Tabiiy resurslar va ularni tasniflash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tabiiy resurslar va ularni tasniflash

Купить

TABIIY RESURSLAR VA ULARNI TASNIFLASH
Reja:
1.Tabiiy resurslar turlari
2. Tabiatni muhofaza qilish aspektlari
3.Tabiatni muhofaza qilishning asosiy vazifalari

1.Tabiiy resurslar turlari
Tabiiy resurslar – insonlarning yashash vositasi bo‘lib, inson ularni
tabiatdan oladi va ularsiz ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshira olmaydi.
Tabiiy resurslar insonga oziq-ovqat, kiyim-kechak, yoqilg‘i va energetika
xom-ashyolari berishi sababli yashash va ishlab chiqarish faoliyatining
zaruriy shartidir. Tabiiy resurslarning turi juda xilma-xil bo‘lib, ular ijtimoiy
ishlab chiqarish moddiy-texnika bazasining tarkibiy qismidir. Tabiiy resurslar
kompleksi foydali qazilmalar, iqlim, suv, tuproq, o‘simlik va hayvon
resurslari, shuningdek, sayyoraviy hamda kosmik resurslarni o‘z ichiga oladi.
Tabiiy resurslar insonning ta’sir etish xarakteriga qarab ikki turga
bo‘linadi: tugaydigan va tugamaydigan resurslar.
Tugaydigan resurslar, o‘z navbatida, qaytadan tiklanmaydigan va
qaytadan tiklanadigan resurslarga bo‘linadi. Qaytadan tiklanmaydigan tabiiy
resurslarga er osti boyliklari (neft, toshko‘mir, rudalar va boshqalar) kiradi.
Bu resurslardan muttasil foydalanish tobora ular zahira s ining butunlay tugab
qolishiga olib keladi. CHunki, ular tabiiy yo‘l bilan qayta tiklanmaydi yoki
tiklansada (nazariy jihatdan millionlab yillardan keyin ya’ni, kelgusi geologik
davrlarda) foydalanishga nisbatan bir necha million marta sekinlik bilan
tiklanadi.
Tiklanadigan tabiiy resurslarga – tuproqlar, o‘simliklar hayvonot
dunyosi, shuningdek, ko‘llar va dengiz lagunalari tagiga cho‘kadigan ba’zi
bir mineral tuzlar kiradi. Bu resurslar foydalanish davomida tiklanadi. Lekin
ular tiklana olishi uchun ma’lum tabiiy sharoit kerak. Bu sharoitni buzish
resurslarning qayta tiklanish jarayonini sekinlashtiradi yoki butunlay
to‘xtatadi. Binobarin, tiklanadigan tabiiy resurslardan foydalanishda bularni
hisobga olish lozim.
Turli resurslar turlicha tezlikda tiklanadi. Masalan, ovlangan
hayvonlarning tiklanishi uchun bir yoki bir necha yil, kesib olingan

o‘rmonlar uchun kamida oltmish yil, tuproqning chirindi qavatining bir
santimetri hosil bo‘lishi uchun esa 300–600 yil vaqt talab qilinadi. SHunday
ekan, tabiiy resurslarni sarflash sur’ati ularning tiklanish darajasiga muvofiq
kelishi kerak. Bu muvofiqlikning buzilishi resurslarning tugab ketishiga,
o‘rmonlar maydonining qisqarib ketishiga, ovlanadigan hayvonlar
zahirasining kamayishiga, tuproqlar hosildorligining pasayishiga va boshqa
salbiy oqibatlarga olib borishi muqarrar.
Tiklanmaydigan tabiiy resurslarni muhofaza qilishning asosiy yo‘llari–
ulardan rejali va ilmiy asosda oqilona foydalanish hamda keng miqyosda
takroriy ishlab chiqarishni amalga oshirishdan iborat. Tiklanadigan tabiiy
resurslarni muhofaza qilishda eng muhimi ularning tiklanishiga doimiy
imkoniyat yaratishdir. Mana shundagina bu resurslar insonga amalda cheksiz
xizmat qilishi mumkin.
Tugamaydigan resurslarga – suv, iqlim va kosmik resurslar kiradi.
Suv resurslari. Er sharida suv uch xil holatda (suyuq, qattiq va bug‘
holatida) bo‘lib, uning umumiy zahirasi bitmas tuganmasdir. L ekin,
insonning xilma-xil xo‘jalik faoliyati tufayli chuchuk suvning miqdori va
sifati Er sharining turli joylarida har xildir. Daryo va ko‘llarning sayozlanishi,
shuningdek, ko‘pgina hududlarda suvning ifloslanishi natijasida chuchuk
suvning etishmasligi allaqachon keskin tus olgan. SHuning uchun chuchuk
suvlarning sarflanishi va tozaligi ustidan nazorat o‘rnatish nihoyatda zarur
tadbirdir. Dunyo okeani n ing suvi amalda bitmas-tuganmas hisoblanadi,
ammo suvning neft mahsulotlari va boshqa chiqindilar bilan ifloslanishi
natijasida unda yashovchi suv hayvonlari va o‘simliklarning yashash sharoiti
tobora yomonlashib bormoqda. Binobarin, suvning sifatini, ko‘p joylarda esa
miqdorini ham jiddiy muhofaza qilishga zarurat tug‘iladi.
Iqlimiy resurslar. Iqlimiy resurslar atmosfera havosi, shamol energiyasi
va yog‘inlardan iborat bo‘lib, odatda bitmas tuganmasdir. Biroq,

atmosferaning tarkibi va u bilan bog‘liq bo‘lgan sifati mexanik aralashmalar,
sanoat va transport gazlari hamda radioaktiv moddalar bilan ifloslanishi
natijasida ancha keskin o‘zgarishi mumkin. Havo tozaligi uchun kurash
resursni muhofaza qilishning eng muhim vazifalaridan biridir.
Kosmik resurslar . Bunday resurslarga quyosh radiatsiyasi hamda dengiz
suvlarining ko‘tarilish va pasayish (qalqish) energiyasi kirib, ular ham
amalda bitmas tuganmasdir. L ekin, ular insonning faol xo‘jalik faoliyati
ta’siri ostida o‘zgarishi mumkin. Masalan, katta sanoat shaharlarida
atmosfera gaz tarkibining o‘zgarishi ya’ni, ifloslanishi, quyosh radiatsiyasi
miqdoriga ta’sir qiladi. CHunonchi, atmosfera tarkibida karbonat angidrid
gazining orta borishi radiatsiya miqdorining proporsional ravishda ortishiga
sabab bo‘ladi. Demak, atmosfera havosini muhofaza qilish avvalo uning
tozaligi uchun kurash demakdir.
2.Tabiatni muhofaza qilish aspektlari.
Tabiat va uning boyliklari inson uchun nihoyatda xilma-xil bo‘lib,
iqtisodiy, sog‘lomlashtiruvchi, tarbiyaviy, estetik va ilmiy ahamiyatga ega.
SHunga muvofiq tabiatni muhofaza qilish muammosi quyidagi asosiy
aspektlarga bo‘linadi.
Iqtisodiy aspekti. Tabiatning moddiy ishlab chiqarishdagi ahamiyati aniq
va ravshandir. Tabiat va mehnat insonga kerak bo‘lgan moddiy
farovonlikning bosh manbalaridir. Inson iste’mol qiladigan har qanday
mahsulot o‘simliklar yoki hayvonlar, tuproq unumdorligi, foydali qazilmalar,
havo va suv, quyosh radiatsiyasi yoki er ostining issiqliklari evaziga hosil
qilinadi.
Ilmiy aspekti. Tabiatni muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish,
avvalo tabiat qonunlarini tadqiq qilish va ularga qat’iy amal qilishni taqozo
etadi. Bunda tabiatning bir butunligi, doimiy o‘zgarishda va rivojlanishda
ekanligi, landshaftlarning ma’lum darajada o‘zini-o‘zi tiklash imkoniyati

mavjudligi, ularning zonal-regional tarqalish va boshqa qonuniyatlarini
chuqur tushunib etish tabiatdan to‘g‘ri foydalanishdagi asosiy shartdir.
Sog‘lomlashtirish-gigienik aspekti . Tabiatning sog‘lomlashtiruvchi
ahamiyati har bir kishiga ma’lum. Musaffo havo, toza suvdan bahramand
bo‘lish, o‘rmonda dam olish, dengizda cho‘milish, tog‘larga sayyohat qilish
va hokazolar inson sog‘ligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va davolashda keng
foydalaniladi. Binobarin, havo, suv va zamin qancha toza bo‘lsa, suv
havzalari, o‘rmonlar, bog‘lar qanchalik ko‘p bo‘lsa, aholining sog‘ligi uchun
shunchalik yaxshi sharoit yaratiladi. Biroq keyingi vaqtlarda yirik industrial
hududlarda atmosfera havosi, suv va tuproq ifloslanishining kuchayishi
hamda tabiatning o‘zgarishi munosabati bilan aholining sog‘ligi uchun xavf
vujudga kelayapti. SHuning uchun ham keyingi vaqtlarda tabiatni muhofaza
qilishning sog‘lomlashtirish gigienik aspektiga ya’ni, qulay ekologik sharoit
yaratish masalasiga nihoyatda katta ahamiyat berilmoqda.
Tabiatni muhofaza qilishning tarbiyaviy aspekti. Tabiat qo‘ynida
bo‘lish kishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, uni xushfe’lroq, muloyimroq, olijanob
qiladi va unda yaxshi hislar uyg‘otadi.
Tabiatning yoshlarni yuksak estetik ruhda tarbiyalashdagi roli ayniqsa
katta. Tabiat bilan to‘g‘ri munosabatda bo‘lish yoshlar ongini har tomonlama
rivojlantirib, ularda kuzatuvchanlikni o‘stiradi, xarakterining yaxshi
tomonlarini shakllantiradi, yuksak vatanparvarlik hissiyotini va tabiatga
nisbatan ehtiyotlik bilan munosabatda bo‘lish istagini ro‘yobga chiqaradi.
SHuning uchun ham tabiatni muhofaza qilishning tarbiyaviy aspekti juda
muhim ahamiyatga ega. Taniqli rus pedagogi V.A. Suxomlinskiy bolalarni
tarbiyalashning asosiga ularning tirik tabiat bilan yaqindan aloqada bo‘lishini
qo‘ygan edi.
Tabiatni muhofaza qilishning estetik aspekti. Tabiat insonning
ma’naviy boyligiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Tabiat kishilik jamiyatining barcha

bosqichlarida san’atning ilhomchisi, buyuk ijodning manbai bo‘lib kelgan.
YOzuvchilar, rassomlar va kompozitorlarning eng yaxshi asarlarida
tabiatning go‘zal manzaralari tasvirlangan. Tabiat go‘zalligi ijodiy kayfiyat
yaratadi, ijodkorga ko‘tarinki ruh beradi, odamda ijobiy his-hayajon
uyg‘otadi, did, his va tuyg‘ularni tarbiyalaydi. Kishiga zavq va shavq
beruvchi tabiatning go‘zal manzaralari A.S. Pushkin, I.S. Turgenev,
H.Olimjon, CH.Aytmatov va ko‘pgina buyuk yozuvchi hamda shoirlarning
asarlarida aks ettirilgan. « Eng sof sevinch – tabiat sevinchi » – deb yozgan edi
Lev Tolstoy. R us rassomlari Levitan, Nesterov, SHishkin, Polyanov,
Savrasov, Vasensov va ko‘plar rus tabiatining haqiqiy kuychilari bo‘lgan.
O‘zbek rassomi O‘.Tansiqboev tabiat go‘zalliklarini mohirona chizgan.
SHunday qilib, tabiat go‘zalliklari kishiga zavq va shavq bag‘ishlaydi.
SHunday ekan, bu go‘zalliklarni muhofaza qilishga alohida e’tibor berish
kerak.
Tabiatni muhofaza qilishning bu barcha aspektlari ma’lum darajada
shartli ravishda ajratilgan bo‘lib, aslida ko‘pincha ular o‘zaro chambarchas
bog‘liqdir. Tabiatni muhofaza qilishning tub maqsadi insonning yashashi
uchun qulay sharoit va moddiy boyliklar yaratish bilan birga, sayyoramizda
yashovchi barcha xalqlarning xo‘jaligi, fani va madaniyatini oqilona
rivojlantirishdan ham iboratdir.
3.Tabiatni muhofaza qilishning asosiy vazifalari.
Inson uzoq vaqtlargacha tabiatga jamiyat uchun zarur moddiy
f arovonlikning bitmas-tuganmas manbai sifatida qarab kelgan. Le kin
o‘zining tabiatga ta’sir etishining salbiy natijalariga d uch kelgach, u asta-
sekin tabiatdan oqilona foydalanish va mu h ofaza qilishning zarurligi haqida
ishonch hosil qila boshladi. XIX asrning oxiri XX asr boshida, insonning
faoliyati hali lokal xarakterga ega ekanligidan tabiatni muhofaza qili sh
haqidagi tasavvur faqat ayrim hayvon va o‘simlik turlari ni va boshqa noyob

tabiiy ob’ektlarni (qo‘riqxonalarni) muhofaza q ilishnigina o‘z ichiga olar edi.
Tabiatni muhofaza qilish fa q at biologik muammo deb qaralar edi.
XX asrning 30-yillarida ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan k o‘pgina
tabiiy resurslarning kamayib ketish xavfi aniq bo‘lib qoldi. SHu munosabat
bilan tabiiy resurslarni muhofaza qilish tushunchasi biroz kengaydi. Keyinroq
50–60 yillarda fan-texnika inqilobi ro‘y berishi, insonning tabiatga bo‘lgan
ta’sirining chuqurlashuvi va masshtabining kengayishi, butun er yuza sining
radioaktiv chiqindilar, zaharli kimyoviy moddalar, sanoat chiqindilari va
boshqa tashlandiqlar ta’siri ostida ifloslana borishi hamda ularning inson
salomatligiga, iqtisodiyotga va tabiatga xavf solishi munosabati bilan tabiatni
muhofaza qilish tushunchasi yangi mazmunga ya’ni, butun insoniyatni o‘rab
turuvchi atrof- muhitni muhofaza qilish tushunchasiga aylandi.
Hozir inson xo‘jalik faoliyati ta’sirining oqibatlari faqat u yoki bu tabiiy
komplekslarda yoki u bilan tutashgan landshaftlardagina emas, balki,
ko‘pincha bir butun geografik qobiq h o latida namoyon bo‘lmoqda. Kelajakda
ayrim tabiiy resurslar yoki tabiiy ob’ektlarda n foydalanmasdan, ularni
qo‘riqlashning o‘zi masalani hal qilmaydi, chunki h ozirgi sharoitda tabiatni
muhofaza qilishning yirik vazifalarini (masalan, atrof-muhitning
ifloslanishini) birgina qo‘riqxonalar hal qila olmaydi. CHunki muhofaza
qilinayotgan hududdagi qo‘riqxona rejimi ham nisbatan bo‘lib qolmoqda.
Tiklanadigan tabiiy resurslarning kengaytirilgan takror ishlab chiqarilishi
tashkil qilingandagina xalq xo‘jaligining o‘sib borayotgan talabini ta’minlash
va shu bilan bir vaqtda ularning zahirasini ko‘paytirish, sifatini yaxshilash
mumkin.
Tabiiy resurslarning kengaytirilgan takror ishlab chiqarilishiga tabiatni
o‘zgartirish bilan erishiladi. Tabiatni o‘zgartirishning umumiy maqsadi
landshaftlarning mahsuldorligini oshirish va inson hayotining ekologik
sharoitini yaxshilashdan iboratdir. Masalan, Turkmanistonda Qoraqum

kanalining qurilishi Janubiy Turkmaniston cho‘llarini sug‘orib, ular tabiatni
o‘zgartirishga va shu orqali avvalgi cho‘l landshaftidagi dan bir necha barobar
ko‘p biologik mahsulot olishga hamda ekologik sharoitini tubdan
yaxshilashga imkon berdi. Hozirgi vaqtda tabiiy resurslarni va tabiiy
sharoitni ularni o‘zgartirmasdan muhofaza qilish mumkin emas. Masalan,
obikor erlarni maxsus muhofaza tadbirlarisiz sug‘orish ularning
sho‘rlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. SHunday qilib, tabiatni muhofaza
qilish va uni o‘zgartirish o‘zaro chambarchas bog‘langan jarayon bo‘lib,
dialektik birliqni tashkil etadi.
Tabiatni muhofaza qilishning dolzarb vazifalaridan biri tabiatni
o‘zgartirish oqibatlarini prognoz qilishdan, tabiatni o‘zgartirishning
«ikkilamchi» salbiy natijalarining oldini olish yo‘llarini aniqlashdan
iboratdir. Tabiiy komplekslarni har taraflama va chuqur o‘rganmasdan,
ularning komponentlari o‘rtasidagi aloqalarni aniqlamasdan va sinchiklab
hisobga olmasdan tabiatni muhofaza qilishdek murakkab vazifani amalga
oshirish mumkin emas. Bu masalalarni kompleks o‘rganish bilan geografiya
fani shug‘ullanadi. Geografik bashoratlar landshaftlardagi ko‘ngilsiz
texnogen o‘zgarishlarni oldindan aniqlashga va o‘z vaqtida ularni bartaraf
qiluvchi chora-tadbirlarni belgilashga qaratilgandir.
Demak, tabiatni muh o faza qilishning hozirgi asosiy vazifalari – tabiiy
resurslarni muhofaza qilish, takroriy ishlab chiqarishni tashkil et i sh, tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish, atrof-muhitni if l oslan i shdan saqlashdan
i boratdir. Ko‘pchilik olimlar tabiatni muhofaza qilish ishini, shuningdek,
tabiiy muhitni hozirgi yashayotgan va kelajak avlodlarning moddiy va
ma’naviy talablarini qondirish manfaatiga qaratilgan davlat, xalqaro va
jamoatchilik ch ora-tadbirlari tizimi deb qaraydilar. Binobarin, «tabiatni
muhofaza qilish» tushunchasi «atrof-muhitni muhofaza qilish» tushunchasiga
nisbatan kengdir.

Tabiiy resurslar va ularni tasniflash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish