Tabiiy geografiyaning ilmiy nazariya asoslari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	4.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Tabiiy geografiyaning ilmiy nazariya asoslari

Купить

MAVZU:Tabiiy geografiyaning ilmiy
nazariya asoslari

•
Tabiiy geografiya - Yerning geografik qobig i tabiiy tarkibi va uning ʻ
strukturaviy
qismlari: barcha darajadagi tabiiy hududiy majmualarini
(shuningdek,
suv havzalarini ham) o rganuvchi fan; tabiatshunoslik ʻ
fanlarining
muhim tarmoqlaridan biri. Tabiiy geografik majmualarning
makon
va zamonda ob yektiv mavjudligini e tirof etish Tabiiy geografiyani ʼ ʼ
eng
muhim metodologik tamoyillaridan biri.

•
Tarixi. Dastlabki geografik tasavvurlar yunon olimlari Fales (mil. av. 625—
547
yillar), Anaksimandr (mil. av. 610—347 yillar), Miletlik Gekatey (mil.
av.
546—480 yillar), Gerodot (mil. av. 486—425 yillar), Platon (mil. av.
427—347
yillar), Aristotel (mil. av. 384—322 yillar)ning tabiat falsafasi
yoki
tarixga oid asarlarida uchraydi. "Geografiya" nomli birinchi ilmiy asar
Eratosfen
(276—194 yillar) tomonidan yaratilgan. Bu asar o z davrigacha ʻ
to plangan
geografik ma lumotlarni tartib bilan taxlil qilishning eng ʻ ʼ
dastlabki
namunasi bo lgan. Yunon olimlarining asarlarida hozirgi vaqtda ʻ
ham
mavjud bo lgan matematik geogr ʻ фа mamlakatshunoslik,
rayonlashtirish
va tasviriy geogr. kabi yo nalishlarga asos solingan edi. ʻ
Geografik
xaritalarning ilk namunalari ham ular tomonidan yaratilgan.

•
Ilm fan, ma rifat va madaniyat, shuningdek, Osiyoda, ya ni g arbda O rta dengiz ʼ ʼ ʻ ʻ
bo ylaridan,
sharqda Xitoy chegarasigacha, shimolda Orol dengizi kengliklaridan ʻ
janubda
Arabiston dengizi qirg oqlarigacha bo lgan hududlarni o z ichiga olgan Sharq ʻ ʻ ʻ
olamida
rivojlana boshladi. Bu davrda, ayniqsa, 9— 11-asrlarda fan va madaniyat tez
sur atlarda
rivojlandi, yuzlab ilmfan namoyandalari, olimlar yetishib chiqdi. Ulardan ʼ
Movarounnahr
va Xuroson olimlari yetakchi o rinlarni egallagan. O sha davrda yashab, ʻ ʻ
ijod
qilgan va jahon fanida o chmas iz qoldirgan Muhammad ibn Muso alXorazmiy, ʻ
Ahmad
alFarg oniy, Jayhoniy, Abu Zayd va Abu Ma shar Ja farlar, Abu Rayhon Beruniy, ʻ ʼ ʼ
Mahmud
Koshg ariy kabilar shunday olimlardan. Ular Yer meridiani uzunligini aniklash, ʻ
joylarning
geografik koordinatalari jadvallarini tuzish, geofafik xaritalar tuzish, ayrim
geografik
hodisa va jarayonlarning sabablarini izohlash, turli mamlakatlar tabiatini
tasvirlab
yozish ishlarini davom ettirdilar. Ko pgina tarixiygeografik va astronomikgeofizik ʻ
asarlar
yoziddi. O rta asrlardagi Sharq olimlarining geografik merosi I.Yu.Krachkovskip, ʻ
g .Hasanovlar
tomonidan taxlil qilingan. ʻ

•
Tabiiy geografiyaning rivojlanishi tarixida 15—16-asrlarda
Yevropadagi
Uyg’onish davri bilan bog liq bo lgan Buyuk geografik ʻ ʻ
kashfiyotlar
muhim ahamiyatga ega bo ldi. O sha vaqtda yangi ʻ ʻ
yerlarning
yevropaliklar uchun malum bo lishi tabiatshunoslikning , ʻ
shu
jumladan, Tabiiy geografiyaning taraqqiyoti uchun ham turtki
bo ldi.
Insonlarning geografik tasavvur doirasi ancha kengaydi. ʻ
O sha
davrda Movarounnahrda Hofizi Abro , G iyosiddin ʻ ʻ ʻ
Naqqosh,Abdurazzoq
Samarqandiy, Mirzo Ulug bek, Bobur, ʻ
Muhammad
Haydar Mirzo kabilar o z asarlaribilan tasviriy ʻ
geografiyaning
rivojiga munosib hissa qo shdilar. ʻ

Tabiiy geografiyaning tarixidagi yana bir muhim
bosqich
19-asrning 1yarmidan 20-asrning
60y.larigacha
davom etib, yangi ilmiy T.g .ning
shakllanishi
bilan tavsiflanadi. Bu davrning
boshlanishi
nemis tabiatshunosi A. Gumboldt
asarlariga
borib taqaladi. Uning buyuk xizmati tabiat
komponentlari
orasidagi o zaro aloqadorlikning ʻ
taxlili
geogr. fani uchun qanday ahamiyatga ega
ekanligini
ochib berishda edi. T.g .dagi bu g oya ʻ
keyinchalik
V. Dokuchayev, L.S.Berg , A. Grigoryev,
SV.Kalesnik
va boshqa tomonidan rivojlantirildi.
Natijada
Yerning geografik qobig i, tabiiy geografik ʻ
kompleks
va landshaft haqidagi ta limotlar yuzaga ʼ
keldi.
Bir qancha tabiiy geografik qonuniyatlar
aniqlandi,
yangi izlanish metodlari yaratildi, ilmiy
ekspeditsiyalar
uyushtirildi. Joylarning tabiiy sharoiti
va
tabiiy boyliklarini o rganish ishlari jadallashdi. ʻ
Sharqiy
Yevropa tekisligi, Kavkaz, O rta Osiyo, Sibir ʻ
va
Uzok, Sharq regionlarining tabiati va tabiiy
resurslari
haqida yirik ilmiy asarlar yuzaga keldi.
Shular
qatorida O rta Osiyoda izlanishlar olib ʻ
borgan
tabiatshunos olimlar N.A.Dimo, R.I. Abolin,
D.
N. Kashkarov, Ye.P.Korovin, KZ.Zokirov,
I.A.Raykova,
N.L.Korjenevskiy, V.M.Chetirkinlarning
ishlari
ahamiyatli bo ldi. ʻ

•
20-asrning o rtalaridan boshlab Tabiiy geografiya tadqiqotlarining , geografik muassasa va ʻ
ilmiy
markazlarning ko lami yanada ortdi. Geograflar soni ham oshdi, yangi-yangi ilmiy ʻ
yo nalishlar
shakllandi. Jumladan, geofizika, geokimyo, ekologik yo nalishlar rivojlandi. ʻ ʻ
Yangi
ilmiy tushunchalar (geografik fazo, Yerning landshaft qobig i, landshaftlar ʻ
morfologiyasi,
antropogen landshaft va h.k.) hamda geografik qonuniyatlar (landshaft
qobig ining,
diskretligi, geografik zonallikning davriylik qonuniyatlari, qutbiy asimmetriya) ʻ
vujudga
keldi. tabiiy geografik rayonlashtirish ishlari yangi bosqichga ko tarildi. Uning ʻ
nazariy
asoslari, metodlari takomillashdi. Tabiiygeografiya konstruktiv bosqichga o tdi. ʻ
Tabiiy
komponentlarni amaliy maqsadlarda baholash, ularning taraqqiyot yo nalishlarini ʻ
aniklab,
kelajakdagi o zgarishlarini bashoratlash tamoyillari va metodlari ishlab chiqildi. ʻ

O ZBEKISTONLIK GEOGRAF OLIMLARNING ʻ
DAVRASI
ANCHA KENGAYDI. TANIKLI OLIMLAR
L.S.BABUSHKIN,
O.YU.POSLAVSKAYA, N.A.KOGAY,
M.
QORIYEV, N.D.DOLIMOV, H. HASANOVLAR
QATORIGA
P.BARATOV, M.MAMATQULOV,
P.G ULOMOV,
A.SAIDOV, YU.SULTONOV, ʻ
L.ALIBEKOV,
A.ABDULQOSIMOV, A.RAFIQOV, SH.
ZOKIROV,
SH.ERGASHEV, I.HASANOV,
I.ABDUG ANIYEV,
I.NAZAROV KABI OLIMLAR KELIB ʻ
QO SHILDI.
ULAR O ZBEKISTON VA UNING AYRIM ʻ ʻ
HUDUDLARINING
TABIIY VA ANTROPOGEN
LANDSHAFTLARINI
TADQIQ QILDILAR, TABIIY
GEOGRAFIK
RAYONLASHTIRISH, TABIIY
GEOGRAFIK
BAHOLASH, TABIIY GEOGRAFIK
MAJMUALARNING
RIVOJLANISH YO NALISHLARINI ʻ
ANIKLASH
VA BASHORATLASH ISHLARIDA
SAMARALI
MEHNAT QILDILAR

•
Umumiy Tabiiy geografiyaning nazariy
asoslari negizida quyidagi eng muxim
geografik krnuniyatlar yotadi:
•
1) geografik qobiqning bir butunlik
qonuniyati;
•
2) aylanma harakatlar qonuniyati;
•
3) geografik qobiqning davriylik qonuniyati,
yaʼni barcha tabiiy geografik hodisa va
jarayonlarning maʼlum vaqt davomida
takrorlanish qonuniyati;
•
4) geografik qobiqning hududiy tabaqalanish
qonuniyati, yaʼni rivojlanish jarayonida
gazlarning qobiq strukturasining maydonda
oʻzgarishi, kattakichik tabiiy hududiy
majmualarga boʻlinishi. Bu qonuniyat tabiiy
geografik rayonlashtirish uchun nazariy
asosdir;


5) geografik zonallik qonuniyati —
tabiatda geografik mintaqalar va tabiat
zonalarining mavjudligi shaklida
namoyon boʻladi;

6) geografik zonallikning davriy
qonuniyati, yaʼni bir tipdagi geografik
zonaning turli geografik mintaqalarda
uchrashi qonuniyati;

7) azonallik qonuniyati geografik
mintaqalarning geografik uzunligi
boʻyicha sektorlarga boʻlinishi,
landshaft zonalarining qam shu
yoʻnalishda tabaqalanishi va
landshaftlarning balandlik mintaqalari
mavjudligida oʻz ifodasini topishi;

8) zonallik va azonallikning bir butunligi
qonuniyati;

9) Yer sharining qutbiy asimmetriya
qonuniyati.

•
Tabiiy geografiyaning hududlarni tabiiy
geografik
tavsiflash metodlari ham
takomillashib
bordi. Bu keyingi yillarda
yaratilgan
ko plab monografiyalar, darslik va ʻ
o quv
qo llanmalarida aks etgan. Hozirgi kunda ʻ ʻ
Tabiiy
geografiya fani hal etilishi lozim bo lgan ʻ
muammolarning
ko pchiligi, asosan, uning ʻ
ob yekti
va predmetining murakkabligi, o ziga ʼ ʻ
xos
xususiyatlar bilan va fanning hozirgi
taraqqiyot
bosqichida xalq xo jaligi ʻ
qo yayotgan
vazifalarning murakkabligi bilan ʻ
bog liqdir.
Shunday muammolarning ayrimlari ʻ
"inson—tabiat"
sistemasidagi o zaro ta sir ʻ ʼ
oqibatida
yuzaga kelayotgan muammolardan.
Sayyoraviy
miqyosda ro y berayotgan iqlim ʻ
o zgarishi,
regional ko lamda Orol va Orolbo yi ʻ ʻ ʻ
muammolari,
cho llashish, tabiiy resurslarning ʻ
tez
sur atlarda kamayishi, tabiiy muhitning ʼ
ifloslanishi
kabi muammolar shular jumlasidan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

Ad. Anuchin V.A., Teoreticheskiye osnovi geografiya

Zokirov
Sh. S., Landshaftshunoslik asoslari,

Hasanov
I. A., G ulomov P. N., O rta Osiyo tabiiy geografinsi, ʻ ʻ

Kalesnik
SV., Obshiye geograficheskiye zakonomernosti
Zemli

Milkov
F.N., Obsheye zemlevedeniye

Yurenkov
G.I., Osnovnie problemi fizicheskoy geografii i
landshaftovedeniye

E’t iboringiz uchun
rahmat !

Tabiiy geografiyaning ilmiy nazariya asoslari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish