Tabiiy dorivor o‘simliklar xosildorligini aniqlash usullari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Tabiiy dorivor o‘simliklar xosildorligini aniqlash usullari

Купить

Tabiiy dorivor o’simliklar
xosildorligini aniqlash usullari

Reja:

Dorivor o’simliklar o’sadigan joylarni izlab topish

Dorivor o’simliklar zaxirasini aniqlash usulari

Dorivor o’simliklarni hosildorligi va tiklanish davrini aniqash.

Dorivor o’simlik maxsulotlarini yillik miqdorini rejalashtirish


O‘zbekistonda 4150 atrofida o‘simliklar turlari uchraydi. O‘sadigan
yovvoyi o‘simliklarni 700 ga yaqin turi dorivor hisoblanadi. O‘zbekiston
florasi o‘simliklar olamida alohida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Muzliklar
davridan so‘ng hosil bo‘lgan “Arkto-alpiyskiy” o‘simliklar tog‘ va tog‘
yon bag‘irlarini egallaydi. Bu o‘simliklar tekislikdan tog‘ tomonga 1500-
1700 metrgacha etib boradi. Respublikamizda olib borilgan
resursshunoslik ishlarini taxlil qilib, yovvoyi dorivor o‘simliklarga boy 5
ta viloyatlar ajratib olingan: Samarqand, Jizzax, Toshkent, Surxondaryo,
Qashqadaryo viloyatlari. Samarqand viloyati respublika markaziga
joylashgan bo‘lib, Zarafshon sohiliga kiradi. Hozirgi kunda viloyat 14 ta
tumandan iborat. Samarqand viloyatini relefi asosida uchga bo‘lish
mumkin.

- SHimoliy Nurota tog‘lari yon bag‘ri.

- O‘rtasi-Zarafshon sohillari.

- Janubida-Zarafshon tog‘ini adirlar


Samarqand viloyati o‘simliklar
oilalarini xilma-xilligi ma’lum
zonalarga bo‘linsa yaqqol ko‘rinadi:

a) G‘arb tumanlarida uchraydigan va
yig‘ib olinsa bo‘ladigan dorivor
o‘simliklar: - bozulbang- Lagochillus
inebrians Bge (Qizil kitobda).
labguldoshlar- Lamiaceae isiriq
(garmala) – Peganum garmala L
tuyatovondoshlar – Zygochyllaceae
oqquray (psoraleya) – Psoralea
drupacea Bge. dukkakdoshlar –
Fabaceae achchiqmiya (sofora
tolstoplodnaya)- Sophora pachycarpa
C.A.Mey. dukkakdoshlar- Fabaceae
bodomcha (mindal)- Amigdalus
spinosissima Bge. Men.
ra’noguldoshlar- Rosaceae

Sochiq tarqalgan dorivor o‘simliklarni
zahiralari uncha katta bo‘lmay 50-100 kg quruq
mahsolotni yig‘ib olishni rejalashtirish mumkin.
Bu o‘simliklar, odatda qattiq muxofazaga
muxtoj emasligi bilan farq qiladi. Samarqand
viloyatida bu o‘simliklardan tashqari,
farmatsiya sanoati uchun foydalanish mumkin
bo‘lgan o‘simliklar mavjud. Isiriq,
achchiqmiya, kiyik o‘ti, tog‘rayxon, bodomcha,
sariq andiz, na’matak shular jumlasidandir.
Umumlashtirib aytilganda Samarqand
viloyatida 40 dan ortiq dorivor o‘simliklar turini
uchratish mumkin

Jizzax viloyati. Jizzax viloyatida asosan 3
tuman dorivor o‘simliklar manbai deb aytilsa
bo‘ladi. Jizzax viloyatida o‘sadigan va zahirasi
aniqlangan dorivor o‘simliklar quyidagilardir:
tog‘rayxon, qizilpoycha, sariq choy- Hypericum
perforatum L., qirqbo‘g‘inEquisetum arvensae
L., ko‘ka- Tussilago farfara L., achchiq bodom-
Amigdalus communis L, oqquray, qizilcha –
Ephedra equisetina Bge, na’matak, qora andiz,
otquloq, zirk – Berberis vulgaris L. va
hokazolar. YUqorida nomlari keltirilgan dorivor
o‘simliklar Zomin, Baxmal va Forij tumanlarida
ko‘proq uchraydi. Bog‘larda, aholi yashaydigan
joylarda, yakka xo‘jaliklarda uchraydigan
dorivor o‘simliklar turlari Samarqand
viloyatidagilarga o‘xshaydi


O‘rganliganligi va amaliyotda
ishlatilishiga qarab, yovvoyi
o‘simliklarni uch guruhga bo‘lish
mumkin: ta’sirchan – naf beruvchi
(ishlatiladigan), kelajakli (perspektivli)
va ishlatilishi mumkin bo‘lgan
o‘simliklar. Naf beradigan
(ishlatiladigan) o‘simliklarni to‘la
to‘kis o‘rganilgan, me’yoriy hujjatlari
bor bo‘lib ilmiy tibbiyotda keng
ishlatiladi .


Dorivor o’simliklar bazasini yig’ishda
quyidagi usullardan foydalaniladi:

Maxsus yoki yo‘l-yo‘lakay
ekspeditsiyalar tashkil qilinib
xaloyiqdan ma’lumotlarni to‘plash

Ilmiy tibbiyotda qo‘llanilib
kelinayotgan o‘simliklarni yanada
chuqurroq o‘rganish

Yangi dorivor o‘simliklarni ularni
o‘zaro botanik qardoshligiga asoslangan
holda qidirib topish (Filogenetik usul).


A.L.Taxtadjyana (1966) sistemasi
bo‘yicha O‘zbekiston o‘simliklar
qoplamasi 138 yoki 145 oila turlarini
tashkil etadi. Xammasi bo‘lib 1028
turkum, 4230 tur, ulardan 79 oilalardan
492 tasi madaniylashtirilgan yoki
ko‘paytiriladigan o‘simliklar
xisoblanadi. SHulardan 26 tasiga faqat
madaniylashtirilgan yoki
ko‘paytiriladigan turlari kiradi. 138
oilasidan qolganlari: 98 tasi bir xil
turkumga kiradigan 20 ta oila va 22 ta
mono tip turlari kiradi .


Shunday qilib, tog‘da eng ko‘p, yaylovda eng kam tur o‘simliklar uchraydi.
Saxro joylarni qamrab olgan tekisliklar, asosan daryo bo‘ylari va oazislarda
juda ko‘p 1100 tur tarkib topgan. SHuni aytish mumkinki, yuqorida
ko‘rsatilgan ma’lumotga asoslanib, 400 turi suvda o‘sadigan o‘simliklarga,
begona o‘tlarga xamda boshqa nam joylardan kirib kelgan turlarga kiradi.
700 turi esa, asosan saxro ga to‘g‘ri keladi.

Xosildorlikni namunaviy nusxalar buyicha baxolaganda ikkita kursatkichni -
tovar nusxalar (novdalar)ning maydon birligidagi soni va xar bir nusxa
(novda)dan olingan xom ashyoning o‘rtacha og‘irligini aniqlash zarur. Bu
usul bilan ishlaganda hisob birligi bulib nusxa (masalan otkulokning
nusxasi) yoki novda (mevali na’matak novdasi) bo‘lishi mumkin. Novdani
hisob birligi qilib ishlatish, nushalar chegaralarini ajratish qiyin bo‘lgan,
alohida nushalar o‘sish darajasi bo‘yicha keskin farq qilgan va yaxlit
nusxadagi xom ashyoning yig‘ish mumkin bo‘lgan (masalan jo‘ka) xollarda
qulaydir.


Maydonchalar kattaligi
o‘rganilayotgan tur o‘lchamlari bilan,
ularning soni - o‘rganilayotgan turning
maydonda tekis tarqalganligi bilan
belgilaniladi. O‘simlik qoplamida
ancha va nisbatan tekis tekis tarqalgan
o‘simliklar uchun odatda 15-20 ta
maydoncha, kamroq, va notekis
tarqalganida 30-50 ta maydoncha
joylashtirish etarli bo‘ladi.
Xosildorlikni 15% aniklikda
namunaviy nushalar usulida aniqlash
uchun nushalar soni va ularning xom
ashyo fitomassasi miqdorini 10%
aniqlikda baxolash zarur.


Agar nushalar soni kam bo‘lsa (1 m da
o‘rtacha soni 1 nushadan kamga
to‘g‘ri kelsa), ularni marshrut
yullarida sanash qulayrok. Bunda
o‘simlik o‘sadigan maydon sathini
aniqlashda qo‘llangan marshrut
yullaridan foydalanish mumkin, birok
ularni o‘simlik o‘sadigan maydon
kattaligi va uning zichligiga karab 20-
30 yoki 100 qadamli bo‘laklarga
bo‘lib chiqish zarur (o‘simlik
o‘sadigan maydon qanchalik katta va
undagi tur qanchalik kam uchrasa, yo‘l
bo‘laklari shunchalik katta olinishi
zarur).


Dorivor o‘simliklarni tayyorlashda quyidagi
ishlar bajariladi:

1. Dorivor o‘simliklarni tayyorlash ishini
uyushtirish.

2. Mahsulotni yig‘ish.

3. Yig‘ilgan mahsulotni quritish.

4. Yig‘ilgan mahsulotni standart holiga
keltirish.

5. Mahsulotlarni idishlarga joylashtirish
(qadoqlash).

6. Mahsulotlarni transport vositalari bilan
jo‘natish.

7. Dorivor mahsulotlarni saqlash .

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.O‘zbekiston florasini boyligi va xilma-xilligi. Dorivor o‘simliklar resursshunosligi
to‘g‘risida tushuncha va uning vazifalari. Geobotanik va resursshunoslik terminlari
(A.YA.Ibragimov).

2.O‘zbekiston dorivor o‘simliklarning hom ashyo bazasi. O‘zbekistonda yovvoyi
holda o‘sadigan va etishtiriladigan dorivor o‘simliklar. YAngi istiqbolli o‘simliklarni
izlab topish usullari (X.M.Komilov).

3.O‘simliklar jamoasi, ularning dengiz sathidan joylashgan erlari balandligiga qarab
bo‘linishi (poyasnost), tarixiy rayonlar va guruhlarga bog‘liqligi (F.F.Urmanova).

4.Dorivor o‘simliklarni ko‘plab o‘sadigan joylarni izlab topish, ularni xaritaga
belgilash, zahirasini, hosildorligini va tiklanish davrini, yillik yig‘ish miqdorini
rejalash (A.YA.Ibragimov).

E’tiboringiz uchun raxmat

Tabiiy dorivor o‘simliklar xosildorligini aniqlash usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish