Tabiiy fanlar, ularning predmeti va rivojlanish qonuniyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	20.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tabiiy fanlar, ularning predmeti va rivojlanish qonuniyatlari

Купить

TABIIY FANLAR, ULARNING PREDMETI VA
RIVOJLANISH QONUNIYATLARI
Reja:
1.Tabiiy fanlar predmeti va tadqiqot maqsadlari
2.Tabiiy fanlarning ijtimoiy va gneseologik funksiyalari
3.Tabiiy fanlar taraqqiyoti qonuniyatlari

Tabiiy fanlar predmeti va tadqiqot maqsadlari
Tabiiy fanlar katta bilim sohasi bo’lib, u ko’plab fan tarmoqlaridan
tashkil topgan. Hozirgi paytda ularni tabiiyot fanlari deb ham ataydilar.
Biz o’rganishimiz lozim bo’lgan mazkur kurs “Tabiiy bilimlar
zamonaviy konsepsiyasi” kursidan farq qiladi. “Tabiiy bilimlar
zamonaviy konsepsiyasi” kursida talabalar koinot, galaktika, yer,
biosfera, inson hususida hozirgi zamon tabiiyot nazariyalari va
ta’limotlari bilan tanishib chiqadilar.Bundan farqliroq
“Tabiiyotshunoslik falsafasi” kursida talabalar mazkur fanlarda ishlab
chiqilgan tushunchalar, tamoyillar va ta’limotlarning falsafiy
dunyoqarashga ta’sir ko’rsatish jihatlariga, ular olg’a surgan gneseologik
va metodologik muammolarga ko’proq e’tibor beradilar.
Tabiiyki,bu masalalarni ko’rib chiqishdan oldin tabiiyot fani
predmeti, hususiyati, taraqqiy etish bosqichlari bilan tanishib chiqish
lozim. Tabiiyot fanlari predmeti haqida gapirishdan oldin
tabiiyotshunoslikning ob’ekti va predmetini farq qilmog’imiz kerak.
Tabiiyot fanlarining ob’ekti tabiat, olam, ulardagi tizimlar, narsalar
va hodisalarning tuzulishlari, hossalari va harakat qonuniyatlaridir.
Ob’ekt oldindan mavjud, uning borlig’i olim yoki fanga bog”liq emas.
Fan predmeti esa o’rganish uchun zarur bo’lgan muammolardan tashkil
topgan bo’ladi. Tabiiy fanlarning predmetiga tabiatning ma’lum
tomonlarini o’rganish ehtiyojidan hosil bo’lgan muammolar majmuasi,
tizimi kiradi.
Vaqt o’tishi bilan fan predmetining doirasi va muammolar majmuasi
o’zgarib boradi. Jamiyat, iqtisodiyot, texnika va texnologiya taraqqiyoti
tabiiyot ilmi predmetini kengaytirish va murakkablashishiga katta ta’sir

ko’rsatadi. Shu bois, tabiiyot predmeti unga oid muammolar doirasi,
tabiiy-ilmiy tushunchalar, tasavvurlar tarixiy xarakterga egadir.
Bundan tashqari yana quyidagi omillarni ham hisobga ilishimiz
lozim:
1. Tabiatda turli evolyusion (tadrijiy) va shiddatli (keskin) tarzda
sodir bo’lib turadigan o’zgarlar mavjud.Ularni o’ganadigan tabiiyot
fanlari odiy va murakkab ob’ektlar, ulardagi jarayonlarni o’ganish
borasida taraqqiy etganlar, ularda sohaviy tarmoqlanish va muammoviy
birlashuvlar (biofizika, bioximiya) sodir bo’lgan.
2. Jamiyat va inson tabiatga borgan sari katta miqyosda ta’sir
o’tkazmoqdalar. Bu esa tabiiyot fanlarining tadqiqot predmeti doirasini
o’zgartirishga, fan oldiga yangidan –yangi muammolarni qo’yishga olib
keladi.
Tabiiy-ilmiy tadqiqot insonning ehtiyojlaridan kelib chiqqan.
Ehtiyoj esa turli xil bo’ladi: moddiy, ma’naviy, gneseologik etik, estetik
va hakozalar.Tabiiyot fanlari insonni ko’p ehtiyojlarini - moddiy,
gneseologik texnologik ehtiyojlarni qondiradi. Ehtiyojlarni qondirishga
qaraqtilgan intilishdan maqsad kelib chiqadi.
Jamiyat va davlat ehtiyojlaridan kelib chiqqan maqsadlar fan
taraqqiyotini belgilab beradigan tashqi turtki, omildir. Aytaylik davlat
buyurtmasi, turli fondler va grantlar shaklida tabiiy fanlardagi
tadqiqotlar va dastur amallar strukturasiga, dolzarb muammolarni
tanlashga ta’sir ko’rstadi.
Inson hayoti uchun zarur bo’lgan gneseologik, texnologik va
moddiy-amalaiy ehtiyojlar esa tabiat qonuniyatlarini o’rganish, olingan
bilimlarni tadbiq qilish, tabiatda sodir bo’ladigan va insonga ta’sir

qiladigan jarayonlarni bashorat qilishga undaydi. Rus olimi
D.I.Mendeleevning ta’kidlashicha, tabiatni o’rganishning ikki asosiy
maqsadi bor: bashorat qilish va bilimlardan amalda foydalanish.
Tabiatshunoslikning bevosita gneseologik maqsadi- narsalarning
mohiyatini chuqur tushuntirish,narsa va hodisalarni tasvirlash,
tushuntirish, ularning holarini bashorat qilishdir. Bu maqsadni amalga
oshirish uchun olimlar tadqiqot olib boradilar, eksperimental tajribalar
o’tkazadilar.
Hozirgi paytda tabbiyot fanlari ijtimoiy ishlab chiqarish kuchiga
aylandilar. Sababi tabbiyot fani hozirgi zamon texnika va
texnologiyasining nazariy asosini tashkil qiladi.
Tabiat sirlarini o’rganish borasida qilingan ixtirolar va kashfiyotlar
olam va koinot to’g’risidagi tasavvurlarimizni yangilamoqda,
noan’anaviy texnika va texnologik tizimlar yaratish imkoniyatini
bermoqda.
Tabiiy fanlarning ijtimoiy va gneseologik funksiyalari
Tabiatshunoslik faqat tabiatni o’rganishga qaratilgan hosila yoki
gneseologik tizim bo’lmasdan, balki uning ijtimoiy hislatlari ham
mavjuddir. Yana ham aniqroq qilib gapiradigan bo’lsak, uni jamiyatda
bajaradigan vazifalari, fan sifatida o’zining taraqqiyoti uchun amalga
oshiradigan funksiyalari mavjuddir.
Tabiiyot fani bajaradigan vazifalarning turlari va miqyosi ijtimoiy
va insoniy ehtiyojlarning ko’p xilligi bilan belgilanadi. Shularning
ayrimlarini ko’rsatib o’tamiz.
1. Tabiiyotning ijtimoiy funksiyalari: a) tabiat haqidagi bilimlarni
hayot va ishlab chiqarishga tadbiq qilish ( tabiiyot texnologik buyum va

tizimlarni yaratish va hakazo); b) ilmiy va falsafiy dunyoqarashni
shakllantirishda qatnashish; v) inovatsion texnologiyalatning nazariy
asoslarini ishlab chiqish.
2. Tabiatshunoslikning gnoseologik funksiyalari (bilish va
o’rganishga oid vazifalar):
a) Tabiat va undagi tizimlarni o’rganish, turli jarayonlar va ularning
mohiyatini tushuntirish;
b) tabiatdagi inson hayoti uchun muhim bo’lgahn jarayonlarni
bashorat qilish.Mazkur funksiya oldingi funksiyalardan kelib
chiqadi.Tabiatda sodir bo’ladigan harakatlar va qonuniy o’zgarishlarni
tushuntirish, aniq matematik qiymati va xossalarini aniqlash, ularning
keyingi holatlarini oldindan aytib berish umkoniyatini vujudga keltiradi.
Demak:
-tushuntirish- predmetning oldingi va hozirgi holatini anglash
imkoniyatini beradi;
-bashorat qilish - predmetining hozirgi vaqt holatiga nisbatan
keyingi vaqtda erishadigan holatini belgikash, oldidan aytishni bildiradi.
3.Bilimlar, tadqiqot va tajribalarda olingan ma’lumotlarni tahlil
qilish va umumlashtirish funksiyalari. Tahliliy funksiyalarni bajarish
predmetlarining xossalari haqidagi tasavvurimizni
konkretkashtiradi,ilmiy tushunchalarni ta’riflash imkonini beradi.
Umumlashtirish funksiyasini bajarish jarayonida ob’ektlar xususida
ularning xossalari va qonuniyatlarinini tushuntirib beradigan tabiiy-ilmiy
ta’limotlar va nazariyalar yaratiladi.
4. Axborot to’plash, tasvirlash va tizimga solish funksiyalari. Bu
funksiyalar ilmiy tadqiqotni bishlang’ich ma’lumotlarni to’plash va

tartiblashtirish bosqichida katta ahamiyatga ega. Tadqiqot olib borish
jarayonida doimo ma’lumotlar to’plash va qayta ishlash amalgam
oshiriladi.
5. Kashf etish va ixtiro qilish funksiyalari. Kashf etish tabiatning
yangi qonunlarini ochish, ularni nazariyalarda bayon etishni bildiradi.
Arximed qonuni, mexanika qonunlari, Gey-Lyussak qonunlari kashf
etilgan qonunlar turiga kiradi.
Ixtiro qilish kashf etilgan qonunlar asosida yangi tuzilmani barpo
etish, murakkab tizimlarning (masalan, organism yoki nerv sistemasini)
ishlashi, funksiyalari va mexanizmni ochish, shu asosda original
loyihalarni ishlab chiqarishni bildiradi. Tabiiyotni kashf etish, ixtiro
qilish funksiyalari unig ijtimoiy maqsadlarini ro’yobga chiqqanligini
bildiradi.
Tabiiy fanlar taraqqiyoti qonuniyatlari
Tabiiyot ilmi fanning ma’lum jabhasini tashkil qiladi. Fan, shu
jumladan, tabiiyotshunoslikning umumiy taraqqiyot qonunlari
mavjuddir.
Qadimgi dunyoda bujudga kelgan tabiiyotshunoslikning tizimi
hozirgi paytda ijtimoiy institutga aylandi. Bu holatga etib kelguncha
tabiiyot katta taraqqiyot yo’lini bosib o’tdi. Tabiiyotshunoslikning
rivojlanish qonuniyatlari deganda shu fan tarmog’ini taraqqiyotga olib
keladigan doimiy jarayonlar, aloqadorliklar va omillar ko’zda tutiladi.
Bu qonuniyatlar quyidagilardan iborat:
1. Tabiiyot fani taraqqiyoti amaliyot, texnika,sanoat, qishloq
xo’jaligi va tibbiyotni yuksaltirish ehtiyoji bilan belgilanishi. Bu ehtiyoj
fan taraqqiyot uchun zarur bo’lgan ijtimoiy buyurtma va maqsadlarni

vujudga keltiradi.Ijtimoiy buyurtma va maqsadni amalgam oshirish
tabiiyotninig rivojlanishi uchun shart –sharoitni yaratishga , fan uchun
mablag’ ajratishga olib keladi. Bu tabiiyot fani va jammiyat (davlat)
o’rtasidagi qonuniyat tusini olgan doimiy aloqadir.
2. Tabiiyotni o’zi –nisbatan mustaqil tadqiqot predmetiga,
muammolar doirasiga, ilmiy g’oyalar shakllanishining ichki mantig’iga
ega bo’lishi. Davrlar,
Ijtimoiy extiyojlar, texnik vositalarning takomillashib borishi,
moliyaviy ta’minot tabiiyotshunoslik ilmi taraqqiyotiga ta’sir ko’rsatadi,
albatta. Shu bilan birga, tabiiyot fanida ichki bilishga intilisg implsi,
taraqqiyot energiyasi, harakat (tadqiqot qilish usullari va vositalari bilan
ishlash) inersiyasi mavjud.
Tabiiyot bilish tizimi ekan, uning ichki, unga xos doimiy tadqiqot
qilish, g’oyalar ishlab chiqarish qonuniyati ham mavjud.
3. Tabiiyot fani taraqqiyoti davomida turli davrlar yoki ilmiy
maktablar faoliyati jarayonida bujudga kelgan ta’limotlar o’rtasida
nazariy va g’oyaviy vorislik mavjud.
Arestotel- Ptolomey –Ulug’beklar yaratgan geosentrik g’oyalar,
Arxumed –Galiley-Nyutonlar ishlab chiqqan mexanika ta’limotlari,
M.Plank –N.Bor –Geyzenburg yaratgan nazariyalar o’rtasida mantiqiy –
g’oyaviy vorislik mavjud bo’lgan.
4. Fan taraqqiyotida tarixiy va inqilobiy yangilanishlarni
almashinuvi, bir –birini taqazo etish qonuniyati mavjud. Bu qonuniyatni
T.Kun ishlab chiqqan fan taraqqiyotining paradigmal konsepsiyasi
tushuntiradi. Bu konsepsiyaga ko’ra, ilmiy inqilob davriy, vaqti –vaqti
bilan sodir bo’ladigan chuqur o’zgarashlar bo’lib, u fan yoki fan

tarmog’i predmeti, tadqiqot usuli va tushunchalar tizimini yangilashga
olib keladi.
5.Ilmiy bilish sohalari differensiyasiga (tarmoqlashuvi) va
integrasiyasi (birlashuvi) jarayonlarini bir –biriga ta’sir ko’rsatish va
almashib borishi qonuniyati.
Fanlar differensiyasi va integratsiyasi ilmiy bilish taraqqiyoti
davomida doimo sodir bo’lgan jarayonlardir. Lekin XX asrdan boshlab
fanlar differensiyasi va integratsiyasi jarayonlari nihoyatda kuchayib
ketdi. Bu jarayonlar falsafa oldiga yangi muammolarni qo’ydi. Masalan,
olamning birligi, inson biologik, tuhiy va ijtimoiy hislatlarning birligi,
inson va biosfera, tabiat va jamiyat o’rtasidagi aloqalar, o’zaro ta’sirlar,
ularning sivilizatsiyalar taraqqiyotiga ko’rsatgan ta’siri, falsafaning o’z
mazmuni va paradigmasining yangilanishi kabi muammolardir.
6.Fundamental va abadiy tadqiqotlar o’rtasidagi uzviy aloqadorlik
qonuniyati.Bu qonuniyatning nanoyon bo’lishi Yangi davrda Ovrupoda
fan ishlab chiqarish kuchiga aylanib borishi jarayonida yaqqol ko’rina
boshjaydi.
Fundamentaj tadqiqotlar ob’ektinig nihoyatda chuqur qonun va
qonuniyatlarini ochadi, ularning amal qilish mexanizmlarini aniq fan
tilida tushuntirib beradi. Amaliy tadqiqotlarda ilmiy kashfiyotlar va
nazariyalar ishlab chiqarishga, texnologiya tadbiq qilish usul va
vositalari o’rganiladi, loyihalar ishlab chiqiladi, eksperimental tajribalar
o’tkaziladi, nazariy tadqiqotlar uchun zarur bo’lgan faktlar, materiallar
to’planadi. Fundamental va amaliy tadqiqotlar o’tasidagi aloqadorlik va
mushtaraklik hozirgi paytda nihoyatda kuchayib ketdi.

Adabiyotlar:
1. Karimov I.A.
O’zbekiston buyuk kelejak sari. – T., 1999, 627-630 betlar.
2. Hozirgi zamon fanida
imkoniyat muammolari. – T.: “Fan”, 1993, 3-58 betlar.
3. Koxanovskiy V.P.
Filosofiya i metidologiya nauki. –M., 1999, s. 5-47.
4. Filosofiya i metidologiya
nauki. –M., 1996 s.44-78.
5. Kun T. Struktura
nauchnix revolyutsiy. Izd. 2. –M .: “ Progres”, 1997.
6. Gerasimov I.G. Struktura
nauchnogo issledovaniya. –M ., 1985 s. 77-131.
7. Osnova nauchnix
issledovaniy. –M ., 1989, s. 79-87.
8. Dialektika
fundamentalnogo i prikladnogo. –M ., 1989.
9. Qo’shoqov Sh .S. Tabiiy,
texnik va ijtimoiy – gumanitar fanlarning falsafiy muammolari.
Ma’ruzalar matni. Samarqand: - SamDU nashri, 2000. 3-13 betlar.

Tabiiy fanlar, ularning predmeti va rivojlanish qonuniyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish