Табиатда кимёвий элементларнинг тарқалиши ва учраш шакллари

Табиатда   кимёвий   элементларнинг   тарқалиши   ва   учраш
шакллари.   Геологик   жараёнларда   кимёвий   элементлар   кўчишининг
(миграцияси) асосий омиллари
Режа:
1.   Кимёвий   элементларнинг   учраш   шакллари:   қаттиқ,   суюқ,   газсимон ,
коллоидсимон ва б.лар).
2. Изоморфизм турлари ва аҳамияти.
3. Кимёвий элементларнинг тарқалиши ва тўпланиш сабаблари.
4. Кимёвий элементларнинг Ер пўстидаги миграцияси (кўчиши).
  Минералларнинг   кимёвий   таркиби   кимёвий   формула   ёрдамида
ифодаланади.   Формула   фақат   минералларнинг   кимёвий   таркибини
ифодалаган   ҳолда   –   эмпирик,   ва   атомларнинг   бир-бирига   нисбатан
жойлашишини   ва   боғланишини   ифодалаган   ҳолда   -   структурали   формула
тарзида бўлиши мумкин.
Минераллар   табиатда   кимёвий   элемент   сифатида   (соф   туғма
минераллар)   жуда   кам   учраб,   асосан   кимёвий   бирикмалар   ҳолида   учрайди.
Минералларни ташкил қилувчи бирикмалар асосан содда, мураккаб ва сувли
бирикмалар   тарзида   учрайди.   Бундан   ташқари   минераллар   изоморф
аралашмалар тарзида ҳам учраши мумкин. 
Содда   кимёвий   бирикмаларга   оксидалар   (Al
2 O
3 ,   Fe
2 O
3 ,   SiO
2   ва
бошқалар), ҳар хил кислородли тузлар (СаСО
3 , CaSO
4 , Mg
2 SiO
4  ва бошқалар),
сульфидлар (HgS, FeS
2 , PbS ва бошқалар), галоид бирикмалар (NaCl, CaF
2   ва
бошқалар) киради.
Содда кимёвий бирикмалардан ташқари, табиатда мураккаб бирикмалар
ҳам   кўп   учрайди.   Буларга   икки   содда   туздан   ташкил   топган   мураккаб
бирикмалар   мисол   бўлади.   Масалан,   CaCO
3 ∙MgCO
3   –   доломит,
CuCO
3 ∙Cu(OH)
2  – малахит.
Юқорида   кўрсатилган   содда   ва   мураккаб   бирикмалардан   ташқари,
таркибида   сув   молекулалари   иштирок   этувчи   бирикмалар   учрайди.   Сув
минераллар   таркибига   қай   тарзда   кирганлигига   қараб,   кристалл   структурага
кирган   -   кристаллизацион   ёки   «боғланган   сув»   ва   кристалл   структурада
иштирок этмайдиган эркин сувга бўлинади.
Кристалл   структурадаги   кристаллизацион   «боғланган   сув»   H
2 O
молекуласи   шаклида   бўлиб,   шу   структурада   қатъий   белгиланган   жойларни
эгаллайди.   Структурадаги   сув   молекулаларининг   миқдори   бошқа   таркибий
қисмлар билан оддий нисбатларда бўлади. Мисол тариқасида қуйидагиларни
кўрсатиш мумкин: Na
2 CO
3 ∙10H
2 O – сода, CaSO
4 ∙2H
2 O – гипс, Ni
3 [AsO
4 ]
2 ∙8H
2 O
–   аннабергит.   Минерал   структурасига   кирган   кристаллизацион   «боғланган» сувни   минерал   таркибидан   чиқариш   учун   анча   юқори   температура   талаб
қилинади.
Минераллар   таркибидаги   эркин,   яъни   «боғланмаган   сув»,
минералларнинг   кристалл   тузилишида   бевосита   иштирок   этмаслиги   билан
характерланади.   Бундай   сув   минерални   қиздирганда   аста-секин   бир   текис
ажралиб   чиқади.   Эркин   сув   уч   турга:   а)   цеолит,   б)   коллоид,   в)   гигроскопик
сувларга бўлинади.
Цеолит   сув   шу   группага   кирувчи   минераллар   учун   хос   бўлиб,   сув
молекулалари   минералнинг   кристалл   структурасига   кирмасдан,   ундаги
бўшлиқларда   (каналлар   бўйлаб,   қаватлар   орасида   ва   бошқа   бўшлиқларда)
жойлашган.   Цеолитлар   таркибидаги   бу   сув   қаттиқ   эритма   ҳолатидагидек
бўлиши билан характерланиб, қиздирилганда 80-400°С температура ўртасида
ажралиб чиқади.
Шуниси   қизиқарлики,   секин   қиздириб   сувсизлантирилган
цеолитларнинг ўша сувни яна қайтиб ютиши ва эски физик хусусиятларини
қайта тиклаши бу группа минераллари учун характерлидир.
Коллоид сув гидрогелларда тарқалган бўлиб, у дисперс фазалар юзасида
жуда кучсиз боғланиш кучи билан ушланиб туради.
Гигроскопик   сув   ингичка   дарзларда,   ковакларда   ва   кукунсимон
массаларда сирт тортиш кучи билан ушланиб туради. Бу сув 100-110°С гача
қиздирганда осонгина ажралиб чиқади.
Бундан   ташқари,   сув   ичида   механик   аралашамалар   борлигини   ҳам
эътиборга олишимиз керак. Булар жуда майда газ-суюқлик аралашма ҳолида
бўлиб,   кристалларнинг   ўсиши   пайтида   ичига   кириб   қолади.   Улар   кўпгина
минералларда кенг тарқалган.
Минералларнинг   физик   хусусиятлари   уларни   аниқлашда   жуда   катта
аҳамиятга эга ва кўпгина минералларнинг амалий аҳамияти уларнинг физик
хусусиятлари   асосида   белгиланади.   Минералларнинг   ҳамма   физик
хусусиятлари қонуний ички тузилиши асосида келиб чиқиб, уларнинг ташқи
морфологик ҳолатларини белгилайди. Минералларнинг   физик   хусусиятларини   шартли   равишда   қуйидаги
группаларга бўлиш мумкин. Оптик хусусиятлар ва механик хусусиятлар.
Оптик   хусусиятларга   минералларнинг   ранги,   чизиғининг   ранги,
ялтираши ва шаффофлиги каби хусусиятлари киради.
Механик   хусиятларга   қаттиқлиги,   солиштирма   оғирлиги,   уланиш
текислиги,   магнитлик   хусусияти,   мўртлиги,   пачақланувчанлиги   ва
қайишқоқлик хусусиятлари киради.
Табиатда   учрайдиган   кўпгина   минералларни   ўзига   хос   физик
хусусиятларига   қараб,   қийинчилик   билан   бажариладиган   анализларни
қилмасдан   жуда   аниқ   билиш   мумкин.   Шуни   таъкидлаб   ўтиш   керакки,
кўпгина   минералларнинг   ҳар   бири   учун   ўзига   хос   бўлган,   бир   қарашдаёқ
билиб,   сўз   билан   таърифлаб   бўлмайдиган   нозик   хусусиятлари   бор.   Буларга
айниқса,   ўша   минераллар   рангининг   турли   туманлиги   ва   унинг   қуюқлиги,
қандай   синиши,   ялтираши   ва   бошқа   хусусиятлари   киради.   Кўз   бирмунча
ўрганиб   қолганидан   сўнг   маълум   минералларнинг   ўзига   хос   белгиларини
шунчалик   сезиб   оладики   сўнг   уларни   аниқлашда   асосий   диагностик   белги
ҳисобланиб, осонликча ажратиб олади.
Табиатда   учрайдиган   барча   минералларни   ҳам   шундай   аниқлаш
мумкин   деб   бўлмайди.   Кўпчилик   минералларни   тўлиқ   янглишмасдан
аниқлаш   учун,   уларнинг   ҳар   хил   физик   хусусиятлари   ва   химиявий   таркиби
билан   боғлиқ   равишда   ҳар   хил   мавжуд   бўлган   текшириш   усулларидан
фойдаланиб аниқланади.
Изморфизм 
Ҳар   хил   таркибли   кристалланган   моддаларнинг   кристалл   структураси
бир   хил   бўлиб,   таркиби   узлуксиз   ўзгарувчан   аралашмалар   ҳосил   қилиш
қобилияти   кўп   жиҳатдан   изморфизмга,   яъни   химиявий   элементларнинг
ўхшаш   таркибли   химиявий   бирикмаларда   бир-бирини   алмаштира   олиш
хусусиятига асосланади.
Шунинг учун изоморфизм термини икки бир-бирига яқин тушунчаларни
ифодалашда   ишлатилади.   Биринчиси,   турли   химиявий   таркибдаги кристалларнинг   формалари   ва   структуралари   бир-бирига   жуда   яқин   бўлган
ҳолда,   иккинчиси,   ўзгарувчан   таркибли   бирикмаларда   структурани
ўзгартирмай бир атомнинг (ёки ионнинг) ўрнини иккинчи бир атом (ёки ион)
алмаштирган   ҳолда   изоморфизмга   хос   бўлган   иккинчи   тушунчани   кўриб
чиқамиз.   Кристалл   панжарадаги   атом   ёки   ионларнинг   ўрин   алмашиши
қуйидаги   ҳолларда   бажарилади:   структуравий   бирликлар   геометрик   ва
кимёвий жиҳатдан бир-бирига яқин бўлган ҳолларда. Кимёвий яқин бўлиши
учун атом ва ионларнинг валентлиги, химиявий боғланиш тури, қутбланиши
бир   хил   бўлиши,   геометрик   яқин   бўлиши   учун   атом,   ион   радиуслари   ва
хажмлари   (фарқи   5-7%   дан   ортмаслиги   керак)   бир   хил   бўлиши   ҳисобга
олинади.
Изоморфизмнинг   икки   ҳолати   маълум.   Биринчиси   оддий   бўлган   яъни
бир   хил   валентли   элементларнинг   ўрин   алмашиши   билан   содир   бўладиган
изоморфизм.   Изоморфизмнинг   бу   тури   изовалент   изоморфизм   дейилади.
Иккинчиси   мураккаб   бўлган,   яъни   турли   валентли   элементларнинг   ўрин
алмашиши   билан   содир   бўладиган   изоморфизм,   буни   гетеровалент
изоморфизм дейилади.
Элементларнинг   атом   ва   ионлари   қай   миқдорда   изоморф   ўрин
алмашишига   боғлиқ   равишда,   изоморфизм   мукаммал   ёки   чегараланган
бўлиши мумкин.
Бир   элементнинг   ўрнини   иккинчи   бир   элемент   100%   гача   бўлган
миқдорда   алмаштириб   эгалласа   у   ҳолда   мукаммал   изоморфизм,   агарда   бир
элемент   иккинчи   бир  элементнинг  ўрнини  қисман  яъни  0,01%   дан  бир  неча
процентгача эгалласа у ҳолда чегараланган изоморфизм юзага келади.
Бир элементнинг ўрнини иккинчи бир элемент қисман эгаллаган ҳолда,
формулада   бу   элементлар   қавс   ичига   олиниб,   вергул   орқали   ажратилади.
Шуни   уқтириб   ўтиш   керакки,   кўпроқ   процентни   ташкил   қилган   элемент
аввал   ёзилади,   бунга   мисол   қилиб   вольфрамит   (Fe,   Mn)[WO
4 ]   минералини
олсак,   бу   минерал   ферберит   (Fe[WO
4 ])   билан   гюбнеритнинг   (Mn[WO
4 ]) изоморф   аралашмасидан   иборат.   Бу   бир   хил   валентли   элментларнинг   ўрин
алмашишига, яъни изовалент изоморфизмга мисол бўлади.
Изоморфизмнинг   иккинчи   мукаммал   бўлган   тури,   гетеровалент
изоморфизмга,   яъни   турли   хил   валентли   элементларнинг   ўрин   алмашиши
билан   содир   бўладиган   изоморфизмларга   дала   шпатлари   группасидаги
плагиоклазларни   мисол   қилиб   кўрсатиш   мумкин.   Плагиоклазларда   Ca   ва   Al
нинг   жуфт   атомлари,   Na   ва   Si   нинг   жуфт   атомлари   билан   алмашиб
(Ca 2+
Al 3+
↔Na 1+
Si 4+
) узилмас минераллар қаторини ташкил қилади.
Бу   қаторнинг   чекка   қисмларини   альбит   (Na[AlSi
3 O
8 ])   ва   анортит
(Ca[Al
2 Si
2 O
8 ]) ташкил қилади.
Изоморф алмашинишлар табиий ва синтетик кристалл моддаларда жуда
катта   аҳамиятга   эга.   Кўпгина   қимматбаҳо   элементлар   рудали   минераллар
билан   биргаликда   изморф   аралашма   сифатида   учрайди.   Масалан   Со   ёки   Ni
таркибида темир бор минералларда, темирнинг ўрнини алмаштиради.
Ҳозирги   замон   талабига   жавоб   берувчи   бирикмалардан   тузилган
материалларни   олиш   учун   минералларнинг   кристалл   панжарасига   маълум
миқдорда   айрим   элементларни   киргазишга   тўғри   келади.   Масалан   ёқут
(Al
2 O
3 ) таркибида 0,05% Cr, алюминийнинг ўрнини эгаллайди. Асосий адабиётлар:
1. Воскресенский Ю.Н. Полевая геофизика. М.: Недра, 2010-478 с.
2.   Алексеенко   В.А.   Геохимические   методы   поисков   месторождений
полезных ископаемых. М.: Логос, 2000.
3.  William M. White. Geochemistry , Wiley-Blackwell, 2013.
4. R.E. Sheriff. L P. Geldart. Exploration seismology/-2nded.p.cm. Includes 
bibliographical references. ISBN 0-521-46282-7. - ISBN 0-521-46826-a(pbk ) @ 
Cambridge University Press1982,1995
5. Абидов А.А., Атабаев Д.Х., Хусанбаев Д.Д. ва б.лар “Yer fizikasi”,   
“Fan va texnologiyalar markazi”. Tошкент, 2014
Қўшимча адабиётлар:
6.   Геофизические   методы   исследований .   Под   ред .   Хмеловского   В . К .,
Л .:  Недра , 1988.
7.  Знаменский   В . В .  Общий   курс полевой геофизики. М., Недра, 1989.
8 . Гравиразведка. Справочник геофизика. Под ред. Е.А. Мудрецовой и 
К.Е. Веселова. М., Недра, 1990.
9 .   Латышева   М.Г.   Практическое   руководство   по   интерпретации
диаграмм геофизических исследований скважин. М.: Недра. 1984.
10 . Логачев А.А., Захаров В.П. Магниторазведка. М., Недра, 1989.
11 .   Электроразведка.   Справочник   геофизика.   Под   ред.   В.К.
Хмелевского и В.М. Бондаренко. М., Недра, 1989.  
12.  Беус А. А. Геохимия литосферы. М., 1972.
13.  Гаврусевич Б.А. Основы общей геохимии-М., Недра, 1968.
14.  Справочник по геохимии. М., Недра, 1990.
15.  Перельман А.И. Геохимия. М., Высшая школа, 1979.
Электрон манбалар:
1.     http    ://    www    .   rsl    .   ru    /   ;
2.     http://www.msu.ru/ ;
3.     http://www.nlr.ru/ ;