Tabiat va jamiyat munosabatlarining evolyutsiyasi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	235.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Tabiat va jamiyat munosabatlarining evolyutsiyasi

Купить

Free Powerpoint Templates
Page 1Free Powerpoint TemplatesMAVZU: TABIAT VA JAMIYAT
MUNOSABATLARINING EVOLYUTSIYASI

Free Powerpoint Templates
Page 2Kirish.
Asosiy qism.
Reja:
1. Tabiat va jamiyat munosabatlari .
2. Tabiat va jamiyat munosabatlari
rivojlanish bosqichlari .
3 . V.I.vernadskiyning biosfera va noosfera
to’grisidagi ta’limoti
4. Tabiat va jamiyat munosabatlari
o’rtasidagi o’xshashlik va farqlari, o’zaro
ta’siri (jadval ko’rinishida).
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.

Free Powerpoint Templates
Page 3 Tabiat o’ziga xos murakkab tizim bo’lib, inson va
jamiyat uning hosilasidir. U tabiat evaziga mavjud va
rivojlanadi. Inson o’z ehtiyojlarini tabiat hisobiga
qondiradi. U tabiatdan havo, suv, oziq - ovqat, mineral
va yonilg’i xomashyolarini oladi va o’zining hayot
faoliyati davomida tabiatga o’z ta’sirini ko’rsatadi.
Natijada tabiat uchun yod bo’lgan yangi obyektlar
vujudga keladi.
Bular: shahar va qishloqlar, zavod va fabrikalar, yo’llar,
konlar, suv omborlari, qishloq xo’jalik yerlari va
boshqalardir. Inson aql-idroki va mehnati tufayli yuzaga
kelgan bunday antropogen landshaftlar atrof tabiiy
muhitiga o’z ta’sirini ko’rsatmay qolmaydi. K irish

Free Powerpoint Templates
Page 4Yer yuzida aholi sonining keskin o’sib
borishi, fan va texnikaning shiddatli
taraqqiyoti, mamlakatlar hududida tabiiy
resurslarning bir tekis tarqalmaganligi mavjud
tabiiy resurslardan imkon qadar ko’proq
foydalanish va shu yo’l bilan jamiyat
taraqqiyotini tezlatishni taqozo qiladi.
Natijada tabiat va inson o'rtasidagi o‘zaro
munosabat qonunlari buziladi. Bu
qonunlarning buzilishi esa ertami-kechmi
ekologik inqirozga olib keladi.

Free Powerpoint Templates
Page 5 Tabiat - keng ma’noda borliq, olam va uning xilma
xil shakllari: tor - ma’noda kishilarning moddiy va
ma’naviy ehtiyojlarini qondirish manbai bo’lgan atrof
tabiiy muhit.
Jamiyat keng ma’noda insonlarning tarixan qaror topgan
birgalikdagi faoliyatlari majmui yoki tor ma’noda
ijtimoiy munosabatlarning konkret tipi.
Jamiyat va tabiat tizimini ko’rib chiqayotganda ikkinchi
tor ma’nodagi tushuncha qo’llaniladi. Chunki inson
o’zining hayoti davomida butun borliqdan emas balki uni
o’rab turuvchi va uning ta’siri doirasida turgan atrof
tabiiy muhitdan foydalanishi mumkin.
Tabiat va jamiyat munosabatlari.

Free Powerpoint Templates
Page 6Inson – tirik organizmlar turkumiga kiruvchi murakkab
ijtimoiy va mehnat faoliyatini yurg`izuvchi individ.
Inson tarixiy jamoa jarayoni sub ` ekti bo’lib, u yer
kurrasidagi moddiy va ma’naviy madaniy
rivojlanishning asoschisidir. Inson boshqa turdagi tirik
mavjudotlar bilan g e netik bog`langan holda, lekin
ulardan ongini yuqoriligi, mehnat qurollarini ishlab
chiqara olishi, nutqning rivojlanganligi, ijodiy faolligi
hamda axloqiy, ma’naviy va ruhiy o’z – o’zini anglay
olishi bilan ajralib turadi.

Free Powerpoint Templates
Page 7Tabiatning asosiy roli quyidagicha:
1. Tabiat, eng avvalo, hayot muhitidir.
2. Tabiat ham iqtisodiy ahamiyatga ega. Inson o'zining xo'jalik
faoliyatini rivojlantirish uchun barcha zarur resurslarni
tabiatdan tortib oladi; moddiy boyliklarni yaratish.
3. Tabiatning ilmiy ahamiyati uning barcha bilimlarning
manbai ekanligidan kelib chiqadi.
4. Tabiatning tarbiyaviy ahamiyati shundaki, u bilan muloqot
qilish har qanday yoshdagi insonga foydali ta’sir ko‘rsatadi,
dunyoqarashini ko‘p qirrali etib shakllantiradi.
5. Tabiatning estetik qiymati juda katta. Tabiat har doim
san'atning ilhom manbai bo'lib kelgan, masalan, manzara va
hayvonlar rasmini chizuvchi rassomlar ijodida tabiat markaziy
o'rinni egallagan. Tabiatning go'zalligi doimo odamlarni o'ziga
jalb qiladi va ularning kayfiyatiga foydali ta'sir ko'rsatadi.

Free Powerpoint Templates
Page 8Jamiyat va tabiat, inson va yashab turgan muhit o‘rtasidagi
o‘zaro ta’sir muammosi—insoniyatning abadiy muammolaridan
biridir. Falsafiy tafakkurning butun tarixi davomida u turlicha
hal qilib kelingan. XVIII-asrda Fransiya sotsiologi Monteske
o‘sha davr uchun xos bo‘lgan fikrni olg‘a suradi. U «Qonunlar
ruhi to‘g‘risida» nomli asarida jamiyat tabiatga to‘la ravishda
qaramligi to‘g‘risidagi g‘oyani rivojlantirib, «Iqlimning
hukmronligi barcha kuchlardan ustunroqdir», degan shiorni
olg‘a suradi.
Kishilar jamiyatini tabiatga qarshi qo‘yadigan, kishilar bilan
tabiat o‘rtasidagi aloqani istisno qiladigan idealistik qarashlarga
qarshi o‘larok tabiat bilan inson o‘rtasidagi chambarchas
bog‘liklikni asoslash va ko‘rsatish muhim ahamiyatga molikdir.
Shuningdek, tarixga ikki tomondan qarash mumkin, ular tabiat
tarixi va insonlar tarixi. Biroq, har ikkisi ham bir-biri bilan
o’zaro chambarchas bog‘likdir.

Free Powerpoint Templates
Page 9Jamiyat va tabiat birligini ta’kidlar ekanmiz, biz uning timsolida
ularning moddiy jihatdan birligini tushunamiz, ya’ni ular
moddiydirlar, bir xil kimyoviy moddalardan iboratdirlar, nazariyada
dialektik deb ataluvchi ba’zi bir ob’ektiv (xolis) qonunlarga garchi
o‘ziga xos shaklda bo‘lsa ham bo‘ysunadilar. Jamiyatda ijtimoiy
qonunlar bilan birga fizika, kimyo va biologiya qonunlari ham amal
qiladi. Bunda inson, jamiyat tabiatning bir qismi sifatida tavsiflanadi.
Insonning jismoniy va ma’naviy hayoti tabiat bilan chambarchas
bog‘langandir. Bu tabiat o‘z-o‘zi bilan chambarchas bog‘lik
demakdir, zero inson tabiatning bir qismidir, uning farzandi,
rivojining gultojidir. Mazkur holat avvalambor tabiat inson va
jamiyat paydo bo‘lishining yetakchi omili ekanligida ko‘rinadi.
Tabiat rivojining mahsuli bo‘lmish insoniyat tabiatga tobora ko‘p o‘z
ta’sirini ko‘rsatadi, inson faqat har xil o‘simlik va hayvonot turlari
o‘rnini o‘zgartiribgina qolmay, binobarin ularni shu darajada
o‘zgartirdiki, uning faoliyati natijalari yer shari umumiy o‘limga
mahkum bo‘lgandagina u bilan birga yo‘q bo‘lib ketishi mumkin.

Free Powerpoint Templates
Page 10Inson nafakat tabiatni o‘rganib biladi, balki o‘zini o‘rab turgan dunyoni
o’zgartiradi, «ijod» qiladi ham. Biroq landshaft (tabiat manzarasi)ni g‘oyat
o‘zgartirib yuborgan va koinotgacha chiqa olgan insoniyat hech qachon
tabiatdan uzilib ketolmaydi, u hamma vaqt uning bag‘rida yashaydi.
Insoning ijodiy imkoniyatlari, uning tabiatni bilish va o‘zgartirish
qobiliyatlariga kelganda, ular chek-chegarasizdir. Moddiy ishlab chiqarish
jarayonida odamlar o‘rtasida vujudga keladigan munosabatlarsiz ishlab
chiqarshining o‘zi ham, inson hayoti moddiy sharoitlari ham bo‘lmaydi,
demakki jamiyat ham bo‘lmaydi. Jamiyat bu odamlarning birgalikdagi
harakati, o‘zaro ta’sirining mahsulidnr, bu odamlarning ijtimoiy
munosabatlaridagi insonning o‘zidir. Insonning mehnat faoliyati uning
tabiatga bo‘lgan munosabati asosida yotadi. Inson tabiatga ta’sir ko‘rsatar
ekan, u mehnat vositalari yordamida tabiiy muhitni o‘z muhtojliklari va
ehtiyojlariga moslashtiradi, o‘zining ashyolar (predmetlar) dunyosini
yaratadi, o‘z hayot faoliyati sharoitlarini qayta ishlab chiqaradi

Free Powerpoint Templates
Page 11Insoniyatning rivojlanish tarixi tabiiy sharoitlarga moslashish, yangi y erlarni
ochish, tabiiy boyliklarni topish va o‘zlashtirishdan iborat bo‘lgan.
Taraqqiyotning dastlabki bosqichida aholi sonining o‘sishi oziq-ovqat
y etishmasligi, yirtqich hayvonlar, iqlim sharoitlari kabi omillar ta’sirida
cheklangan.
Ijtimoiy ekologiyaga doir adabiyotlarida “Tabiat-jamiyat» tizimining
evolyutsion rivojlanishini davrlarga bo‘lish xususida turli fikrlar mavjud.
Mualliflarning bir toifasi beshta davr (bosqich)ni, boshqalari to‘rtta,
uchinchilari uchta davrni tilga oladilar. Ko‘pgina mualliflar davrlarga bo‘lishda
jamiyat tarixi beshta ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyalarga bo‘linishini asos qilib
oladilar. Bular, Birinchi davr ibtidoiy-jamoa tuzumini o‘z
ichiga oladi. Bu davr ibtidoiy odamlari
oddiy mehnat qurollariga ega edi. U
qurollar asosan ovchilik va tirikchilik
uchun narsalar to‘plashda qo‘llanilgan.
Jamiyat qaror topishining ilk bosqichla-
rida tabiat hayot kechirish vositalarini
bevosita beravergan va shu bois oldiniga
ularni ishlab chiqarishga ehtiyoj
bo‘lmagan. Tabiat va jamiyat munosabatlari rivojlanish bosqichlari

Free Powerpoint Templates
Page 12Jamiyat bilan tabiatning o‘zaro ta’siri evolyutsiyasining ikkinchi
davri Qulchilik ijtimoiy-iqtisodiy tuzumi bilan bog‘likdir. Bu davr
odamga, ishlab chiqarish vositalari va umuman tabiat boyliklariga
nisbatan xususiy mulkchilikning paydo bo‘lishini shuningdek,
metallardan yasalgan mehnat qurollari yanada rivoj topishi hamda
ularni qo‘llash doirasi kengayishini o‘z ichiga oladi. Mazkur
qurollar yordamida inson tabiat bosqichlarini o‘z ehtiyojlariga
ijodiy ravishda moslashtirishga tobora faolroq kirishadi.
Jamiyatning tabiiy vositalarga ta’sir o‘tkazishining uchinchi davri
feodalizm ijtimoiy-iqtisodiy tuzumiga to‘g‘ri keladi. Jamiyatning
tabiatga ta’sir o‘tkazishi shakllari jihatidan bu davr ikkinchisidan
kam farq qiladi. Ikkinchi davr bilan uchinchi davr o‘rtasidagi jiddiy
farq shundaki, qulchilik shakllarining krepostnoy qaramlik bilan
almashishi ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirish, tabiatni bilish
va o‘zgartirish uchun yangi imkoniyatlar ochib berdi.

Free Powerpoint Templates
Page 13To‘rtinchi davr kapitalistik tuzumni o‘z ichiga oladi. U ikki
bosqichga bo‘linadi. Birinchi bosqich mashinalashgan ishlab
chiqarish paydo bo‘lishi, fan va texnikaning zamonaviy sivilizatsiya
turli shakllarining gurkirab rivojlanishi bilan bog‘liqdir. Fan va
texnika taraqqiyoti jamiyatning tabiatga ta’sir o‘tkazish
imkoniyatlarini shu qadar oshirib yuboradiki, V.I.Vernadskiy
ta’biricha, «Insoniyat, umuman olganda, tabiat muhitini
o‘zgartiruvchi va qayta tuzuvchi qudratli geologik kuchga aylanadi».
Jamiyatning tabiatga ta’sir o‘tkazishi kapitalistik tuzumning ikkinchi
bosqichi kapitalizmning monopolistik pog‘onasi bilan bog‘liqdir.
Kapitalizm rivojining bu bosqichida mashinalashgan texnikani
yoppasiga qo‘llash, raqobat va ishlab chiqarish anarxiyasi
sharoitlarida jamiyatning tabiatga vahshiyona munosabati saqlanib
qoladi. Jamiyat bilan tabiat o‘rtasidagi ziddiyat ancha keskinlashadi,
ekologiya bo‘hroni (krizisi) xavfi ro‘y rost voqelikka aylanadi.
Biosfera boyliklari chek-chegarasiz va bitmas-tuganmasligi
to‘g‘risidagi gaplar chippakka chiqadi.

Free Powerpoint Templates
Page 14Jamiyatning tabiatga ta’siri evolyutsiyasining beshinchi davrini
sotsialistik tizim paydo bo‘lishiga bog‘lashadi. Bu davrning birinchi
bosqichi tabiatdan foydalanishning kapitalistik va sotsialistik
tizimlari amal qilishi bilan tavsiflanadi. Bu tizimlar nafaqat «inson
— jamiyat» munosabatlari shamoyili bo‘yicha, balki «jamiyat —
tabiat» munosabatlari shamoyili bo‘yicha ham bir-biriga qarama-
qarshidir. Bu tizimlarning mavjudligi o‘zaro birgalikda ularning
tabiatga bo‘lgan munosabatlarida ham muayyan iz qoldiradi. Bu
davrning ikkinchi bosqichi yangi ekologik tafakkurning paydo
bo‘lishi, umuminsoniyat manfaatlari yo‘lida tabiiy muhitni g‘oyat
katta miqyoslarda qayta qurish zarurati bilan bog‘liqdir. Bu
bosqichda tabiatni juda katta miqyoslarda oqilona o‘zgartirish sohasi
oyoqqa turadi va rivojlanadi. Adabiyotlarda shuningdek jamiyat va
tabiatning o‘zaro ta’siri tarixini to‘rt davrga bo‘lish keng o‘rin olgan.
Bular quyidagi davrlar: 1) o‘ziniki qilib olish; 2) agrar; 3) industrial;
4) noosfera davrlari.

Free Powerpoint Templates
Page 15F. Engels «Oila, xususiy mulk va davlatning kelib
chiqishi» kitobida inson tabiatni o‘zlashtirishi
shamoyiliga qarab jamiyat tarixida uch davrni ajratib
ko‘rsatadi. Bular:1)Yovvoyilik,—deb yozadi Engels,—
bu asosan tabiatning tayyor mahsulotlarini
o‘zlashtirish davridir; Inson tomonidan yaratilgan
mahsulotlar asosan ana shunday o‘zlashtirishda
yordamchi qurol bo‘lib xizmat qilgan. 2)Vahshiylik bu
chorvachilik va dehqonchilik bilan shug‘ullanila
boshlangan davr, inson faoliyati yordamida tabiat
mahsulotlari ishlab chiqarishni ko‘paytirish usullarini
egallash davridir. 3)Sivilizatsiya—bu tabiat
mahsulotlariga ishlov berishni yanada egallash davri,
asl ma’noda sanoat va mohirlik davridir.

Free Powerpoint Templates
Page 16Bulardan tashqari hozirgi paytda adabiyotlarda “ Tabiat - jamiyat» tizimining evolyu t sion
rivojlanishi tarixida beshta ijtimoiy-ekologik bosqichni quyidagicha zamonaviy ta’rifi
keltirilmoqda .
1. Uzoq vaqt davomida insonlar tayyor mahsulotlarni termachilab va ov bilan kun
kechirganlar. Insonlar tabiiy sharoit va oziq-ovqatning mavjudligiga to‘la qaram bo‘lgan.
40 ming yil oldin y er yuzida aholi soni 10 mln. kishidan ortgan. Keyingi 30 ming yil
davomida mehnat va ov qurollarini takomillashtirish, hayvonlarni xonakilashtirish,
ayrim o‘simliklarni y etishtirish bilan insoniyat ovqat ta’minoti masalasini asosan hal
qilgan. Bu davrda insonlarning atrof-muhitga ta’siri mahalliy darajada bo‘lgan. Bu
ibtidoiy bosqich deb yuritiladi. Keyinchalik dehqonchilik va chorvachilikning
rivojlanishi bilan insonlar o‘troq yashashga o‘ta boshladilar va jamiyat shakllandi.
Insonlarning atrof-muhitga ta’siri xarakteri va miqyosi o‘zgargan.
2. 10 ming yil oldin oziq y etishmasligi va tabiiy sharoitlarning cheklovchi roli yana
ham kamaygan. Ye r yuzida aholi soni 50 mln. kishidan ortgan. Dastlabki antik shaharlar
vujudga kelgan , madaniyat rivojlangan. O‘simlik va hayvonlarning hayot tarzi, yashash
sharoitlari va moslashishlari, sonining o‘zgarishlari haqidagi dastlabki ekologik bilimlar
eramizdan avvalgi asarlarda qadimgi Rim va Y u nonistonda vujudga kelgan. Bu davrga
kelib tabiatga inson ta’sirining kuchayishi - o‘rmonlarning kesilishi, y erlarning sho‘r
bosishi, dastlabki cho‘llashish vaziyatlari kuzatilgan. Antropogen ta’sir natijasida, ayrim
hayvon turlari qirilib ketgan, alohida noyob o‘simlik va hayvon turlari muhofaza
qilingan. Bu agrar bosqich deb yuritiladi. Keyinchalik insonlarning atrof tabiiy muhitga
ta’siri kuchayib borgan.

Free Powerpoint Templates
Page 173. O‘rta asrlarga kelib aholi soni 500 mln. kishidan ortgan. O‘rta Osiyoda
dastlabki ekologik bilimlar vujudga kelgan. Ye vropada u yg‘onish davrida
ekologik bilimlar rivojlangan.
X V III - asrning oxirlarida, 1784-yilda bug‘ mashinasining ixtiro qilinishi bilan
insoniyat tarixidagi industrial bosqich boshlangan. Bu davrga kelib inson
xilma-xil tabiiy resurslardan foydalana boshlagan, antropogen modda
almashinuvining ko‘lami oshgan.
4. XIX - asrda aholi soni 1 mlrd. kishidan oshgan, tabiiy resurslarni qazib olish
va ishlatish hajmi o‘sgan, ayrim o‘simlik va hayvon turlari qirilib ketgan.
Atrof-muhitning ifloslanishi kuchaya boshlagan. XIX - asrning ikkinchi
yarmidan jamiyat tarixidagi texnogen bosqich ni boshlab bergan .
1864-yili A Q SHda geograf-olim G.Marsh(1801-1882)ning «Inson va tabiat
yoki Insonning tabiatni fizik-geografik sharoitlarining o‘zgarishiga ta’siri»
degan asari e’lon qilingan. G.Marsh birinchi bo‘lib insonning tabiatga salbiy
ta’siri xaqida alohida kitob yozdi. U insonning tabiatga ongli va stixiyali
ta’sirining og‘ir ekologik oqibatlarini tahlil qilib, bu muammolarni
o‘rganadigan alohida fan-«yangi geografiya» zarurligini ta’kidlagan. Oradan 2
yil o’tib 1866-yili E.Gekkel(1834-1919) ekologiya faniga asos soldi.

Free Powerpoint Templates
Page 18Ekologiya alohida fan sifatida XX - asrning boshlariga kelib shakllandi.
Dastlab o‘simlik va hayvonlar ekologiyasi, keyinchalik inson ekologiyasi va
ijtimoiy ekologiya vujudga kelgan. XX - asrda tabiat va jamiyat
munosabatlari keskinlasha boshlagan. Asosiy mineral xomashyo
resurslarining y etishmovchiligi, isrofgarchilik bilan o‘zlashtirilishi noxush
ijtimoiy-siyosiy va ekologik oqibatlarga sabab bo‘lgan. XX - asrning ikkinchi
yarmiga kelib hayot sharoitlarining yaxshilanishi, fan-texnika inqilobi aholi
sonining keskin ortishi «Demografik portlash»ga olib keldi
Ye r yuzi aholisi sonining keskin o‘sishi odamlar o‘rtacha umr
davomiyligining ortishi, oziq maxsulotlari bilan ta’minlanishining
yaxshilanishi, ayrim kasalliklarning tugatilishi, bolalar o‘liminig kamayishi
va boshqalar bilan bog‘liqdir.
5. Aholi sonining o‘sishi, tabiatga ta’sirning kuchayishi natijasida mahalliy,
regional, dunyo miqyosidagi global ekologik muammolar kelib chiqdi.
Y a dro energiyasidan keng foydalanila boshladi. Inson kosmosga chiqib,
Oyni zabt etdi. Jamiyat taraqqiyotining noosfera( “ noos ” -aql, “ sfera ” -qobiq)
bosqichiga o‘ta boshladi.

Free Powerpoint Templates
Page 19Biosfera va noosfera to‘g‘risidagi umumlashtiruvchi
tabiatshunoslikka doir ta’limotni Rus olimi V.I.Vernadskiy
yanada rivojlantirdi. Qomusiy olim Yerda hayotning
rivojlanishiga planeta va fazo jarayonlari bilan uzviy
aloqada amalga oshadigan fazo planeta jarayoni, deb
qaraydi. Bunda hayotning o‘zi jonli moddaning alohida,
yagona bir butunligi, Yer yuzasidagi barcha jonli
organizmlarning majmui sifatida ta’riflanadi. Ana shu
a’zolar Yer yuzi bo‘ylab tarqaladi, uni o‘zgartiradi, alohida
uyushqoqlikni yaratadi. Jonli organizmlarning sayyorada
tarqalishining butun sohasi Vernadskiy tomonidan biosfera,
hayotning yagona bir butunligi joylashgan alohida makon
sifatida ta’riflanadi.

Free Powerpoint Templates
Page 20Biosfera o‘z-o‘zidan rivojlanuvchi eng ulkan ekologik
tizim sifatida koinotda nodir hodisadir. V.I.Vernadskiy
tizimning tabiiy faoliyati va doim harakatdagi
muvozanatini ta’minlaydigan biosferaning
uyushqoqligi geologiya davrida yer qobig‘ida
biologiya-geologiya kimyo jarayonlarining asta-sekin
murakkablashuvi natijasida qaror topgan. Bu
jarayonlar esa jonli moddaning tabiiy faoliyati sababli
ro‘y beradi. Olimning talqinicha, «Jonli modda»
(materiya)—bu uning o‘ziga xos bir qancha xususiyati
bo‘lgan tiriklikka (jonga) ega moddadir va ayni
zamonda geologik jarayonlarda qatnashadigan
organizmlar majmuidir».

Free Powerpoint Templates
Page 21V.I.Vernadskiy yer qobig‘ida ro‘y beradigan jarayonlarga
biogeokimyoviy ta’sir ko‘rsatadigan jonli modda tarkibiga insoniyatni
ham kiritadi. Odamning biologik mohiyati ekologiya jihatidan
biosfera bilan bog‘langandir, zero u o‘z fiziologiyasi bilan energetika
oqimlari va biogeokimyoviy hodisalar davrasiga tortilgan. Demak,
«Jamiyat-tabiat» tizimiga (biosfera tushunchasiga kiruvchi) ikki
tarkibiy qismli tabiiy-ijtimoiy tizim, planetar ijtimoiy ekologiya
tizimi, deb qarashga asoslar bor. Uning shakllanishi va faoliyat
ko‘rsatishida inson ongi alohida rol o‘ynaydi. Ammo bu tizimda
insoniyatning roli jonli moddalarning boshqa shakllaridan farq qiladi.
Bu xususda olim shunday deb yozadi: «Insoniyatnnng bir xil jonli
modda sifatida geokimyoviy ahamiyatini o‘rganishda biz uni butunlay
vaznga, tarkibga va energiyaga mansub qilib qo‘ya olmaymiz. Biz bu
yerda yangi omil — inson ongiga duch kelamiz» shunday qilib,
biosfera, bir tomondan, jonli moddaning faoliyatidir, ikkinchi
tomondan, planetar ekologiya tizimi sifatida organik hayot
evolyutsiyasining tabiiy platformasidir. Inson esa uning cho‘qqisidir.

Free Powerpoint Templates
Page 22Bilimlar va texnikaviy yutuklar bilan qurollangan inson biosferaning faoliyati
ko‘rsatilishiga va uyushqoqliligiga hamda uning sifat jihatidan yangi holat —
noosferaga o‘tishiga ta’sir ko‘rsata boshladi. «Noosfera» iborasi ilmiy
adabiyotga 1927-yilda fransuz matematigi va faylasufi E. Lerua tomonidan
kiritilgan.
Ammo V. I. Vernadskiy unga butunlay yangi ijtimoiy ekologik mazmun
baxsh etgan. Uning tushuntirishicha, noosfera biosferaning shunday bir
holatidirki, unda ong va shu ong yo‘naltirib turgan inson ishlari planetada
misli ko‘rilmagan geologiyaviy kuch sifatida namoyon bo‘lishi kerak.
Ko‘rinib turibdiki, noosfera «biotik» va «ijtimoiylik»ni birlashtiradiki, bu
yangi uyg‘unlashgan fan — ijtimoiy ekolognyaning shakllanishida muhim
ahamiyatga egadir.

Free Powerpoint Templates
Page 23TABIAT JAMIYAT
• O'xshashlik :
• tizimlardir
• dinamik tizimlardir
Farqlar
U insondan mustaqil ravishda rivojlanishi
mumkin. Tabiat inson hali Yerda bo'lmaganida
mavjud edi. Tabiat bilan chambarchas bog'liq, usiz
mavjud bo'lolmaydi.
U odamlarning irodasi va xohishiga bog'liq
bo'lmagan qonunlar asosida rivojlanadi. U jamiyatning o'zi tomonidan yaratilgan
qonunlarga muvofiq, odamlarning
faoliyati ta'sirida rivojlanadi.
Madaniyatni yaratishga qodir emas. Madaniyatni yaratadi.Tabiat va jamiyat o'rtasidagi o'xshashlik va farqlar
•
Tabiat va jamiyat bir-biri bilan o'zaro ta'sir qiladi va ikki jihatdan: ijobiy
va salbiy.

Free Powerpoint Templates
Page 24TABIAT JAMIYAT
Ijobiy ta'sir
1.Bu inson yashaydigan
muhit.
2. Tabiat hayot vositalari
(issiqlik, oziq-ovqat,
kiyim-kechak va
boshqalar) manbaidir.
3.Kapital ishlab chiqarish
manbalari
(metall, ko'mir, neft va
boshqalar)
4.Tabiat jamiyat
taraqqiyotini
rag‘batlantiradi: tabiatni
o‘zlashtirsa, jamiyat
yaxshilanadi, rivojlanadi 1.Tabiiy muhitni muhofaza qilish - tabiatning ifloslanishidan,
kamayishidan, buzilishidan saqlash.
2. Ekologik xavfsizlikni ta'minlash - jismoniy shaxslar, korxonalar,
hudud, hudud va boshqalarni muhofaza qilish. insonning antropogen
faoliyati va ekologik tabiatdagi tabiiy ofatlardan kelib chiqadigan
tahdidlardan.
3.Yaratilish
energiya tejovchi texnologiyalar, tozalash inshootlari va boshqalar.
4. O‘simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish (“Qizil kitob”)Jamiyat va tabiatning o'zaro ta'siri

Free Powerpoint Templates
Page 25Tabiat Jamiyat
Salbiy ta'sir
1.Tabiiy-geografik
sharoitlarning ijtimoiy
rivojlanish sur'atlarini
tezlashtirish yoki sekinlashtirish
qobiliyati.
2. Inson salomatligiga salbiy
ta'sir ko'rsatish qobiliyati
(meteorologik qaramlik va
boshqalar).
3. Tabiiy ofatlarning halokatli
ta'siri (zilzilalar, toshqinlar,
qurg'oqchiliklar) 1.Yerning, ayniqsa, suv
havzalarining, atmosferaning
sanoat chiqindilari bilan
ifloslanishi
2. O'simlik va hayvonot
dunyosini yo'q qilish,
o'rmonlarni kesish
3. Atom energiyasidan ham
harbiy, ham tinch maqsadlarda
foydalanish, yer osti va yerosti
yadroviy portlashlar Jamiyat va tabiatning o'zaro ta'siri

Free Powerpoint Templates
Page 26Xulosa .
Xulosa o’rnida shuni aytish kerakki, tabiat va jamiyat munosabatlar i
evolyutsiyasi ning shakllanishi antik davrga borib taqaladi. Bizga ma’lumki
tabiat va jamiyat evolyutsiyasi rivojlanishi turli bosqichlarni bosib o’tgan
bo’lib ushbu davrlarda insonlarning tabiatga munosabati ham turlicha
shuningdek ularning ta’sir doirasi ham turlicha bo’lgan. Ilm- fan texnika
taraqqiyoti rivojla nishi natijasi da esa insonlarning tabiatga, atrof-muhitga
uning resurslaridan foydalanishga qaratilgan munosabati jadal rivo jlandi.
Buning oqibati da tabiatdagi tabiiy barqarorlik muvozanat izdan chiqa boshladi
natijada turli xil ekologik muamolar yuzaga kel a boshladi . Hozirgi paytda
odamlar tabiatni o'zgartirishni to'xtata olmaydi, lekin uni o'ylamasdan va
mas'uliyatsiz, ekologik qonunlar talablarini hisobga olmasdan o'zgartirishni
to'xtata oladi va to'xtatishi kerak. Odamlarning faoliyati ana shu
qonuniyatlarning ob'ektiv talablariga muvofiq davom etsa, ularga qaramay
emas, tabiatni inson tomonidan o'zgartirishi uni buzmaslik, saqlash yo'liga
aylanadi va biz yuqorida keltirilgan holatlarga har birimiz befarq
bo’lmasligimiz kerak. Negaki tabiat bizga ajdodlardan qolgan meros emas
avlodlardan olgan qarzimizdir.

Free Powerpoint Templates
Page 27Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Xolmo`minov J.T. Ekologiya va qonun. Toshkent, 2000 yil.
2. Hayitboev E.R. Ekologiya huquqi o`quv qo`llanmasi.
Toshkent,2001 yil.
3. Egamberdiev R. Ekologiya. –T.: O'zbekiston, 1993y.
4. Tursunov X.T. Ekologiya asoslari va tabiatni muhofaza qilish. –
T.: Saodat RIA, 1997y.
5. Ergashev A., Ergashev T. Ekologiya, biosfera va tabiatni
muhofaza qilish. –T.: Yangi asr avlodi, 2005y
6.To'xtaev A., Xamidov A. Ekologiya, biosfera va tabiatni
muhofaza qilish. –T.: O'qituvchi, 1995.
7. Otaboev Sh., Nabiyev M. Inson va biosfera.-T.: O'qituvchi,
1995.
8. Tilovov T. Ekologiyaning dolzarb muammolari. –Qarshi: Nasaf,
9. To'xtaev A. Ekologiya.-T.: O'qituvchi, 1998.
www.google.uz

Tabiat va jamiyat munosabatlarining evolyutsiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish