Tabiiy geografik goya va tushunchalarining shakllanishi va rivojlanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tabiiy geografik goya va tushunchalarining shakllanishi va rivojlanishi

Купить

Tabiiy geografik goya va tushunchalarining shakllanishi va rivojlanishi .
Reja:
1.Ibtidoiy jamoa tuzumi davri,antik davr.
2.O’rta asrlar, uygonish davri , buyuk geografik kashfiyotlar davri.
3.Yangi davr-kompleks tabiiy geografiyasi va xozirgi zamon geografiyasining
asosiy xususiyatlari.
4.Geografiyaning kiskacha rivojlanish tarixi.
5.Tabiiy geografik g’oyalarning rivojlanishida rus tabiatshunoslarining

Tabiiy geografiya eng qadimgi fanlar qatoriga kiradi. Uning rivojlanishida
quyidagi bosqichlarni ajratish mumkin.
Qadimgi yoki antik davr bosqichi. Fan insonning ongli fao- liyati sifatida
qadimgi Yunonistonda miloddan awalgi VI—V asrda vujudga kelgan. Ushbu
bosqichda geografik ahamiyatga ega bo'lgan ilmiy natijalar quyidagilardan iborat:
— Gomer tomonidan miloddan avvalgi XII asrda Dunyo xaritasi tuzildi.
Mazkur xaritada asosan o'rta dengiz atrofi tas- virlangan (1-rasm):
— Aristotel tomonidan miloddan avval IV asrda Yerning sharsimonligi, Yerda
issiqlik mintaqalarning mavjudligi isbot- landi. Dunyo xaritasi tuzildi.
Uning xaritasida Gomer xaritasi- dagi joylar yanada kengaytirilgan (2-
rasm). Uning xaritasida kishilar yashamaydigan sovuq mintaqa va kishilar
yashaydigan issiq mintaqa ajratratilgan.
— Aristotel tomonidan tuzilgan Dunyo xaritasida Afrikaning shimoliy qismi,
Osiyo va Yevropa qifalari tasvirlangan. Osiyo- dagi Hindiston, Amudaryo
va Sirdaryo, Kaspiy dengizi, Yevropadagi Italiya, Makedoniya, ichki
(o'rta) dengiz, Iberiya va boshqa joylar tasvirlangan;
— Yerotosfen miloddan awalgi III asrda Yerning o'lcham larini aniqladi,
Dunyo xaritasini tuzdi (3-rasm). «Geografika» nomli asar yozdi,
geografiya atamasini fanga olib kirdi;
— Ptolomey eramizning boshida (II asr) xaritalarni daraja to'ri yordamida
tuzishni ixtiro qildi. Dunyo xaritasini tuzdi (4- rasm) va geografiya
bo'yicha qator asarlar yozdi. Shu davrda Strabon geografiya fani bo'yicha
yirik asarlar yozdi; o'rta asrlar bosqichi. Mazkur bosqichda geografiya fani
aso- san sharq mamlakatlarida rivojlandi.
Aleksandriyalik Kosma Indikoplov IV asrda Dunyo xarita sini tuzdi. Uning
xaritasida Shimoliy Afrika, Yevropa, o'rta dengiz (Rim), Osiyo, Kaspiy dengizi
tasvirlangan. U yer yuzasini okean bilan o'ralgan yassi to'rtburchak shaklida
tasvirlagan. VIII- IX asrlarda Axmad Al-Farg'oniy astrolabiya asbobini yaratdi,
astronomiya, gidrologiya va geodeziya sohasida muhim ilmiy ishlar olib bordi.
Muhammad ibn Muso al Xorazmiy geografiya faniga ulkan hissa qo'shgan

olimdir. U IX asrda «Surat-al-Arz» nomli kitob yozgan. Mazkur kitobda Al-
Xorazmiy o'sha paytda ma'lum boigan shaharlarni geografik koordinatalarini
keltirgan. U o'rta Osiyo geografiyasining asoschisi hisoblanadi.
Abu Rayhon al-Beruniy jahonda birinchi bo'lib globusni yasadi, Dunyo xaritasini
tuzdi. Geodeziya fanini rivojlanishi- ga ulkan hissa qo'shdi. U Yer shari meridian
yoyining uzunligini aniqladi, 1° yoyning uzunligi 111,1 km.ga teng ekanligini kuza-
tishlar asosida hisoblab chiqdi. «Hindiston», «Mineralogiya»,Abu Ali ibn Sino
relyefni vujudga kelishida ichki va tashqi kuchlarni o'mi va ahamiyatini ochib
berdi. Uning fikricha Yer yuzasi relyefi ichki va tashqi kuchlar ta'sirida shakllanib
va o'zgarib turadi.
Zahiriddin Muhammad Bobur o'zining «Boburnoma» asari bilan regional
geografiyani rivojlanishiga juda katta hissa qo'shdi. «Boburnoma»da keltirilgan
ma'lumotlar asosida o'rta va Janubiy Osiyo davlatlarining o'rta asrlardagi tabiiy
sharoiti va xo'jaligi haqida fikr yuritish mumkin.
Mahmud Qoshg'ariy «Devoni lug'ati turk» asarida juda ko'p geografik atama
va tushunchalar haqida ma'lumotlar bergan va Dunyo xaritasini tuzgan.
Buyuk geografik kashflyotlar bosqichi. Ushbu bosqichdan boshlab Yevropada
fan yana rivojlana boshladi. Natijada dunyo ahamiyatiga ega bo'lgan kashfiyotlar
qilindi.
1492-yil Xristofor Kolumb tomonidan Amerika qit'asi ochil- di. X.
Kolumbning asosiy maqsadi Hindistonga dengiz yo'lini ochish bo'lgan. Shuning
uchun u kashf qilgan joylarni Hindiston, u yerdagi mahalliy aholini esa Hindular
deb atagan. 1499— 1501 -yillari Amerigo Vespuchchi Amerika qifasini shimoliy
qismlarini tekshirdi va yangi yerlarning ilk tavsifini yozdi. 1507- yili fransuz
geografi M. Valdzemyuller materikni Amerigo Vespuchchi sharafiga Amerika
deb atashni taklif etdi.
1498-yili Vasko-da-Gama boshliq Portugaliya ekspeditsiya- si Afrikani aylanib
o'tib, Yevropadan Hindistonga dengiz yoiini ochdi. Shu davrdan boshlab Osiyoni
Yevropa bilan bog'lagan «Buyuk ipak yoiining» ahamiyati pasaya boshladi.
1519—1521 -yillari Fernan Magellan boshliq Ispaniya eks- peditsiyasi okean

bo'ylab Dunyo aylana sayyohatini amalga oshirdi va Yerning sharsimonligini yana
bir bor isbotladi, hamda Dunyo okeanini yaxlitligini asoslab berdi (7-rasm).
1605-yil Golland sayyohi Yansszon Avstraliya materigini kashf qildi. So'ngra A.
Tasman (1641—1643-y) materikni hamma to-monidan aylanib chiqdi. 1650-yili
Golland olimi B.Vareniynng «Umumiy geografiya» nomli asarini bosilib chiqishi
ilmiy geo-grafiyani rivojlanishi uchun asos bo'ldi. B.Vareniy geografiyani ikki
qismga boiadi: umumiy va xususiy. Uning fikricha, umu- miy geografiya Yerning
umumiy xususiyatlarini, xususiy geografiya esa Yerning ayrim qismlarini o'rganadi.
Ilmiy geografik ishlar bosqichi (XVII—XIX asr). Mazkur bosqichdan boshlab
birinchi marotaba maxsus ilmiy ekspeditsi- yalar uyushtirila boshlandi. Bunday
ekspeditsiyalar Fransiyada (Bugenvil, Laperuza), Buyuk Britaniya (J.Kuk,
Vankuver), Rossiyada (Bering, Chirikov, Krasheninnikov va boshqalar)
uyushtirildi. Natijada Tinch okeni, Osiyo, Shimoliy Amerika qirg'oqlari,
Afrikaning va Janubiy Amerikaning ichki qismlari va tabiati o'rganildi. Yerning
ichki qismlari, Yer yuzasi relyefi, Ye.r usti va osti suvlari, shamollar, o'simliklar
haqida bilimlarni to'planishi bilan tabiiy geografiyadan geologiya, gidrologiya,
geobotanika va meteorologiya ajralib chiqib ketdi.
Ushbu bosqichda ko'p ilmiy ishlar mamlakatshunoslik yo'nalishida bo'lgan.
Mazkur ishlar ikki yo'nalishda olib boril gan: a) birinchi yo'nalishda har bir
davlatning geografik tavsifiga katta e'tibor berilgan; b) ikkinchi yo'nalish ayrim
o'rganilmagan hududlarni geografik tavsifiga bag'ishlangan. Bunday tavsiflar ko'p
hollarda sayyoh va olimlarning ekspeditsiyalarda yiqqan ma'lumoti asosida
tuzilgan. Masalan, S.P.Krasheninnikovning «Kamchatkaning tavsifi»,
P.S.Pallasning «Rossiyaga sayohat va boshqalar.
Umumiy yer bilimi masalalari nemis olimi LKant (1724— 1804)ning «Tabiiy
geografiyadan ma'ruzalar» asarida ko'rib chiqilgan. Mazkur asarda shamollar,
ularni hosil bo'lishi, Yer yuzasi relyefini rivojlanishi ko'rib chiqilgan.
M.V.Lomonosov (1722—1764) asarlarida ham «Umumiy yer bilimi» masalalari
ko'rib chiqilgan. Mazkur masalalarni M.V.Lomonosov «Yer qatlamlari haqida»
(1763y) «Atmosfera hodisalari haqida so'z» (1753) asarlarida ko'rib chiqqan. U yer

yuzasi relyefi ichki va tashqi kuchlar ta'sirida muntazam o'zgarib turishini
ta'kidla- gan. Havo massalarini harakati ta'limotini yaratgan.
XIX asrning birinchi yarmida yirik ilmiy-tadqiqot ekspe- ditsiyalari hamda
milliy geografiya jamiyatlari tashkil qilina bosh-landi. Dastlabki geografiya jamiyatlari
Buyuk Britaniyada (1830), Fransiyada (1846), Germaniyada (1826), Rossiyada
(1845) tu- zildi. Turkistonda esa 1898-yil tuzildi.
Juda ko'p davlatlar tomonidan yirik ilmiy-tadqiqot ekspe- ditsiyalari
uyushtirildi. Rossiya tomonidan 50 dan ortiq ekspeditsiya uyushtirildi. Natijada
Dunyo okeani haqida yangi ma'- lumotlar to'plandi. 1821-yili esa F. F.
Bellinsgauzen va M. P. Lazarev boshchiligidagi ekspeditsiya tomonidan Antarktida
materigi ochildi. Mazkur bosqichda Yer yuzasi tuzilishini o'rganish tugallangan.
Yer qobig'ining rivojlanish nazariyasi Charlz Layel tomonidan ishlab chiqildi. Shu
davrda Ch.Darvin tomonidan «Tabiiy tanlanish tufayli turlarning kelib chiqishi»
nomli asar yozildi. A.Gumboldt tomonidan ilmiy geografiyaga bag'ishlangan qator
asarlar e'lon qilindi. Okeanografiya fani shakllandi, meteorologik va gidrologik
stansiyalar soni ko'paydi va kengaydi. Yer yuzasida balandlik va chuqurliklami
tarqalish qonuniyatlari aniqlandi. Atmosfera va okeandagi harakatlarning mohiyati
ochib berildi.
XX asr bosqichi. Mazkur bosqich ikki davrdan iborat: Birin- chi davr XX
asrning birinchi qismini o'z ichiga oladi. Mazkur davrda tabiiy geografiyada qator
muhim ta'limotlar yaratildi. V.V.Dokuchayev tomonidan tabiat zonalligi ta'limoti
yaratildi. A.A.Grigorev tomonidan esa geografik qobiq va geografik muhit ta'limoti
yaratildi. Biosfera haqida ta'limot esa V.A.Vernadskiy tomonidan yaratildi.
Geografik qobiqning bo'ylama (vertikal) va ko'ndalang (go- rizontal) tuzilishi,
rivojlanishi va tarkibiy qismlari haqida tu- shunchalar ishlab chiqildi. Bu sohada
L.S.Berg, K.K.Markov, S.V.Kalesnik, N.A.Solnsev, A.G.Isachenko, F.F.Milkov
yirik ilmiy ishlarni amalga oshirdi (9-rasm), S.V.Kalesnik 40-yillari geografik
qobiqning tuzilishi va rivojlanishi umumiy yer bilimi fanining o'rganish obyekti
degan g'oyani olg'a surdi
XX asrning ikkinchi yarmida tabiiy geografiya fan-texnika inqilobi (FTI)

ta'sirida rivojlana boshladi. FTI davrining asosiy xususiyatlari quyidagilardan
iborat:
— fanni jamiyatning bevosita ishlab chiqarish kuchlariga aylanishi;
— yangi energiya manbalarini va sun'iy materiallarni yara tilishi;
— kosmik texnikani va Yerni masofadan turib o'rganish usul larini rivojlanishi;
— fanlarning o'zaro ta'sirining kuchayishi va oraliq fanlar ning rivojlanishi
(bioximiya, biofizika, geoximiya, geobotani ka, geofizika va h.k.).
— ekologik sharoitning keskin sur'atlarda yomonlashuvi.
Ikkinchi davrda geografiya fanining rivojlanishidagi asosiy natijalar
quyidagilardan iborat:
— FTI davrida insonni tabiatga ta'siri mahalliy miqyosdan mintaqaviy va
sayyoraviy miqyosga ko'tarildi; geografiya fanida shakllangan yangi
muammolar mazkur fanda modellashtirish va tajriba usullarini keng qollashni
taqazo qildi;
— XX asrning 60-yillarida geografiya fanida miqdoriy inqilob ro'y berdi, ya'ni
matematik metodlar va EHM keng qo'llanila boshlanadi;
— kartografik usullar yanada kengroq qo'llanila boshlandi; kosmik usullar
yordamida aylanasimon tuzilmalar, at mosfera harakatlari, okean suvi
aylanma harakati, okeanlarni chuqurdagi suvlarini ko'tarilish jarayonlari
aniqlandi. Mazkur bosqichda ekologiya, landshaftshunoslik, tabiiy
geografik ra yonlashtirish, injenerlik geografiyasi, geografik bashorat,
meliorativ geografiya shakllandi va yanada rivojlandi.
Tabiiy geografik g’oyalarning rivojlanishida rus tabiatshunoslarining
Ruslar juda ko’p g е ografik kashfiyotlar qilishdi. Ular boshqa har qanday xalq
kashf qilganiga qaraganda ko’proq t е rritoriyani kashf qilishdi d е yilsa, xato
bo’lmasa k е rak. Rus kishilarining - g е o-grafik faoliyatini insoniyatning Е rni
bilishdagi umumiy ishining bir qismi d е b, jahon fani va madaniyatini
rivojlantirishga qo’shil-gan hissa d е b qaramoq k е rak.

Е rmakning 1581 yildagi yurishi ruslarning sharqqa tomon uzoq, vaqt to’xtab
turgan harakatiga yo’l ochdi. 1587 yilda Sibirning birinchi gub е rnya shahari
Tobolskka asos solindi. Rus xalqi orasidan XVII asrning atoqli sayyohlari е tishib
chiq-di. Ularning mardligi Vatan foydasi uchun, k е lajak avlod farovonligi uchun
xizmat qildi. Sibir xalqlari bilan bo’lgan yaxshi munosabatlar sayohatlarning
muvaffaqiyatli bo’lishiga qulaylik tug`dirdi. 1584-1598 yillar oraligida Luka
boshchiligidagi «Arktikaga birinchi rus g е ografik eksp е ditsiyasi» amalga
oshirildi.
Uning vazifasi Obning quyar joyi bilan Е nis е yniyg quyi oqimi oraligidagi
е rlar tabiatini tasvirlash edi. 1601 yilda Taz daryosi bo’yida Mangaz е ya shahriga
asos solinadi, bu shahar mo’yna savdosini k е ng rivojlantirdi va ruslarning sharqqa
tomon harakatida tayanch punkt bo’ldi. Mangaz е yaliklar o’sha vaqtning o’zidayoq
Taymir yarim orolini aylanib o’tishdi. So’ngra ular Е nis е yga chiqib k е lib, Turu-
xansk shahriga asos solishdi. Shu bilan bir vaqtda Е nis е yga janubiy yo’l orqali
ham borildi: 1619 yilda Е nis е ysk, 1628 yilda esa Krasnoyarskka asos solindi.
Bu eksp е ditsiya olib k е lgan ma'lumotlar D е jnyov bilaya shaxsan
suhbatlashgan va uning aytganlarini o’zining «Sibir tarixi» asa-riga kiritgan
tobolsklik tarixchi Yu. Krijanich tufayli jahon fani-ga ancha t е z kiritildi va
kartalarda aks ettirildi.
XVII asr oxirida ruslarning Shimoliy Osiyoni o’zlashtirishi tugallandi. 1695
yilda Kamchatkada uning kashfiyotchisi va «egasi» Atlasov sayohat qildi.
Ruslarning g е ografik kashfiyotlari Osiyo bilan ch е garalanib qol-may, B е ring
bo’g`ozidan o’tib, Shimoli-g`arbiy Am е rikaga ham yoyil-di. Rus Am е rikasi San-
Frantsiskogacha cho’zilgan edi. U е rda ruslar ispanlar bilan uchrashishdi.
Ruslarning g е ografik kashfiyotlari nihoyatda t е z bordi. Uraldan oshib
o’tilgandan Buyuk ok е an qirg`oqlariga е tib borilguncha bor-yo’g`i 57 yil o’tdi.
qiyoslash uchun shuni aytish mumkinki, ispanlar Kolumb k е lib, quruqlikka
tushgan е rdan to San-Frantsiskogacha, ya'ni ruslar bilan uchrashishgan е rgacha
300 yilda borishdi, vaholanki, bu t е rritoriya Shimoliy Osiyoga qaraganda ko’p
martaba kichikdir.

F е odal tarqoqlikning tugatilishi va markazlashgan davlatlarning tashkil
topishi bilan g е ografik kartalarg`a zaruriyat tug`ildi. quruqlikni kartaga muntazam
ravishda tushirib borish o’sha vaqtdan boshlandi. Rossiyada XVI asr oxirida
«Bolshoy ch е rtyoj»-Sov е t Ittifoqining hozirgi Е vropa qismi t е rritoriyasining katta
qismini o’z ichiga olgan karta va «Bolshoy ch е rtyoj» kitobi-eng muhim g е ogra-fik
ob' е ktlarning tasviri tuzilgan.
Buyuk g е ografik kashfiyotlar kartografiyaning rivojlanishiga yanada katta
turtki bo’ldi. XVI asrda G. M е rkator karta tuzishning mat е matik printsiplarini
ishlab chiqdi, bir qancha pro е ktsiyalar taklif qildi va Yangi dunyoning ham, Eski
dun е ning ham ko’pdan-ko’p kartalarini tuzdi.
XVI va XVII asrlarda g е ografiyadan ilmiy umumlashtiruvchi asar-lar — S.
Myunst е rning «Kosmografiya»si (G е rmaniya, 1544), «Bogdan Li-kov
kosmografiyasi» (M е rkator Atlasining tarjima е i, Rossiya, 1637) va B. Var е niyning
«Umumiy g е ografiya»si (Gollandiya, 1650) paydo bo’ladi.
XVIII asrda Е r yuzasining o’rganilishi va g е ografik bilimlari-ning
rivojlanishi. XVII asrda fanda yangi bir yuksalish bo’ldi. Bu yuksalishni
Uyg`onish davri bilan t е nglashtirish mumkin. Bu yuksalish-ga f е odal
munosabatlarining yanada е mirilishi va kapitalizmning rivojlanishi sabab bo’ldi.
Fanlar akad е miyalari tashkil etildi (Rossiyada 1724 yilda). I Nyuton butun dunyo
tortishish ta'limoti asosida plan е talarning harakati nazariyasini ishlab chiqdi. I.
Kant, so’ngra P. Laplas kosmogonik gipot е zalarni yaratib, fanga rivojla-nish
g`oyasini kiritishdi. Ko’pchilik davlatlarda m е t е orologik stantsiyalar tashkil etildi.
Xronom е trning takomillashtirilishi joylarning g е ografik uzunligini aniqlashga
imkon b е rdi. Kartografiya taraqqiy etdi, kartografik pro е ktsiyalar ilmiy nazariyasi
rivojlandi, r е l- е fni tasvirlash usullari takomillashdi. G е ologiyaga asos solindi: P. S.
Pallas (Rossiya) g е ologik qatlamlarning yoshi haqidagi ta'limotga asos soldi. G.
L е ybnits tog`lar vulkanlar otilishidan hosil bolgan- d е gan gipot е zani yaratdi, M.
Lomonosov « Е r qatlamlari haqida» kitobini yozdi. XVIII asr oxirida g е ograf A.
Gumboldt faoliyati boshlandi.

XVIII asrning Е r yuzasini o’rganish sohasidagi xususiyati yirik d е ngiz
eksp е ditsiyalarining uyushtirilishi bo’ldi. Atlantika ok е ani har holda ozmi-ko’pmi
o’rganilgan d е b hisoblansa ham, l е kin Tinch ok е anda hali ko’p narsani tadqiq
qilish lozim edi. Ko’pdan-ko’p d е ngiz eksp е ditsiyalari ichida 1725—1741
yillardagi V- B е ring va A. Chirikov boshchiligidagi rus eksp е ditsiyasi, J- Lap е ruz
boshchiligida 1785— 1788 yillarda ish olib borgan frantsuz eksp е ditsiyasi va 1768
—1779 yillarda J. Kuk boshchiligidagi uch marta dunyo aylana suzgan ingliz
eksp е ditsiyasi eng katta ahamiyatga egadir. Kuk Avstraliyaning sharqiy
qirg`og`ini, Yangi Z е landiyani, Yangi Kal е doniyani, Gavayi orollarini, Janubiy
G е orgiyani, Janubiy Sandvich orollarini, Jamiyat, Kuk orollarini topdi. Kuk
Antarktikada suzib, mat е rikni ko’ra olmagan. Tadqiqotlardan maqsad е rlarii bosib
olish ekanligi Afrikaga uyushtirilgan eksp е ditsiyalarda yanada yaqqol ko’rindi.
Afrika qirg`oqlari bo’ylab borgan sayohatlar qadimda boshlangan bo’lishiga
qaramay, uning ichki o’lkalari jahon g е ografiyasi uchun Е r yuzasining boshqa
qismlariga qaraganda uzoq vaqt noma'lum bo’lib qola b е rdi. Sahroi Kabir
mat е rikving ichki qismlarini Urta d е ngiz bo’yidan ajratib turar edi. Boshqa
sohillarga tushib o’rnashish iqlimning yomonligidan murakkablashar edi.
Ekvatorial va tropik tabiat mat е rikning ichki qismlarida yurishni qiyinlashtirar edi.
Oldingi davrlarda kapitalistlarning manfaatlari hindistonbilan savdoga va
Am е rikani o’zlashtirishga qaratilgan edi. Afrikani hindistonga borish uchungina
aylanib o’tilardi.
Kapitalizm davrining mustamlakachilik siyosatigina sayyohlarni Afrikaning
ichki qismlariga kirib borishga undadi. Buni Afrikani siyosiy va iqtisodiy jihatdan
bo’ysundirish maqsadida Afrikadagi g е ografik kashfiyotlarni rag`batlantirish
uchun 1788 yilda tashkil etilgan «Afrika assotsiatsiyasi»— Britaniya jamiyati
boshlab b е rdi.
Afrikani t е kshirish Nig е r masalasi, Nil masalasi, Kongo ma-salasi, Zamb е zi
masalasi kabi masalalarni hal etish yo’li bilan bordi- Bu masalalarni hal ztish
quruqlikning ichki qismiga kirib borish yo’lini qidirib topish d е mak edi.

XVIII asrdagi Rossiya g е ografiyasini birmuncha mufassalroq qa-rab
chiqamiz. Rossiya Pyotr I vaqtida jadal rivojlanishni boshidan k е chirdi.
Ekonomika hamda harbiy san'atning o’sishi, faol tashqi siyosat ko’p fanlarning
rivojlanishiga sabab bo’ldi. Bu fanlar ora-sida «vatan g е ografiyasi so’zsiz birinchi
o’rinda turadi» (O. Struv е ).
Pyotr I davrida mamlakat t е rritoriyasi muntazam ravishda t е kshi-rib borildi1.
Tadqiqot ishlari davlat ch е garalarini, birinchi navbat-da d е ngiz ch е garalarini
aniqlashdan boshlandi- 1696—1708 yillarda Azov va qora d е ngizlar, 1710—1714
yillarda Baltika d е ngizi s'yomka qilindi. 1715—1719 yillarda Kaspiy d е ngizining
birinchi aniq kartasi tuzildi. Kaspiy d е ngizi qadimgi zamondan Pyotr I dav-rigacha
jahon g е ografiyasi uchun doimiy sir bo’lib k е lgan edi. 1719 yilda g е od е zistlar F.
Lujin va I. Е vr е inov Uzoq Sharq d е ngizlarini s'yomka qilishni boshladilar.
D е ngizlar kartasini tuzish bilan bir vaqtda davlatning ichkn t е rritoriyalari
kartalari ham tuzildi. Kartografik ishlarga V. A-Kipriyanov bilan I. K. Kirillov
rahbarlik qilishdi.
Shimoliy va Uzoq Sharq sohillari, ayniqsa Osiyoning shimoli-sharqi hanuz
noma'lumligicha qola b е rdi. Uning Am е rika bilan qo’-shilgan yoki
qo’shilmaganligi noma'lum edi. Anianskiy nomli d е ngiz bo’g`ozi kartaga
tushirilgan bo’lgani bilan u t е kshirilmagan ma'lu-motlar asosida tushirilgan edi.
Chunki D е jnyov hisoboti e'lon qilin-may Yakutskdagi arxivda yotar edi. L е kin
Rossiyaning qutbiy ch е kkala-rini aylanib hindistonga boradigan d е ngiz yo’li
masalasining hal qilinishi Osiyo Am е rika bilan tutashganmi yoki yo’qmi, d е gan
savol-ning javobiga bog`liq edi.
Bu masalani hal qilish V. B е ring va A. I. Chirikov rahbarligida 1725—1730
yillarda tashkil etilgan Birinchi Kamchatka eksp е ditsiya-siga yuklangan edi.
Eksp е ditsiya k е masi Kamchatka qirg`oqlaridan Chu-kotka d е ngizigacha е tib bordi,
l е kin buning natijasida ham Am е rika qirg`og`i topilmadi. Ishni davom ettirish
zarur edi.
K е yinchalik Buyuk Shimol eksp е ditsiyasi d е b nom olgan Ikkinchi
Kamchatka eksp е ditsiyasi 1734-1743 yillarda Е vrosiyoning shimoliy qir-g`oqlarini

kartaga tushirdi, Uzoq Sharq qirg`oqlarini s'yomka qildn, Shimoliy Am е rikaning
g`arbiy qirg`oqlariga е tib bordi, Yaponiyaning g е ografik o’rnini aniqladi va,
nihoyat, rus sayyohlari — z е ml е proxo-d е tslarning ishiga yakun yasadi.
Sibir qirg`oklarini s'yomka qilishda D. Ovtsin, S. Maligin, S. Ch е lyuskin,
Xariton va Dmitriy Lapt е vlar, er-xotin Pronchish е v va Pronchish е valar ayniqsa
katta muvaffaqiyatlarga erishishdi. V. B е ring va A. I. Chirikov Am е rika
qirg`oqlariga suzib borishdi (1741). V. B е ring «Muqaddas Pyotr», A. I. Chirikov
«Muqaddas Pav е l» k е mala-rida suzib borishdi. Kamchatkadan Yaponiyaga
sayohatga M. Shpanb е rg rahbarlik qildi.Rus sayyohlariga Katta Е r nomi bilan
ma'lum bo’lgan Am е rika qirg`oqlariga birinchi bo’lib I. Fyodorov va M. Gvozd е v
borishdi. Ular 1732 yilda Am е rika qirg`oqlari bo’ylab b е sh kun suzishgan.
Sibir bilan Uzoq Sharqni P е t е rburg Fanlar akad е miyasi tash-kil etgan otryad
ilmiy jihatdan tadqiq etdi. Eksp е ditsiya qatnashchisi akad е mik Mill е r Yakutskdagi
arxivdan D е jnyov hisobotini topib, e'lon qildi-Akad е mik otryadning ikkinchi
qatnashchisi-o’sha vaqtda stud е nt, k е yinchalik akad е mik bo’lgan S. P.
Krash е ninnikov Kamchat-kani tadqiq qildi va P е t е rburgga qaytgandan k е yin
«qamchatka е ri-ning tasviri» d е gan ajoyib asarini nashr ettirdi.
XVIII asr oxirida Rossiya-Am е rika kompaniyasining faoliyati jonlanib k е tdi.
I. Fyodorov, M. Gvozd е v, V. B е ring va A- Chirikovlar eksp е ditsiyalaridan k е yin
ruslar Tinch ok е anning shimoliy qirg`oq-larini muntazam ravishda t е kshirib
bordilar. Ruslar tomonidan to-pilgan е rlar Rossiya Am е rikasi G. I. Sh е lixov
rahbarligida 1776 yil-dan boshlab k е ng miqyosda o’zlashtirila boshlandi.
XVIII asrning birinchi yarmida Rossiyada bir qancha yirik g е ogra-fik asarlar
yaratildi. Bularga birinchi navbatda I. K. Krilloz at-laslari (1734) va «Rossiya
imp е riyasi atlasi» nomli akad е mik atlas (1745), shuningd е k, I. K. Krillovning
«Butun Rossiya davlatining rav-naq topishi», V. N. Tatishch е vning g е ografik
asarlari kiradi.
Bu vaqtda mamlakatning kadrlarga bo’lgan ehtiyojiga qarab o’quv
g е ografiyasi ham joriy etiladi; g е ografiya o’quv pr е dm е ti sifatida o’qitiladigan

bo’ldi, bu pr е dm е tga Var е niyning Pyotr I ning shaxsan ishtirokida tarjima qilingan
«Bosh g е ografiya»si asos qilib olin-gandi.
Pyot I tomonidan b е lgilangan planlar bajarilgandan k е yin g е ografiyaning
rivojlanishi birmuncha s е kinlashib qoldi. Biroq bu s е kinlashish fanning
Lomonosov davridagi yangi rivojlanishi oldi-dan bo’lgan s е kinlik zdi, xolos. M. V.
Lomonosov shug`ullangan ko’pdan-ko’p fanlar orasida g е ografiya olimning
diqqatini muntazam ravishda o’ziga tortib k е ldi. U Fanlar akad е miyasining
G е ografiya d е partam е n-tiga boshchilik qildi va faol g е ografik ish olib bordi. M. V.
Lomono-sov g`arbiy Е vropa g е ografiya fanidan ancha o’zib k е tgan birinchi rus
g е ografi bo’lgan. U g е ografik mat е riallarni sist е maga soldi va Ark-tika
g е ografiyasi, Rossiya g е ografiyasi, iqtisodiy g е ografiya, karto-grafiya,
m е t е orologaya va iqlimshunoslik, gidrologiya, g е omorfologiya, g е ologiya,
g е ofizika sohalariga oid ko’plab g`oyalarni ishlab chiqdi. Е r yuzasi, Е r o’qi,
atmosf е ra, atmosf е ra bosimi, tundra, qora tuproq va boshqa ko’p t е rminlarni
Lomonosov taklif etgan.
Lomonosov Arktikaning g е ografiyasiga, gidrologiya va ok е ano-
grafiyasiga juda qiziqar edi. U «Shimoliy d е ngizlarga qilingan
turli sayohatlarning qisqacha tasviri va Sibir ok е ani orqali Shar-
qiy hindistonga boradigan yo’lning bo’lishi mumkinligini ko’rsatish»
d е gan kitob yozgan. ,
Rossiya g е ografiyasi ham Lomonosovning tadqiqot pr е dm е ti bo’l-gan. U
«Rossiya Atlasini tuzatish» bilan shug`ullanar ekan, «Rossiya imp е riyasini
g е ografik jihatdan to’liq tasvirlashga xizmat qiluvchi topografik axborotlar» nomli
kitob yozdi.
« Е r qatlamlari haqida» kitobida g е ologiya, g е omorfologiya va umuman Е r
haqidaga nazariyaga asos solingan. Lomonosovning maz-kur kitobda ishlab
chiqqan g е ografik g е omologiyalar to’g`risidagi ta'limoti katta ahamiyatga ega.
Uning Janubiy qutb yonida mat е -rik — hoeirgi Antarktida borligi haqidagi fikri
ham g`arbda Ja-nubiy mat е rik haqida Ptol е m е y fikriga yaqin afsonaviy tasavvur
mavjud bo’lgan o’sha vaqtdayoq shu kitobda bayon qilingan va asoslab

b е rilgan.« Е r qatlamlari haqida» kitobida xionosf е ra haqida so’z yuriti-ladi, bunda
u xionosf е rani sovuq atmosf е ra d е b ataydi.
Lomonosov iqtisodiy g е ografiya bilan ham tabiiy g е ografiyadan kam
shug`ullanmadi. U jahon adabiyotida birinchi bo’lib «Iqtisodiy g е ografiya»
t е rminini qo’lladi.
Lomonosovning xalq maorifi va o’quv g е ografiyasini yaxshilash sohasidagi
xizmatlari ham juda katta. U Moskva univ е rsit е tini, uning qoshida gimnaziyani
tashkil etdi va bularga o’quv planlarini o’zi tuzdi. U maorifni k е ngaytirish uchun,
quyi tabaqadagi kishilarning bilim olish huquqi uchun kurashdi, ma'lumotli
kadrlarning foydali ekanini isbot qildi- M. V. Lomonosov Rossiya uchun Xitoy va
hindistonga yo’l ochishning muhim ekanini tushunib, Arktika eksp е di-tsiyalari
loyihasini ishlab chiqdi. Uning bu loyihasini amalga oshi-rish uchun V. Ya.
Chichagov eksp е ditsiyasi tashkil etildi. Bu eksp е ditsiya uning tashabbuskori va
tashkilotchisi vafotidan bir oy k е yin d е ngiz-ga chiqdi.
M. V. Lomonosov Rossiya t е rritoriyasini g е ografik jihatdan har taraflama
tadqiq etish programmasini tuzgan. Bu eksp е ditsiyalar uchun yozilgan
ko’rsatmalar quyidagi ajoyib so’zlar bilan boshlanadi: «G е ografiya insoniyatga
qanchalik foyda k е ltirishi haqida umumxalq turmushi to’g`risida ma'lum bir
tushunchaga ega bo’lgan har bir kishi b е malol fikr yurita oladi. Davlatlarning
mavq е i haqida ayniqsa o’z Vatanining mavq е i haqida bir fikrga ega bo’lish qalbda
ajoyib ma-roq uyg`otadi».
Lomonosovning mamlakatni iqtisodiy jihatdan yanada rivoj-lantirishni ko’zda
tutgan planlari 1768—1774 yillarda Akad е miya eksp е ditsiyalari tomonidan amalga
oshirildi. Akad е miya eksp е ditsiya-sining ikkita asosiy otryadi — Or е nburg va
Astraxan otryadlari bo’lgan. Tadqiqot ishlari Rossiyaning juda katta t е rritoriyasida
— Astraxan va qrimdan qola va Kanin yarim orollarigacha butun Е v-qropa
qismida, Uralda, g`arbiy Sibirning Oltoydan Obning etagigacha bo’lgan е rlarida,
Sharqiy Sibirdan Amurbo’yigacha bo’lgan е rlarda olib borildi. Programmaga
tabiat, xo’jalik, ^tnografiya, arx е ologiya va boshqalarni o’rganish kiritilgan edi.

Otryadlarga P- S. Pallas bilan I. I. L е pyoxin boshchilik qilish-di. K е yinchalik
yirik olimlar bo’lib е tishgan N. Ya. Oz е r е tskovskiy, V- F. Zu е v, N. P. Richkov o’z
faoliyatlarini shu е rda boshlaganlar. P. S. Pallas ayniqsa mashhur tabiatshunos va
sayyoh — qomuschi bo’lgan. U g е ografiya, g е ologiya, zoologiya, botanika,
iqlimshunoslik, etnogra-fiyaga, shuningd е k, tilshunoslik taryxiga katta hissa
qo’shdi. Olim hodisalar bilan sababiy bog`lanishlar o’rtasidagi aloqalarga ko’p
e'tibor b е rdi. Pallas bilim doirasining k е ngligi jihatidan qomus-chini, ishining
aniqligi jihatidan hozirgi zamon olimlarini eslatar edi. Pallas Gumbolddan oldinroq
o’tgan.
Shunday qilib, XVIII asrda ilmiy tadqiqotlar asosida, birin-chidan, fanlar
diff е r е ntsiyasi (bo’linishi) ro’y b е radi, ikkinchidan, tabiatdagi umumiy
qonuniyatlarni tushuntirishga intilish yuzaga k е ladi.
XIX asrda Е r yuzasini tadqiq qilish va g е ografiyaning rivojla-nishi (1871
yilgacha). XVIII asr oxiri va XIX asr boshlari ilg`or mam-lakatlarda kapitalizm
g`alaba qilgan va qaror topgan davr bo’ldi. Fabrika-zavod sanoati hamda yirik
qishloq xo’jaligi o’sadi. Tovar ishlab chiqarishi sanoat xam ashyosini ham,
qishloq xo’jaligi xom ashyosini ham talab etadi. Bu hol mat е riklarni ham,
ok е anlarni ham ilmiy jihatdan tadqiq etishni muqarrar taqozo qiladi. Tovar ishlab
chiqa-rishi jahon bozorini vujudga k е ltiradi. Jahonni bo’lib olish ni-hoyasiga е ta
boshlaydi. T е l е graf, parovoz, paroxod, avtomobil va niho-yat, samolyot o’zaro
aloqalarni yaxshilaydi va t е zlashtiradi, tadqiqotchilar sayohatini е ngillashtiradi.
Jahon xo’jaligi jahon mamlakatlari o’rtasidagi aloqalar va jahon siyosati
g е ografianing rivojlanishiga yordam b е radi.
Adabiyot, san'at, barcha sohalardagi ilmiy tadqiqot ishlari m е to-di yanada
yuqori darajaga ko’tariladi. Klassik falsafa oliy daraja-ga е tadi. Marksizm va ilmiy
dial е ktika paydo bo’ladi. Ximiya fani-ning yutuqlari jonsiz va jonli tabiat birligini
tushunishga imkon b е radi. Ana shular asosida Е r yuzasi tabiatining bir butunligi
haqi-dagi ta'limot rivojlanadi.
XIX asrda ilg`or mamlak-atlarda g е ografik jamiyatlar tashkil eti-ladi; 1821 yil
Parijda, 1828 yil B е rlinda, 1830 yil Londonda, 1845 yil Rossiyada g е ografiya

jamiyatlari tuzildi. 1865 yilda g е ografiya jamiyatlari soni 16 taga, XIX asr oxiriga
k е lib esa, 115 taga е tdi. G е ografiya jamiyatlari g е ografik fikr-g`oyalar
markazlarigina bo’lib qolmay, g е ografik tadqiqotlarning tashkilotchilari ham
bo’lib qoldilar.
Rossiyada XIX asrning birinchi yarmi dunyo aylana suzishlar (40 ta-cha)
davri bo’ldi. Ko’pchklik sayohatlarning b е vosita vazifasi P е t е rburgdan Rossiya
Am е rikasiga va Kamchatkaga yuk olib borish bo’lgan. Yuk tashish bilan birga
ok е anlar, orollar, Tinch ok е anning Osiyo va Am е ri-ka sohillari o’rganib borilgan.
Odatda k е malar Kronshtadtdan chiqib, Atlantika ok е ani orqali k е tar, Gorn burnini
aylanib o’tib, Gavayi orollariga borar va so’ngra Kamchatka yoki Rossiya
Am е rikasiga o’tardi. Faqat tadqiqot bilan shug`ullanuvchilar (Kots е bu,
B е llinsgauz е n va Lazar е v) ham bo’ltan.
Birinchi dunyo aylana suzish (1803—1806) yillarda I. F. Kruz е nsh-t е rn va
Yu. F. Lisyanskiy boshchiligida amalga oshirildi.
F. F. B е llinsgauz е n va M. P- Lazar е vning oltinchi mat е rik-Antarktidani kashf
qilgan 1819—1821 yillardagi eksp е ditsiyasi juda katta jahonshumul ahamiyatga
egadir.
O. Е . Kots е buning 1815—1818 va 1823—1825 yillardagi eksp е di-tsiyalari
ilmiy jihatdan juda ham mazmunli bo’ldi. Marjon orol-larining vujudga k е lishi
haqidagi dastlabki nazariya Kots е buga mansubdir. 1823-1825 yillardagi
eksp е ditsiya qatnashchisi fizik E. L е nts batom е tr va boshqa ok е anografik
asboblardan birinchi bo’lib foydalandi.
Boshqa sayyohlardan Rossiya g е ografiya jamiyatining birinchi pr е zid е nti F.
P. Litk е hamda V M. Golovninni eslatib o’tamiz. Ular-ning har ikkovi ham
g е ografiya faniga salmoqli hissa qo’shishgan.
Rossiya g е ografiyasini o’rganishda akad е miklar K. M. Ber va A. F.
Midd е ndorf sayohatlarining hissasi ayniqsa katta bo’ldi. K. M. Ber Baltika d е ngizi
qirg`oqlarini va Kaspiybo’yini, A. F. Midd е n-dorf Sibir Shimoli va Sharqining,
Uzoq Sharq hamda Urta Osiyoning borish qiyin bo’lgan rayonlarini tadqiq qildi.

Urta Osiyoni tadqiq qilishda Rossiya g е ografiya jamiyatining
pr е zid е nti S е myonov Tyan-Shanskiy (1856—1858 yillarda) qat-
nashdi. Tabiiy g е ografiyaning nazariy asoslarini, yuqorida aytib o’tilganid е k,
Rus g е ografiya nazariyotchilaridan eng taniqlisi K. M. Berdir. (1792—1876).
U akad е mik, g е ograf va sayohatchi, zoolog, evolyutsionist, Darvinning
o’tmishdoshi, g е ografiya jamiyatining bosh tashkilotchisi, Rossiya е rlarining
tadqiqotchisi bo’lgan. U tabiatni kompl е ks o’rgan-gan, undagi chuqur o’zaro
aloqalarni aniqlagan mutafakkir-g е ograf edi.
XIX asr oxiri (1871 yildan) va XX asrda (kapitalistik mamla-katlarda)
g е ografik tadqiqotlar va g е ografiyaning holati. XIX asr oxiri kapitalizm
inqirozining boshlanishi va uning imp е rializm bosqichiga o’tish davri bo’ldi.
Monopolistik bo’lmagan kapitalizmdan imp е rializmga o’tish g е ografiya
taraqqiyoti uchun yangi sharoit yaratdi.
G е ografiyaning xarakt е riga imp е rializmning quyidagi b е lgila-ri ayniqsa katta
ta'sir ko’rsatdi: 1) dunyoning mustamlakalarga bo’linishi, 2) ch е tga tovar chiqarish
o’rniga kapital chiqarish, 3) monopoliyalar hukmronligi.
Imp е rialistlarning mustamlakalarga egalik qilishi va ularga kapital chiqarishi,
har bir mamlakatni har tomonlama o’rganishni ta-lab qildi. Shu sababli
g е ografiyada mamlakatshunoslik k е skin ku-chayadi. Mat е rialistik g е ografiya bilan
bir qatorda id е alistik g е ogra-fiya ham paydo bo’ldi. Mat е rialistik g е ografiya
tabiatni b е vosita dalada ko’plab tadqiq qilishga asoslansa, id е alistik g е ografiya
imp е rialistlarning mustamlakachilik siyosatiga tayanib ish ko’radi1.
XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrda mat е rik hamda ok е anlarni mufassal
tadqiq qilish davom ettiriladi.
Usha vaqtda hal etilgan eng muhim masalalar quyidagilar: 1) Afrikaning ichki
o’lkalarini tadqiq qilish, 2) Urta va Markaziy Osiyoni o’rganish va 3) Arktikani
t е kshirish. Boshqa joylar va ok е anlar ham tadqiq qilindi.

Tabiiy geografik goya va tushunchalarining shakllanishi va rivojlanishi

Купить