Tabiatdan foydalanishning mohiyati va geografik jihatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	98.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tabiatdan foydalanishning mohiyati va geografik jihatlari

Купить

Tabiatdan foydalanishning mohiyati va geografik
jihatlari
Reja:
1. Tabiatdan foydalanishning asosiy maqsadi va vazifalari.
2. Tabiatdan foydalanish – fanlararo integrativ ilmiy soha.
3. Tabiatdan foydalanish ning geografik jihatlari.
4. Tabiat va jamiyat ning ozaro munosabatlari

Tabiatdan foydalanishning asosiy maqsadi va vazifalari. Jamiyatning
tabiatga ta’siri tobora kuchayib borayotgan sharoitlarda atrof tabiiy muhitni
optimallashtirish (lot. optimus eng yaxshi) hamda inson va uning muhiti orasidagi
o‘zaro ta’sir strategiyasini ishlab chiqish asosida tabiatdan foydalanish tizimini
shakllantirish muammolari muhim ahamiyatga ega. Tabiiy resurslarning yalpi
unumdorligi ularning rivojlanishi va tabiat bilan bo‘lgan aloqalarining asosini
tashkil etadi.
Muayyan landshaft doirasida amalga oshiriladigan tabiatdan foydalanish
ijtimoiy ishlab chiqarish va tabiy muhit ta’siri hamda modda almashinuvini amalga
oshirishning asosiy shaklidir.
Tabiatdan foydalanish – tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, muhofaza
qilish va qayta tiklashga qaratilgan turli faoliyatlar majmuasi bo‘lib, pirovardida
atrof muhitga ta’sir ko‘rsatadigan hamda sanoat, qishloq xo‘jaligi, noishlab
chiqarish tarmoqlarining rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan xo‘jalik tadbirlarining
keng va murakkab tizimidir. Bu tadbirlar tizimi inson xo‘jalik faoliyatining ham
foydali, ham nomaqbul oqibatlarini o‘z ichiga oladi.
Geografik qobiq doirasidagi tabiiy muhit - tabiatdan foydalanishning asosiy
ob’yektidir. Tabiiy muhit kishilik jamiyati yashaydigan va inson xo‘jalik faoliyati
jarayonida o‘zgartiriladigan muhit, ya’ni geografik qobiqning ijtimoiy
rivojlanishining bevosita sharoiti bo‘lgan qismidir.
Tabiatdan foydalanish muammosining o‘ziga xosligi uning ularning
salohiyatini oshirishga doir tadbirlar bilan birga bo‘lishi zarur. Bu vazifa
muammolarning ikkinchi majmuasiga – landshaftning mavjudligi jarayonlarini
boshqarishga o‘tishni taqoza etadi. Chunki, tabiiy jarayonlarni uzluksiz ravishda
qo‘llab-quvvatlab turish va maqbul yo‘nalishda va zarur holatda tartibga solish
madaniy landshaftni buzilgan landshaftdan farq qilishiga imkon beradi.
P.N. G‘ulomovning fikricha madaniy landshaftlar bunyod etish uchun
quyidagi talablar bajarilishi lozim:

1. Madaniy landshaftlar jamiyatning iqtisodiy, rekreatsion va estetik
talablariga to‘liq javob berishi kerak. Kishilarning yashashi uchun ekologik sharoit
eng qulay va atrof muhit musaffo bo‘lishi lozim.
2. Madaniy landshaft bir xil manzarali bo‘lmasligi kerak. Uning ichki xilma
– xilligi landshaftda barqarorligi uchun muhim shartdir. Shuning uchun madaniy
landshaftda ekinzorlar bilan daraxtzorlar va boshqa geosistemalar bo‘lishi zarur.
Shunday qilib, madaniy landshaftlarda unumdorlik, iqtisodiy samaradorlik
zarur shart – sharoit qulay, tabiiy muhit sog‘lom, musaffo va rangbarang bo‘lishi
kerak.
qolgan geologik joylar, sharsharalar, tub o‘simlik qoplamining “omon
qolgan” qoldiqlari va b.) tabiat yodgorliklari sifatida belgilash va asrash lozim.
Shuningdek, landshaftlarning muhofazaviy, rekreatsiya, madaniy - tarbiyaviy,
iqtisodiy vazifalarini birgalikda amalga oshirishning eng maqbul shakli milliy va
tabiiy bog‘larni yaratishdir. Tabiatdan foydalanishning bunday shaklida kam
o‘zgartirilgan landshaftlar bilan bir qatorda xo‘jalikda foydalanilayotgan joylar
ham kirishi mumkin; ayniqsa tabiiy va madaniy - tarixiy yodgorliklarning mavjud
bo‘lishi maqsadga muvofiq. Milliy va tabiiy bog‘lar ommaviy kelish uchun ochiq
bo‘ladi va sayyohlik, hordiq va shifobaxsh markazlar bo‘lib xizmat qiladi.
Ularning hududida ilmiy tadqiqotlar uchun rezervatlar, yordamchi xo‘jaliklar, shifo
va dam olish maskanlari, kichikroq xizmat ko‘rsatish korxonalari bo‘lishi mumkin.
Bunday bog‘larga mamlakatimizdagi Zomin milliy bog‘i misol bo‘ladi.
6. Madaniy landshaftning oqilona rejalashtirilgan tuzilmasi uning tashqi
shinamligiga monand bo‘lishi kerak. Bu maqsadni amalga oshirish rekultivatsiya,
ko‘kalamzorlashtirish va ekinzorlarni ilmiy asoslangan holda joylashtirish bilan
amalga oshiriladi. Bundan tashqari , landshaf t arxitekturasi( lot. architectura < yun.
architektonik ё qurish mahorati ) , ya’ni turli inshootlarning landshaftga mos
bo‘lishi ham muhim ahamiyatga ega. Inshootlarni joylashtirish, ularning katta-
kichikligi va arxitektura uslubi, shuningdek, yo‘llarning atroflariga manzara berish
landshaftlarning estetik sifatini oshirishi lozim.

7. Landshaft hududini ilmiy asoslangan holda tashkil etishning muhim
shartlaridan biri landshaftning morfologik qismlari orasidagi gorizontal aloqalarni
hisobga olishdir. Sanoat korxonalari, aholi dahalari, ko‘kalamzorlar, suv
havzalarining joylashuvi shamollarning ustuvor yo‘nalishiga, shuningdek yer usti
va yer osti oqimining yo‘nalishiga mos tushishi lozim. Ikkilamchi gravigen
jarayonlarni bartaraf qilish va tuproq zarralarining yo‘qolishini oldini olish uchun
nafaqat oqar suvlar va jarlarning atroflari, balki suv ayirg‘ichlar va yonbag‘irlarda
ham bu yerlardan boshqa maqsadlarda foydalanish uchun qiymatidan qat’iy nazar
daraxtzorlar va o‘rmonli maydonlar bo‘lishi zarur.
8. Ekinzorlarni to‘g‘ri joylashtirish, ulardan to‘g‘ri foydalanish va muhofaza qilish
turli melioratsiyalar yordamida ko‘p rejali, keng ko‘lamli, majmuali bo‘lishi bilan
bog‘liq. Shu sababli tabiatdan foydalanishning o‘ziga xos muammosini tadqiq
qilish va amalga oshirish sitemali (yun. systёma qismlardan tashkil topgan bir
butun, birikma) yondashuvni taqoza etadi. Bunday yondashuv tadbirlardan har
birini “inson-ishlab chiqarish-tabiat” umumiy sistemasining tarkibiy qismi sifatida
qarashni taqoza etadi.
Tabiatdan foydalanish jarayonida tabiiy resurslardan foydalanish, ularni
muhofaza qilish va qayta tiklash bo‘yicha tadbirlarni bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan
holda va ishlab chiqarish bilan aloqadan tashqarida qarash mumkin emas.
Tabiatdan foydalanishning bu unsurlari (bug‘inlari) bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan
yagona jarayonning qismlarini tashkil etadi. Tabiatdan foydalanish muammosining
majmuiyligi, shuningdek, texnikaviy (yun. technё mahorat, san’at, ustalik;)
tadbirlarni tashkiliy - iqtisodiy tadbirlar bilan birgalikda bo‘lishini va ularni ishlab
chiqarish siklida bir paytda qo‘llanilishini bildiradi.
Tabiatdan foydalanishning asosiy maqsadi tabiiy muhitga ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish, aholining hayotiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish
maqsadlarida majmuali ta’sir ko‘rsatishni amalga oshirishdan iborat.
Tabiatdan foydalanishning asosiy vazifalarini quyidagilar tashkil etadi:
 jamiyatning tabiiy resurslarga bo‘lgan va uzluksiz oshib borayotgan
ehtiyojlarini qondirish;

 tabiiy resurslarni qayta tiklash , tabiiy muhitning mahsuldorligini oshirish
uchun sharoitlar yaratish;
 tiklanmaydigan tabiiy resurslardan tejamkorona, oqilona foydalanish;
 atrof muhitni ifloslanishdan saqlash;
 landshaftlarni maqsadli o‘zgartirish.
Tabiatdan foydalanishga doir vazifalarni amalga oshirish tabiatdan
foydalanishning quyidagi eng muhim geografik tamoyillariga asoslanadi:
1) tabiiy resurslardan foydalanish sajiyasi va usullarining muayyan mahalliy
sharoitlarga , ya’ni landshaft xususiyatlariga mosligi;
2) tabiatdan foydalanishning nomaqbul (noxush) oqibatlarini oldindan
anglab yetish va imkoni boricha oldini olish;
3) tabiiy resurslarni o‘zlashtirishni intensivligini oshirish;
4) tabiatning (landshaftlarning) ilmiy va estetik qiymatini asrash;
5) tabiiy resurslardan xo‘jalikda maqsadga muvofiq, iqtisodiy jihatdan
asoslangan navbatli foydalanishni saqlash;
6) tabiiy resurslardan xo‘jalikda foydalanishning majmuali sajiyasini
e’tiborga olish;
7) qazib olishda, boyitishda va qayta ishlashda foydali qazilmalarni miqdor
jihatdan yo‘qotilishini kamaytirish yoki bartaraf qilish;
8) ishlab chiqarishni har tomonlama “ekologiya - lashtirish”ni ta’minlash.
Adabiyotlarda “tabiatdan oqilona foydalanish” yoki “tabiatdan foydalanishni
optimallashtirish tushunchalari keng qo‘llaniladi.
Tabiatdan oqilona foydalanish ni tashkil etish tabiiy resurslardan majmuali
va tejamkorlik bilan foydalanish, ilmiy tadqiqot ishlarini o‘tkazish asosida tabiiy
resurslardan foydalanish darajasini belgilash va eng qulay variantlarini (lot.
varians o‘zgaruvchan) asoslash, ishlab chiqarishni tabiiy resurslardan foydalanish
jarayonlarida imkoni boricha atrof muhitga zararli ta’sirini bartaraf qilish va
kishilarning me’yoriy hayotiy faoliyatini ta’minlash maqsadida atrof muhitning
buzilishi va ifloslanishini oldini olish, tabiiy resurslarni qayta tiklashga qaratilgan
tadbirlarni belgilashga asoslangan bo‘lishi lozim.

Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ularni muhofaza qilish va qayta
tiklashning birligi jamiyatning tabiat bilan o‘zaro aloqalaridagi asosiy tamoyildir.
Zero, tabiatdan foydalanish - tabiiy resurslardan foydalanishning zaruriy sharti va
tabiatdan foydalanish hamda tabiatning tabiiy tiklanish imkoniyatlari orasidagi
dinamik muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. Tabiiy resurslardan foydalanishga
doir har qanday tadbir tabiiy muhitni inson ta’sirining noxush oqibatlaridan asrash,
insonning me’yoriy hayotiy, ma’naviy va moddiy faoliyatini ta’minlash bilan bir
qatorda va bir paytda o‘tkazilishi lozim.
Tabiatdan foydalanishda muhim bo‘g‘inni tabiatni maqsadli o‘zgartirish
ishlari tashkil etadi.
Geografik nuqtai nazardan tabiatni o‘zgartirish deb tabiiy sifatlarini
avvaldan qo‘yilgan muayyan maqsadlarga erishishga yo‘naltirilgan o‘zgartirishga
aytiladi. Tabiatni o‘zgartirishning umumiy maqsadi landshaftlarning
mahsuldorligini oshirish va inson hayotining ekologik sharoitlarini yaxshilashdan
iborat. Masalan, cho‘l landshaftlaridan sug‘oriladigan dehqonchilikda foydalanish
jarayonida tabiiy landshaftlarga nisbatan biologik mahsuldorligi va ekologik
sharoitlari ko‘p marta yuqori va qulay bo‘lgan madaniy voha landshaftlari
shakllanadi.
Tabiatdan foydalanishda ko‘pgina hollarda atrof muhit - ning murakkab
tuzilmalari – antropogen landshaftlar ( geotex - sistemalar) vujudga keladi.
Geotexsistemalar deb o‘zaro uzviy va ajralmas bog‘liq bo‘lgan tabiiy
geosistemalardan va muhandislik inshootlaridan tashkil topgan murakkab
sistemalarga aytiladi. Geotexsistemalarda tabiiy sifatlar qisman saqlanib qolsada,
bu sifatlar ko‘p jihatdan texnikaviy inshootlar tufayli ancha kuchli o‘zgartirilgan
bo‘ladi. Suv omborlari (yaqin atrofdagi hududlar bilan birgalikda), aholi
manzilgohlari, ariqlar, sugoriladigan yerlar va boshqalar geotexsistemalarga
mansub. Geotexsistemalardan oqilona foydalanishni tashkil etishda ularning ham
tabiiy, ham muhandislik elementlarini (lot. elementum dastlaki modda) asrash va
muhofaza qilishga bab-baravar e’tibor berilmog‘i lozim.

Tabiatni o‘zgartirish jarayonida tabiiy xossalarining juda tez o‘zgarishi, bir
qator hollarda esa ularning batamom o‘zgarishi va almashinishi sodir
bo‘ladi.Ammo har qanday tabiiy landshaftlar hamma vaqtda muayyan vazifani
bajaradi va geografik qobiq doirasida modda va energiyaning (yun. energea
faoliyat) aylanma harakatida muayyan bir bug‘inni ta’minlaydi. Landshaftlarni
o‘zgartirishda modda va energiya almashuvi jarayonlarida qanday o‘zgarishlar
sodir bo‘lishi ehtimolini, vujudga keladigan geotexsistemalar oz‘larining o‘rnida
ular vujudga kelishiga qadar mavjud bo‘lgan tabiiy landshaftlarga ekvivalent (lot.
aequus teng; valens kuch, ahamiyat) bo‘la olishini aniq tasavvur qila bilish lozim.
Zero, landshaftlarni har qanday o‘zgartirishda va xo‘jalikda foydalanishda
tabiatning undan resurs sifatida olinadigan elementlarini ekvivalent to‘ldirishni
hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.
Kishilarning hayotiy va ishlab chiqarish faoliyati ko‘p jihatdan muhitning
holatiga bog‘liq. Kishilarning turli faoliyatida atrof muhit moddiy ishlab
chiqarishning asosini tashkil etadi va ayni bir paytda yashash muhiti sifatida
namoyon bo‘ladi. Ishlab chiqarish deyarli to‘liq tabiiy resurslarga asoslanadi.
Chunki tabiatning kishilar ehtiyojlarini qondirish uchun ishlab chiqarishda
foydalaniladigan hamda uning xom ashyo va energiya bazasini tashkil etadigan
barcha elementlari tabiiy resurslarni tashkil etadi. Yuqorida ta’kidlanganidek,
tabiatdan foydalanish jarayonida kishilarning hayotiy faoliyati uchun nomaqbul
oqibatlar ham yuzaga kelishi ehtimoldan holi emas. Shu sababli tabiatdan
foydalanishning tarkibiy qismi bo‘lgan atrof muhitni muhofaza qilish tushunchasi
atrof muhitnig texnologik (yun. technё mahorat, san’at, ustalik; logos fan, ta’limot,
g‘oya) hamda maishiy chiqindilar bilan ifloslanishiga bog‘liq bo‘lgan
muammolarga ham qo‘llaniladi. Ifloslanish deb havo, yer (tuproq) va suvning
hozirgi paytda yoki kelgusida o‘simliklar, hayovnlar va kishilarning hayotiga,
sanoat va qishloq xo‘jalik ishlab chiqarish jarayonlariga, tabiiy resurslarning
holatiga noxush ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan fizikaviy, kimyoviy hamda
biologik xossalarining nomaqbul o‘zgarishlariga aytiladi. Shu sababli tabiatdan
foydalanishning tarkibiy qismi bo‘lgan tabiiy muhitni muhofaza qilish - bu

ortiqcha texnogen yuklanish va inson aralashuvining noxush oqibatlarini, tabiiy
resurslardan foydalanishni faol tartibga solishni hamda tabiiy resurslar salohiyatini
qayta tiklash va yaxshilashni o‘z ichiga oladigan tadbirlarni ishlab chiqish va
amalga oshirishdir.
Tabiatdan oqilona foydalanish yuqori sotsial - iqtisodiy va noiqtisodiy
(antropoekologik, estetik, axloqiy, gigiyenik va boshqa) samara olishni taqoza
etadi. Shunday qilib, hozirgi paytda tabiatdan foydalanish deb tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish, ularni qayta tiklash va muhofaza qilish, hozirgi va kelgusi
avlodlarning moddiy va madaniy ehtiyojlarini qondirish uchun tabiiy muhitni
ifloslanish va buzilishdan himoya qilish, tabiatni o‘zgartirishga qaratilgan turli
daraja va miqyoslardagi tadbirlar tizimidir. Boshqacharoq qilib aytganda,
tabiatdan foydalanish - jamiyat va tabiat orasidagi o‘zaro ta’sirni
optimallashtirishni foydalanish tufayli vujudga keladigan landshaftlarning buzilisi
mahsulasidir. Buzilgan landshaftlarni hozirgi paytda tog‘va tog‘ oldi hududlarida
ham, tekisliklarda ham ko‘rish mumkin (eroziyaga uchragan yerlar, sho‘r bosgan
yerlar, tashlandiq karyerlar, terrikonlar va boshqa yaroqsiz yerlar).
Shunday qilib, madaniy landshaftlar sifati yaxshilangan, unumdorligi
oshirilgan, insonning mehnat qilishi, dam olishi, estetik zavqlanish uchun qulay
o‘zgartirilgan landshaftlardir.
Tabiatdan oqilona foydalanishni tashkil etishda madaniy landshaftlarni
bunyod etishning ahamiyati. Tabiatning tarkibiy qismini tashkil etuvchi landshaft
inson bilan doimiy ravishda o‘zaro ta’sirda bo‘ladi. Chunki inson atrof muhitdan
o‘zining ehtiyojlari va manfaatlarini qondirish uchun foydalanadi. Shu sababli
landshaft qonuniy ravishda jamiyatning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan reja va
maqsadlar ta’siri ostida bo‘ladi.Tabiatning yaratuvchanlik kuchining namoyon
qilishi, landshaftning go‘zalligi qadimdan odamlarni zavqlantirgan. Odam tabiat
qonuniyatlari va omillarining bu ulkan tizimidagi o‘z o‘rnini uzoq vaqt davomida
qidirgan.

Madaniy lanshaftning mezoni jamiyat ehtiyojlari bilan belgilanadi. Madaniy
landshaftlar uchun quyidagi sifatlar xos bo‘lishi lozim: 1) yuqori unumdorlik va
iqtisodiy samaradorlik va 2) insonning salomatligi, jismoniy va madaniy
rivojlanishiga imkon beradigan optimal muhit. Hozircha bu ikki sifat kam
hollardagina bir–biriga mos tushadi: vaqtinchalik iqtisodiy samara insonning
hayotiy muhitini yomonlashtirish hisobiga erishiladi. Buday hol buzilgan
landshaftlar uchun xosdir. Ammo ilmiy yondoshilganda iqtisodiy, ekologik,
shuningdek madaniy – estetik manfaatlar bir–biriga zid bo‘lmaydi.
Madaniy landshaftlarni shakllantirishdagi asosiy sharoitlardan biri
tiklanadigan tabiiy resurslar, eng avvalo biologik resurslarning eng yuqori
unumdorligiga erishishidir. Ulardan foydalanishdagi xo‘jalik samarasidan tashqari
ayni paytda sanitariya (lot. sanitas sihat-salomatlik) – gigiyena (yun. hygieinos
shifobaxsh) sharoitlarini, muhitning estetik sifatini yaxshilash imkonini beradi.
Shuningdek, tiklanadigan, tugamaydigan va energiyaning muhitni ifloslamaydigan
(Quyosh, geotermik, mumkin.
Madaniy landshaftlar deganda I.M.Zabelin inson tomonidan o‘zining amaliy
ehtiyojlarini qondirish uchun ataylab, ongli ravishda barpo qilingan landshaftlarni
tushunishni tavsiya etadi. Madaniy landshaftlar tabiiy sharoiti bir xil bo‘lgan va
ko‘p yillar davomida xo‘jalikning biror tarmog‘ida foydalanilayotgan hududdan
iborat.
Ayrim ta d qiqotchilar madaniy landshaftlarni antropogen landshaftlarning
sinonimi sifatida qaraydilar. Ammo bu fikrga qo‘shilib bo‘lmaydi. Yuqorida
ta’kidlanganidek, antrpogen landshaft inson faoliyati tufayli o‘zgartirilgan bo‘lib,
ularning yuzaga kelishida tabiiy omillar bilan bir qatorda antropogen omil ham
faol ishtirok etadi. Inson tabiatdan foydalanish jarayonida antropogen landshaftni
vujudga keltiradi, ammo bu landshaft hamma vaqtda ham xo‘jalik nuqtai –
nazaridan samarali bo‘lavermaydi. Antropogen landshaftga insonning kon –
qazilma faoliyati, o‘rmonlarning ko‘p va pala–partish kesilishi, cho‘lda o‘simlik
qoplamining yo‘q qilinishi va boshqalar oqibatida buzilgan, unumsiz, ko‘rimsiz

bo‘lib qolgan landshaftlar ham kiradi. Shu sababli antropogen landshaftlarni uchta
kichik guruhga ajratish maqsadga muvofiq.
a) madaniy ladshaftlar – strukturaviy aloqalar doimiy ravishda ison
tomonidan melioratsiya, kultivatsiya, kimyolash-tirish va boshqa tadbirlar orqali
boshqarilib turiladigan landshaftlar (ekinzorlar, bog‘lar va plantatsiyalar, madaniy
(ekilgan yaylovlar va b.)
b) sun‘iy landshaftlar (neolandshaftlar) – inson tomonidan tabiiy asosda
yaratilgan (aholi manzilgohlari, sanoat – transport komplekslari, sug‘orish
tizimlari, vohalar va boshqa landshaftlar) va ancha kuchli darajada o‘zgartirilgan
landshaftlar. Masalan, yirik shaharlarning hududida tabiiy biotsenozlar deyardi
batamom yo‘qotiladi va ularning o‘rnini tabiiy landshaft uchun xos bo‘lmagan
yashil o‘simliklar egallaydi; bu yerda mezorelef ham o‘zgaradi, sizot suvlarining
rejimi batamom o‘zgacha tus oladi, o‘ziga xos mikroiqlim vujudga keladi va b.
v) buzilgan (destruktiv yoki nomadaniy) landshaftlar antropogen
landshaftlarning bu kichik guruhiga mansub bo‘lgan landshaftlar odatda hududning
tabiiy resusrlaridan noto‘g‘ri ta’minlaydigan tadbirlar tizimidir. Chunki tabiatdan
foydalanishning asosiy muammosini undan har tomonlama va eng samarali
foydalanish maqsadida jamiyatning tabiatga ta’sirini optimallashtirish tashkil etadi.
Tabiiy muhitni optimallashtirish tabiiy resurslardan oqilona, ilmiy
asoslangan hamda texnologik jihatdan takomillashgan foydalanishni, ya’ni ularni
turli shakllardagi texnogen yuklamalardan himoya qilishni va tabiiy jarayonlarni
qat’iy ilmiy asosda faol tartibga solishni taqoza etadi. Tabiatning o‘zida mavjud
bo‘lgan imkoniyatlar va yo‘nalishlardan oqilona foydalanish tabiiy muhitni
optimallashtirishning asosiy tamoyilini tashkil etadi.

Tabiatdan foydalanish – fanlararo integrativ ilmiy soha. XX asrning 60-70
yillaridan boshlab tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va tabiatni muhofaza
qilish bilan bog‘liq bo‘lgan muhim sotsial - iqtisodiy muammolar yechimining
ilmiy asoslarini ishlab chiqish bilan shug‘ullanadigan tabiatdan foydalanish ilmiy
yo‘nalish sifatida shakllana boshladi. “Tabiatdan foydalanish” termini va
tushunchasini ilk bor ilmiy iste’molga kiritgan Y.A.Kurajkovskiy (1969)
tabiatdan foydalanishning fan sifatidagi vazifalari tabiatdan va uning resurslaridan
bevosita foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan har qanday faoliyatning umumiy
tamoyillarini ishlab chiqishdan iborat, deb belgilagan edi.
O‘tgan davrda tabiatdan foydalanish tabiiy resurslardan foydalanish, ularni
qayta tiklash va muhofaza qilish, hozirgi va kelgusi avlodlarni moddiy va madaniy
ehtiyojlarini qondirish uchun atrof muhitni ifloslanishi va buzilishidan asrash,
tabiatni o‘zgartirish kabi tabiat va jamiyat orasidagi o‘zaro ta’sirini
optimallashtirishni ta’minlaydigan amaliy tadbirlar majmuasi sifatida qarab
kelindi. Ayni paytda tabiatdan foydalanishga doir bunday vazifalarni amalga
oshirish maxsus, keng qamrovli va teran tadqiqotlarni taqoza etishi va tabiatdan
oqilona foydalanishning nazariy asoslarini ishlab chiqish zaruriyati sababli tabiiy,
ijtimoiy va texnikaviy fanlarning “chorrahasi”da integrativ (lot. integratio tiklash,
to‘ldirish) sajiyaga ega bo‘lgan ilmiy yo‘nalish shakllana boshladi.

Tabiatdan foydalanish (geografiyasi) ilmiy yo‘nalish sifatida nafaqat tabiiy
muhitni yomonlashib, qashshoqlashib borishini oldini olishni, balki uni maqsadli
ravishda yaxshilashni ham ta’minlashi lozim.
Hozirgi paytda tabiatdan oqilona foydalanish muammosining yechimi
quyidagi ikki yo‘nalishni takomillashtirishga bevosita bog‘liq:
1) tabiiy resurslardan (birinchi navbatda mineral xom ashyo, suv
resurslaridan) tejamkorona, majmuali foydalanish;
2) ishlab chiqarish jarayonida atrof muhitga ishlab chiqarish tarmoqlarining
noxush ta’sirini bartaraf qilish yoki cheklash.

Geografik tadqiqotlar tabiat komponentlari va ularning o‘zaro ta’siri va
aloqalarining mahsulasi bo‘lgan tabiiy resurslarning hududiy taqsimlanish
qonuniyatlarini, resurslarning turlari orasidagi bog‘liqlikni, muhitni muhofaza
qilishning tabiiy va iqtisodiy omillarining xususiyatlarini ochib beradi, tabiatdan
oqilona foydalanishni tashkil etish va optimallashtirish usullarini asoslaydi.
Tabiatning rivojlanish qonunlari va ularning zonallik xususiyatlari to‘g‘risidagi
nazariy tasavvurlarni takomillashtirish, tabiiy resurslardan foydalanishning
iqtisodiy samaradorligini oshirish bo‘yicha meliorativ (lot. melioratio yaxshilash)
va boshqa tadbirlar tizimini ishlab chiqish tabiatdan foydalanishni
optimallashtirishning geografik asoslarini tashkil etadi. Tabiatdan foydalanishni
hududiy tashkil etish muammolarining yechimi geografiya fanlarining o‘zida
integratsiya jarayonlarini amalga oshishida hamda tabiiy-geografik va sotsial-
iqtisodiy geografik kichik tizimlarni jipslashuvini taqoza etadi. Tabiatdan
foydalanishni hududiy tashkil etish muammolari tufayli geografiyada sodir bo‘lgan
integratsiya jarayonlari uzoq yillar davomida “yaxlit” va “alohida” geografiya
to‘g‘risidagi besamar bahslarga barham berdi, tabiatdan oqilona foydalanish
masalalariga tabiiy va sotsial - iqtisodiy geografiyaning hamkor-ligiga asos yaratdi.
Tabiatdan foydalanishning tabiiy geografik asoslarini ishlab chiqish tabiiy
geografiyaning hozirgi bosqichdagi asosiy muammolaridan biridir. Bu muammo,
tabiiyki, juda murakkabligi va majmuiyligi bilan ajralib turadi, chunki u tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish va o‘zlashtirishni, atrof muhitni muhofaza
qilishni hamda tabiatni o‘zgartirishni birgalikda, o‘zaro bog‘liq landshaftlar uchun
biologik aylanma harakat, suv–issiqlik balansi, tuproq jarayonlari, jonli
organizmlarning soni va turlar tarkibining qayta tuzilishi xosdir. Antropogen
landshaftlarning o‘zgarishi tub tabiiy landshaftlarning o‘z–o‘zidan rivojlanishiga
nisbatan ancha tezroq sodir bo‘ladi. Antropogen landshaftlarning bu xususiyati
ulardan foydalanish jarayonida bir tomondan noxush o‘zgarishlarga jiddiy e’tibor
berishni, boshqa tomondan esa qisqa vaqt davomida (bir avlod hayoti davomida)
landshaftlarni tartibga solib turish va qayta tuzish imkoniyatlari mavjudligini
ko‘rsatadi.

Tabiatdan foydalanish va antropogen landshaftlar. Ko‘pchilik
olimlar tomonidan antropogen landshaftshunoslikning asoschisi deb e’tirof etilgan
F.N. Milkov fikricha antropogen landshaftlar deb «inson tomonidan yangitdan
yaratilgan landshaftlarni ham, inson ta’sirida har qanday komponenti, jumladan
o‘simligi, hayvonot dunyosi ham tubdan o‘zgartirilgan tabiiy komplekslarga
aytiladi» (Milkov, 1973). Bu yerda shu narsani alohida ta’kidlash lozimki, inson
tomonidan yaratilgan har qilmaydigan landshaftlarni ajratishi mumkin. Bunday
landshaftlarda ariqlarning hamda sug‘orish bilan bog‘liq bo‘lgan mikro- va
nono rel y ef shakllari saqlanib qolgan. Qarshi cho‘lidagi bunday landshaftlarni
O.Y. Poslavskaya (1969) “relikt madaniy landshaftlar” deb ataydi. Tabiiylashgan
landshaftlarni, shuningdek, tog‘ oldi va tog‘ hududlarida ham ajratish mumkin.
Tabiiylashgan landshaftlarni o‘rganish muhim ilmiy – amaliy ahamiyatga ega.
Chunki bu guruhga mansub bo‘lgan landshaftlar dinamikasida ham tabiiy, ham
antropogen omillarning xususiyatlarini belgilash mumkin. Pirovardida
landshaftlarni xo‘jalik maqsadida o‘zlashtirish hamda foydalanishda tabiiylashuv
va antropogenlashuv sharoitlarining xususiyatlarini e’tiborga olish tabiatdan
oqilona foydalanishni tashkil etishning muhim geografik asosi bo‘lib xizmat qilishi
mumkin.
Tabiiylashgan landshaftlar ko‘pdan buyon insonning xo‘jalik faoliyati
ta’sirida bo‘lmaganligi hamda hozirgi sharoitlarda tabiiy jarayonlar ta’siri ostida
bo‘lishi tufayli bunday landshaftlarni ajratishda ko‘pgina hollarda ularda
uchraydigan “antropogen belgilar va izlar” e’tiborga olinadi. Tabiiylashgan
landshaftlarni o‘rganish ayniqsa tarixiy geografiya uchun boy material berishi
mumkin.
Shakllanish sharoitlariga ko‘ra qayta tabiiylashgan landshaftlar antropogen
landshaftlarda o‘z–o‘zidan rivojlanish xususiyatining yo‘qligiga bog‘liq. Shu
sababli antropogen landshaftlar o‘zlarida yuqorida aytilgan xususiyatning yo‘qligi
boisidan foydalanilmay qo‘yilgach, tabiiy omillar ta’siri ostida rivojlana boshlaydi,
ya’ni ular qayta tabiiylashadi (renaturlashadi). Ammo shu narsani alohida

ta’kidlash lozimki, antropogen landshaftlar vaqtda va barcha joyda ham qayta
tiklanish va tabiiylashuv jarayonida o‘zlarining dastlabki tabiiy tuzilmasini tiklay
olmaydi va natijada biologik xususiyatlariga ko‘ra yomonroq va mahsuldorligiga
ko‘ra birlamchi landshaftlarga ko‘ra kamroq biomassaga ega bo‘ladigan ikkilamchi
tabiiy landshaftlar vujudga keladi. Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, turli sabablarga
ko‘ra xo‘jalikda foydalanilmasdan qo‘yilgan antropogen landshaftlar qayta
tabiiylashuvi jarayonida aksariyat hollarda ibtidoiy yoki birlamchi tuzilmasini
tiklay omaydi. Tabiatda aynan takrorlanmaydigan rivojlanishning mavjudligi
antropogen tizimi to‘g‘risidagi ta’limotlar asosiy geografik konsepsiyalarni
tabiatdan oqilona foydalanish muammolarining yechimga bog‘liq holda yanada
chuqurroq tadqiqotlar o‘tkazishga qaratish maqsadga muvofiqdir.
Tabiatdan foydalanishni hududiy tashkil etishda hududiy tabiiy resurslar
komplekslari (HTRK), ekologik-iqtisodiy (tabiiy-xo‘jalik) sistemalari (yun.
systema qismlardan tashkil topgan bir butun, birikma) va tabiiy resurslar bo‘yicha
rayonlashtirish tabiiy va sotsial-iqtisodiy geografiya hamkorligi jabhasidagi
masalalardir.
Shunday qilib, tabiatdan foydalanish geografiyasi ilmiy yo‘nalish, fan
tarmog‘i sifatida tabiiy resurslarni ularning murakkab o‘zaro aloqadagi antropogen
(yun. anthiropos odam; genos tug‘ilish) dinamikasining (yun. dinamikos kuchli)
qonuniyatlarini, inson uchun bu dinamikaning ahamiyatini aniqlaydi, tabiiy
resurslardan oqilona foydalanishni asoslaydi, ularning kishilarning hozirgi va
kelgusi avlodlari uchun zarur bo‘lgan miqdoriy va sifat xususiyatlarini saqlash va
tiklash usullarini ishlab chiqadi. Chunki hozirgi geografiya fanlari tabiatdan
oqilona foydalanishning ilmiy asoslarini ishlab chiqishda yetakchi fan sifatida
o‘zini namoyon qilishi uchun katta ilmiy salohiyatga ega.
Tabiat va jamiyat ning o‘zaro munosabatlari. “Tabiat” tushunchasi bir
necha xil ilmiy talqinga ega. Keng ma’noda “tabiat”so‘zi Olamning butun
moddiy – energitek va axboriy (informatsion) dunyosini anglatadi. Ko‘pincha
tabiat so‘zi kishilik jamiyati mavjudligining tabiiy sharoitlari majmuasini bildiradi.

Jamiyat tabiatga bevoaita ta’sir ko‘rsatadi; tabiat bilan o‘zining xo‘jalik faoliyati
orqali bog‘langan “tabiat - jamiyat” sistemasi qaralganda ko‘pincha ana shu
tushuncha nazarda tutiladi.
Tabiat – Yerda hayotning asosiy va zaruriy sharoiti, insoniyatning uyi
(muhiti), barcha tabiiy resurslar hamda aholining madaniy, estetik, rekreatsiya
ehtiyojlarini qondiradigan manbaidir.
Jamiyat - kishilarning birgalikdagi faoliyatining tarixan vujudga kelgan
shakllarning majmuasidir. U kishilarning moddiy hayotining ishlab chiqarishini,
ya’ni moddiy ishlab chiqar ishni, tabiiy resurslarni va sharoitlarni qayta tiklashni va
insonni takror barpo qilishni o‘z ichiga oladi.
Hozirgi paytda tabiat va jamiyat orasidagi o‘zaro ta’sirning keng
ko‘lamlarda bo‘lishi global muammolardan biri bo‘lgan ekologik muammoni
vujudga keltirdi. Ekologik muammo atrof tabiiy muhit sifatining hamda insonning
turmush tarzining sanoatlashuvi va urbanizasiyalashuvi tufayli yomonlashuvi,
an’anaviy energetika va xom ashyo resurslarining qashshoqlashuvi, insonning
tabiatga ta’sirining uzluksiz oshib borishi, tabiiy ekologik balanslarning (frans.
balanse – tarozi) ortib borayotganligi, tabiatni inson xo‘jalik faoliyatining
chiqindilari bilan ifloslanishining salbiy genetik oqibatlari bilan bog‘liq.
Tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir muammosi murakkab va xilma
xil. Bu muammoning sotsial – iqtisodiy ahamiyati tabiiy muhitning jamiyat tarixiy
taraqqiyotining barcha bosqichlarida muhim ahamiyatga ega bo‘lganligi bilan
bog‘liq.Tabiat va jamiyatning o‘zaro ta’siri turli munosabatlarda namoyon
bo‘ladi.Geografik qobiq doirasidagi atrof tabiiy muhit jamiyat taraqqiyotining eng
muhim omillaridan biri bo‘lgan holda aholini takror barpo qilishning zaruriy sharti
hamdir. Ammo tabiiy muhit o‘z navbatida uning komponentlarining ijtimoiy ishlab
chiqarishga ko‘proq jalb qilingan sari unda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlarga sabab
bo‘ladigan yanada kuchliroq ta’sirga uchraydi.
Inson bir butun moddiy tizimning bir qismi bo‘lib, uning yashashi uchun
zarur bo‘lgan shart-sharoyitlar atrof muhit bilan inson orasida modda
almanishuvining mavjudligidir. Inson yashashi uchun zarur bo‘lgan hamma

narsani - suv, havo, oziq-ovqat, kiyim-kechak, qurilish materiallari va boshqalarni
tabiatdan oladi hamda ortiqcha, keraksiz barcha mahsulotni tabiiy mihitga
chiqaradi. Shu sababli tabiat va jamiyat orasida to‘xtovsiz va xilma-xil o‘zaro ta’sir
ro‘y beradi.
Uzliksiz fan - texnika taraqqiyoti tufayli tabiatga kishilik jamiyatining ta’siri
tobora kuchayib bormoqda. Fan – texnika Shu sababli hozirgi landshaftlarni
tasniflash antropogen landshaftlarning mohiyati va xususiyatlarini ochib berish
imkoniyatini beradi.
Hozirgi paytda muayyan hudud tabiatidan foydalanish jarayonida vujudga
kelgan antropogen landshaftlarning mavjudligini ko‘pchilik olimlar e’tirof
etishadi. Ammo antropogen landshaftlarning terminologik, tizimga solish va
tasniflashga doir masalalar borasida hanuzgacha yakdillik yo‘q. Antropogen
landshaftlar o‘zgarish darajasiga ko‘ra turli – tuman bo‘lgan hozirgi
landshaftlarning muayyan bir turini tashkil etadi. taraqqiyoti sharoitlarida tabiiy
muhitda ulkan o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda. XX asrda inson tabiiy – dinamik
muvozanatni anchagina buzgan holda geografik qobiqda energiya va modda
almashinuvida mutlaqo yangi yo‘l tutdi. Inson faoliyatining samarasi mutloq
o‘lchovda, aholi jon boshiga ham juda tez o‘smoqda. Shu sababli insonning hozirgi
iqtisodiy va ijtimoiy – texnikaviy faoliyatini tabiiy jarayonlar bilan bir qatorga
qo‘yish mumkin.
Tabiatda granit qoyalarning yemirilishi 6 ming yilda 1 m tezlikda sodir
bo‘ladi. Inson esa portlatishlar yordamida relyefni bir necha ming marta tezroq
o‘zgartiradi, ariqlar (kanallar) qaziydi, yo‘l quradi, tog‘ yonbag‘irlarida terrasalarni
(fran. terrase, lot. terra - yer) hosil qiladi, qurilishlar uchun maydonlarni
tekislaydi. XX asrning oxirgi o‘n yil ligida dalalarni haydashda, qurilish va
foydali qazilmalarning yuzasini ochish ishlarida bir yilda 4 000 km 3
miqdorida
tuproq - grunt almashtirilgan; Yer bag‘irlaridan har yili 100 mlrd. t ga yaqin
ma’dan, yoqilg‘i qazilmalar va qurilish materiallari qazib olingan, dalalarda 500
mln. t dan ortiqroq mineral o‘g‘itlar va 3 mln. t ga yaqin zaharli kimyoviy
moddalar sepilgan, daryo oqimining 15% i xo‘jalik – maishiy maqsadlarda

iste’mol qilingay, 8,5 mlrd. t shartli yonilg‘i yoqilgan, 800 mln.t har xil metallar
eritilgan; tabiatda noma’lum bo‘lgan 60 mln. t dan ortiqroq sintetik (yun.
sinthetikos – birikma) materiallar ishlab chiqarilgan. BMTning rasmiy
ma’lumotlariga ko‘ra, 1 mln.ga yaqin har xil turdagi mahsulotlar ishlab chiqarilgan
bo‘lib, shundan 100 mingga yaqin turi sun’iy birikmalardir.
Ishlab chiqarishda va turmushda foydalaniladigan kimyoviy birikmalarning
(500 mingdan ortiqroq moddalar) tabiiy muhitga chiqariladi. Bu miqdor
vulkanlarning otilishi va tog‘ jinslarining nurashi natijasida yuzaga keladigan
miqdorga nisbatan bir necha o‘n baravar ko‘proqdir. Masalan, atmosferada uglerod
dioksidining to‘planishi (yonilg‘ining yoqilishi natijasida) uni o‘simliklar, okean
va dengiz suvlari, ohaktoshlar va dolomitlar tomonidan o‘zlashtirilishiga nisbatan
tezroq sodir bo‘ladi. Dengizlarni neft mahsulotlari bilan ifloslanishi (har yili 5
mln.t dan ortiqroq tushadi) litosfera yoriqlari orqali hidrosferaga tushadigan
neftdan ancha ko‘proqdir. Binolar qurilgan hududlarning maydoni hozirgi paytda
200 mln. ga dan ortiqroqdir.
Ekspertlarning (lot. ekspertus – tajribali) baholashicha, Yer yuzasining 43%
iga yaqini cho‘llar va chala cho‘llar tashkil etadi. Ta’kidlash lozimki, cho‘llarning
6,7 %i inson faoliyati tufayli vujudga kelgan.
Ekstensiv (lot. ekstensivus – kengaytirib chizish) chorvachilik va
dehqonchilik rivojlana boshlagan neolit davridan buyon 10 ming yil davomida
o‘rmonlarning maydoni 2 marta qisqardi. Hozirgi paytda esa sayyoramizdagi
o‘rmonlarning maydoni har daqiqada 20 gektarga kamaymoqda. Tropik
o‘rmonlarning maydoni esa har yili 1% ga qisqarib bormoqda.
Insoniyat tarixi davomida 20 mln. km 2
maydonda tuproqlarning buzilishi va
yomonlashuvi sodir bo‘lgan (ya’ni hozirgi paytdagi haydaladigan yerlar
maydonidan (1,3 mln. km 2
) ko‘proq. Qurilishlar, tog‘ – kon ishlari, cho‘llashish va
sho‘rlanish jarayonlari natijasida jahon qishloq xo‘jaligi har yili 50 – 70 ming km 2
maydondagi yerlarni yo‘qotmoqda.

Hozirgi paytda inson tomonidan o‘zlashtirilgan yerlar (sanoat, qishloq
xo‘jaligi, o‘rmon mahsulotlari tayyorlanadigan, transport korxonalari, tog‘ – kon
ishlari va b.)ning maydoni quruq-lik yuzasining qariyb 60% ini tashkil etadi.
Hozirgi paytda atrof muhitni sof tabiiy hodisa sifatida qarab bo‘lmaydi,
chunki Yer yuzasi quruqlik qismining 60 % dan ortiqroq hududida in son faoliyati
tufayli vujudga kelgan antropogen landshaftlar tarqalgan.
Insonning tabiatga ta’siri dunyo aholisining tobora ko‘payib borishi tufayli
ham kuchayib bormoqda.
Melodning boshida Yer yuzasida 200 mln. ga yaqin, 1000–yilda 275 mln.
1650-yilda 500 mln, 1850-yilda 1,3 mlrd, 1900-yilda 1,6 mlrd, 1960-yilda 3,0
mlrd., 1975-yilda 4,0 mlrd., 1980-yilda 4,45 mlrd. kishi bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi
paytda dunyo aholisining soni 6,3 mlrd. kishidan ziyodroqdir. Aholining ko‘payish
sur’ati bundan keyin ancha sekinlashadi, ammo aholi nufusi ko‘payib boraveradi.
Hozirgi paytda jamiyat va tabiat orasidagi o‘zaro modda va ener giya
almashinuvi nihoyat ulkan hajmga ega bo‘lishi tufayli insonning atrof muhutga
ta’siri geologik kuchlar tasiri bilan qiyoslanishi mumkin bo‘lgan qudratli omilga
aylangan.
ahamiyat berilishi lozim. Tog‘ sharoitida burilish radiusi eng kamida 200 m,
tekislikda 400 m gacha bo‘lishi kerak.
Xulosa
Tabiatdan foydalanishni hududiy tashkil etish masalalari yechimida tabiiy
geografiya turli kattalikdagi geosistemalarni inson faoliyatiga bog‘liq holda

o‘rganadi, xo‘jalikni rivojlantirish jarayonida vujudga keladigan vazifalar
sharoitlaridan kelib chiqqan holda tabiatda sodir bo‘layotgan jarayonlarni qarab
chiqadi, jamiyatning o‘sib borayotgan ehtiyojlarini inobatga olgan holda tabiiy
resurslarni asrash, oqilona foydalanish hamda qayta tiklashga doir tavsiyalarni
ishlab chiqadi. Shuningdek, landshaftlarning mahsuldorligini va tabiiy resurslardan
foydalanishning iqtisodiy samaradorligini oshirish bo‘yicha tadbirlarni o‘z ichiga
oladigan tabiatni o‘zgartirish ham geografiya fanlari oldida turgan muhim amaliy
vazifalardan biridir. Insonning tabiiy geosistemalarga ta’sirini va bu ta’sir tufayli
ularda sodir bo‘ladigan antropogen o‘zgarishlarning oqibatlarini hisobga olish,
baholash va bashoratlash ham tabiiy-geografik tadqiqotlarning tabiatdan
foydalanishni hududiy tashkil etishdagi vazifalari jumlasiga kiradi. Tabiiy
geografiya tabiatning rivojlanish qonuniyatlari va zonallik to‘g‘risidagi nazariy
konsepsiyalarni takomillashtirish, tabiiy resurslardan foydalanishning iqtisodiy
samaradorligini oshirish bo‘yicha meliorativ va boshqa tadbirlar tizimini ishlab
chiqishga yo‘naltirilgan tabiatdan foydalanishni optimallashtirish maqsadlarida
tabiiy va tabiiy-antropogen geosistemalarning xususiyatlarni ham tadqiq qiladi.
Hozirgi sharoitlarda har qanday hududni sotsial - iqtisodiy
rivojlantirish va ishlab chiqarishni jadallashtirish ehtiyojlari tabiiy, iqtisodiy va
mehnat resurslaridan oqilona foydalanish zaruriyatini yuzaga keltirishi tufayli
geograflar va tabiatdan foydalanish masalalari bilan shug‘ullanadigan boshqa
mutaxassislarning diqqat-e’tiborini geografik zonallik, geosistemalar va hududiy
ishlab chiqarish komplekslari, energiya ishlab chiqarish va resurslar sikllari,
iqtisodiy rayonlashtirish, aholini joylashtirish landshaftlarni ham to‘liq qayta
tabiiylashuviga imkon bermaydi, antropogen landshaftlar xo‘jalikda
foydalanilganda (ya’ni antropogen omillar ta’siri ostida bo‘lgan paytda)
o‘zlashtirilgan tabiiy landshaftning tuzilmasi tubdan o‘zgaradi va tuzilma qayta o‘z
holatiga kela olmaydi. Chunki antropogen landshaftlarning qayta tabiiylashuv
jarayoni o‘zgacharoq tabiiy sharoitlarda sodir bo‘ladi.

Ayrim tadqiqotchilar hozirgi landshaftlarni tasniflashda qayta tabiiylashgan
landshaftlarni tabiiy – antropogen landshaftlar nomi bilan ajratishgan (Tyutyunnik,
1989). Hozirgacha va hozirgi sharoitlarda ham ayrim iqtisodiy – texnik
(agrotexnik) sabablga ko‘ra antropogen landshaftlarning qayta tabiiylashuv
jarayoni davom etmoqda. Ammo kelajakda aholi soni va uning ehtiyojlarining
ortishi tabiiy resurslardan tejamkorlik asosida foydalanishni taqoza etadi. Shu
sababli kelajakda fan – texnika taraqqiyoti va tabiiy resurslarga bo‘lgan
ehtiyojlarning ortishi antropogen landshaftlarning qayta tabiiylashuviga yo‘l
qo‘ymaydi. Bilaks hamma hududlarda tabiiy salohiyati madaniy landshaftlarni
tashkil etish uchun yetarli bo‘lgan tabiiy hamda tabiiy – antropogen landshaftlarni
madaniy landshaftlarga aylantirishni taqoza etadi.

Adabiyotlar:
1. Abdullayev S.I. Atrof muhit haqida ta’limot. Qarshi, 2000.
2. Baratov P. Tabiatni muhofaza qilish. T., 1991.
3. Geografiya va tabiiy resurslardan foydalanish (ilmiy konferensiya materiallari).
T., 2001.
4. Zokirov Sh.S. Antropogen va amaliy landshaftshunoslik. T., 1998.
5. Pafiqov A.A. Geoekologik muammolar. T., 1997.
6. Pafiqov A.A., Azimov Sh. Amaliy geografiya. T., 2000.
7. G‘ulomov P.N. Geografiya va tabiatdan foydalanish. T., 1985.
8. G‘ulomov P.N. Inson va tabiat. T., 1990. G‘ulomov P.N. O‘zbekistonda
tabiatdan foydalanishning geografik asoslari. T., 1990.
9. Qodirov E. (va b.) Atrof muhitni muhofazalashning geoekologik asoslari. T.,
1999.
10. Анучин В . А . Осовы природопользования . М ., 1978.
11. Исаченко А . Г . Оптимизация природной среды. М., 1980.
12. Ka л e сник С.В. Общие географические закономерности Земли. М., 1970.
13. Краснов Е.В., Сегизбаева Л.А. Методологические основы рационального
природопользования (Учебное пособие). Владивосток, 1985.
14. Мильков Ф.Н. Рукотворные ландшафты. М.,1978.
15. Неверов А.В. Экономика природопользования. М., 1990.
16. Реймерс Н.Ф. Природопользование. Словарь – справочник. M., 1990.
17. Миланова Е.В.,Рябчиков А.М. Использование природных ресурсов и охрана
природы. М., 1986.
18. Чупахин В.М., Андришин М.В. Ландшафты и землеустройство. М ., 1989.

Tabiatdan foydalanishning mohiyati va geografik jihatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish