Tabiiy resurslar haqida ma’lumot yer usti va yer osti boyliklari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	616.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tabiiy resurslar haqida ma’lumot yer usti va yer osti boyliklari

Купить

Mavzu:Tabiiy resurslar haqida
ma’lumot yer usti va yer osti
boyliklari.

Reja:
1.Tabiiy resurslar
2.Foydali qazilmalar
3.Yer osti boyliklari
4.Yer usti boyliklari

Tabiat resurslari , tabiiy boyliklar — jamiyatning moddiy
va maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida
xoʻjalikda foydalaniladigan hamda insoniyatning
yashashi uchun zarur boʻlgan, uni oʻrab turgan tabiiy
muhitning barcha tabiat komponentlari, energiya
manbalari. Tabiat resurslariga Quyosh energiyasi ,
Yerning ichki issiqligi, suv, yer, mineral boyliklar, foydali
qazilmalar, oʻsimliklar, tuproqlar, hayvonot dunyosi
kiradi. Tabiat resurslari tugaydigan (koʻpgina foydali
qazilmalar), tugamaydigan (suv, havo, Quyosh nuri,
Yerning ichki energiyasi) va tiklanadigan (biologik
elementlar, ayrim foydali qazilmalar) boyliklarga
boʻlinadi. Tabiiy xom ashyolarni koʻp darajada isteʼmol
qiluvchi kuchlarning jadal rivojlanishiga bogʻliq ravishda
tabiat resurslari bilan taʼminlash muammolari yanada
dolzarblashib
bormoqda. Tuproq , atmosfera va gidrosferaning ifloslan
ishiga qarshi kurashishda jahonning barcha
mamlakatlari kelishib faoliyat yuritishlari zarur boʻlib,
tabiat resurslari muhofazasi global xarakterga ega
boʻlmoqda. Tabiat resurslarini oʻzlashtirishning muhim
bosqichlari — ularni aniqlash (razvedka qilish),
oʻrganish, alohida turlari boʻyicha kadastrlar (masalan,
yer kadastri, suv kadastri) tuzishdan iborat. Oʻzbekiston
Respublikasida tabiat resurslari kadastrlarini tuzish va
yuritish Oʻzbekiston Respublikasining "Davlat kadastrlari
toʻgʻrisida" qonuni (2000-yil, 15 dekabr)ga muvofiq olib
boriladi.
Tabiat resurslarini baholashning ilmiy asoslangan 3 tipi
mavjud: texnologik, iqtisodiy, ijtimoiy. Tabiat resurslarini

toʻgʻri baholash ulardan foydalanishda eng yuqori
samaralarga erishishning muhim sharti hisoblanadi.
Inson tafakkuri oʻsishi bilan bogʻliq holda tabiat resurslari
turlari ham kengayib bormoqda, bunda eng zamonaviy
texnik vositalardan foydalaniladi. Ilmiy-texnik
taraqqiyotni rivojlanib borishi bilan tugaydigan tabiat
resurslari oʻrnini bosuvchi yangi sunʼiy materiallar ishlab
chiqarilmoqda, Dunyo okeani boyliklari
oʻzlashtirilmoqda. Ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotning
rivojlanishi yoʻlida tabiat resurslaridan samarali
foydalanish va tabiatda ekologik muvozanatni taʼminlab
turuvchi yangi sifatli texnologiyalarni yaratish talab
etilmoqda. Xom ashyo va energiya manbalaridan rejali
tarzda foydalanish uni uzoq muddatga yetishini
taʼminlaydi.
Foydali qazilmalar , mineral xom ashyolar — Yer
poʻstida qattiq, suyuq va gazsimon holatlarda
uchraydigan, turli geologik jarayonlar natijasida
toʻplangan hamda miqdori, sifati, joylashish sharoitlariga
koʻra sanoatda ishlatishga yarokli boʻlgan tabiiy mineral
moddalar. Foydali qazilmalar turli konlarni hosil qiladi.
Paydo boʻlish sharoitiga koʻra Foydali qazilmalar konlari
seriyalar — sedimentogen (gipergen), magmatogen
(gipogen) va metamorfogen konlarga bulinadi
(qarang Gipergen konlar , Gipogen
konlar , Metamorfogen konlar ). Geologik davr jihatidan
Foydali qazilmalar konlari ichida arxey, proterozoy, rifey,
paleozoy, mezozoy va kaynozoy yoshidagi konlar farq
qilinadi. Shakllanish joyi jihatidan geosinklinal
(burmalagan oblastlar) va platformalardagi konlar

boʻladi. Qanday chuqurlikda paydo boʻlishiga koʻra,
Foydali qazilmalar konlari ultraabissal (10-15 km dan
chuqur), abissal (3-5 km dan chuqur), gipabissal (1,5 km
chuqurlikda joylashgan) konlarga boʻlinadi. Foydali
qazilmalar uch guruhga: metall, nemetall va
yonuvchilarga boʻlinadi. Metall Foydali qazilmalar sof
metallar, qora, rangli, siyrak va radioaktiv metall rudalari,
shuningdek, nodir yer elementlaridan iborat. Nemetall
Foydali qazilmalarga konchilikkimyo xom ashyosi (turli
tuzlar, gips, barit, oltingugurt, fosforitlar, apatitlar),
olovbardosh, elektrotexnik, pyezooptik, issikdik va
tovushni izolyatsiya qiluvchi, kislota va ishqorlarga
chidamli xom ashyo, qurilish materiallari, qimmatbaho
va texnik toshlar kiradi. Neft, yonuvchi gaz, toshkoʻmir
va qoʻngʻir kumir, torf, yonuvchi slanetslar yonuvchi
Foydali qazilmalarga mansub. Fizik holatiga koʻra, qattiq
(qazilma koʻmirlar, rudalar, noruda Foydali qazilmalar),
suyuq (neft, mineral suvlar) va gazsimon (yonuvchi
tabiiy va inert gazlar) Foydali qazilmalar boʻladi. Mineral
resurslar mamlakat, qitʼa yoki butun dunyo zaminidagi
Foydali qazilmalar yigʻindisi boʻlib, sanoat ishlab
chiqarishining muhim tarmoqlari (energetika, qora va
rangli metallurgiya, kimyo sanoati, qurilish) taraqqiyoti
negizi hisoblanadi.
Yer osti boyliklari, ya'ni qazilma boyliklarga metall va
nomatell rudalar, gaz, ko`mir, slanetslar va yer osti suvlari
kiradi. Bu boyliklarning hosil bo`lishi ularning ishlatilish
tezligidan ko`ra millionlab marta sekin kechadi. Buning
ustiga yil sayin insoniyat qazilma boyliklarni sifat va miqdor
jihatdan tobora ko`p ishlatmoqda. Agar u XVIII asrda 28

turdagi qazilma boylikdan foydalangan bo`lsa, XIX asrda 71
xil boylikdan foydalandi. Keyingi paytlarda esa Yerda
ma'lum bo`lgan barcha kimyoviy elementlar va ularning
birikmalaridan foydalanilmoqda.
Qazilma boyliklarning asosiy turlaridan foydalanish
hajmi va sur'atlarini taxlil qilish insoniyatning bu boyliklarga
«ishtahasi» misli qurilmagan darajada o`sib borayotganini
ko`rsatadi. Masalan, 1950-1968 yillar orasida aholisi atigi
38% ga oshgani xolida ko`mir va temir rudasini qazib olish 2
baravarga, neft olish esa qariyb 3,5 baravarga ortgan. 1913
yilda qazilma boyliklardan foydalanish Yer yuzi aholisining
jon boshiga o`rtacha 5 tonnacha to`g`ri kelgan bo`lsa, bu
miqdor 1940 yilda 7,4 tonna, 1960 yilda 14,3 tonna, 1990
yilda 25 tonnaga yetdi, ya'ni keyingi 80 yil orasida 5
baravarga ko`paydi. Hozir dunyoda har yili 150 mlrd tonna
mineral xomashyo qazib olinmoqda. Birlashgan Millatlar
Tashkilotining ma'lumotlariga ko`ra dunyoda yiliga 32 mlrd.
tonna ko`mir, 2,6 mlrd. tonna neft, 6 mlrd. tonna temir
rudasi, 3,6 mln. tonna xrom rudasi, 7,3 mln. tonna mis
rudasi, 3,4 mln. tonna qo`rg`oshin rudasi, 159 mln. tonna osh
tuzi, 120 mln. tonna fosfatlar, 1,2 mln. tonna uran, simob,
molibden, nikel, kumush, oltin va platina rudalari qazib
olinmoqda. Ba'zi ma'lumotlarga ko`ra, qazilma boyliklardan
shu sur'atda foydalanilsa oltinning zahirasi yana 30-35 yilga,
rux-36 yilga, simob va surma-70 yilga, uran-47 yilga, mis-66
yilga, ko`mir, neft va gaz zahiralari-150 yilga yetadi xolos.
Boshqa ma'lumotlarga ko`ra alyuminiy zahirasi yana 570
yilga, mis-292 yilga, rux-232 yilga, temir-150 yilga
yetishishi oltin, kumush va platina zahiralari esa 1990 yilda
tugashi kerak edi. Xomcho`tga asoslangan bu qarama-qarshi
fikrlar, garchi ular kelajak kartinasini aniq qilib
ko`rsataolmasada, har holda qazilma boyliklar zahirasi

cheklanganligini tasdiqlaydi. Bu esa mutaxassislar oldiga
litosfera bag`rini yanada chuqurroq o`rganish, yangi
zahiralarni axtarib topish, boyliklardan foydalanishda
noan'anaviy usullarni qo`llash va rudalardan maksimal
foydalanish, ularning chiqindilarini qayta ishlab, kerakli
elementlarni ajratib olish texnologiyasini yaratish vazifasini
qo`yadi.
Yer osti boyliklarining ekologik funktsiyasi-ekologik tizimda
turuvchi, yer ustining tabiiy fundamenti, tuproq va ularni hosil
qiluvchi ona jinslarning tarkib topishidagi mineral asosi
ekanligi .
Mineralning kimyoviy, fizik va biologik yemirilishi
natijasida ona jinslar hosil bo’ladi va tirik organizmlarning
faoliyati natijasida ular tuproqqa aylanadi. Bunday tabiiy
jarayon er osti minerallarining ekologik tizimlarda ishtirok
etishini ta‘minlab beradi.
Yer osti boyliklarining xuquqiy holati-er osti boyliklarini
muhofaza qilish, mineral xom ashyodan o’ta samaradorlik
bilan foydalanish va buning natijasida buzilgan tabiiy
komplekslarni qayta tiklashda yuzaga keladigan
munosabatlarning xuquqiy tartibga solinishi .
O’zbekiston Respublikasida yer osti boyliklarining
xuquqiy holati Konstitutsiyada belgilangan
imperativ me‘yorlar va uning asosida ishlab chiqilgan
umumlashtirilgan me‘yorlar (Tabiatni muhofaza qilish
to’g’risida, Alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar
to’g’risida…) kodifikatsiyalangan (Yer kodeksi, Jinoyat
kodeksi, Ma‘muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeks,
Fuqarolik kodeksi…) va ixtisoslashtirilgan (Yer osti
boyliklari to’g’risida, Kontsessiyalar to’g’risida…) qonunlar
va qonun osti me‘yoriy xujjatlar asosida tartibga solinadi.

Yer osti boyliklaridan xuquqiy foydalanish va ularni
muhofaza qilishga doir ijtimoiy munosabatlar ushbu xuquq
tarmog’ining predmetidir. Yer osti boyliklarini
xuquqiy tartibga solish mazmuni ruxsat beruvchi, oldini
oluvchi va ta‘qiqlovchi xuquqiy me‘yorlar orqali ularni
muhofaza qilish hamda ulardan o’ta samaradorlik bilan
foydalanishdir.
6.2 Yer osti boyliklaridan foydalanishda ekologik-
xuquqiy talablar. Yer osti boyliklaridan foydalanish va
ularni muhofazalashning ekologik-xuquqiy talablari
O’zbekitson Respublikasi Konstitutsiyasining 50,54 va 55 –
moddalarida imperativ shaklda o’z aksini topgan. Ularga
binoan, har bir fuqaro yoki mulkdor atrof tabiiy
muhitga (jumladan, yer osti boyliklariga)
nisbatan ehtiyotkorona munosabatda bo’lishi va ulardan
oqilona foydalanishi zarur. Ushbu shartlar kengaytirilgan
tarzda «Tabiatni muhofaza qilish to’g’risida»gi qonunda
berilgan bo’lib, unga muvofiq (18-modda) yer osti
boyliklaridan yuridik va jismoniy shaxslar quyidagi ekologik
talablar asosida foydalanishlari mumkin: qazilma boyliklarni
qazib olishda mineral xom ashyodan kompleks va oqilona
foydalanish ta‘minlansa; atrof tabiiy muhit va yer osti
boyliklari ifloslanishining oldi olinsa; foydalanilgan yer
uchastkalarini rekultivatsiya (qayta tiklash yoki buzilgan
yerlarni qayta madaniylashtirish ishlari) qilinsa; qayta
tiklanadigan foydali qazilmalardan tabiiy qayta tiklanishga
erishilsa xammasi yaxshi boladi.

Tabiiy resurslar haqida ma’lumot yer usti va yer osti boyliklari

Купить