Tabiiy resurslar va ulardan foydalanish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tabiiy resurslar va ulardan foydalanish

Купить

Tabiiy resurslar va ulardan foydalanish
Reja:
1. Tabiiy resurslar turlari va ulardan foydalanish.
2. Tabiiy resurslarni o’rganishda va ulardan foydalanishda fanning roli.
3. Tabiiy resurslardan foydalanishda kutiladigan muammolar va ularning yechimlari
Tayanch so’z va iboralar: resurs, ratsional, kompleks, kosmik resurs, “kompas”,
tuproq eroziyasi, atmosfera, moddiy boyliklar, xomashyo.
1. Tabiiy resurslar turlari va ulardan foydalanish.
Tabiiy jismlar va energiya turlariga resurs (manba) lar deyiladi. Resurs so’zi
fransuzcha bo’lib “Yashash vositasi” degan ma’noni anglatadi. Tabiiy resurslar
insonlarning yashashi uchun zarur bo’lgan asosiy manbadir.
Tabiiy resurslarga: havo, suv, tuproq, turli xil rudalar, yoqilg’i va energiya
manbalari ko’mir, neftь, gaz, turli xil yog’ochlar hamda yovvoi o’simliklar va
hayvonlar kiradi. Bularning hammasi yer planetasida mavjud bo’lgan tabiiy
resurslardir. Bundan tashqari kosmik resurslar ham mavjud. Kosmik resurslarga
quyoshdan kelayotgan nur, meteoritlar va boshqalar kiradi.
Tabiiy resurslardan ratsional foydalanish va uni muhofaza qilishni to’g’ri
tushuntirish uchun ularni turlarga bo’lib o’rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
Tabiiy resurslar quyidagi turlarga bo’linadi:
qazilma boyliklar;
iqlim resurslari ;
suv va havo resurslari;
tuproq resurslari;
o’simlik resurslari;
fauna (biror joy mamlakat yoki geologik davrga oid bo’lgan hamma hayvonlar)
resuslari;
atom resurslari;
biosfera resurslari;
kosmik resurslar;
Foydalanish darajasiga qarab tabiiy resurslar:
a) tugaydigan
b) tugamaydiganlarga bo’linadi.
Tugaydilan resurslar. Bular o’z navbatida qayta tiklanmaydigan va qayta
tiklanadigan resurslarga bo’linadi.
Qazilma boyliklar qayta tiklanmaydigan resurslar hisoblanadi. Ulardan foydalanish
natijasida miqdori va sifati kamaya boradi. Qayta tiklanmaydigan tabiiy
boyliklardan unumli foydalanish va uni qo’riqlash quyidagicha bo’lmog’i lozim:
miqdori va sifatini hisobga olish, kompleks ravishda to’g’ri, tejab, o’rnida
foydalanish, ularni qazib olish , tashish, qayta ishlash, ishlatishda nobudgarchilikka
yo’l ko’ymaslik, chiqindi kam chiqarish choralarini ko’rish, yangi konlar topish,

ayniqsa yerning chuqurroq qatlamlarini o’rganish zarur va nihoyat ularning o’rnini
bosuvchi yangi sun’iy manbalar topish va boshqalar. Qayta tiklanmaydigan tabiiy
resurslardan oqilona foydalanilsa, ular kishilik jamiyati ehtiyojlarini uzoq
muddatlargacha to’la ta’minlay oladi. Fan va texnika taraqqiyoti natijasida ba’zi
foydali qazilmalar tugaguncha ularning o’rnini bosa oladigan yangi resurslar
yaratish mumkin.
Qayta tiklanadigan resurslarga asosan, suv, tuproq, o’simliklar va hayvonot dunyosi
kiradi. Masalan: tuproq, unda o’simlik o’stirib foydalanilishi natijasida tugab yo’q
bo’lib ketmaydi. Tuproq shuning uchun ham tugamaydigan – qayta tiklanadigan
resurslar jumlasiga kiritiladiki, madaniy o’simliklar undagi mineral ozuqa moddalar
(azot, fosfor, kaliybirikmalarini va boshqalar) ni shimib oladi, ana shu ozuqa
moddalar tiklab borilmasa, tuproqning unumdorligi yildan-yilga kamayib,
dehqonchilik uchun butunlay yaroqsiz bo’lib qoladi. Tajribadan ma’lumki, tuproq
unumdorligini doimo tiklab borish mumkin. Bu tiklanish tabiiy va sun’iy ravishda
bo’lishi mumkin. Masalan: tuproq yo’qotgan mineral ozuqalarini o’simlik
qoldiqlarining chirishi natijasida, tog’lardan oqib keladigan suvlar tarkibidagi turli
birikmalar hamda kishilar tomonidan beriladigan tabiiy mineral o’g’itlar hisobiga
qayta tiklaydi. Agar tiklanadigan resurslardan plansiz ravishda, vaxshiylarcha
foydalanilsa ular tiklanmaydigan holga tushib qoladi. Bunga yer sirtida atom
bombasini portlashi , konlar tugagandan so’ng o’z holiga tashlab ketishlar va
boshqalar kiradi. Tuprog’ini suv yuvib yoki shamol uchirib ketgan joyni qayta
tiklash mumkin. Ammo buning uchun ko’p mablag’, uzoq vaqt mehnat qilish kerak.
Ekinlar ekiladigan joylarga ko’plab kimyoviy o’g’itlar solish ham, uni yaroqsiz
holga olib keladi, oqibatda hech narsa o’smaydigan bo’lib qoladi.
Er sharida o’rmonlar, o’simliklar dunyosi nihoyatda ko’p va rang-barang. O’simlik
dunyosi tabiatda alohida ahamiyat kasb etadi. Darahtlar, o’rmonlar qirqilsa, uni
qayta tiklash mumkin. SHu sababli darahtlarni shartli ravishda qayta tiklanadi
deyiladi. O’rmonlarni qayta tiklash uchun 20-30 yil vaqt kerak bo’ladi.
Qayta tiklanishi mumkin bo’lgan tabiiy (boyliklar) resurslar sekinlik bilan, uzluksiz
tiklanib boradi. Biroq ularning tiklanishi uchun ia’lum darajada tabiiy sharoit
bo’lishi lozim. Agar ana shu tabiiy sharoit buzilsa, tabiiy resurslarning o’z-o’zidan
tiklanishi sekinlashadi yoki batomom to’xtashi mumkin. Demak, inson qayta
tiklanadigan (boyliklar) resurslaridan foydalanishda uning tabiiy holatiga alohida
e’tibor berishi zarur. Tugamaydigan resurslar. Bularga asosan quyidagilar kiradi:
suv resurslari;
iqlim resurslari;
kosmik resurslari.
Suv resurslari. Suv yer yuzida hayot mavjudligining asosiy shartlaridan biridir. Suv
manbalari hajmi, hosil bo’lishi va joylashish o’rniga qarab mahalliy, regional va

global suv resurslariga bo’linadi.
Suvsiz inson hayotining tasavvur qilib bo’lmaydi. Suv o’simliklar, hayvonlar va
odamlar uchun hayot hamda asosiy ozuqa manbai hisoblanadi. Suvning eng yaxshi
tomoni shundaki , undan qaysi maqsadda va qaerda foydalanilmasin, u yo’q bo’lib
ketmaydi. Faqat bir holatdan boshqa holatga o’tishi, bir jism tarkibidan boshqa jism
tarkibiga o’tishi mumkin. SHu sababdan ham suv tugamaydigan, qayta tiklanadigan
tabiiy resurs hisoblanadi. Suv qayta tiklanish uchun:
1. daryolar, yer osti suvlari, muzliklar zapasi asrlar davomida o’zgarmasligi;
2. insonning xo’jalik faoliyati ta’sirida tabiiy suvlarning ifloslanish darajasi ularning
sifat jihatidan o’z-o’zini tiklash imkoniyatidan katta bo’lmasligi lozim.
Inson faoliyati ta’sirida Yer sharining ayrim joylarida suv miqdori ancha o’zgarishi
va ifloslanib yaroqsiz holga kelib qolishi mumkin. Amaliy jihatdan olganda faqat
okean suvlarigina tugamaydi. Ammo, okean suvlari ham neftь hamda turli
chiqindilar ta’sirida o’zining suvlari ham neftь hamda turli chiqindilar ta’sirida
o’zining tabiiy xususiyatini yo’qotadi. Bu hol esa hayvonlar va o’simliklar hayotini
xavf ostida qoldiradi. CHuchuk (toza) suv miqdori yer sharida nihoyatda ko’p.
Ammo Yer sharining ko’pgina joylarida uning miqdori kamaygan. Bu joylarda ekin
maydonlarini sug’orish, kommunal ehtiyojlar sanoat xom ashyolari, ichish uchun
toza suv yetishmaslik hollari sezilmoqda. Joylarda toza suvlarning kamayishiga
sabab faqat unga bo’lgan talabning oshganligi bo’lmasdan, suv keladigan
daryolarning, ko’llarning o’rmonlar kesilishi natijasida qurib qolishi va inson
faoliyati natijasida suvning ifloslanishi kabi hollar ham sababchidir. Toza suv
masalasi yildan-yilga eng muhim muammolardan biri bo’lib qolmoqda. Ifloslangan
suv ichish uchun yaroqsiz bo’lib, u hatto tirik organizmlar uchun xavfli bo’lib
qoladi. SHu sababdan undan ratsional foydalanish, uning tozaligini saqlash va
muhofaza qilish hozirgi vaqtda eng muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Respublikamiz yillik yuza suv resurslari 99,5 km3 ga teng bo’lib uning faqat 12,2
km3qismi shu o’lka territoriyasida hosil bo’ladi.
Ma’lumki, suv resurslarini muhofaza qilish ikki yo’nalishda olib boriladi.
Birinchidan, uni miqdoriy jihatdan kamayishidan saqlash bo’lsa, ikkinchisi uning
ifloslanish va minerallash darajasi oshib ketishining oldini olishdir. Hozirgi vaqtda
o’lkamizda har ikki yo’nalish ham juda muhimdir.
Iqlim resurslari. Atmosferadagi havo, shamol energiyasi iqlim resurslariga mansub.
Atmosfera havosidan har qancha foydalanilgan taqdirda ham u tugamaydi boshqa
narsaga aylanib qolmaydi. Hajmi ham deyarli o’zgarmaydi. SHu sababdan ham
atmosfera havosi tugamaydigan tabiiy resurs hisoblanadi. Ammo havo
insoniyatning turli faoliyati natijasida tez ifloslanib havfli manba bo’lib qolishi
mumkin. Bu hol havoni muhofaza qilish lozimligini ko’rsatadi.
Kosmik resurslarga quyosh radiatsiyasi, Yer va Oyning o’zaro tortishi natijasida
dengiz hamda okeanlardagi suvning ko’tarilishi yoki pasayishi jarayonida hosil

bo’ladigan energiyalar , olam fazosidagi yer sirtiga keladigan turli xil nurlar,
meteorit oqimlar kiradi.
Tabiat o’ziga ta’sir etmaydigan tabiiy omillarga bardosh berib, ularning
ifloslanishidan o’z-o’zini himoya qilib turadi.
6.2. Tabiiy resurslarni o’rganishda va ulardan foydalanishda
fanning roli
Inson foydalanadigan tabiiy resurslar tayyor holda bo’lmay balki uni inson
tabiatdan oladi. Buning uchun inson ularning holatini, xossalarini, olish usullarini
va ishlab chiqarishda foydalanish yo’llarini bilishi kerak. Buning uchun ma’lum
malaka va o’quvga ega bo’lishi zarur. Faqat fan kishilarga, tabiat kuchlari ustidan
hukmronlik o’rnatish vositalari va usullarini berish mumkin. Bu haqda ingliz olimi
J.Bernal o’zining “Jamiyat tarihida fan” nomli asarida fanning tabiat kuchlarini
yengishdagi muhim rolini xarakterlab “tabiatni tubdan o’zgartirmoq uchun fandan
maksimal foydalanish kerak” degan edi.
Tabiat boyliklaridan foydalanishda, fan inson uchun asosiy “kompas” vazifasini
o’taydi. Eng avvalo fan kishilarga:
tabiat haqida haqiqiy bilimni berish;
tabiat bilan muomala qilishning forma va metodlarini o’rgatish;
tabiatdagi predmet va hodisalardan ongli ravishda maqsadga muvofiq holda
foydalanish imkonini beradi;
tabiat boyliklarining miqdori haqida aniq ma’lumot beradi;
insonga tabiat bilan jamiyat o’rtasidagi aniq chegarani belgilab beradi;
tabiatni sof holda saqlash va uni yaxshilash yo’llarini ko’rsatadi.
Fan asosida kishilar tabiat boyliklarining o’rnini bosadigan sun’iy material yaratib ,
tabiat boyligini tejaydi, ularni kelajak avlodlar uchun saqlaydi.
Inson o’zi uchun zarur bo’lgan barcha narsalarni fan asosida bevosita yoki bilvosita
tabiatda mavjud bo’lgan predmet va narsalarni qayta ishlagan holda undan oladi.
Fan va texnika yutuqlariga tayangan holda inson yangidan-yangi materiallarn
yaratmoqda. Inson ob’ektiv xarakterga ega bo’lgan tabiat qonunlarni to’g’ri bilib
olgandagina u yordamida tabiat kuchlariga aktiv ta’sir ko’rsata oladi.
Inson tabiat qonunlari haqida bilimni tabiiy fanlar – matematika, gefizika,

geologiyani va x.k. ni o’rganib, uni amalga tadbiq etish natijasida oladi. Fan
asoslariga tayangan holda olimlarimiz tomonidan tabiiy resurslarni chuqur o’rganib,
jamiyat manfaati yo’lida keng foydalanilayotganligi bunga yaqqol misol bo’ladi.
Olimlar yer, suv, havo, o’simlik hamda iqlim resurslarini tadqiq qilishda va ulardan
sistemali, ratsional foydalanishda muhim yutuqlarni qo’lga kiritmoqdalar. Masalan:
tuproqni ishlashni yahshilash, tuproq eroziyalariga qarshi kurash, sug’orish
sistemasini takomillashtirish, madaniy o’simliklarni oziqlantirish va uni o’sishi
hamda rivojlanishini jadallashtirish va boshqalar.
Hozirgi vaqtda planetamizdagi tabiiy resurslar har tomonlama o’rganilib, undan
ratsional foydalanish va uni qo’riqlash metodlari ishlab chiqilib amaliyotga tadbiq
etilmoqda. Demak, rivojlangan jamiyatda tabiatga ongli munosabatda bo’lib, uni
qo’riqlab va undan jamiyat manfaati yo’lida fan va texnika taraqqiyotiga tayangan
holda ratsional foydalanilib, uni kelajak avlodlar uchun tabiiy holda saqlab qolinadi.
Buning uchun tabiat haqida tabiat bilan inson o’rtasidagi munosabatlar haqida
chuqur bilimga ega bo’lishi kerak bo’ladi.
6.3. Tabiiy resurslardan foydalanishda kutiladigan muammolar va ularning
yechimlari
Inson tabiiy resurslardan foydalanishda ko’plab iqtisodiy foyda olishni ko’zda
tutadi. Lekin, u ko’pincha, tabiiy sharoitning o’zgarishi kishilarning jismoniy ,
psixik holatiga ta’sir etishini hisobga olmaydi. Inson tabiatning har bir bo’lagi, har
bir komponenti (suv, havo, tuproq, o’simlik, hayvon va minerallar) bir-biri bilan shu
kadar chambarchas bog’langanki, uning biron qismiga noto’g’ri ta’sir etish
oqibatida ma’lum vaqt o’tishi bilan tabiatning boshqa komponentlarining holatini
o’zgartirib yuborishini bilmaydi. Masalan: inson faoliyati natijasida atmosferada
karbonat angidrid miqdorining ortishi planeta haroratining ortishiga sabab bo’ladi.
Bu hol esa muzliklarning erishiga, iqlimning o’zgarishiga, suv sathi va miqdorining
ortishiga, quruqliklarnin kamayishiga olib kelishi mumkin.
Jamiyat taraqqiyoti darajasini belgilovchi asosiy omil moddiy boyliklardir. Moddiy
boyliklar ishlab chiqarish esa o’z navbatida tabiiy resurslardan foydalanish bilan
bog’liq. Bunda ishlab chiqarish kuchlari va fanning rivojlanish darajasi qanchalik
yuqori bo’lsa, inson qo’lida tabiat kuchlaridan moddiy ne’mat ishlab chiqarishda
foydalanish imkoniyati shunchalik katta bo’ladi.
Turli davlatlarda ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishida quyidagilar asosiy rolь
o’ynagan:
kishilarning onglilik darajasi; 2) fan; 3) texnika; 4) tabiiy resurslardan foydalanish
va boshqalar.
Insonning iqtisodiy va madaniy talablarini qondirish borasida hozirgi zamon
texnikasining taraqqiyoti endilikda jamiyatning tabiatga ta’sirini nihoyatda
kuchaytirib yubordi. Fan va texnika taraqqiyoti natijasida inson faqat yer sirtinigina

o’zgartirib qolmasdan, uning chuqur qatlamlaridagi va okean tublari, baland tog’
bag’irlarini o’rganib, ulardagi resurslardan o’z manfaatlari yo’lida foydalanmoqda.
Inson yerning chuqurroq qatlamlaridan foydali qazilma boyliklarni olish uchun bir
qancha muhim muammolarni hal qilishi zarur. CHunonchi:
takomillashgan mashinalrga ega bo’lishi;
bunday mashinalar yaratish uchun ko’p miqdorda yuqori sifatli va mustahkam toza
metallga ega bo’lishi;
bu mashinalar yordamida tabiatga ta’sir etish chegarasini biladigan, uni boshqara
oladigan yuqori malakali, madaniyatli mutaxasislar bo’lishi va boshqalar.
Dengiz, okean tubidagi resurslardan foydalanishda esa bundan ham murakkabroq
muammolarni hal qilish zarur. Bunda insonga yuqori va past bosim ostida va kam
kislorodli muhitga ishlashga to’g’ri keladi. Olingan xoa ashyolarni joylarga tashish
va qayta ishlash uchun ancha ishchi kuchi kerak bo’ladi.
Inson kosmosni o’zlashtirdi. Bu holda esa inson tabiat qonunlarini yanada
chuqurroq o’rganib u bilan hisoblashishi zarur bo’ladi. SHu sababdan progressiv
olimlar tabiat va inson o’rtasidagi munosabatlarni sinchkovlik bilan o’rganib
kelmoqdalar. Tabiat boyliklaridan unumli, planli ravishda tejab-tergab foydalanish
lozimligini isbotlamoqdalar. Aks holda inson tabiatdan hech qanday ehson
kutmasligi ibotlanilmoqda.
Tabiiy resurslardan foydalanish fan-texnika yutuqlarini hisobga olgan holda reja
asosida olib borilmog’i zarur. Fan va texnika taraqqiyoti, tabiat boyliklaridan xalq
manfaatlari yo’lida, samarali foydalanishga, energiyaning yangi turlarini ochishga
va yangi materiallar yaratishga , iqlim sharoitlariga ta’sir ko’rsatish metodlarini
ishlab chiqishga, kosmik fazoni zabt etishga imkon beradi.
Tabiiy resurslardan foydalanishda quyidagilarga qat’iy amal qilish lozim:
1) foydalanish lozim bo’lgan mavjud tabiiy resurslarning miqdori va sifatini
aniqlash;
2) ishlab chiqarishning xom ashyo bazasini reja asosida kengaytirish;
3) tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ularni muhofaza qilish va tiklashda fan
va texnika yutuqlariga tayangan holda ish tutish;
4) tabiiy resurslardan foydalanishda texnikani takomillashtirishga va aholining
dunyoqarashini shakllantirishga alohida e’tibor berish.
Mamlakatimizda moddiy-texnika bazasini vujudga keltirishda quyidagi omillarning
ahamiyati katta:
1) mamlakatning energetika va yoqilg’i balansini o’rganish yo’llarini axtarib topish;
2) ishlab chiqarish jarayonlarini kompleks mexanizatsiyalashtirish, ularni tobora

to’laroq avtomatlashtirish masalalarini ishlab chiqish:
3) himiyani xalq xo’jaligiga keng ko’lamda tatbiq etish yo’llarini ilmiy ravishda
ishlab chiqish;
4) foydali qazilma boyliklarini qidirish va tabiat boyliklaridan kompleks
foydalanishning mavjud metodlarini takomillashtirish va yangi, eng samarali
metodlarini topish;
5) tabiat boyliklarini o’rnini bosuvchi yangi metallar yaratish ;
6) tabiat boyliklaridan foydalanishni koordinatsiyalab, yopiq holda
avtomatlashtirish.

Tabiiy resurslar va ulardan foydalanish

Купить