Tabiatshunoslik darslarida о‘quvchilarga “Ona zaminimiz” haqida tushunchalarni shakllantirish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	376.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Tabiatshunoslik darslarida о‘quvchilarga “Ona zaminimiz” haqida tushunchalarni shakllantirish

Купить

“5141600–Boshlang‘ich ta’lim va sport tarbiyaviy ish” yo‘nalishi bo‘yicha bakalavr darajasini olish Tabiatshunoslik darslarida о‘quvchilarga “Ona zaminimiz” haqida tushunchalarni shakllantirish mavzusida yozgan

Reja Kirish. I. bob. Boshlang‘ich sinf о‘quvchilarining Ona zaminimiz haqida bilimlarni shakllantirish jihatlari. I.1. О‘quvchilarni Ona zaminimizga doir umumiy ma’lumotlar bilan tanishtirish. II. bob. Tabiatshunoslik darslarida о‘quvchilarga Ona zaminimiz haqida amaliy bilimlarni shakllantirish yо‘llari. II.1. Pedagogik texnologiyadan foydalangan holda о‘quvchilarga Ona zaminimizga doir dars ishlanmalari. Xulosa. Foydalanidgan adabiyotlar. Ilova. 2

K I R I SH Ma’lumki Respublikamiz о‘z mustaqilligini qо‘lga kiritgan ekan, ayni paytdaMa’lumki Respublikamiz о‘z mustaqilligini qо‘lga kiritgan ekan, ayni paytda har tomonlama barkamol avlodni tarbiyalash va voyaga etkazish ishlariga yuksakhar tomonlama barkamol avlodni tarbiyalash va voyaga etkazish ishlariga yuksak darajada e’tibor berilmoqda. darajada e’tibor berilmoqda. “ Bizga kadrlar tayyorlashning maxsus milliy dasturi kerak. “ Bizga kadrlar tayyorlashning maxsus milliy dasturi kerak. Bu dastur: Bu dastur: - umumiy ta’lim maktablarida dars berish sifatini oshirish (о‘qituvchilarni,- umumiy ta’lim maktablarida dars berish sifatini oshirish (о‘qituvchilarni, metodistlarni qо‘shimcha ravishda moddiy rag‘batlantirish, maxsus sinfxonalarmetodistlarni qо‘shimcha ravishda moddiy rag‘batlan

Bitiruv malakaviy ishni maqsadiBitiruv malakaviy ishni maqsadi . Boshlang‘ich sinf о‘quvchilariga. Boshlang‘ich sinf о‘quvchilariga tabiatning inson hayoti va faoliyatidagi o‘rni, Yer haqida tushuncha berish. OnaOna zaminimiz tо‘g‘risida ilmiy dunyoqarashni shakllantirish Yerning quyosh atrofidazaminimiz tо‘g‘risida ilmiy dunyoqarashni shakllantirish Yerning quyosh atrofida aylanishini va suv boyligimiz ekanligini tahlil etish, tabiatni e’zozlash, uningaylanishini va suv boyligimiz ekanligini tahlil etish, tabiatni e’zozlash, uning boyliklarini kо‘paytirishga shu sababli suvni tejab ishlatish kerakligi, atrof muhitniboyliklarini kо‘paytirishga shu sababli suvni tejab ishlatish kerakligi, atrof muhitni muhofaza qilish kо‘nikmalarini hosil qilish pedagoglar jamoasidan katta kuch talabmuhofaz

I. Bob. Tabiatshunoslik darslarida о‘quvchilarga “Ona zaminimiz” haqida bilimlar berishning nazariy asoslari Yer – sayyora (planeta). Yer quyosh fokusida ellips shaklida aylanadigan uchinchi planeta hisoblanadi. Quyosh atrofida Yerning aylanish davri 365,25 о‘rtacha quyosh sutkasiga tо‘g‘ri keladi. Yer о‘z о‘qi atrofida tо‘liq aylanishi 23 soat 56 minut 4,09 sekund vaqt ichida sodir bо‘ladi. Yer о‘z о‘qida egilgan holda orbita yuzasiga nisbatan 66033* 20* da tо‘liq aylanadi. Quyosh sistemasidagi planetalarning qarshiligi tufayli bu burchak sekinlik bilan kuchayiyu har 100 yilda 46*,8 ga о‘zgaradi. Yerning aylanishi о‘z aylanishini 26 ming yilda qonun shaklida о‘zgartiradi va putatsiya deb yuritiladigan kichik tebranishlar sodir bо‘ladi. Shartli ravishda Yerning о‘z о‘qi atrofida aylanish j

Yer quyosh atrofida aylanayotganda о‘z orbita tekisligiga og‘ishganligi tufayli yil fasllari namoyon bо‘ladi. YYer о‘qi orbita tekisligiga perpendikulyar bо‘lganda edi, quyosh nuri Yer yuzasining barcha nuqtalariga bir xil tushadi va uni bir xilda yoritgan va isitgan bо‘lur edi. Shunga kо‘ra quyosh nuri ekvatorga doimo tik tushib, undan shimol va janub tomon kamayib borar, kecha va kunduz doimo teng (12 soat) va teng yil fasllari hukmron bо‘lar edi. Yerning quyosh atrofida о‘z orbita tekisligiga og‘ishgan holda aylanganligi tufayli quyosh nurini tushish burchagi о‘zgarib yil fasllarini almashinishiga sabab bо‘ladi. Yer о‘qining og‘ishi va quyoshga nisbatan neytrallik davri 21 mart 23 sentabrga tо‘g‘ri kelib, bu davrda quyosh nuri ekvatorga teng tushadi va shimoliy va janubiy yarim sharlarn

Yer yuzini quyosh bir xil yoritib isitmasligi, Yer kurrasiga yil davomida quyosh nuri bir xil tushmasligi sababli uning yuzasi bir xilda isimaydi. Shunday ekan Yer yuzasiga issiqlik, yorug‘lik va namlik yil davomida bir tekisda taqsimlanmaydi. Shunga kо‘ra Yer yuzi quyidagi mintaqalarga bо‘linadi. Kun bilan tunning uzunligi 9 soat 0,9 minutdan 14 soat 51 minutgacha о‘zgaradi. Yoz bilan qish aniq ajralib turadi. Shunga muvofiq ravishda issiqlik va namlikning miqdori bir xil emas, yoz bilan qish aniq ajralib tursada, bahor bilan qish u qadar aniq farq qilmaydi. Mо‘‘tadil mintaqa shimoliy va janubiy kenglikning 40-50 gradusida joylashgan, quyoshning tush paytidagi ufqdan balandligi qishda 8-20* dan, yozda 55-30* gacha о‘zgaradi. Tun bilan kunning uzunligi 6 dan 18 soatgacha, yil fasllari ajra

XX asr boshida Yerning tashqi qatlami ta’limotini V.I.Vernadskiy rivojlantirib, yuqorida nomi keltirilgan uch atama - Yerning notekis muz qatlami kriosferani va Yer qurrasining yirik qatlami - biosfera atamalarini fanga kiritishga muvaffaq bо‘ladi. Keyinroq geofiziklar о‘z tadqiqotlarining muvaffaqiyatli rivojlantirganligi tufayli bu tushunchalarni Yerning ichki tuzilishi haqida, uning markaziy qismi, uning chuqur qismida markaziy yadro joylashganligi va uning sidirg‘a ravishda juda issiq haroratli ekanligini isbotladilar. V.I.Vernadskiy Yerning tashqi geosferasini kimiyaviy tarkibi va gazlar tarkibining muvozanati nuqtai nazaridan qarashni taklif etadi. Muvozanat parametrlaridan kelib chiqib, harorat va bosim muvozanati, Er qurrasining termodinamik qobig‘i haqida sо‘z yuritish mumkin. Mod

Hozirgi kunda suv Yer qurrasi quruq qismiga nisbatan olganda 70,8-29,2 nisbatda. Gidrosfera bu bilan tugamaydi, u Yer qurrasi quruq qismini chuqur qatlamlariga kirib, katta maydonlarni egallaydi. Daryo, ariq, kо‘l va suv havzalari, grunt suvlari kо‘rinishida turli xil qit‘a va mintaqalarda keng tarqalgan. Gidrosferaning о‘rtacha quvvati 3,8+0,1 km. Qattiq qatlam litosfera er qurrasida sodir bо‘ladigan ximiyaviy reaktsiyalar markazi. Unga Yerning butun quruq qismi taalluqli va gidrosfera unda joy olgan. V.I.Vernadskiy Yerda tirik moddalar kontsentratsiyasi (yig‘ilishi, tо‘planishi)ni taklif qilib, bu qatlam biosfera nomini olgan. U litosferaning bir qismi, atmosfera va gidrosferani tо‘liq egallagan. Tirik modda Yer qurrasining kimiyaviy hayotiga muhim ahamiyat kasb etadi. U energiya manbai

geotermika, Er magnitizmi haqida ta’limot, Yer fizikasi hisoblanadi. Geofizika esa fizika, geoximiya va kosmologiya fanlari bilan uzviy bog‘liq. Hozirgi kunda seysmologiya fanining yutuqlari tufayli Yerning umumiy tuzilishiga kо‘ra, uning bir necha qobiqlardan iborat ekanligi ma‘lum. Ammo seysmologiyaning asosiy vazifalaridan Yerning qimirlashi natijasida turli tuman portlashlar natijasida butun yer tanosilning qonuniyatlari tegishli darajada aniqlagan. Bu tebranishlar seysmik tо‘lqinlar deb yuritiladi. Shunday qilib, Yerning ichki qismida chegarani aniqlash imkoni mavjud bо‘lib, bu chegara Yerning turli xil qobig‘ini bir-biridan ajatib turadi. Geofiziklar Yer sharining uch qobig‘ini bir-biridan farq qiladi: 1.Yer qobig‘i-eng yuza qatlami Yerning turli xil qismida u 5-10 km.dan70 km qalinl

Harorat miqdorini Yer qurrasi qobig‘i har xil chuqurligida mavjud moddalarning eruvchanligi bilan taqqoslaydigan bо‘lsak, radioaktiv isitgich 100- 700 km chuqurlikdagi Yerning yuza qismida joylashgan moddalarni birinchi navbatda eritish mumkin. Bu moddalar harorat va bosimning о‘zaro ta’sir darajasiga bog‘liq. Shunday qilib Yer shari, uning qobiq qismi, mantiy va Yerning eng ichki - markaziy qismi yadrodan iborat bо‘lib, ularning issiqlik harorati, bosimi va tarkibi bir xil emasligi bilan xarakterlanadi. Yer yuzining relefi bir tekisda bо‘lmaganligi bilan ham xarakterlanib, uning bu xususiyati Yer qurrasining ichki qismidagi energiya, geologik jarayonlar, kosmik ta’mir, og‘irlik kuchi va nihoyat quyosh energiyasining ta’sirida sodir bо‘ladigan (fizik kurash, shakl, yog‘ingarchilik, dengiz

maydoni 179,68 mln.kv.km), Atlantika (93,63 mln.kv.km), Hind (74,92 mln.kv.km) va Shimoliy muz (13,10 mln.kv.km) okeanlari mavjud. Yer sharining 149,0 mln.kv.km maydonga ega bо‘lgan quruqlik qismi bir nechta katta va kichik bо‘laklardan iborat. Ularning bir-biridan okeanlar orqali ajralgan bо‘laklari materiklar deyilib, oltita: Evrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Antarktida, Avstraliya materiklari mavjud bо‘lib, ularning atrofi okean suvlari bilan о‘rab olingan. Bu materiklar orasida maydon jihatidan eng kattasi Evrosiyo va eng kichigi Astraliya materigi. Yer qurrasi quruqlik qismi ma‘lum qoidaga asoslangan holda qit‘alarga ham bо‘linib, ularga о‘z navbatida orollarni ham kiritishi lozim deb topilgan. Territorial chegaralanishi jihatidan materik va qit‘alar bir-biridan taf

tog‘lar kо‘zga yaqqol kо‘rilib tursada, maydoni Yer sharining umumiy maydoniga nisbatan olganda u qadar katta emas. Dunyo xaritasiga kо‘ra quruqlik yuzasining eng kо‘p qismi 133 mln.kv.km dengiz sathidan 2000 metr balandlikkacha bо‘lgan joylardan iborat. Undan baland bо‘lgan joylar faqatgina 16 mln.kv.km.ga teng. Quruqlik yuzasida dengiz sathidan past botiq (depressiya) yerlarning maydoni 800 ming kv.km.ga teng. Bunday yerlarning eng katta maydonga ega bо‘lganlaridan biri - Kaspiy bо‘yi pasttekisligi. U dengiz sathidan 28 m pastda joylashgan. Shuningdek О‘rta Osiyoda Botir deb nomlangan botig‘ yerlar dengiz sathidan 132 m.past, Oqchaqoya botig‘i 92 m, Turfon botig‘i 154 m, О‘lik dengiz botigi dengiz sathidan 392 m pastda joylashgan. Yer sharining tekislik qismlari deganda materiklardagi ab

Gidrosfera. Ma‘lumki, Yer shari yuzasining asosiy xususiyatlaridan biri uning quruqlik va dunyo okeaniga bо‘linishidir. Er sathining 510 mln.kv.km maydonidan 149 mln.km2 (29.2 foiz) quruqlikka, 361 mln.km2 (70.8 foiz) Er qurrasida mavjud suvga tо‘g‘ri keladi. Ximiyaviy suyuq modda hisoblanmish suvning tirik mavjudotlar tanasidagi nisbati organizmning hayot holati uchun naqadar muhim ahamiyatga ega ekanligini kо‘rsatadi. Balog‘atga etgan odam tanasidagi suvning miqdori uning umumiy tanasiga nisbatan 60% ni tashkil etsa, sichqon tanasining 73% ni tashkil etadi. Bakteriyalarda uning miqdori 80% ga qadar, tasma ichakli hayvonlarning ayrimlarida u 98% dan ortiq. Yuksak taraqqiy etgan hayvonlarning intensiv harakat qiladigan organlarida suvning miqdori ayniqsa kо‘p. Agar odam skeletida 22% suv b

Erituvchi sifatida suv oziq moddalarni tashuvchi rolini о‘ynaydi. Suv yordamida organizm ichida barcha moddalar uning bir qismidan ikkinchi qismiga о‘tadi, organizm turli-tuman moddalarni qabul qiladi va keraksiz qismini ajratadi. Shunday qilib, organizmda moddalar almashinuvi oziq moddalarni qabul qilishini, ularni qayta qurilishi va ajraladigan moddalar metobolizm bilan bog‘liq bо‘lib, bu hodisa suv yordamida amalga oshadi. Suvning ahamiyati faqat yuqorida kо‘rsatilganlar bilangina chegaralanmaydi. Suv tortish kuchi yordamida tomchilari kapilyarlar orqali yuqoriga kо‘tariladi, busiz quruqlikda hayot kechiruvchi о‘simliklar uchun о‘sish imkoni bо‘lmas edi. Shuni eslash о‘rinliki, yuksak о‘simliklarning oziqlanishi, kapilyarlik qonuniyatiga asoslangandir. Kalloidlarning adsorbtsion erituvc

Okean suvi haroratining nisbiy barqarorligi tarkibidagi mavjud turlarning turg‘unligi, suv ionlari koltsentratsiyasining konstantligi, osmotik bosimning doimiyligi hamda suv tо‘lqinlarining oziqa moddalarni bir joydan ikkinchi joyga о‘tishini ta’minlaydigan doimiy harakati, bu muhitda hayotning shakllanishidagi muhim shartlardan hisoblanadi. Shunday qilib, okean suvi fizik xossalarining turg‘unligi va oziqa moddalarining turli-tumanligi va kо‘pligi jihatidan hayotning vujudga kelishi (shakllanishi) uchun nihoyatda qulay muhit hisoblanadi degan xulosaga kelsak xato qilmagan bо‘lamiz. Qadimda okean suvlari savdo yо‘llari hisoblanib, ular mahsulotlarni tashish uchun xizmat qilgan. Ammo okean suvlarining asosiy ahamiyati shundaki, ular quyosh energiyasini akkumulyatsiya qilish va qayta ishlash

Okean Yuzasi ming km 2 Suv hajmi, ming km 2 O’rtacha chuqurligi 1 Tinch okeani 179679 723699 4028 2 Atlantik okeani 93363 337699 3926 3 Hind okeani 47917 291945 3897 4 Shimoliy muz okeani 13100 16980 1205 Okean tubining eng chuqur eri Marian botig‘i (11034 m) va Yer yuzining baland nuqtasi Jamolungma (8.882 m). Shunday qilib umumiy amplituda 20 km.ga boradi. Okean tubining relefi ham qadimda tasavvur qilinganidek bir xil tekislikda emas. О‘lchovlarda aniqlanishicha okean suvlari boshlangan joydan materik ancha uzoq masofaga qadar, ayrim hollarda 75-100 km.gacha suv ostida davom etib, 200 m chuqurlikkacha boradi, birdaniga chuqurlashadi va kontinent tubi devoriga borib qadaladi. Aniqlanishicha, okean osti nihoyatda turli-tuman relefga ega. Ular nihoyatda xilma-xil shakllardagi balandliklard

Okean osti ikki turdagi chо‘kmalardan iborat. Ularning biri quruqlikdagi yuvilib kelgan chо‘kmalar va ular - terragen deb ataladi, dengizda hayot kechirgan tirik mavjudotlar qoldiqlarida organogen yoki pelagen chо‘kmalar deb yuritiladi. Quruqlikdan yuvilib hosil bо‘lgan chо‘kmalar okean tubini 25 foizini, organik chо‘kmalar 39 foizini tashkil etadi. Okean tubidan kremnozyom va ohak chо‘kmalari bir-biridan tafovut etiladi. Bundan tashqari okean ostida, quruqlikda umuman uchramaydigan qizil loy mavjud. U loy (balchiq) okean tubi umumiy maydonining 39 foizini tashkil etadi. Okean tо‘lqini har yili 1.5 km3 qattiq jinslarni yuvadi va suvga chо‘kma hosil bо‘ladi. Daryodan har yili 12 km3 qattiq material oqib tushadi.Bundan tashqari daryolar har yili okeanga 320 mln.tonna kaltsiy, 560 mln.tonna k

I.1. О‘quvchilarni Ona zaminimizga doir umumiy ma’lumotlar bilan tanishtirish. Biz yashaydigan Er-sayyora u ham boshqa sayyoralar kabi quyosh atrofida aylanadi. Yer quyosh atrofi uch yuz oltmish besh kunda bir marta tо‘liq aylanib chiqadi. Bu vaqtni biz 1 yil deymiz. Bundan tashqari u о‘z о‘qi atrofida ham aylanadi. Yer о‘z о‘qi atrofida bir kecha kunduzda, ya’ni 24 soatda tо‘liq aylanib chiqadi. Bunda kecha kunduz almashinadi. Oyni hammangiz kо‘rgansiz. Oy- ering tabiiy yо‘ldoshi. U y er atrofida aylanadi. Oyning quyoshdan farqli tomoni shundaki, u о‘zi nur sochmaydi. Quyoshdan kelgan nurni qaytaradi. Uning bir tomonini Quyosh nuri yoritadi. Ikkinchi tomoni qorong‘i bо‘lib, bizga kо‘rinmaydi. Shuning uchun oy har xil kо‘rinadi. Oyning har xil kо‘rinishi 29 kunda takrorlanib turadi. Y er y

vadiylarga xalqimizning suv chiqarib ekinzorlar, Bog‘lar bunyod etgan, Cuv hayot manbai. Cuvni tabiat mujizasi deyish mumkin. “Suv bor joyda hayot bor”, deydilar. Haqiqatdan ham shunday. Yer yuzida suv juda kо‘p uning uchdan ikki qismidan kо‘prog‘ini suv qoplagan. Biroq Yer yuzida suv juda kam bо‘lgan chо‘llar ham bor. Vatanimiz О‘zbekistonning ham yarimidan kо‘proq xududi chо‘llardan iborat. Suv ariq , daryolardan oqadi, kul dengiz hamda okeanlarda bо‘ladi. Muz holatidagi suv sovuq о‘lkalarda yuzini qoplab yotadi. Baland tog‘lardagi qor bahorda va yozda erib, irmoq holida daryolarga quyiladi. Dengiz va okean suvlarining yuzalari Quyosh nuri ta’sirida isib, bо‘g‘ga aylanib havoga kо‘tariladi. Keyin bulutga aylanadi, bulutdan yomg‘ir yoki qor bо‘lib, yana erga yog‘adi. Qish faslida tog‘larg

Yer quyosh sistemasidagi sayyora Yulduzlar. Bulutsiz tunlarda osmon gumbazida milltilab tо‘rgan son-sanoqsiz yulduzlar kо‘rinadi. Yulduzlar Yerdan nihoyatda olisda alovdek yonib turgan shar shakldagi о‘lkan jismlardir. Yulduzlar ichidagi harorat bir necha million, sirtida esa 10 ming gradusgacha bо‘ladi. Yulduzlarning qanchalik olisda ekanligini tasavvur qilib kо‘raylik. Quyosh va yulduzlardan tarqalayotgan yoruqlik bir sikuntda 300 000 km masofani bosib о‘tadi. Bunday tezlikdagi yorug‘lik quyoshdan bizga 8 minutda etib keladi. Osmondagi eng yaqin yulduzdan esa yorug‘lik erga 4 yilda etib keladi. Tepamizdagi eng yoruq yulduz –“Vega” nomli yulduzning nuri bizga etib kelguncha 26 yil о‘tadi. Katta-kichikligiga qarab, yulduzlar bir-biridan farq qiladi. Ularning ichida quyoshdan million mart

haroratda vodorod molekulalari geliyga aylanib borishi natijasida uzluksiz youg‘lik chiqib turadi. Quyosh moddasining tinimsiz yorug‘lik va issiqlikga aylanib turishi natijasida u har sikuntda 4 million tonna massasini yuqotadi. Lekin siz qurqmang, shunday saxiyligiga qaramay, quyosh yana 10 milyard yil nur sochib turadi. Quyosh sistemasidagi sayyoralar Quyosh atrofida yirik osmon jismlari –sayyoralar, mayda osmon jismlari, asteroidlari, kometalar, meteorlar va boshqa kichik son-sanoqsiz jismlar aylanib yuradi. Quyosh va uning atrofida aylanib yuruvchi barcha osmon jismlari birgalikdagi quyosh sistemasining tashkil etadi. Ba’zi vaqtlarida “xiroroq” yulduzning siljiyotgannini, ya’ni boshqa yuldular orasida sayr qilib yurganini payqash mumkin. Sayr qilib yurgandek tuyilgan yulduz bunday osmo

Asteroidlar Olimlarning fikicha, Mars bilan Yupiter orbitasi orasida yana bir sayyora bо‘lishi kerak edi. 1801 yilda bо‘lishi mumkin bо‘lgan sayyora о‘rnida bir necha mayda sayyorachalar topildi. Mars va Yupiter oralig‘ida bо‘lishi mumkin bо‘lgan” sirli sayyora” noma’lum sabablarga kо‘ra halokatga uchrab, mayda osmon jismlariga bо‘linib ketgan bо‘lishi mumkin. Mars va Yupiter oralig‘ida orbita bog‘lab quyosh atrofida aylanib yuruvchi mayda osmon jismlari asteroidlar deb ataladi. Ma’lum bо‘lishicha, quyosh atrofida orbita bо‘ylab 40 mingtacha asteriod aylanib yuradi. Kometalar Qadimdan odamlar tunlari osmon gumbazida “bosh “ va unga ergashgan “dum” dan iborat bо‘lgan yorug‘ osmon jismlarini kuzatib kelganlar. Bunda osmon jismlari kometa deb ataladi. Sharqda dumla yulduz deb atashgan. Kometa

sirtiga kelib urilishi mumkin. Erga tushgan bunday osmon jismlari meteoritlar deb ataladi. Globus-Yerning kichraytirilgan shakli. Odamlar qadimda Yerning shar shaklida ekanligini bilmaganlar ba’zi xalqlar Yerni tekis yoki qovariq shaklida, uni okeanda sо‘zib yuradigan 3ta ket kо‘tarib tо‘radi deb fikr yuritganlar. Boshqa ba’zi xalqlar esa Yerni bahaybat toshbaqa ustida turgan 4 ta fil kо‘tarib turadi, deb о‘ylaganlar. Keyinchalik odamlar uzoq sayohatga chiqa boshladilar. Ayrim sayohatchilar Yer yuzini aylanib chiqdilar, lekin Yerni kо‘tarib turgan kitlarni ham fillarni ham kо‘rmadilar. Sayohatchilar Yerning chegarasi yо‘qligiga, uning shar kabi dumaloq ekanligiga ishonch hosil qildilar. Hozirgi paytda Yerning shar shaklida ekanligiga hech kimda shubha yо‘q. Fazo kemalari yer atrofini qayta

о‘rtasidagi belbog‘i yer shari о‘z о‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa tomon alanadi. Shu bois bizga Quyosh sharqdan chiqib g‘arbga botadigandek tuyiladi. Globus sirtining katta qismi havo rangga bо‘yalgan. Bular quruqliklarni о‘rab turgan suv okeanlaridir. Yerda tо‘rtta okean bor: Shimoliy muz okeani, atlantika okeani, hind okeani, muz okeani va Tinch okeanlari.Ularning hammasi bir-biri bilan tutashgan, bir okeandan boshqa okeanlarga о‘tishi mumkin. Okeanlarning quruqlik ichiga kirib borgan qismi dengiz deb ataladi. Okeanlar bilan qurshalgan eng katta quruqliklar materiklar deb ataladi. Yer yuzida oltita materik mavjud: Evroosiyo, Afrika, Avstraliya, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Antarktida. Yerning о‘z о‘qi atrofida aylanishi. Kun bilan tun. Quyosh kun mabaynida sharqdan g‘arbga tomon ha

ikkinchi tomoni galma-gal quyoshga tо‘g‘ri keladi. Yerning quyosh nuri tushib turadigan tomonida kun, soya bо‘lib turadigan tomonida esa tun bо‘ladi. Yer aylanib turgani sababli kun о‘znini tun, tun о‘rnini kun egallaydi. Er siltanmasdan va tо‘xtamasdan bir tekis, ravon aylanib turadi. Yer bilan birga undagi hamma narsalar: odamlar, uylar, dov- daraxtlar, dengizlar va hatto uni qurshab turadigan havo ham aylanib turadi. Shuning uchun Yerning aylanishini biz sezmaymiz. Yil fasillarining almashinishi. Yil fasillari bir-biri bilan almashinib borishini hamma biladi. Issiq yozdan keyin salqin kuz keladi. Sо‘ngra sovuq qish boshlanadi, undan keyin iliq bahor keladi. Keyin yana yoz bо‘ladi. Yillar va asrlar davomida shunday bо‘lib kelgan. Yil fasllarning almashinib turishiga sabab, yer doim quyos

haroratini о‘lchab kо‘rar ekansiz quyosh er ustidan eng yuqori kо‘tarilgan paytda, ya’ni tushga yaqin mahalda hammadan kо‘ra issiqroq bо‘lishini sezamiz. Ertalab va kechqurunlari kunduzgi paytdan kо‘ra sovuqroq bо‘ladi. Demak havo harorati quyoshning Yerdan nechog‘lik baland kо‘tarilganiga bog‘liq. Yerda issqlik va yorug‘likning taqsimlanishi. Quyosh Yerni yoritib, isitib turadi. U Yerdagi barcha mavjudodlarga hayot baxsh etadi. О‘simliklar, hayvonlar, odamlar yorug‘lik va issiqliksiz yashay olmaydi. Bahor boshlanishi bilan quyosh Yerni tobora kо‘proq yoritadi va isitadi. Natijada tog‘ daryolari paydo bо‘ladi. Agar quyosh bо‘lmaganda yer shari abadiy qorong‘ilikka maxkum bо‘lib, Yer yuzi sovuq va qorong‘ilik qa’riga qolib ketadi. Demak Yerda hayot ham bо‘lmas edi. Yer shar shaklida bо‘lgan

Eng sovuq yerlar qutblarda joylashgandir. Shimoliy qutb atrofidagi g‘oyat katta xudud Arktika, janubiy qutb atrofidagisi Antarktida deb ataladi. Shunday qilib, ekvatordan qutblarga tomon borilgan sari yerga tushadigan issiqlik miqdori kamayib boradi. Qutblardan ekvatorga tomon kelinganida esa tobora kо‘proq issiq bо‘lib boradi. Buning sababi shuki, yer shar shaklidadir. Oy Yerning yо‘ldoshi . Oy yumaloq shaklidagi juda katta, sovuq va qattiq osmon jismidir. U Yerning yо‘ldoshi, chunki u sayyoramiz atrofida aylanib turadi. Oy yuzasi Yer yuzasidan 14 barobar kichikdir. Oy bizga eng yaqin bо‘lgan osmon jismi. U Yerdan taxminan 400 ming kilometr masofada joylashgan. Teleskop bilan qaralganda oyda tog‘lar, katta- katta tekisliklar va pasttekisliklar yaxshi kо‘rinadi, bularni olimlar oy dengizla

Ochiq joyda Yer yuzasining doira shaklidagi kо‘z ilg‘aydigan qismi ufq deyiladi. Yer yuzasining osmon bilan tutashib ketgandek bо‘lib kо‘rinadigan aylana shaklidagi chizig‘i ufq chizig‘i deyiladi. Ufqning 4 ta asosiy va 4ta oraliq tomonlari bor. Ufqning Quyosh chiqadigan tomoni- sharq, Quyosh botadigan tomoni g‘arb. Agar qо‘lingizni yozganingizda о‘ng qо‘lingiz sharqni, chap qо‘lingiz g‘arbni kо‘rsatib tursa, u holda siz qarab turgan tomon –shimol, teskari tomoningiz-janub bо‘ladi Tomonlarni qisqacha quyidagi shaklda belgilash mumkin: shimol-SH, sharq-Shq, janub-J, g‘arb-G‘. Safarga chiqqan kishilar yо‘lda adashib qolmasliklari uchun kompasdan foydalanib kelganlar. Kompas yordamida ufqning tomonlarini aniqlash mumkin. Kompasning asosiy qismi magnit kо‘r satkichi bо‘lib, u dumaloq quticha o

undagi halqalarning janubga qaragan qismi siyrak, shimolga qaragan qismi esa zichroq ekanligi kо‘rinadi. Geografik xarita Kо‘p hollarda Yerning shar shaklidagi tasviri – globusda emas, balki Yer yuzasining yassi tasviri – geografik xaritadan foydalaniladi. Geografik xarita Yer yuzasi yoki ayrim qisimlarining kichraytirilgan yassi tasviridir. Tik ikkiga bо‘lingan globusning har bir qismidan doira shaklidagi Yarim sharlar xaritasini tuzish mumkin. Ulardan biri Sharqiy yarim shar, ikkinchisi G‘arbiy yarim shar xaritasi deyiladi. Yarim sharlar xaritasida Yer yuzi tо‘liq tasvirlangandir. Yer yuzasi yoki uning ayrim qismilari xaritada tegishli masshtabda turli shartli belgilar bilan kо‘rsatiladi. Masshtab Yer yuzasi yoki uning qismi xaritada necha marta kichraytirib tasvirlanganligini kо‘rsatuvc

Tekisliklar Quruqlikning tekis yoki sertepa katta maydonlari tekisliklar deb ataladi. Agar tekislikda dо‘nglar va chuqurliklar bо‘lmasa, uni yassi tekislik deb, aks holda sertipa tekisliklar deb yuritiladi. Yassi tekislikda tevarak-atrof tep- teks, daryondagi suv esa sekin oqadi. Sertepa tekisliklar yassi tekisliklarga qaraganda kо‘proq uchiraydi. Bunday tekisliklarda dо‘nglar, tepaliklar, jarlar, pastliklar, daryo vodiylari bо‘ladi. Har qanday tekislikning nishabi bо‘ladi. Uni daryo, kanal yoki ariqdagi suvning oqish yо‘nalishiga qarab aniqlash mumkin.Tekisliklar past-balandligiga qarab past-tekisliklar, qirlar va yassi tog‘larga bо‘linadi. Odatda, pasttekisliklar tabiiy xaritalarda yashil, qirlar sarg‘ishrang,yassi tog‘lar esa och jigarrang bilan tasvirlanadi. О‘zbekistonning aholi yasha

Ayrim joylarda daryo osti ohaktosh, granit kabi qattiq jinslar bilan kо‘tarilib, ostonalarni tashkil etadi. Tog‘larda daryo juda tez oqadi. Ba’zi joylarda daryo suvlari baland joydan otilib tushib, sharshara hosil qiladi. Yer yuzasida tabiiy ravishda vujudga kelgan va atrofi berk bо‘lgan chuqurliklar kо‘p. Bunday chuqurliklarda er usti va yer osti suvlari tо‘planib kо‘llarni hosil qilishi mumkin. Kо‘l tabiiy ravishda vujudga kelgan chuqurlikda tо‘planib qolgan katta miqdordagi suvdir. Kо‘lning daryodan farqi shuki, unda suv oqim bо‘lib oqmaydi. Kо‘llar dengizlardan farq qilib, okeanlar bilan tutashmagan. Yer yuzasidagi eng katta kо‘l- Kaspiy dengizidir. Maydoni katta bо‘lgani uchun uni dengiz deb atashgan. Shu singari Orol dengizi ham aslida kо‘ldir. Yer yuzasida eng chuqur kо‘l Baykal kо‘

Kanal inson kuchi bilan qazilgan sun’iy anhordir. Suv ombori inson qо‘li bilan qurilgan sun’iy kо‘ldir. О‘zbekistonda yerlarni sug‘orish va aholini suv bilan ta’minlash maqsadida kо‘plab kanallar qazilgan. Ulardan Katta Farg‘ona, Eski Anhor va Buxoro kanallari о‘lkamizdagi eng katta kanallardir. Kо‘pchilik suv omborlari daryoga tо‘g‘on qurish yо‘li bilan bunyod etilgan. Odatda, bahorda daryolarda suv tо‘lib oqadi. Lekin bu vaqtda yerlar kam sug‘oriladi va bunday kо‘p miqdordagi suvga ehtiyoj katta bо‘lmaydi. Suvga ehtiyoj katta bо‘lgan vaqtda, ya’ni yozda daryoda suv kamroq oqishi mumkin. Shu bois daryoning bahorda oqayotgan suvning bir qismi suv omboriga yig‘ilib boradi. Suv etishmagan davrda, ya’ni yoz paytlarda suv omborlarida tо‘plangan suv daryoga asta-sekin oqizib turiladi. О‘zbekist

Bu Yerda olmaxon ham о‘ziga panoh topadi. О‘rmonda tashqi kо‘rinishi jihatdan mushukka о‘xshash hayvon –silovsin ham yashaydi. Uning quloqlarida nishonasi –popiklari bо‘ladi. Silovsin bikinib olib, о‘ljasini-quyonlar, karqurlar, qurlar va boshqa kichikroq hayvonlarni poylab yotadi. Qalin changalzor orasidan loslar yoki suv ichish uchun yо‘l topib boradi. Los chiroyli shohlari tarmoqlangan, dо‘ng tumshuqli bug‘ularining eng yirik vakilidir. Loslar о‘t daraxt va butalarning yosh novdalari bilan oziqlanadi. Bundan tashqari о‘rmonda bug‘u, ayiq, bо‘ri, tulki kabi hayvonlar ham uchraydi. Chо‘llar Chо‘llarning quruq bо‘lishi kо‘pgina sabablarga bog‘liq. Chо‘llarda boshqa tabiat zonalaridagiga qaraganda yog‘in- sochin ancha kam-yiliga atiga 100-150 mm bо‘lsa, masalan Qora dengizda -2500mm bо‘ladi

Chо‘lda shoxlari yoyilib ketgan, bargsiz daraxt-saksovul о‘sadi. Chо‘llarni kesib о‘tuvchi yо‘llar va temir yо‘llarni muhofaza qilish maqsadida yо‘llar chetiga daraxt va butalar ekiladi. Chо‘llarning janub-sharqdagi tekis yuzasi asta-sekin kо‘tarilib, tepaliklar va tog‘larga aylanadi. Toshdek qotib va yorilib ketgan zarang gil tuproq, bu taqir yerlardir. Chо‘llarda о‘simliklar va hayvonlarning yashashi uchun sharoit juda og‘ir. Bunday joyda bir necha million yillardavomida yashashga moslashgan tirik organizmlargina hayot kechirishi mumkin. Kо‘pgina chо‘l о‘simliklari yog‘ingarchilik bо‘ladigan bahor va kuzdagina yashaydi. Erta bahorda qum tepalarning yonbag‘irlarida pufakchali qiyoq о‘sib chiqadi. Uning uchlarida pufakchalarga о‘xshab shishib chiqqan xaltachalar hosil bо‘lib meva tugadi. B

Dashtlar Y evrosiyo materigida dashtlar juda katta maydonni egallaydi. Quyosh chо‘llarga qanchalik saxiylik bilan nur sochsa, dashtlarning janubiy qismiga ham xuddi shunday nur sochib turadi. Shuning uchun ham dashtlarda yuz issiq, quruq bо‘ladi va uzoq davom etadi. Harorat soya joyda kо‘pincha +40 0 C ga etadi. Yog‘in-sochin deyarli bо‘lmaydi. Dasht zonasining g‘arbidagina yomg‘ir yog‘ib turadi. Yoz о‘rtalarida kо‘pincha quruq va issiq shamol –garmsel esib turadi. Garmsel chо‘llardan boshlanadi va shu Yerdan dashtlar qо‘yniga etib boradi. Bahorda qor erib, yomg‘ir yog‘gandan keyin yumshoq va mayin dasht tuproqlari oson yuvilib ketadi. Yuvilib ketgan joylarda kо‘pincha katta-katta chuqurlar, jarlar hosil bо‘ladi. Jarlar unumdor tuproqlarni emiradi. Jarlarga qarshi kurashish uchun odamlar k

Dashtlarda bо‘ri, quyon va bо‘rsiq yashaydi. Qozog‘istonning juda keng dasht-qirlarida sayg‘oqlar о‘tlab yuradi. Dasht yerlarining deyarli hammasi haydalib, ularga ekin ekiladi. Maxsus qoldirilgan kichik-kichik yerlardagina yovvoyi dasht tabiatini kо‘rish mumkin. Dashtlarda odamlar qadim zamonlardan beri dehqonchilik bilan shug‘ullanib keladi. Bu Yerdagi eng katta maydonlar bug‘doy ekishga ajratilgan. Bug‘doy unumdor dasht yerlarda yaxshi hosil beradi. U faqat bizda emas, balki butun Yer yuzidagi xalqlarning asosiy rizq- rо‘zidir. Dashtlarda sabzavot , tarvuz, makkajо‘xori va kungaboqardan yuqori hosil etishtiriladi. Kungaboqar va makkajо‘xori urug‘idan moy va boshqa foydali mahsulotlar olinadi. Dashtdagi xо‘jaliklarda qandlavlagi ham etishtiriladi. Qandlavlagidan zavodlarda shakar ishlab

II. Bob. Tabiatshunoslik darslarida о‘quvchilarga Ona zaminimiz haqida amaliy tushunchalarni shakllantirish yо‘llari. Boshlang‘ich sinf о‘quvchilarida ona zaminimiz haqida tushunchalarini shakllantirishda о‘quvchilarga tabiatning inson hayoti va faoliyatidagi о‘rni, Yer haqida, kishilar yer sharida yashasalar ham uning aylanishini sezmaydilar. Buning sababi shundaki, Yerdagi hamma narsa- havo ham, kishi ham, yer bilan bir xil tezlikda aylanadi Lekin bizga gо‘yoki osmon jismlari aylanayotgandek tuyuladi. Aslida esa osmon jismlari emas, balki Yer harakat qiladi. Aslida esa osmon jismlari emas, balki, ya’ni Yerning quyoshga qaragan tomonida kunduzi, teskari qismida esa kechasi bо‘ladi. О‘quvchilarning suv haqidagi bilim va tushunchalarini kengaytirish. Suvni tejash, suv va uning ahamiyati, is

II.1. Pedagogik texnologiyadan foydalangan holda о‘quvchilarga Ona zaminimizga doir dars ishlanmalari. Qashqadaryo viloyati Xalq ta’limi bо‘limiga qarashli Qarshi shahridagi 14 umumiy о‘rta ta’lim maktabining Boshlang‘ich sinf о‘qituvchisi Avloqulova Feruzaning “Tabiatshunoslik” fanidan 2 - 4 sinflarda “Yer sayyora”, “Yer yuzasining tuzilishi” va “Vaqt о‘lchov birligi” mavzusida о‘tgan dars ishlanmalari. Mavzu: Er -sayyora Darsning maqsadi. O‘quvchilarga tabiatning inson hayoti va faoliyatidagi o‘rni, Yer haqida tushuncha berish. O‘quvchilarni qadim zamonda yashagan odamlarning Yer haqidagi fikrlari bilan tanishtirish, tabiatga muhabbatlarini oshirish. Darsning turi. Yangi bilim beruvchi. Darsning jihozlanishi. Globus, fasllar tasvirlangan rangli rasmlar, Oy, Quyosh, Yer, yulduzlar maketla

Klaster usuli Tuproq Havo Qush Daraxt Suv Odam Oy Quyosh Yer Yulduzlar TabiatJavoblar to‘ldirilib, o‘quvchilar rag‘batlantiriladi. “Klaster” usulidagi topshiriq bajariladi. O‘quvchilar bevosit tabiatga oid jonli va jonsiz jismlarni aniqlaydilar. Yer O‘simlik Qor Quyosh Hayvon SuvQishHavo Ona zaminimiz 40

O‘tilgan mavzuni mustahkamlash . 1. Dars yakunida o‘quvchilarga quyidagi savollar beriladi. 2. Sayyoralar yulduzlardan nimasi bilan farq qiladi? 3. Yer quyosh atrofida necha kunda bir marta aylanib chiqadi? 4. Er o‘z o‘qi atrofida aylanganda qanday hodisa ro‘y beradi? 5. Oyning har xil ko‘rinishi necha kunda bir takrorlannadi? O‘quvchilar bilimini baholash. Uyga vazifa. “Ish daftari” ngizga oyning ko‘rinishini kuzatib, yozib boring. Mavzu: Y er yuzasining tuzilishi Darsning maqsadi: Yer yuzasining tuzilishi haqida tushuncha berish. Tabiatdan oqilona foydalanish, mehnatsevarlikni shakillantirish. Darsning turi. Yangi bilim berish. Darsning jihozlanishi. Yer yuzasi, ya’ni tog‘lar, tekisliklar tasvirlangan maketlar, rangli rasmlar, foydali qazilmalar tо‘plami, gerbariylar, xarita. Atama va tu

Uyimda guldor qalam. Chiroyli kо‘rkam biram Unga boqsam kо‘zimga Kо‘rinadi keng olam. (xarita) Tog‘ va tekisliklarda yashovchi hayvonlar, qushlarning tuxumi о‘sadigan о‘simliklarning gerbariylari kо‘rsatiladi.Dars sо‘ngida xilosa sifatida savol- javoblar о‘tkaziladi. 1. Tekisliklarda odamlar qanday ishlar bilan shug‘ullanadilar? 2. О‘zbekistonda qanday tekisliklar bor? О‘quvchilar bilimini baholash. Uyga vazifa”Ish daftari” ga о‘quvchilar о‘zlariningyashash joylaridagi hayvonlar va о‘simliklar nomlarini yozib kelishlari ta’kidlanadi. Mavzu: Tabiat nima Darsning ta’limiy maqsadi: o‘quvchilarda tabiat, jonli va jonsiz tabiat, tabiat hodisalari haqida tasavvur hosil qilish. Darsning tarbiyaviy maqsadi : o‘quvchilarning tabiat haqidagi dunyoqarashlarini kengaytirish, mustaqil fikrlashga o‘rgat

Suhbat natijalariga qarab, o‘quvchilarning javobi to‘ldirib boriladi. Yangi mavzu bo‘yicha tabiat nima ekanligi, u jonli va jonsiz tabiatga bo‘linishi, tabiat hodisalari o‘quvchilarga batafsil so‘zlab beriladi. Kunduzi havo ochiq. Moviy osmonda quyosh charaqqlab turibdi, oq bo‘litlar suzib qushlar charx urib sirli shivrlaydi gullayotgan o‘simliklardan yoqimli hid taraladi. Uzoqdan qor qoplagan tog‘ ko‘zga tashlanadi. Kechasi osmon qorong‘ilashganda oy bilan yulduzlar yaxshi ko‘rinadi. Havo salqinlashadi. Kuz kunlaridan birida dalaga chiqing. Tevarak atrofdagi barcha narsalarga diqqat bilannazar tashlang. Quyosh, oy yulduzlar yer, havo, suv, toshlar, o‘simliklar, hayvonlar, odamlar-bularning hammasi bir butun tabiatni tashkil qiladi. Tabiatni o‘rganadigan fan tabiatshunoslik deb ataladi. Qu

Qushlar Hayvonlar Insonlar Gullar Daraxtlar O‘simliklar Jonli tabiat Suv Osmon Toshlar Tog‘lar YerHavo Jonsiz tabiat 47

Qiyoslang? Tabiatda bo‘ladigan qanday mavsumiy o‘zgarishlarni kuzatgansiz? - Bahorda havolar isiy boshlaydi, muzlar erib, ariqlar suvga to‘lib oqadi, dalalar yana yashil bo‘ladi, daraxtlar gullaydi, qushlar uchib keladi. Dehqonchilik ishlari boshlanadi. -Yozda ob-havo issiq bo‘ladi mevalar pishadi. - Kuzda havo bir oz soviydi daraxtlarning barglari sarg‘ayib o‘kiladi, ayrim qushlar issiq o‘lkalarga uchib ketadi. - Qishda suv muzlaydi, qor yog‘adi, havo sovuq bo‘ladi, daraxtlar uyquga ketadi. Jonli va jonsiz tabiatning o‘rtasida qanday boyliklar bor. Jonli tabiat suvsiz yashay olmaydi havo bilan nafas oladi, jonsiz tabiat jonli tabiat yashashi uchun makon hisoblanadi. Demak jonli va jonsiz tabiat bir-biri bilan chambarchas bog‘liqdir. Jonli va jonsiz tabiatning o‘zaro salbiy ta’sirlari ham

Tabiat nima uchun o‘rganilishini tushuntirishda o‘quvchilarni bu fanni o‘rganishga qiziqtiriladi. Bu fanni o‘rganish yuqori sinflarda biologiya, geografiya, kimyo va fizika fanlarini o‘rganishga zamin tayyorlashi, eng muhimi, o‘quvchilarning ilmiy-tabiiy dunyoqarashlarini kengaytirishga xizmat qilishi asoslab beriladi. O‘quvchilarga 3-sinf tabiatshunoslik darslarida nimalar o‘rganilishi qisqacha tarzda bayon qilib beriladi. Yangi mavzuni mustahkamlash . O‘quvchilarga quyidagi savollar beriladi: 1. Tabiat nima? 2. Jonsiz tabiatga nimalar kiradi? 3. Jonli tabiatga-chi? 4. Jonsiz va jonli tabiat bir-biridan qanday farq qiladi? 4. Darsni yakunlash. 1. Bugungi darsda nimani o‘rgandingiz? 2. Nimalarni bilib oldingiz? ( O‘quvchilarning javoblari to‘ldirib yakunlanadi). 5 . Uyga vazifa berish. O‘q

Darsning borishi. Tashkiliy qism. Yangi mavzuni bayon etish. О‘quvchilarni ekskursiyaga olib chiqish oldidan о‘quvchi maktabga yaqin joydagi suv havzalari, mahalliy aholining undan qanday foydalanishini haqida suhbat о‘tkaziladi. Suv xavzasiga borganidan keyin о‘qituvchi suvning oqishini kuzatishni ta’kidlab, loyga yoki tiniqligini, bu suvlar qaYerda n oqib kelayotganini, undan qanday foydalanish mumkinligini о‘quvchilarga hikoya qilibberadi. Suvning suyuq, muz, bug‘ holatlari misollar orqali tushuntiriladi. О‘quvchilar bilan V.V.V ( bilardim, bildim, bilmoqchiman) mashg‘uloti о‘tkaziladi. Bilardim Bildim Bilmoqchiman Rangsiz Hidsiz Qanday tejash mumkin.Chuchuk Muz Tiniq Bug‘ Suyuq Shaklsiz Suvdan zararlanish mumkinmi? Darsda: Toma-toma kо‘l bulur, Hech tommasa chо‘l bulur. (Suv) Men bor j

О‘quvchilarga vaqt tushunchasini aniqlash, ularda soatni bilish malakasini shakillantirish. Vaqtdan unumli foydalanish, ota-opa, katta va kichiklarga yordam berish xislatlarini mustahkamlashtirish. Darsning turi. Yangi bilim beruvchi. Atama va tushunchalar: yil, oy, halta, kun, sutka, soat, daqiqa, soniya, sana. Darsning jihozlanishi . Har xil turdagi soatlar, yil fasllari, tasvirlangan rasmlar. Darsning borishi. Tashkilish qismda О‘quvchilar qiziqishlarini tekshirish maqsadida “Suv” mavzusiga oid she’r, qо‘shiq, topishmoq, maqollar tanlovini о‘tkazish. О‘tilganlarni takrorlash “Suv-hayot “ manbai mavzusidagi matn yuzasidan savol-javoblar о‘tkazish. О‘quvchilarni rag‘batlantirish. Yangi mavzuni bayon etish. Sana vaqt о‘lchovi. О‘quvchilarga “Hozir qaysi yil, qaysi oy, qaysi kun? Mazmundagi

Bolalar bо‘larni tushunib olganlardan keyin soatdan vaqtni aniqlash bо‘yicha mashqlar о‘tkaziladi. Shundan keyin bolalar daftariga soat rasmini chizib, soat millilarini о‘qituvchi aytgan vaqtni kо‘rsatadigan qilib quyishadi va kо‘rsatadigan vaqt ni daftariga yoziladi. О‘quvchilar bilimini baholash. Uyga vazifa berish. О‘quvchilarga bir kunlik kun tartibini vaqtga asosan rejalashtirish vazifa qilib beriladi. Mavzu: О‘simliklar qanday kо‘paytiriladi? Darsning maqsadi : Mevali daraxtlarni kо‘paytirish, parvarish qilish ustirish yо‘llari haqidagi bilim va kunikmalarni shakllantirish. О‘quvchilarga mehnat kunikmalarni singdirish. Darsning turi: Yangicha bilim berish. Darsning jihozlanishi. Har xil о‘simliklar, gerbariylar, urug‘laridan unib chiqayotgan nihol, piyozdan, qalamchasidan ustirilayot

Qishda echinadi. (Daraxt) Gulsiz bо‘lar mevasi. Shirin –shakar donasi. (Anjir) Zuv-zuv boradi. Tomdan qayraydi. CHо‘p loy chо‘qiydi. Cavat tо‘qiydi. (Qaldirg‘och ) 1. Topishmoqlar javobi sizga qaysi faslni eslatadi? 2. Bahor fasliga oid yana qanday topishmoqlar bilasiz? Yangi mavzuni bayon etish. Aqliy hujum. Qanday о‘simliklarni bilasiz.О‘quvchilar javobini doska yoki qog‘ozga yozib boriladi. Tarmoqlashgan о‘simlik gulini eslatuvchi kо‘rinishida tuziladi. Darslik bilan ishlash. Darslikda berilgan rasmlar orqali urug‘dan kо‘paytiriladigan ekinlar kо‘rsatiladi. Payvant qilish usuli tushuntiriladi. Tayanch sо‘zlar bilan ishlash. О‘quvchilarga urug‘, danak va qovun, tarvuz, qovoq, sabzi, piyoz uyinchoqlari kо‘rsatiladi.Qovun tarvuz, qovaq sabzi, piyoz urug‘idan kо‘paytirilishi, о‘rik yong‘oq,

Mavzu: Globus- Yerning kichiraytirilgan shakli Maqsadi: Okeanlar, dengizlar, qit’alar va Quyosh sistemasi sayyoralari haqida tasavvur va tushunchalar berish. Cayyoralar bilan tanishtirish, ularning tashqi kо‘rinishini qiyoslash. Reja: 1. Globu, oekanlar va dengizlar haqida suhbat. 2. Okeanlar, qit’alar, Quyosh sistemasi sayyoralari haqida о‘qituvchisi hikoyasi. 3. Amaliy ish: Dunyo, qismlari va okeanlarni qiyoslash jadvallarda sayyoralarni qarab chiqish. 4. Darslik bilan6 ishlash. “ Er toshbaqa ustida “, “Globus “ rasmlari taxlili. Geografik atamalar , telluriy va yarim sharlar tabiiy xaritasi taxlili mavzudan keyingi savollarga javob berish. 5. Globus –Yerning moduli haqida suhbat. 6. Quyosh va sayyoralar bilan bog‘liq amaliy ish. 7. Uyga vazifa. Jihozlar. “Quyosh va sayyoralar” jadvalli,

Yer sharining miliardlab yillik tarixida chuqurlik va balandliklar hosil bо‘lgan . Yirik chuqurliklar, dunyo okeani hosil bо‘lgan. U tо‘rtta: Tinch, Shimoliy muz, Hind va Atlantika okeanlariga bо‘linadi. Dunyo okeanlaridan chiqab turgan okean quruqliklar qit’alar deb yuritiladi. Ular oltita: Evroosiyo, Afrika, Avstraliya, Antraktida, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika. Evroosiyo eng katta qit’a u ikki qism: Evropa va Osiyoga bо‘linadi. О‘quituvchi о‘quvchilarga tunda osmonga boqsalar, goh yorqin, goh xira yulduzlarni kо‘rish mumkinligini, ularda er kurasida eng yaqin Quyosh ekanini tushuntiradi. Quyosh atrofida uylanadigan sayyoralar –Quyosh sistemasini taxlil etishni, blardan Merkuriy, Venera (Zuxro)Er, Mars-ichka sayyoralar, Yupetir , Saturin, Uran, Neptun va Ploton –tashqi sayyora ekanli

haqida qо‘shimacha ma’lumotlarni о‘rganish va kelasi darsda aytib berish. Kontur ( yozuvsiz) karta qit’a va okeanlar nomini yozish. Mavzu: Oy Yerning yо‘ldoshlaridir. Maqsad: О‘quvchilarni Oy bilan va uning tuzilishi haqida tasavvur va tushunchalar hosil qilish. Reja: 1. Globus haqidagi uy vazifasini tekshirish. 2. Amali ish: rasmlar asosida Oy va uning aylanishi haqida ma’lumot berish. 3. О‘quvchilarni Oy haqidagi hikoyasi 4. Darslik bilan ishlash “ Oydagi tog‘lar” rasmlarni taxlili, savollarga javob berish va topshiriqni bajarish. 5. Oy xarakati xususiyatlari haqida tushuncha. 6. Dars yuzasidan umumlashtirish. 7. Uyga vazifa. Jihozlar. Teleskop rasmi “Oydagi tog‘lar” “ Oy fazolari” jadvali :Oy va Quyosh modil Oyning turli shakllari. Dars mazmuni: О‘qituvchi Globusda va yarim sharlar xari

Oyda atmosfera yо‘q chunki uning yuza qatlami kunduzi +125 0 S gacha qizisa kechasi harorat -176 0 S gacha pasayib ketadi. Oyda suv, suv bо‘g‘lari va tovushlar yо‘q. Oy-Yerning yо‘ldoshi. Oyga yuborilgan maxsus kosmek statsiya yordamida 1959 yilda ilk bor Oyning orqa tomoni suratga olingan Oyning Quyosh va Erga nisbatan holatiga kо‘ra Oy fazolari farqlanadi. Yangi Oy chiqqanida u Quyosh va Y er о‘rtasida bо‘ladi. Yer yoritilgan tomoni bilan joylashadi. Shu boisdan Yerdan kо‘rinmaydi. Keyinroq “Yosh “Oyning yoritilgan о‘rog‘i paydo bо‘ladi. U о‘sadi. Yangi Oy chiqqandan 7 kun о‘tgach osmonda yarim doirani kо‘rish mumkin. 14-15 kunga kelib, Ouning Yerga qarab tо‘rgan tomoni tо‘liq yoritiladi. Oy tо‘lishadi. Oy tо‘lgandan sо‘ng yoritilgan yuza qizaradi. 7 kuniga kelib, Oy tunning yarimida yar

2. Amaliy ish yо‘ldoshlarning Quyosh atrofida aylanish taxlili. 3. О‘qituvchining Quyosh haqidagi hikoyasi. 4. Darslik bilan ishlash, 7-rasmning taxlili.Atamalar taxlili. 5. Maqolani о‘qish. Maqola yuzasidan savollar taxlili. 6. О‘quvchilarning qiziqarli materiallari bilan ishlashi . 7. Yakun yasash. 8. Uyga vazifa. Jihozlar: Y er mintaqalari “Quyosh sistemasi” “Yо‘ldoshlarning Quyosh atrofida aylanishi” jadvallari, rasmlar.Dars mazmuni. О‘qituvchi Yer harakati haqida suhbat о‘tkazdi. Yer shari Quyoshga qarab aylansa nima bо‘ladi? (Kun) Teskari tomonga aylansachi? ( Tun) Amaliy ish davomida о‘quvchilar yо‘ldoshlarning Quyosh atrofida qanday aylanishini kо‘radilar. Ular birinchi Merkuriy sayyorasi Quyosh atrofida aylanishini kuzatadilar. О‘qituvchi savollar beradi. Qaysi sayyora Quyosh atro

Qip-qizil qizcha osmon bо‘ylab borar. ( Quyosh). Movshy makonchada oltin olmacha. ( Quyosh). Yozda isitadi, qishda sovitadi. ( Quyosh) . Dars sо‘ngida о‘qituvchi о‘quvchilarga savolllar beradi. Quyosh yuzasi harorati qanday?. Quyosh diametri qanday?. Quyoshdan Yergacha bо‘lgan masofa qancha?. Nima sababdan Quyosh Yer yuzasini bir xil isitmaydi? kabi . Uyga vazifa : darsdagi “Yerning harakati “ mavzusini о‘qish, Savollarga javob berish, rasmni chizish. О‘qituvchi keuingi darsga rezina tо‘p olib kelishni taklif etadi. 59

Mavzu : Issiq va yorug‘likning Yerda taqsimlanishi. Yerning sun’iy yо‘ldoshlari va raketalar. Maqsad: О‘quvchilarni Yerda issiqlik va yorug‘likning joylashishi bilan tanishtirish. О‘quvchilarni tabiiy fanlar olimlari bilan tanishtirishda davom etish : Yerning sun’iy yо‘ldoshlari, raketalari va fazogirlari bilan tanishtirish. Reja: 1. Uyga azifasin i tekshirish. 2. Yangi mavzuni tushuntirish. О‘quvchilarning Yerda issiqlik va yorug‘lik taqsimoti haqida hikoyasi. 3. Darslik bilan ishlash. Rasm tahlili. Maqolni о‘qish. 4. Yangi mavzu yuzasidan suhbat. 5. “Tabiatga qiziquvchilar uchun” maqolasini о‘qish. 6. Darsni umumlashtirish uchun suhbat. 7. Uyga vazifa. Jihozlari: “Yerda isssiqlik va yorug‘lik taqsimoti” rasmlari, jadvali, yarim sharlar tabiiy xaritasi, olim va kosmanovtlar suratlari va j

Shundan sо‘ng о‘quvchilar bilan Beruniy, Ulug‘bek, Nikolay KopYernik, J. Bruno kabi olimlar haqida suhbat о‘tiladi. 12 aprel 1961 yilda insoniyat tarixida 1 chi marotaba ”Vostok” fazo kemasida kosmanavt (Fazogir uchuvchi). Yuriy Aleksevich Gagarin fazoda parvoz qildi. 1 soatu 48 minut, Yer sharini muvafaqqiyatli aylanib aylanib chiqib, belgilangan joyga qо‘ndi . О‘qituvchi matinni sо‘ngi bо‘limini о‘qib chiqishni topshiradi. Savollar beradi: Ekvatordan qutb tomon issiqlik nima bо‘ladi? (Kamayadi). Qutbdan ekvatorga tomonchi? (Ortadi). Nima sababdan Y er- shar ? kabi . О‘rganilgan mavzu bо‘yicha suhbat: Shimoliy qutb atrofidagi Yer sharining katta qutbi qanday nomlandi? ( Artika). Janubiy qutb atrofichi? ( Antraktida), Ekvatorda Quyoshi nurlari qanday turad i? ( Tikka) kabi. Uyga vazifa : D

Jihozlar: pastqadam tekislik va qirning maketi “Tekisliklar va tog‘lar” jadvalli: “ Barxonlar” “Echkiimar” “Yumoloq bosh kaltakesak” nomli rasmlar. Darsning mazmuni: Darslikdagi savollar bо‘yicha oldingi dars materiallini takrorlab chiqish. Sо‘ngra buyumlarni tik, qiya ya’ni nishab holati tо‘g‘risida suhbat о‘tkaziladi. Darsning mazmuni: Darslikdagi savollar bо‘yicha oldingi dars materialini takrorlab chiqish. Sо‘ngra tik, qiya ya’ni nishab holati tо‘g‘risida suhbat о‘tkaziladi. Bunday suhbat о‘tkazish, keyinchalik er sathi uning tuzilishi tо‘g‘risidagi tushunchani shakllantirish uchun zarur bо‘ladi. О‘qituvchi yarim qilib suv olingan grafinni stolga quyib, uni har tomonga engashtirib kо‘radi va о‘quvchilarga suv sathini kо‘zatishni taklif etadi. О‘quvchilar grafin har qanday holatda bо‘lg

1. Yerning yuzasi qanday bо‘ladi? 2. Siz Yer yuzasining qanday turlari bilan tanishdingiz? 3. Tekisliklar nima? Shundan keyin tushuntirishni davom etadi, tekisliklar katta –katta tekis joylardir. Tekislikda qaysi tomonga qarasangiz ham uzoq –uzoqlar kо‘rinib turadi. Tekisliklar yo о‘t, yoki dov-daraxtlar bilan, ba’zida esa о‘rmon bilan qoplangan bо‘ladi, ba’zan butunlay qum bilan qoplangan tekisliklar ham bor. Ammo tekisliklar kо‘pincha shudgor qilinib, har xil ekinlar ekiladi, bog‘ rog‘lar barpo etiladi. Tekisliklarda dehqonchilik qilish qishloq shaharlar qurish, yо‘llari о‘tkazish osonroq. Sо‘ngra о‘qituvchi О‘zbekiston chо‘llarining tuproqlari chо‘llaridagi о‘simliklari hayvonot dunyosi tо‘g‘risida sо‘zlab beradi. CHо‘llar tabiatini aks ettiruvchi rasmlarni kо‘rsatib qum barhanlaridagi

Uyga vazifa : darslikdagi “Ulkamizning Yer yuzasi” mavzusiniо‘qib chiqib savollarga javob yozish: daftarga quyidagi terminlarni yozib olish. “Tekislik”, “barxanlar” va “tushunchalarni” keyingi darsga tushuntirish. 64

Xulosa Kelajakning vorislari bо‘lgan yosh avlodni har tomonlama tarbiyalash xususan tabiat bilimlari bilan qurollantirish, Vatanimiz qudratini yanada mustahkamlashda alohida ahamiyat kasb etadi. Ona zaminimiz bо‘limida Yer yuzasining tuzilishi, suv havzalari, vaqt о‘lchov birligi tushunchalari berilishi, soatni vaqtni aniqlashga doir amaliy ish о‘tkaziladi. Yerning Quyosh atrofida 365 kunda bir marta aylanib chiqishini tushuntirar ekansiz, kecha va kunduz almashinishini globusga biror yorug‘lik tushirib aylantirib kо‘rsatish bilan darsning samaradorligiga erishamiz. Boshlang‘ich sinf о‘quvchilarida ona zaminimiz haqida tushunchalarini kengaytirishda о‘quvchilarga tabiatning inson hayoti va faoliyatidagi о‘rni, Yer haqida, suv va uning ahamiyati, vaqt tushunchasini anglatish ularga soatni b

metodlari boshlang‘ich sinf о‘quvchilarida о‘z о‘lkasi, Vatani, uning sо‘lim tabiatiga mehr-muhabbat uyg‘otishga, tabiatdan oqilona foydalanish, mehnatsevarlikni shakllantirish borasida о‘z samarasini berishiga ishonch hosil qildik. Bizning mazkur bitiruv malakaviy ishimiz о‘z yutug‘i, maqsadi va vazifasiga kо‘ra boshlang‘ich ta’limni rivojlantirish yо‘lidagi mamlakatimizda amalga oshirilayotgan qator vazifalarni hal qilinishida qо‘shilgan kichik bir hissamizdir, deb ishonch bildiramiz. 66

Foydalanilgan adabiyotlar:Foydalanilgan adabiyotlar: 1. I. A. Karimov “ О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” Toshkent1. I. A. Karimov “ О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” Toshkent –“О‘zbekiston”-2001 yil (16-17 bet).–“О‘zbekiston”-2001 yil (16-17 bet). 2. I. A. Karimov Barkamol avlod О‘zbekiston taraqqiyotining poydevori2. I. A. Karimov Barkamol avlod О‘zbekiston taraqqiyotining poydevori Toshkent “ Sharq nashriyoti 1997 yil.Toshkent “ Sharq nashriyoti 1997 yil. 3. Umumiy о‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va о‘quv dasturi ta’lim taraqqiyoti, 3-maxsus son. Sharq NMK. 4. Bahromov A., Xolxо‘jaeva M. Tabiatshunoslik (3- sinf О‘qituvchilar uchun metodik qо‘llanma). Toshkent- 2008 yil. yil. 5. Baratov P. Tabiatni muhofaza qilish (О‘qituvchilar uchun metodik qо‘llanma

19. Haydarov S., Nishonov S. Tabiatshunoslik asoslari va bolalarni atrof- tabiat bilan tanishtirish. Toshkent, 1992 yilyil . 20. Haydarov S., Haydarova X. Tabiatshunoslik asoslaridan laboratoriya mashg‘ulotlari. Toshkent, 1990 yilyil . 68

Tabiatshunoslik darsi 4 sinf ‘quvchilari 69

M u n d a r i j a Kirish....................................................................................................................3 I. bob. Boshlang‘ich sinf о‘quvchilarining Ona zaminimiz haqida bilimlarni shakllantirish jihatlari................................................................5 I.1. О‘quvchilarni Ona zaminimizga doir umumiy ma’lumotlar bilan tanishtirish...........................................................................................................19 II. bob. Tabiatshunoslik darslarida о‘quvchilarga Ona zaminimiz haqida amaliy bilimlarni shakillantirish yо‘llari.............................................................38 II.1. Pedagogik texnologiyadan foydalangan holda о‘quvchilarga Ona zaminimizga doir dars ishlanmalari............................

Купить