Tabiiy resurslar va ulardan oqilona foydalanish - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Tabiiy resurslar va ulardan oqilona foydalanish

Купить

Tabiiy resurslar v a ulardan oqilona
foy dalanish
Reja:
1. Tabiiy sharoit va «Tabiiy re surs» t ushunchalarining mazmuni va
mohiy at i.
2. O’zbe k ist on Re spublik asining iqt isodiy - ge ografi k o’rni hamda t abiiy
sharoit ining bahosi.
3. Mamlak at da mavjud mine ral re surslar, ularning ge ografi y asi,
ahamiy at i, zax iralari
4. Tabiiy re surslarning t asnifi va ulardan oqilona f oy dalanish y o’llari.

«Tabiiy sharoit» va «Tabiiy resurs» keng
qo’llaniladigan tushunchalar qatoriga kiradi.
« Tabiiy sharoit » - biron bir ob’ektga aloqador
bo’lgan tabiatning barcha jihatlarini o’ziga qamrab
olgan bo’lib, juda keng ma’noga ega tushuncha.
Mantiqiy yondashuv sharoit nimaga taalluqli
ekanligini aniq ko’rsatilishini, ya’ni «sanoatni
rivojlantirishning tabiiy sharoiti», «dehqonchilikni
rivojlantirishning tabiiy sharoiti», «temir yo’l
qurilishining tabiiy sharo i ti», «inson hayotiy
faoliyatining tabiiy sharoiti» va h.k. tarzda ifodalashni
talab qiladi.

Demak, «tabiiy sharoit» tushunchasini insonni
qandaydir faoliyati bilan uzviy bog’liq holda
tahlil etish maqsadga muvofiqdir.
«Tabiiy resurslar» tushunchasi «tabiiy sharoit»
tushunchasiga nisbatan tor ma’noga ega bo’lib, u
tabiat bilan inson faoliyati o’rtasidagi aloqani
bevosita ifodalaydi. Resurs so’zi fransuzch so’z
bo’lib <<yashash vositasi>> degan ma’noni
bildiradi. Tabiiy jismlar va kishilar
foydalanadigan energiya turlari resurslar
deyiladi.

«Tabiiy sharoit» va «tabiiy resurslar» tushunchalari
iqtisodiy kategoriyalardir. Shu bilan birga tabiatning
moddiy elementlari bo’lgan «tabiiy sharoit» va «tabiiy
resurslar»ning shakllanishi, o’zgarishi va joylashishi
tabiat taraqqiyotining ob’ektiv qonuniyatlari asosida
amalga oshadi.
Inson hayoti va faoliyatida juda muhim ahamiyat
kasb etuvchi tabiat elementlari ikki asosiy guruhga:
moddiy ishlab chiqarish jarayonida bevosita ishtirok
etuvchi (tabiiy resurslar) va qolgan barcha (tabiiy
sharoit) elementlarga bo’linadi. Aniqroq qilb aytganda,
«tabiiy sharoit»ga tabiatning barcha elementlari kiradi.

Tabiiy resurslar esa tabiiy sharoitning bir turi
sifatida namoyon bo’ladi. Demak, «tabiiy sharoit»
inson hayoti va faoliyatini belgilab beruvchi, lekin
ishlab chiqarishda bevosita ishtirok etmaydigan
tabiat elementlaridir. Tabiiy sharoit va moddiy
resurslar majmuasi jamiyat taraqqiyotining tabiiy-
moddiy omillari hisoblanadi. Tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish
uchun klassifikatsiya qilish zarur.

O’zbekiston
Respublikasining iqtisodiy
- geografik o’rni hamda
tabiiy sharoitining bahosi
O’zbekiston Respublikasi - qulay iqtisodiy
geografik o’ringa ega bo’lgan mamlakatlardan biri. U
O’rta Osiyoning Markaziy qismida, Amudaryo va
Sirdaryo kabi yirik daryolar oralig’ida joylashgan.
Mamlakat hududi G’arbdan Sharqqa deyarli 1,5 ming
km.ga, Shimoldan Janubga esa 1,0 ming km.ga
cho’zilgan. Hududining kattaligi jihatidan O’zbekiston
qator Yevropa davlatlari Buyuk Britaniya, Daniya,
Shveytsariya, Avstriya birgalikda olgan maydonidan
ham oldinda turadi, hamda jahon mamlakatlari ichida
53-o’rinni egallaydi.

Respublika Shimoli-g’arbda Qozog’iston, Sharq
va Janubi-Sharqda Qirg’iziston va Tojikiston, g’arbda
- Turkmaniston, Janubda - Afg’oniston bilan
chegaradosh.
Umumiy chegarasining uzunligi - 6221 km. Shu
jumladan, Qozog’iston bilan - 2203 km, Qirg’iziston
bilan - 1999 km, Tojikiston bilan - 1161 km,
Turkmaniston bilan - 1621 km va Afg’oniston bilan
137 kmni tashkil etadi.

O’zbekiston Respublikasida mavjud tekislik va tog’
relefi o’ziga xos ravishda birlashib ketgan. Tekisliklar
respublikaning Janubi – G’ arbiy va Shimoli- G’ arbiy
qismlarida joylashgan va Ustyurt platosi, Amudaryo
deltasi tekisliklari hamda Qizilqumdan iborat.
Qizilqumning janubiy chekkalari, aniqrog’i Sandiqli
qumlari, Qarshi dashti va Mirzacho’lning sharqiy qismi
tekislikni asta-sekin tog’oldiga o’tish zonalarini tashkil
etadi.
Respublika hududining uchdan bir qismini tashkil
etuvchi tog’ va tog’oldi zonalari mamlakatning sharqi
va janubi-sharqida joylashgan.

. Respublika tabiiy sharoitlarining o’ziga xos
xususiyati - yuqori darajada seysmikligi bilan ajralib
turadi. Seysmiklik 8 dan 9 ballgacha yetadi. Juda katta
vayronagarchiliklar keltirgan zilzilalar qatoriga
Farg’ona (1823 yil), Andijon (1889-1902 yillar),
shuningdek Toshkent (1868 va 1966 yillar) zilzilasi
kiritiladi.
O’zbekiston - serquyosh respublika. Quyoshning
nur sochish soati yiliga mamlakat shimolida 2700
soatdan - 2980 soatgacha, janubida 2800 - 3130
soatgacha o’zgarib turadi. Taqqoslash uchun shuni
aytish lozimki, G’arbiy Yevropa mamlakatlarida bu
ko’rsatkich O’rta Osiyoga xos ko’rsatkichning 70-
8 0 %ni tashkil etadi, xolos .

O’zbekiston iqlimi keskin kontinental. U kunduzgi
va kech g i, yozgi va qishki haroratlarining keskin
tebranishida ko’rinadi. Respublika tabiatining o’ziga
xos xususiyatlari yana uning qurg’oqchilligi, atmosfera
yog’inlarining kamligi, yozda havo nisbiy namligining
pastligi, kam bulutliligi va shu bilan bog’liq ravishda
ko’p vaqt davomida quyoshning nur sochib turishida
o’z ifodasini topadi. Yoz oylarida kun uzoqligi 18-19
soatdan, qishda 9 soatdan kam bo’lmaydi.
Respublikada eng sovuq oy - yanvar, shimolda bu
vaqtda harorat 8 daraja sovuq, janubdagi Termiz shahri
atroflarida esa o’rtacha 2,8 daraja iliq bo’ladi.

Qishda haroratning mutlaq minimumi minus 35-38
darajaga boradi. 1993-1994 yillarda qish qorli va sovuq
bo’lgan. Masalan, 1994 yil fevralda Ustyurtda harorat
33-35 gradusgacha sovuq bo’lgan. O’zbekistonning eng
shimoliy chekkasida qish 5 oy, vodiylarda esa 1,5-2 oy
davom etadi. Yozning eng issiq oyi - iyul, tog’li
rayonlarda iyul-avgust. Bu davrda o’rtacha harorat
tekislik va tog’oldi hududlarida 25-30 darajadan,
janubda (Termiz, Sherobod) 31-32 darajagacha etadi.
Yo zgi mutlaq maksimal harorat Sur x ondaryo
viloyatining Termiz shahrida qayd etilgan, issiq 49,6
darajaga y etgan (21 iyul 1914 yil). Shuni ta’kidlash
lozimki, O’zbekistonning barcha hududlarida
haroratning yuqori bo’lishi oddiy holatdir.

Respublikaning cho’l zonalarida havo
harorati issiq oylarda 70 darajaga y etishi
mumkin. Quyosh energiyasining katta
miqdori va yozgi haroratning yuqori
darajasi bu yerda issiqsevar o’simliklar
paxta, kanop, uzum, anjir va boshqa
o’simliklarni o’stirishga imkon beradi.

O’zbekiston, O’rta Osiyoning boshqa davlatlari
qatori faqatgina uning yillik emas, balki alohida
oylari ham maksimal bug’lanish xos bo’lgan
rayonlarga kiradi. Bu yerda yog’in miqdori kam
bo’lib, u Respublika hududi bo’ylab notekis
taqsimlangan. Qator hududlarda yillik yog’in
miqdori 200-300 mmdan oshmaydi. Eng kam
yog’in yog’adigan yerlar Amudaryo etaklari va
cho’l zonalaridir. Bu yerda yiliga 10 mm yog’in
yog’adi. Cho’llardan sharq va janubi-sharqqa tomon
yog’in miqdori ortib boradi, avvaliga sekin-asta,
so’ngra tog’ rayonlariga yaqinlashgan sari keskin
ko’tarila boshlaydi va 900-950 mmga yetadi .

Eng kam yog’in ayniqsa, vegetatsiya davriga
to’g’ri keladi. Iyuldan sentyabr oyigacha yog’in
deyarli yog’maydi. Bu oylarda yillik yog’in
miqdorining 1-6 foizi tushadi. yog’in miqdorining
asosiy qismi - yillik yog’inning 30 dan 50 foizi -
bahor va 25-40 foizi - qish oylariga to’g’ri keladi.
Kuz oylarida esa yillik yog’inning 10 dan 20
foizigacha yog’adi.
Suv resurslari. Respublika uchun hayotiy
muhim bo’lgan narsa - bu suv resurslaridir. Yer
yuzasi suvlari respublika hududi bo’ylab notekis
taqsimlangan. O’zbekiston hududining uchdan ikki
qismini egallagan keng tekisliklarda suv manbalari
juda kam.

O’zbekiston sharqidagi tog’ rayonlari esa juda zich
daryo tarmoqlari bilan qamrab olingan. Suv
manbalarining bunday notekis taqsimlanganligi,
O’zbekistonning iqlim va geografik xususiyatlari bilan
belgilanadi.
Suv oqimi shakllanuvchi asosiy rayonlar bu tog’li
zonalardir, chunki ularga ko’p yog’in tushadi,
bug’lanish esa nisbatan kamroq. O’zbekiston
daryolarining suv manbai - asosan qor va muzlik
suvlaridir. O’zbekistonning, shuningdek O’rta
Osiyoning eng yirik daryolari - Amudaryo va
Sirdaryodir. Amudaryoning umumiy uzunligi 1437 km,
Sirdaryoniki - 2137 km.

Har ikki daryo va ularning irmoqlari
O’zbekiston tashqarisidan boshlanadi.
Amudaryo Panj va Vaxsh daryolari,
Sirdaryo - Norin va Qashqadaryoning
qo’shilishidan tarkib topadi. Uzunligi
bo’yicha Sirdaryo Amudaryodan oshsada,
sersuvligi jihatidan unga yetmaydi.

O’rta Osiyodagi yirik daryolar ikki daryo havzasi:
Sirdaryo va Amudaryoni tashkil etadi. Sirdaryo
havzasiga - Norin, Qoradaryo, Chirchiq, Ohangaron,
So’x, Isfara, Oqbura, Isfayramsoy, Shohimardon,
Gavasoy va Kosonsoy, Amudaryo xavzasiga Zarafshon,
Qashqadaryo, Sur x ondaryo, To’polandaryo, Sherobod
daryolari kiradi. Amudaryoning ham, Sirdaryoning ham
irmoqlari asosan respublika hududini o’rta va quyi
oqimlarid a kesib o’tadilar.

O’zbekiston Respublikasi hududida Amudaryo
suvi qishloq xo’jalik yerlarini sug’orishga asosan
Xorazm vohasi va Qoraqalpog’istonda sarflanadi.
Bu daryo suvining katta qismi kanal orqali Buxoro
va Qashqadaryo vohalaridagi yerlarni sug’orishga
sarflanadi. Dehqonchilik asosan sun’iy sug’orish
orqali amalga oshiriladigan O’zbekiston
Respublikasida daryolar va suv havzalarining
ahamiyati mavjud vohalarni saqlashdagina emas,
balki yangi yerlarni o’zlashtirish va sug’orishda
ham nihoyatda kattadir.

Bu xususiyatni hisobga olgan holda
qadimdanoq odamlar turli miqyosdagi kanallar
qurganlar. Bugungi kunda bunday kanallarni
bunyod etish sur’ati va miqyosi qisqardi.
Kanallar nafaqat sug’orish maqsadlari, balki
gidroelektr stansiyalarini barpo qilish uchun
ham muhimdir. Bunday kanallar qatoriga
Narpay, Janubiy Farg’ona, Shimoliy Farg’ona,
Katta Farg’ona, Eskiangor, Amu-Buxoro, katta
Namangan va boshqalarni kiritish mumkin.

Respublika hududida ko’llar kam. Ulardan
eng yirigi - Orol dengizidir. Uning maydoni
katta bo’lganligi sababli, dengiz deyiladi.
Yana boshqa yirik ko’llar Sudoche va
Arnasoydir. So’nggi 30 yil ichida Orol
dengizi sathi 12-14 metrga pasaydi, Qirg’oq
o’nlab-yuzlab km ichkariga kirib ketdi.
Uning suv yuzasi taxminan besh barobar
kichraydi.

Orol dengizi ustida yuzaga keluvchi iliq va nam havo oqimlari
ilgari Rossiya va Qozog’istondan keladigan havo oqimlarini
to’sib turardi. Endilikda bu to’siq buzilgan, natijada ekin
maydonlari bo’ylab O’rta Osiyo hududiga sovuq havo jala va
sellarni olib kiradi. Ular hattoki yoz oylarida ham bo’lib, katta
zarar keltiradi. Orol va Orol bo’yida ekologik vaziyatning
yomonlashuvi bu rayonda yashovchi aholining sog’lig’ini
yomonlashuviga olib kelmoqda.
Orol dengizi muammosi sayyora miqyosidagi muammoga
aylandi. Biroq, uni bir-ikki davlat o’zi hal qila olmaydi.
So’nggi o’n yil ichida Respublika hududida sun’iy ko’l-suv
omborlari, jumladan Chorvoq, Ohangaron, Tuyabo’g’uz, Janubiy
Surxon, Chimqo’rg’on va boshqalar yuzaga keldi. Ular mavsumiy
oqimni boshqarishni amalga oshiradilar va o’z xususiyatlariga
ko’ra irrigatsiya vazifasidagi suv omborlari qatoriga kiritiladi.

Respublika hududidagi suv resurslari faqat yer
yuzasidagi suvlardan emas, balki qisman y er osti
suvlaridan ham tarkib topadi. O’zbekiston hududi suvga
tanqis arid zonasida joylashganligi sababli, bu yerdagi
yer osti suvlaridan suv ta’minoti, sug’orish, shuningdek
chorvachilikdagi suv ehtiyojini qoplash uchun keng
foydalaniladi.
O’zbekiston Respublikasi mineral suv manbalariga
ham boy. Bu suvlar o’z kimyoviy tarkiblariga ko’ra inson
organizmiga shifo beruvchi ta’sir ko’rsatadi .

So’nggi o’n yillar ichida O’zbekistonda topilgan
mineral suvlar ichida vodorod sulfidli, yodli, radon
va kam minerallashgan ishqorli issiq mineral suvlar
ayniqsa ahamiyatli hisoblanadi. Ularning ko’p
qismidan balneologik maqsadlarda foydalaniladi.
Farg’ona va Sirdaryo artezian havzalaridagi
vodorod sulfidli suvlar o’z kimyoviy balneologik
tarkibi bo’yicha Kavkaz mineral suvlaridan
qolishmaydi. Respublika mineral suvlaridan
foydalanish asosida qurilgan sanatoriya-kurort
muassasalari, jumladan, Chimyon, Chortoq
sanatoriyalari O’zbekistondan tashqarida ham
ma’lum.

Mamlakatda mavjud mineral
resurslar, ularning
geografiyasi, ahamiyati,
zaxiralari
«O’zbekiston o’z y er osti boyliklari bilan xaqli suratda faxrlanadi
bu y erda mashhur Mendele y ev davriy sistemasining barcha
elementlari topilgan. Hozirga qadar 2,7 mingdan ziyod turli foydali
qazilma konlari va ma’dan namoyon bo’lgan istiqbolli joylar
aniqlangan. Ular 100 ga yaqin mineral - hom ashyo turlarini o’z ichiga
oladi. Shundan 60 dan ortig’i ishlab chiqarishga jalb etilgan. 900 dan
ortiq kon qidirib topilgan bo’lib, ularning tasdiqlangan zaxiralari 970
milliard AQSh dollarini tashkil etadi. Shu bilan birga, umumiy mineral
- xomashyo potentsial 3,3 trillion AQSh dollaridan ortiq
baholanayotganini ham aytib o’tish kerak.
G’oyat muhim strategik manbalar - neft va gaz kondensanti, tabiiy
gaz bo’yicha 155 ta istiqbolli kon, qimmatbaho metallar bo’yicha - 40
dan ortiq, rangli, nodir radioaktiv metallar bo’yicha 40, konchilik -
kimyo xomashyosi bo’yicha 15 ta kon qidirib topilgan».

O’zbekiston quvvati katta, tabiiy manbalari xilma-xil
turlarga va ulkan zahiralarga ega bo’lgan yoqilg’i
energetika sanoatiga ega. Respublika yoqilg’i balansida
neftning salmog’i sal kam 10 foizni, tabiiy gaz
salmog’i - 85 foizdan ortiqni, ko’mirning salmog’i
salkam 5 foizni tashkil etadi. Respublika sanoati yalpi
mahsulotida yoqilg’i energetika kompleksining
salmog’i 1999 yilda 28,9 foizni tashkil etdi va 1995
yilga nisbatan 9,7 foizga ko’paydi.
O’zbekistonda 1999 yilda 8,1 mln tonna neft (gaz
kondensanti bilan), 51,0 mlrd kub tabiiy gaz va 2,8 mln
tonna ko’mir (asosan, qo’ng’ir ko’mir) qazib chiqarildi.

O’zbekiston hududida ulkan neft va tabiiy gaz zahiralari
mavjud bo’lib, ularning ayrimlari asosida yirik konlar
ochilgan. “Neft va gaz mavjud bo’lgan 5 ta asosiy mintaqani
ajratib ko’rsatish mumkin, bular: Ustyurt, Buxoro-Xiva,
Janubi–g’arbiy Hisor, Surxondaryo, Farg’ona mintaqalaridir.
Neft va gaz resurslarining zahiralari bir trillion AQSh
dollaridan ziyod baholanmoqda”.
Yuqoridagilardan Buxoro-Xiva va Farg’ona mintaqalari
neft hamda gazga ham boy. Ustyurt va Janubiy Hisor
mintaqalarida esa tabiiy gazning yirik zahiralari topilgan.
O’zbekistondagi neft va gaz konlari yirik geostrukturali
birliklar ichida joylashgan bo’lib, ularning ichida
Amudaryo, Ustyurt, G’arbiy Farg’ona va Janubi-g’arbiy
Hisor alohida ajralib turadi.

O’zbekistonda ko’mir zahiralari katta, lekin ularning asosiy
qismini energetik yoqilg’i hisoblangan - qo’ng’ir ko’mir tashkil
etadi. Respublikada yirik qo’ng’ir ko’mir koni Angren shahri
yonida joylashgan bo’lib, yoqilg’i yura qatlamlarida mavjud.
Ko’mir ochiq kar’er usulida qazib olinadi. Zahirasi 2 mlrd
tonnaga yaqin.
Ko’mirning boshqa ikki koni Surxondaryo viloyatidagi
Sharg’un va Boysunda joylashgan. Ushbu konlardagi toshko’mir
qatlamlari qalin emas. 1990 yillardan keyingi davrda ko’mir
qazib chiqarish hajmi keskin qisqardi, hamda 1999 yilda 2,8 mln
tonnani tashkil qildi, xolos. Vaholanki, respublikaning ko’mirga
bo’lgan extiyojlari yiliga 8-9 mln tonnani tashkil etadi. Bunday
holat tarmoqni rivojlantirishga bo’lgan e’tiborning y etarli
emasligidan dalolat bermoqda. Ana shunga o’xshash
muammolarni ijobiy xal qilish maqsadida 1994 yillarda
«Ko’mir» aktsionerlik birlashmasi tuzildi.

H ozirgi vaqtda 40 ta qimmatbaho metal konlari qidirib
topilgan.
Qimmatbaho rangli va radioaktiv metallar tarkibida birga
uchraydigan foydali komponentlar sifatida kamyob va nodir
elementlarning kattagina miqdordagi zahiralari jamlanganki,
bu ularning qiymatini ancha oshiradi.
Mamlakatimiz oltin, uran, mis, volfram, qo’rg’oshin, ruh va
shu guruhlarga kiruvchi boshqa eng muhim foydali
qazilmalarning tasdiqlangan zahiralari va ularning ko’paytirish
istiqbollari bo’yicha nafaqat MD H mamlakatlari o’rtasida,
balki butun dunyoda yetakchi o’rinlardan birini egallaydi. Mamlakatmiz metall qazilmalarga ayniqsa, rangli metallar
rudalariga boy. Bu o’rinda oltin, kumush, qo’rg’oshin, ruh,
mis hamda yer bag’rida kam uchraydigan metallar zahiralari
juda katta ekanligini aytib o’tish zarur.

Masalan, oltinning tasdiqlangan
zahiralari bo’yicha O’zbekiston dunyoda 4-
o’rinda, uni qazib chiqarish bo’yicha 7-
o’rinda turadi.
O’zbekiston dunyoda ulkan oltin
resurslariga ega bo’lgan mamlakatlar
qatoriga kiradi, 41 ta oltin koni, shu
jumladan 33 ta oltin-ma’dan koni qidirib
topildi. Yevrosiyo qit’asida eng yirik
hisoblangan Muruntov koni jahondagi
ulkan konlar qatoriga kiradi.

Samarqand viloyatida oltin ma’danli Zarmiton va
boshqa oltin konlari axtarib topildi. Shu konlarni
o’zlashtirishni jadallashtirish bo’yicha
o’tkazilayotgan tenderda dunyoda katta nufuzga
ega bo’lgan Avstraliya kompaniyasi g’olib deb
topildi. Toshkent viloyatining Angren shahri
yaqinida infratizimi yuksak darajada rivojlangan
Qizilolmasoy va Ko’chbuloq konlari topildi.
Endilikda, ushbu konlarda cheklangan hajmda
qazib chiqarish ishlari olib borilmoqda. Ana shu
konlarni o’zlashtirish bo’yicha o’tkazilgan xalqaro
tenderda mashhur Yaponiya kompaniyalari g’olib
chiqishdi.

Respublikamiz Uchquloch va Xondiza
konlarida jamlangan qo’rg’oshinning ko’plab
zahiralariga ega. Xondizada qo’rg’oshin va
ruh bilan birga mis, kumush, kadmiy, selen,
oltin ham mavjud.
Markaziy Qizilqumda fosforit konlari
qidirib topilgan bo’lib, ular kimyo va boshqa
iqtisodiyot tarmoqlari uchun qimmatli xom
ashyo, qishloq xo’jaligi uchun o’g’it ishlab
chiqarish imkonini beradi.

Keyingi yillarda jahondagi eng yirik oltin rudali
mintaqa Qizilqumda Ajibugut, Bulutkon, Balpantov,
Aristantov, To’rboy singari yangi konlar qidirib
topilmoqda va o’rganilmoqda.
O’zbekiston talaygina kumush zahiralariga ega. Navoiy
viloyatida Visokovoltnoe, O’qjetpes va Kosmonachi
konlari ishlatishga tayyorlab qo’yilgan. Namangan
viloyatida Oqtepa koni o’rganilmoqda.
O’zbekistonda uranning mineral xom ashyo bazasi
vujudga keltirilgan, uning negizida Navoiy kon
metalurgiya kombinatining bir qator korxonalari ishlab
turibdi. Uranning qidirib chamalangan zahiralari
qumtoshga taalluqli bo’lib, ularni yuqori samarali va
ekologik jihatdan muxofazalangan yer ostida ishqorini
yuvish usuli yordamida qazib olish mumkin.

TABII Y BOY LI KLAR

Foydali q azilmalarga rudali va rudasiz metallar, neft`, gaz,
ko’ mir, torf, er osti suvlari kiradi. foydali q azilmalar insoniyat
va uning x o’ jaligi, tar r a q i yo ti uchun energiya va yoq ilg ’ i
manba y i bulib, yildan-yilga undan foydalanish ortib
bormo q da. Agar s o’ nggi 25 yil ichida dun yo da k o’ mirga
bulgan talab 2 marta, temir rudasiga 3 marotaba, neft` va
gazga bulgan talab 6 marotaba, margane s , kaliy,
fosfor,tuzlariga talab 2-3 marotaba oshgan bulsa shu davrga
axolining o’ sishi 40% ni tashkil q ildi. Hozir dunyoda har yili
150 mlrd. t. mineral xomashyo qazib olinmoqda. Tabiiy
nurash oqibatida daryolar orqali dengiz, okeanlariga har yili
15 mlrd. t. tog’ jinslarini oqizib ketmoqda, 3-4 mlrd. t.
atmosfera havosiga kutarilmoqda. Inson kerakli qazilmalarni
o’zlashtirish oqibatida 1500-2000 mlrd. t. tog’ jinslari bir
joydan ikkinchi joyga joylashtiriladi.

BMT ning ma`lumotiga qaraganda, dunyoda yiliga 32
mlrd.t. ko’mir 2.6 mlrd.t. neft`, 6 mlrd.t. temir rudasi, 3.6 mln.t.
xrom rudasi, 7.3mln.t. mis rudasi, 3-4mln.t. qo’rg’oshin
rudasi, 159 mln.t. tuz, 120 mln.t. fosfotlar, 1.2mln.t. uran,
simob, molibden, nikel, kumush, oltin, platina rudalari qazib
olinmoqda. Mutaxassislarning bergan ma`lumotlariga ko’ra,
agar qazilma boyligidan hozirgi sur`atda foydalanilsa, oltin
30-35 yilda, rux 36, surma -70, kaliy-40, uran-47, mis -66,
simob-70, kumir,neft`, gaz, 150 yilda tugab qolishi
mumkin.Shu sababli ko’pgina rivojlangan mamlakatlar:
Yaponiya, Angliya, Germaniya, Italiya, Gollandiya, Belgiya va
boshqa mamlakatlarda xom ashyo, er osti boyliklari
etishmasligi oqibatida ikkilamchi chiqindilarni qayta ishlash va
boshqa mamlakatlarning boyliklaridan foydalanilmoqdalar.

Fan texnikaning rivojlanishi, olimlarni yana xam
yangi mineral konlarni kashf kilishga majbur
qilmokda. Masalan, Yaponiya olimlarining
ma`lumotlariga ko’ra, okean tagidagi metall
konsentrasiyalari xisobiga dunyo sanoatini xozirgi
iste`mol darajasi mis bilan 2000 yil, nikel bilan 70
000 yil marganes bilan 14 000 yil ta`minlash mumkin.
Bu boyliklardan dunyo sanoati extiyoj uchun 1%
dan 20 % gacha foydalanilmoqda. Bundan tashqari
er osti minerallari ko’pchilik xollarda 1 yoki 2 metall
xisobga qazib olinib qolgan qismi atrof muxitga
tashlab yuboriladi.

Masalan, 100t. granitdan 8 t.alyuminiy,
5 t. rux, 0.5 t. titan, 80 kg. marganes, 30
kg. xrom, 17 kg,nikel, 14 kg. vanadiy
ajratib olish mumkin. Isrofgarchilik
ayniqsa neft`, ko’mir, kaliy tuzi, qurilish
materiallari qora va rangli metallar, tog’
ximyaviy xom ashyolarni qazib olishda
ko’plab ruy bermoqda. Dunyoda juda ko’p
neft` konlaridan neft`ning 50-60%i qazib
olinib qolgan qismi olib ketmoqda.

Qazilma boyliklarIni qidirib topish, qayta ishlash va tashish
jarayonida er yuzasi strukturasi buziladi xosildor maydonlar
qisqaradi, o’simliklar nobud bo’ladi, tuproq eroziyasi
tezlashadi, oqibatda yaroqsiz erlar maydoni oshadi. Shunday
qilib erlar xozir dunyoda 10 mln. gektarni tashkil qilsa, 2000
yilga borib 5-6 barobar oshadi. Masalan, 1t.temir olish uchun
5-6 t. ruda, 1 t.qurg’oshin olish uchun 60-90 t, 1 t. rux olish
uchun 80-100 t. 1 t. mis olish uchun 100-140 t, 1 t. mis
olish uchun esa 60 000-80000 t. ruda ishlatiladi. Hozir er
yuzasida millionlab tonna metallurgiya shakllari, issiqlik
elektr stansiyalaridan chiqqan ko’plab tog’ uyumlarini tashkil
qilgan.Hisoblarga kura so’nggi 100 yil ichida dunyoda 20
mlrd.t. dan ortiq shpak, 3mlrd.t. kul, 17mln.t. mishyak,
1mln.t. nikel, 1 mln.t .kobolt va boshqa foydali elementlar
chiqarib tashlangan.

Zarafshon shahridagi Muruntov oltin konidan
qazib olinayotgan chiqitlar tashlanadigan maydoncha
5200 ga maydonni tashkil kilib, xozirgi kunda bu
maydon to’lib bitgan. Ikkinchisini maydoni 6200 ga ni
tashkil qiladi. Chiqindining tarkibida natriy seonidi
150 mg/l, temir birikmasi 9 mg/l, mis 5.5 nikel-17
kobolt-0. 25 sink-0.5 molibden-17 mishyak-2.5
alyuminiy-25 kurg’oshin 3mg/l tashkil qiladi.
O’zbekiston zaminida mavjud bo’lgan boyliklarda ega
davlatlar jaxon xaritasida ko’p emas. Bu boyliklarning
kupchiligi xali xam ishga solinmagan. Bu esa butun
dunyoga mashhur chet el kompanyalari va banklarining
e`tiborini jalb etishi aniq.

Xozirga qadar 2,7 mingdan ziyod turli foydali
qazilma zaxiralari va madan namoyon bo’lgan
istiqbolli joylar aniqlangan. Ular 100ga yaqin
mineral-xomashyo turlarini o’z ichiga oladi.
Shundan 60dan ortig’i ishlab chiqarishga jalb
etilgan. 900dan ortiq kon qidirib topilgan bulib,
ularning tasdiqlangan zaxiralari 970 mlrd. AQSh
dollarini tashkil etadi. Shu bilan birga, umumiy
mineral xomashyo potensial 3,3 trilion AQSh
dollaridan ortiqroq baxolanayotganini ham aytib
utish kerak. Kelajagiga ishonch bilan qarash
imkonini bermoqda.

ADABIYOTLAR :
1. Abdullaev O., Toshmatov Z., O’zbekiston ekologiyasi bugun
va ertaga. T. Fan, 1992 y.
2. Rafikov A.A., Geoekologik muammolar. T.O’qituvchi, 1997,
112b.
3. Otaboev Sh., Nabiev M. Inson va biosfera. T.O’qituvchi, 1995,
320 b.
4. Tuxtaev A.S. ekologiya. T.O’qituvchi, 1988, 192b.
5. Shodimetov Yu. Ijtimoiy ekologiyaga kirish. T.O’qituvchi,
1994.
6. www.ziyonet.uz
7. www.arxiv.slayd.uz

E’ TI BORI NGI Z
UCHUN
RA HMAT

Tabiiy resurslar va ulardan oqilona foydalanish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish