ularning o'sishi
va rivojlanishidagi o'zgarishlarni qayd qiladilar, o'z kuzatishlarini to'g'ri gapirib
berishni o'rganadilar. O'rta yosh guruhdagi bolalarning jonli tabiat haqidagi
dunyoqarashlarini kengaytirish maqsadida tabiat burchagining aholisini to'ldirib,

boyitib turish talab qilinadi. Xona o'simliklari turli shakl va hajmdagi barglarga ega
bo'lishi lozim, chunki bolalar o'simliklarni ozoda saqlashning o'zlari uchun yangi
bo'lgan usullarini egallaydilar, egilgan barglarni mo'yqalam bilan artadilar, gullarga
suv purkaydilar. Bunda bolalar parvarish qilish usulini barglarning xarakteriga:
kattaligi, miqdori, sathining xarakteri, pishiqligiga ko'ra aniqlashni o'rganadilar.
O'rta yosh guruh jonli tabiat burchagida doimiy yashovchilar sifatida sut
emizuvchilarni ham saqlash mumkin. Bu yoshdagi bolalar ularni parvarish
qilishning oddiy malakalarini bemalol egallay oladilar. Xattiharakatiga ko'ra
qiziqarli bo'lgan dengiz cho'chqasi va siriya og'maxonlarini joylashtirish maqsadga
muvofiqdir. Ularni parvarish qilish qiyin emas, ular vaqt va muhitga oson
shakllanadigan jonivorlardir.
Katta yosh guruh tabiat burchagi. Maktabgacha tayyorlov guruhining tabiat
burchagi
Katta yosh guruhda narsalarni kuzatish, solishtirib ko'rish, ularni turli
belgilariga ko'ra umumlashtirish ko'nikmalarini shakllantirish davom ettiriladi.
Kuzatishlarning asosiy mazmuni o'simlik va hayvonlarni o'sishi hamda
rivojlanishini, ularning mavsumlarda o'zgarishlarini aniqlashdan iborat bo'ladi.
Bolalar o'simlik o'sishi uchun yorug'lik, nam, issiqlik, tuproqdan oziqlanishini, turli
o'simlik turli miqdordagi yorug'lik va namlik talab qilishini bilishlari kerak.
Bolalarni o'simliklar, ularning tashqi tuzilishining xususiyatlari, faqat
barglarigina emas, balki poya va gullarining ham xilmaxilligi bilan tanishtirish
davom ettiriladi. O'simliklarni parvarish qilish usuli asosida barg va poyalarni
xarakteriga ko'ra aniqlash, o'simlikni ozoda saqlash ko'nikmasi mustahkamlanadi.
O'simliklarni o'rganishda ularni ko'paytirishning ba'zi usullari, jumladan, poyasini
«qalamcha» qilib ko'paytirish haqidagi bilimlar ham kiritiladi. Bulamingbarchasi
jonli tabiat burchagini yangi o'simliklar — xilmaxil poyali, chirmashadigan, yoyilib
o'sadigan yoki tik poyali, piyozli, kartoshka piyozli va shu kabilar bilan to'ldirib
borishni talab qiladi. Tradeskansiyaning 2—3 xil turi, xona uzumi, plyush,
chirmashuvchi fakus, aloe, zigokaktus, epifdlyum, siklamen, primula, amarilis,
kiavniya kabilar shular qatoriga kiradi. Bu o'simliklarning shakli va barglari, poyasi,
gullari xarakteriga ko'ra xilmaxil bo'lib, quyosh nuri va suvga ehtiyojlari ham
turlichadir.
Katta guruh bolalarining jonli tabiat burchagi uchun hayvonlarni tanlashda
asosiy vazifa hayvonlarning yashash muhit sharoitlariga moslashish xususiyatlari
haqidagi boshlang'ich bilimlarni shakllantirishni ta'minlashdir.
Akvariumda issiqsevar, tirik tutiladigan va ikra tashlaydigan baliqlar guruhi
— mechenosets, skalyariy, guppi va shu kabilarni saqlash maqsadga muvofiqdir.
Katta guruh tabiat burchagida toshbaqaning istalgan turini saqlagan yaxshi.
Odatda bu jonivor qishda qisqa muddatli uyquga ketadi. Agar toshbaqa tabiat

burchagida bir necha yildan beri yashayotgan boisa u uxlamasligi mumkin, biroq u
bu davrda lanj bo'lib qoladi, ozuqani istaristamas yeydi. Bunday holatning sababini
hamda uning yashashi uchun mos sharoitni faqat maktabgacha ta'lim yoshidagi katta
bolalar tushunishlari va yaratishlari mumkin. Sutemizuvchilarni tanlash ham juda
xilmaxildir. Bu guruh burchagida «dengiz cho'chqasi»dan tashqari tipratikan,
olmaxon ham bo'lishi kerak. Olmaxon tabiat burcha gida yashovchi boshqa
sutemizuvchilarga nisbatan mavsumlarda o'z hayot tarzini ko'proq o'zgartiradi. Bu
o'zgarishlar hayvonlarning tabiatdagi hayot sharoitlariga bog'liqligini maktabgacha
ta'lim yoshidagi katta bolalar bilishlari kerak.
Tayyorlov guruhida bolalarni tabiat bilan tanishtirishning asosiy vazifasi ularda
tabiat olamidagi muhim bog'liqliklar — o'simliklarning kompleks sharoitlarga
(namlik, issiqlik, yorugiik va shu kabilar), hayvonlarning tashqi tuzilishi va hayot
tarzi, yashash muhitiga bog'liqligi haqida elementar bilimlarni shakllantirishdir.
Bolalar turli mavsumlarda o'simlik va hayvonlar hayotida sodir bo'layotgan doimiy
takrorlanuvchi o'zgarishlar, ularning o'sish va rivojlanishining asosiy davrlari bilan
tanishadilar.
O'simliklar dunyosi haqidagi bilimlar mazmuniga ularni ko'paytirishning ba'zi
usullari haqidagi bilimlar kiritiladi. Bolalar narsalarning muhim, umumiy belgilarini
ularning o'zgaruvchanligiga ko'ra bilishlari kerak. Shunga ko'ra o'simlik va
hayvonlarni tanlashda faqatgina tuzilishlarining xilmaxilligiga emas, balki
muhitning ma'lum sharoitlarga moslashganligiga ham e'tibor beriladi. Bolalar
o'simliklarni sug'orish (suvning miqdori va sug'orishning takrorlanishi) o'simlikning
tabiatdagi yashash muhitiga (tropik botqoqliklar va soy, changalzorlar, quruq cho'l
va dashtlar), shuningdek, yil fasllariga bog'liqligini anglab olishlari uchun jonli
tabiat burchagiga, yilning 10 oyi davomida juda nam tuproqda o'sadigan papirusni,
suvni kam talab qiladigan va ondasonda sug'oriladigan kaktusni (1 —
2 turini), namga
ehtiyoji katta bo'lgan pirimula, tradiskantsiyani hamda o'rtacha sug'orishni talab
qiladigan uzambarg gunafshasini qo'yish zarur. Qishda ko'pgina subtropik
o'simliklar sug'orishni uncha ko'p talab qilmaydi.
Tabiat burchagidagi o'simliklarning o'sishi va rivojlanishini tabiiy sharoitdagi
o'sish sharoitlari bilan aloqasi haqida boshqa o'simliklar ham, ayniqsa liliya va
amarillis oilasiga taalluqli bo'lgan — amarillis, kliviya, krinum, dratsena, gemantus
va shu kabilar dalolat beradi. Mazkur o'simliklar uchun qishning birinchi davri —
tinchlik davri bo'lib, bu vaqtda sug'orish deyarli to'xtatiladi.
Xona o'simliklarini ko'paytirish usullari xilmaxildir: yorongul, begoniyareks,
sansevyera va boshqalar novdalaridan, aspidistra, asparagus va shu kabilar
butoqchalaridan ko'paytiriladi.
«Tirik tug'iluvchi» o'simliklardan — toshyorar, xlorofitum, briofillyum
bolalarda katta qiziqish uyg'otadi.

Akvariumdagi baliqlar ham (ularning 23 turi bo'lishi kerak) mahalliy suv
havzalaridagi issiqsevar baliqlardir. Bu guruhlarning har biri, garchi unchalik
murakkab bo'lmasada, boqishda alohida sharoit talab qiladi.
Maktabgacha tayyorlov guruhining tabiat burchagida tutqunlikda bola
ochadigan qushlarni, yozda esa maydonchada tovuq, o'rdaklarni (mahalliy sharoitga
ko'ra) boqish maqsadga muvofiqdir. Sutemizuvchilardan tabiat burchagida istalgan
jonivor, ayniqsa hayot tarzi mavsumga muvofiq o'zgaradiganlarini (tipratikan,
olmaxon), bog'cha hovlilarida esa katta bolalar quyonlarni parvarishlab boqishlari
mumkin.
Tabiat burchagida o'simlik va hayvonlarni saqlash
Tabiat burchagidagi xona o'simliklarini saqlash ularni sug'orish, purkash,
yuvish, tuprog'ini yumshatish, almashtirish, bir joydan ikkinchi joyga
ko'chirish, oziqlantirish, kesish, ko'paytirish, zararkunandalarga qarshi
kurashishdan iboratdir (3.1- shakl)
Suv quyish. O'simlikka xona haroratidagi suv quyiladi. Vodoprovod suvi
tarkibidagi xlorni yo'qotish uchun uni ochiq idishda ushlab turiladi. O'simlik
rivojlanayotgan va gullayotgan vaqtda unga xona haroratidan 2°C ortiq bo'lgan suv
quyiladi. Agar gultuvak tagida suv yig'ilib qolgan bo'lsa va ikki soat davomida
tuvak teshigi orqali shimilib ketmasa, u to'kib tashlanadi.
Purkash. Purkash ko'pgina o'simliklarni parvarish qilishning muhim qismi
hisoblanadi. Chunki u o'simlikning suv bilan me'yorida ta'minlanishiga yordam
beradi. Purkaganda o'simlik qishda ham xuddi yozdagidek ko'mko'k bo'lib turadi.
Iliq suv bilan purkab turilganda o'simlik novdalari va barglari tezroq o'sadi, kurtak
chiqaradi.
Yuvish. O'simlikni changdan tozalash uchun iliq suv bilan muntazam yuvib
turish lozim. O'simlik dush tagiga yoki tog'oraga qo'yib yuviladi, bunda tuvakdagi
tuproq yuvilib ketmasligi uchun uning usti kleyonka bilan yopib qo'yiladi. Tikanli
kaktuslarni yuvishdan oldin changlari yumshoq cho'tka bilan tozalanadi. Egilgan
bargli o'simliklarni yuvish mumkin emas, ulami changi mayin mo'yqalam bilan
tozalanadi. Gultuvaklar yiliga 3—4 marta sovunlab, qaynoq suv bilan qattiq cho'tka
yordamida yuviladi.
Yumshatish. Yumshatish — bu suvsiz sug'orishdir. U suv quyilgan kunning
ertasiga amalga oshiriladi. O'simlik ildizlariga zarar yetkazmaslik uchun tuvak
chetlaridagi tuproq ko'pi bilan 1 — 1,5 sm chuqurlikda yumshatiladi.
Ko'chirib o'tqazish va ko'chat qilish. Ko'chirib o'tqazish — tuvak torlik qilib
qolganda o'simlik ildizini yopishib turgan tuproq bilan birgalikda boshqa tuvakka
o'tqazishdir. Tuvak tagiga yangi tuproq solinib, o'rtasiga ko'chat o'tqaziladi. Bunda,
qolgan tuproq bo'sh joyga solinadi. Ko'chat qilishda esa o'simlik ildiziga yopishib
turgan uyum bir oz tozalanadi va eski tuproqni bir qismi olib tashlanadi. Yangi

tuvak eskisidan 3—4 sm kattaroq bo'lishi kerak. Ko'chat qilishni bahorda, o'simlik
o'sishni boshlamasdan oldin amalga oshirish maqsadga muvofiqdir.
O'g'itlash. O'simliklarning me'yorida oziqlanishlari uchun ularni o'g'itlab
borish zarur. Buning uchun bolalar bog'chasi sharoitida mineral o'g'itlardan
foydalangan ma'qul. O'simlik ko'chat qilib o'tqazilgandan so'ng o'sa boshlagach yoki
ildiz olgach o'g'itlanadi. O'g'itlashdan bir necha soat oldin o'simlikni yaxshilab
sug'orish lozim.

Tabiat burchaginining ta’lim tarbiyaga aloqasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish