Tadbirkorlarning to‘lovga qobiliyatsizligi sohasidagi munosabatlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	50.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tadbirkorlarning to‘lovga qobiliyatsizligi sohasidagi munosabatlar

Купить

Mavzu: Tadbirkorlarning to‘lovga qobiliyatsizligi sohasidagi munosabatlar .
Jismoniy shaxsning va yakka tartibdagi tadbirkorning to‘lovga
qobiliyatsizligi.
Tadbirkorlik faoliyatining mulkiy asoslari.
Tadbirkorlik faoliyatida shartnomalar.
I.KIRISH.
II.ASOSIY QISM.
1. Tadbirkorlarning to‘lovga qobiliyatsizligi soxasidagi munosabatlar tushunchasi va
ularning huquqiy asoslari.
2. To‘lovga qobiliyatsizlik alomatlari va to‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib
chiqish asoslari.
3. To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqish.
4. To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishda ishtirok etuvchi shaxslar.
5. Jismoniy shaxsning to‘lovga qobiliyatsizligi alomatlari.
6. Mulk huquqi tadbirkorlik faoliyatining asosi sifatida.
7. S h artnomaga oid umumiy qoidalar. Tadbirkorlik (biznes) shartnomalari tushunchasi.
8. Tadbirkorlik (biznes) faoliyatida shartnoma viy munosabatlarining asosiy tamo y illari.
9. Tadbirkorlik shartnomalari subektlari, ularning huquq va majburiyatlari.
10. Tadbirkorlik shartnomalarini tuzish, ijro qilish, o‘zgartirish va bekor qilish.
11. Davlat mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining shartnomaviy munosabatlarni
tartibga solishdagi o‘rni.
III. XULOSA.
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.

I.KIRISH.
Barchamizga ma’lumki davlatning kuch qudrati avvalo, demokratik insitutlarning mustaqil
faoliyat ko‘rsatishi uchun shart-sharoit yaratish, fuqarolar va jamiyatning barcha siyosiy ijtimoiy
salohiyatini ro‘yobga chiqarish, tadbirkorlik va iqtisodiy tashabbuslar erkinligi uchun zarur
imkoniyatlarni tashkil etibberish qobiliyati bilan o‘lchanadi.
Shunday ekan O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik subyektlariga bugungi kunda
yaratilayotgan keng imkoniyatlar, borasida gapiradigan bo‘lsak, O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining qarorlari ya’ni 2014-yil 6-oktabrdagi “Davlat mulki obyektlarini
xususiylashtirish tartibi to‘g‘risida nizomlarni tasdiqlash haqida”gi 279 sonli va O‘zbekiston
Respublikasi Prizidentining ”Tadbirkorlik subyektlarini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish va hisobga
qo‘yish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”2016-yil 28-oktabrdagi PQ-2646-son qarori bu esa
yurtimizda tadbirkorlik faoliyatiga yaratilayotgan imkoniyat deb qarasak mumkin.
Yuqoridagi mavzularga to‘xtalib o‘tiladigan bo‘lsak albatta birrichi navbatta ketma
ketlikda ko‘rib chiqishimiz lozm.
Jumladan birinchi mavzu haqida O‘zbekiston Respublikasida o‘z tadbirkorlik faoliyatlarini
olib boradigan tadbirkorlik subyektlarining to‘lovga qobiliyatsizligi sohasidagi munosabatlar
qanday tartibda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ijtimoy iqtisodiy munosabatlar nyig‘indisidan
kelib chiqadigan holatlar tadbirkorlarning to‘lovga qobiliyatsizligiga olib keladigan omil bolishi
mumkin albatta. Binobarin O‘zbekiston Respublikasining 12.04.2022-yilda qabul qilingan
“Bankrotlilik masalalari” va O‘zbekiston Respublikasining “To‘lovga qobiliyatsizlik
to‘g‘risida”gi yangi qonuni, 12.04.2022-yildagi O‘RQ-763-son va boshqa qonun hujjatlari va
boshqa qonun hamda qonun osti hujjatlari asosida tartibga solinadi. Ushbuqonunda
Tadbirkorlarning bankirotlilik va to‘lovga qobiliyatsizlik oqibatlarining qanday yuzaga kelishi va
ushbu holatni aniqlash, va to‘lovga qobiliyatsiz deb topish asoslarini belgilab berishi
to‘g‘risidagi davalat vakolatli organlarining o‘z vakolat doirasida bish olib borishini qonuniy
asoslab beradi.
Uchinchi va to‘rtinchi mavzumiz ya’ni “Tadbirkorlik faoliyatining mulkiy asoslari” va
Tadbirkorlik sohalarida shartnomalar deb atalib, O‘zbekiston Respublikasining “Mulkchilik
to‘g‘risida”gi qonuni asosida tadbirkorlarning o‘ziga tegishli bo‘lgan ishlab chiqaradiga
maxsulotlari va hamda ular faoliyat olib boradiga joylari sifatida o‘zining xususiy mulklarini
tashkil etadi.shuningdik tadbirkorlarning iqtisodiy manbalari xususiy va ommaviy (davlat) mulk
shakllaridan tashkil topadi. Bu tushuncha bo‘yicha fuqarolik kodeksining 167-moddasida
quyidagicha yoritiladi oo‘zbekiston iqtisodiyot negizini xususiy va ommaviy muulk shakllari
tashkil etadi deb qonun bilan yoritib o‘tilgandir.
Shuningd tadbirkorlik faoliyatida shartnomasiz faoliyat olib borishga haech qayerda amalga
oshirilmasa kerak albatta, shuningdik shartnomalar Fuqarolik huquqining 535-moddasida
shuday deb tarif berilgandir; “ Shartnoma deb jismoniy va yuridik shaxslarning fuqarolik huquq
va majburiyatlarini vudga keltirish, o‘zgartirishhamda bekor qilishga qaratilga kelishuv” deb
aytib o‘tilganidik tadbirkorlik huquq va majburiyatlarni bajarishda alabatta shartnomaning o‘rni
katta ekanligi ko‘rinob turibdi.
Tadbirkorlarning to‘lovga qobiliyatsizligi sohasidagi munosabatlar.
To‘lovga qobiliyatsizlik alomatlari va to‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib
chiqish asoslari.
To‘lovga qobiliyatsizlik alomatlari quyidagilardan iborat:
vaqtincha to‘lovga qobiliyatsizlik — agar tegishli majburiyatlar yuzaga kelgan sanadan
e’tiboran uch oy ichida qarzdor tomonidan bajarilmagan bo‘lsa, shaharni tashkil etuvchi korxona

hamda unga tenglashtirilgan korxonalar tomonidan esa olti oy ichida bajarilmasa, sudga
murojaat etish sanasida qarzdorning pul majburiyatlari bo‘yicha kreditorlar talablarini
qanoatlantirishga va (yoki) soliqlar hamda yig‘imlar bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarishga
qodir emasligi;
doimiy to‘lovga qobiliyatsizlik — agar sudga ariza berish sanasidagi va ariza berilgan
yilning boshidagi hisobot davrida, agarda ariza yilning birinchi choragida berilgan bo‘lsa, o‘tgan
yilning boshidagi hisobot davrida qarzdorning majburiyatlari uning aktivlari qiymatidan oshib
ketgan bo‘lsa.
Ushbu moddada nazarda tutilgan qoidalar to‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishlar
soddalashtirilgan tartibda ko‘rib chiqilayotganda, jismoniy shaxslar, shuningdek yakka tartibdagi
tadbirkorning to‘lovga qobiliyatsizligi to‘g‘risidagi ishlar ko‘rib chiqilayotganda qo‘llanilmaydi.
( 5-modda ).
Tadbirkorlarning to‘lovga qobiliyatsizligi soxasidagi munosabatlar tushunchasi va
ularning huquqiy asoslari.
O‘zbekiston Respublikasi “Bankrotlilik masalalari” va O‘zbekiston Respublikasining
“To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida”gi yangi qonuni, 12.04.2022-yildagi O‘RQ-763-son va
boshqa qonun hujjatlari va boshqa qonun hamda qonun osti hujjatlari asosida tartibga solinadi.
Ushbu qonun 17-bob 249-moddadan iborat.
Ushbu qonunning 3-moddasida to‘lovga qobiliyatsizlik — sud tomonidan e’tirof etilgan,
qarzdorning pul majburiyatlari bo‘yicha kreditorlar talablarini to‘la hajmda qanoatlantirishga va
(yoki) soliqlar hamda yig‘imlar bo‘yicha o‘z majburiyatlarini to‘la hajmda bajarishga qodir
emasligi belgilangan. Shuningdek, ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi:
bankrot — sudning qaroriga asosan to‘lovga qobiliyatsiz deb topilgan va o‘ziga nisbatan
tugatishga doir ish yuritish yoki mol-mulkini sotish tartib-taomili qo‘llaniladigan qarzdor;
bir turdagi kreditorlar — qarzdorga nisbatan bir xil talablarga ega bo‘lgan va ularni
qanoatlantirishda bir-biriga nisbatan imtiyozga ega bo‘lmagan kreditorlar guruhi;
kelishuv bitimi — taraflarning o‘zaro yon berish asosida to‘lovga qobiliyatsizlik
to‘g‘risidagi ish bo‘yicha ish yuritishni tugatish haqidagi bitimi;
kreditorlar — qarzdor pul majburiyatlari bo‘yicha va (yoki) soliqlar hamda yig‘imlar
bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarish yuzasidan qaysi yuridik yoki jismoniy shaxslar oldida
javobgar bo‘lsa, ayni shu yuridik yoki jismoniy shaxslar, bundan qarzdor qaysi fuqaroning
hayotiga yoki sog‘lig‘iga zarar yetkazilganligi uchun javobgar bo‘lsa, ayni shu fuqaro,
shuningdek o‘z ishtirokida kelib chiqadigan majburiyatlar bo‘yicha qarzdor yuridik shaxsning
muassasalari (ishtirokchilari) mustasno;
kreditorlar yig‘ilishining yoki kreditorlar qo‘mitasining vakili — to‘lovga qobiliyatsizlik
to‘g‘risidagi ishda ishtirok etishiga kreditorlar yig‘ilishi yoki kreditorlar qo‘mitasi tomonidan
vakolat berilgan shaxs;
kuzatuv tartib-taomili qarzdor yuridik shaxsga nisbatan uning mol-mulki but saqlanishini
ta’minlash, qarzdorning moliyaviy ahvoli tahlilini o‘tkazish, kreditorlar talablari reyestrini tuzish
va birinchi kreditorlar yig‘ilishini o‘tkazish uchun qarzdorni to‘lovga qobiliyatsiz deb topish
to‘g‘risidagi ariza qabul qilingan kundan e’tiboran keyingi to‘lovga qobiliyatsizlik tartib-
taomiliga qadar sud tomonidan qo‘llaniladigan tartib-taomil;
mol-mulkni sotish tartib-taomili jismoniy shaxsga nisbatan kreditorlarning talablarini
mutanosib ravishda qanoatlantirish uchun to‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ish doirasida
qo‘llaniladigan tartib-taomil;
moratoriy qarzdor yuridik shaxs tomonidan pul majburiyatlari va (yoki) soliqlar hamda
yig‘imlar bo‘yicha majburiyatlar bajarilishini to‘xtatib turish;
pul majburiyati qarzdorning fuqarolik-huquqiy shartnomasi bo‘yicha, shuningdek boshqa
asoslarga ko‘ra kreditorga muayyan pul summasini to‘lash majburiyati;
soliqlar va yig‘imlar O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjetiga va (yoki) davlat maqsadli
jamg‘armalariga to‘lanadigan majburiy to‘lovlar;

soxta to‘lovga qobiliyatsizlik yuridik va jismoniy shaxs, shuningdek yakka tartibdagi
tadbirkorning o‘z majburiyatlarini iqtisodiy jihatdan bajara olishi haqida bila turib, pul
majburiyatlari bo‘yicha kreditorlarning talablarini qanoatlantirish va (yoki) soliq hamda
yig‘imlar bo‘yicha o‘z majburiyatini to‘liq hajmda bajara olmasligi to‘g‘risida e’lon berishi
natijasida kreditorlarga zarar yetkazilishi;
sud boshqaruvchisi (muvaqqat boshqaruvchi, sanatsiya qiluvchi boshqaruvchi, tashqi
boshqaruvchi, tugatish boshqaruvchisi, moliyaviy boshqaruvchi) to‘lovga qobiliyatsizlik tartib-
taomillarini o‘tkazish uchun sud tomonidan tayinlanadigan shaxs;
sud sanatsiyasi tartib-taomili qarzdor yuridik shaxsga nisbatan uning to‘lov qobiliyatini
tiklash va uning kreditorlar oldidagi qarzini to‘lash uchun qarzdorning ishlarini boshqarish
vakolatlarini sanatsiya qiluvchi boshqaruvchiga o‘tkazmagan holda sud tomonidan
qo‘llaniladigan tartib-taomil;
sudgacha sanatsiya qilish qarzdor yuridik shaxsning muassislari (ishtirokchilari) yoki
uning mol-mulki egasi, kreditorlar va boshqa shaxslar tomonidan qarzdorning to‘lov qobiliyatini
tiklash hamda to‘lovga qobiliyatsizligining oldini olish uchun ko‘riladigan chora-tadbirlar;
tashqi boshqaruv qarzdor yuridik shaxsga nisbatan uni moliyaviy jihatdan
sog‘lomlashtirish uchun qarzdorning ishlarini boshqarish vakolatlarini tashqi boshqaruvchiga
o‘tkazgan holda sud tomonidan qo‘llaniladigan to‘lov qobiliyatini tiklash tartib-taomili;
tugatishga doir ish yuritish tartib-taomili kreditorlarning talablarini mutanosib ravishda
qanoatlantirish, qarzdorning majburiyatlardan ozod etilganligini hamda tugatilganligini e’lon
qilish maqsadida sud tomonidan qarzdor yuridik shaxsga nisbatan qo‘llaniladigan tartib-taomil,
bundan jismoniy shaxsning to‘lovga qobiliyatsizligi to‘g‘risidagi ishlar mustasno;
to‘lovga qobiliyatsizlik sud tomonidan e’tirof etilgan, qarzdorning pul majburiyatlari
bo‘yicha kreditorlar talablarini to‘la hajmda qanoatlantirishga va (yoki) soliqlar hamda yig‘imlar
bo‘yicha o‘z majburiyatlarini to‘la hajmda bajarishga qodir emasligi;
to‘lov qobiliyatini tiklash tartib-taomili sud tomonidan qarzdor yuridik shaxsga nisbatan
qo‘llaniladigan, sud sanatsiyasini yoki tashqi boshqaruvni o‘z ichiga oladigan hamda
qarzdorning to‘lov qobiliyatini tiklashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirishni nazarda
tutadigan tartib-taomil;
to‘lovga qobiliyatsizlikni yashirish yuridik va jismoniy shaxs, shuningdek yakka tartibdagi
tadbirkor tomonidan haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan ma’lumotlar va hujjatlar taqdim etilganligi,
buxgalterlik hisobotlari buzib ko‘rsatilganligi yoki o‘zining to‘lovga qobiliyatsizligi boshqacha
tarzda qasddan yashirilganligi natijasida kreditorlarga zarar yetkazish;
qarzdor kreditorlarning pul majburiyatlari yuzasidan talablarini qanoatlantirishga va (yoki)
soliqlar hamda yig‘imlar bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarishga qodir bo‘lmagan yuridik va
jismoniy shaxslar, shuningdek yakka tartibdagi tadbirkorlar;
qarzdor muassislarining (ishtirokchilarining) yoki uning mol-mulki egasining vakili
to‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishni yuritish jarayonida muassislar (ishtirokchilar) yoki
qarzdor mol-mulkining egasi tomonidan vakolat berilgan shaxs;
qarzdor xodimlarining vakili to‘lovga qobiliyatsizlik tartib-taomili o‘tkazilayotganda o‘z
manfaatlarini ifodalash uchun qarzdorning xodimlari tomonidan vakolat berilgan shaxs;
qarzni tarkibiy jihatdan o‘zgartirish tartib-taomili jismoniy shaxsga nisbatan to‘lov
qobiliyatini tiklash va kreditorlarning talablarini qanoatlantirish uchun to‘lovga qobiliyatsizlik
to‘g‘risidagi ish doirasida qo‘llaniladigan tartib-taomil;
qasddan to‘lovga qobiliyatsizlikka olib kelish yuridik shaxsning boshqaruv organi
tarkibiga kiradigan shaxs, muassis (ishtirokchi) yoxud yuridik shaxsning mulkdori, shuningdek
jismoniy shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkor tomonidan shaxsiy manfaatlarini yoki boshqa
shaxslarning manfaatlarini ko‘zlab to‘lovga qobiliyatsizlikni qasddan yuzaga keltirish yoki
ko‘paytirish;

qishloq xo‘jaligi korxonasi qishloq xo‘jaligi kooperativi, fermer xo‘jaligi va yuridik shaxs
tashkil etgan holdagi dehqon xo‘jaligi, shuningdek faoliyatining asosiy turi qishloq xo‘jaligi
mahsulotini ishlab chiqarishdan iborat bo‘lgan boshqa yuridik shaxslar;
shaharni tashkil etuvchi hamda unga tenglashtirilgan korxona xodimlari, ularning oila
a’zolari ham qo‘shib hisoblanganda tegishli aholi punkti aholisining kamida yarmini yoki
xodimlarining soni kamida uch ming nafar kishini tashkil etadigan yoxud davlatning mudofaa
qobiliyati va xavfsizligi saqlab turilishini ta’minlaydigan, shuningdek strategik ahamiyatga ega
bo‘lgan yoki tabiiy monopoliyalar subyekti bo‘lgan yuridik shaxs.
To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishni yuritish jarayoni boshlangan sanadan e’tiboran
yuzaga kelgan pul majburiyatlari va (yoki) soliqlar hamda yig‘imlar joriy to‘lovlardir.
Kreditorlarning joriy to‘lovlar bo‘yicha talablari kreditorlar talablarining reyestrida aks
ettirilmaydi.
To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishni yuritish jarayonida kreditorlarning joriy
to‘lovlar bo‘yicha talablarini qanoatlantirish ushbu Qonun 150-moddasining birinchi
qismiga muvofiq amalga oshiriladi .
To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqish
To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ish sud tomonidan ko‘rib chiqiladi.
To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ish ushbu Qonunning 7-moddasiga muvofiq sudga
murojaat etish huquqiga ega bo‘lgan shaxsning (organning) arizasi asosida qarzdor yuridik shaxs
davlat ro‘yxatidan o‘tgan joydagi, shuningdek qarzdor jismoniy shaxs va (yoki) yakka tartibdagi
tadbirkorning yashash joyidagi sud tomonidan ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksining 36-moddasi .
Qarzdorning to‘lovga qobiliyatsizligi to‘g‘risidagi ishlar O‘zbekiston Respublikasining
Iqtisodiy protsessual kodeksida nazarda tutilgan qoidalar bo‘yicha, ushbu Qonunda belgilangan
o‘ziga xos xususiyatlar inobatga olingan holda sud tomonidan ko‘rib chiqiladi. ( 6-modda ).
To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishda ishtirok etuvchi shaxslar
To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishda ishtirok etuvchi shaxslar quyidagilardan iborat:
qarzdor;
sud boshqaruvchisi;
kreditorlar, ular tomonidan qarzdorga ushbu Qonunda belgilangan tartibda talablar taqdim
etilgan paytdan e’tiboran;
vakolatli davlat organi;
qarzdorning majburiyatlari bo‘yicha ta’minot bergan shaxs.
To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishda qarzdor yuridik shaxs xodimlarining vakili,
qarzdorning muassislari (ishtirokchilari) vakili yoki qarzdorning mol-mulki egasi, qarzdor yakka
tartibdagi tadbirkorning vakili, kreditorlar yig‘ilishi (kreditorlar qo‘mitasi) vakili hamda boshqa
shaxslar ishtirok etishi mumkin. To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishda ishtirok etuvchi
shaxslar to‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ishda qo‘llaniladigan har qanday tartib-taomil
jarayonida sudga soxta to‘lovga qobiliyatsizlikka, to‘lovga qobiliyatsizlikni yashirishga yoki
qasddan to‘lovga qobiliyatsizlikka olib kelgan alomatlarni aniqlash maqsadida ekspertiza
tayinlash haqidagi iltimosnoma bilan murojaat qilishi mumkin.
Jismoniy shaxsning va yakka tartibdagi tadbirkorning to‘lovga qobiliyatsizligi
Jismoniy shaxsning to‘lovga qobiliyatsizligi alomatlari.
Qarzdor jismoniy shaxsning pul majburiyatlari bo‘yicha kreditorlar talablarini
qanoatlantirishga va (yoki) soliqlar hamda yig‘imlar bo‘yicha o‘z majburiyatini to‘liq hajmda
bajarishga qodir emasligi, agar tegishli majburiyatlar va (yoki) to‘lov majburiyatlari yuzaga
kelgan kundan e’tiboran uch oy ichida qarzdor jismoniy shaxs tomonidan bajarilmagan hamda
qarzdor jismoniy shaxsga nisbatan talablar bazaviy hisoblash miqdorining kamida ikki yuz
barobarini tashkil etsa, qarzdor jismoniy shaxsning to‘lovga qobiliyatsizligi alomatlari

hisoblanadi. Jismoniy shaxsning to‘lovga qobiliyatsizligi bilan bog‘liq munosabatlarga nisbatan
O‘zbekiston Respublikasining 12.04.2022-yildagi “ To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida”gi
O‘RQ-763-son qonuni 1 , 2 , 3 , 5 , 6 va 7-boblarining tegishli qoidalari qo‘llaniladi. Jismoniy
shaxsning to‘lovga qobiliyatsizligi to‘g‘risidagi ishni qo‘zg‘atish uchun asoslar Qarzdor jismoniy
shaxs, kreditor, shuningdek davlat soliq xizmati va boshqa vakolatli organlar jismoniy shaxsni
to‘lovga qobiliyatsiz deb topish to‘g‘risidagi ariza bilan sudga murojaat qilishi mumkin.
Jismoniy shaxsning to‘lovga qobiliyatsizligi to‘g‘risidagi ish ushbu Qonunning 195-
moddasida nazarda tutilgan alomatlar mavjud bo‘lgan taqdirda sud tomonidan qo‘zg‘atilishi
mumkin. Jismoniy shaxsning to‘lovga qobiliyatsizligi to‘g‘risidagi ishni ko‘rib chiqish chog‘ida
ushbu Qonun 30-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan tartib-taomillar qo‘llaniladi.
Qarzdor jismoniy shaxsni to‘lovga qobiliyatsiz deb topish to‘g‘risidagi ariza ushbu qonun
9-moddasi birinchi qismining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollarda, agar jismoniy
shaxs barcha majburiyatlarining umumiy summasi bazaviy hisoblash miqdorining kamida ikki
yuz baravarini tashkil etsa, bunday holat yuzaga kelgan kundan e’tiboran o‘ttiz kundan
kechiktirmay jismoniy shaxs o‘ziga nisbatan to‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida ish qo‘zg‘atish
haqidagi ariza bilan sudga murojaat qilishi kerak.
Jismoniy shaxsni to‘lovga qobiliyatsiz deb topish to‘g‘risidagi ariza ushbu Qonun 195-
moddasida nazarda tutilgan to‘lovga qobiliyatsizlik alomatlari mavjud bo‘lgan taqdirda sudga
berilishi mumkin.
Qarzdor jismoniy shaxsning arizasiga ilova qilinadigan hujjatlar Qarzdor jismoniy shaxsni
to‘lovga qobiliyatsiz deb topish to‘g‘risidagi arizaga ushbu Qonunning 40-moddasida nazarda
tutilgan hujjatlardan tashqari quyidagi hujjatlar ilova qilinadi:
yakka tartibdagi tadbirkor maqomining mavjudligini yoki yo‘qotilganligini tasdiqlovchi
ma’lumot (agar bunday faoliyat bilan shug‘ullangan bo‘lsa);
qarzdor jismoniy shaxs kreditorlar talablarini qanoatlantirish uchun taqdim etishga tayyor
bo‘lgan mol-mulki ro‘yxati (narxi ko‘rsatilgan holda), garov predmeti bo‘lgan mol-mulk
joylashgan yoki saqlanadigan joy, mol-mulk egasining nomi yoki ismi, familiyasi va otasining
ismi ko‘rsatilgan holda;
jismoniy shaxsning mol-mulkka egalik qilish huquqini tasdiqlovchi va jismoniy shaxsning
intellektual faoliyat natijalariga bo‘lgan mutlaq huquqlarini tasdiqlovchi hujjatlarning (mavjud
bo‘lgan taqdirda) ko‘chirma nusxalari;
ko‘chmas mulkka, qimmatli qog‘ozlarga, yuridik shaxsning ustav fondidagi (ustav
kapitalidagi) ulushlarga, transport vositalariga oid hujjatlarning, shuningdek ariza berilgan
sanaga qadar uch yil ichidagi davrda jismoniy shaxs tomonidan tuzilgan bitimlarning ko‘chirma
nusxalari;
jismoniy shaxs aksiyador (ishtirokchi) bo‘lgan yuridik shaxs aksiyadorlarining
(ishtirokchilarining) reyestridan (mavjud bo‘lgan taqdirda) ko‘chirma;
jismoniy shaxs tomonidan olingan daromadlar, jismoniy shaxsni to‘lovga qobiliyatsiz deb
topish to‘g‘risidagi ariza berilgan sanaga qadar bo‘lgan uch yil ichidagi davrda hisoblangan va
to‘langan soliqlar hamda yig‘imlar haqidagi ma’lumotlar;
tijorat banklaridagi hisobvaraqlar va ulardagi pul mablag‘larining qoldiqlari, jamg‘armalar
(depozitlar) to‘g‘risida tijorat banki tomonidan berilgan ma’lumotnoma, shuningdek jismoniy
shaxsni to‘lovga qobiliyatsiz deb topish haqidagi ariza berilgan sanaga qadar uch yil ichidagi
davr uchun jismoniy shaxsning, shu jumladan yakka tartibdagi tadbirkorning hisobvaraqlaridagi
operatsiyalar, omonatlar (depozitlar) bo‘yicha ma’lumotlar (mavjud bo‘lgan taqdirda);
sug‘urtalangan shaxs shaxsiy hisobvarag‘ining holati to‘g‘risidagi ma’lumotlar (mavjud
bo‘lgan taqdirda);
bandlik va mehnat munosabatlari hududiy boshqarmasining jismoniy shaxsni ishsiz deb
topish haqidagi qarorining ko‘chirma nusxasi (mavjud bo‘lgan taqdirda);
nikoh tuzilganligi to‘g‘risidagi guvohnomaning (agar nikoh ariza topshirilgan sanada
tuzilgan bo‘lsa yoki nikohdan ajralish qayd etilmagan bo‘lsa) va (yoki) nikohdan ajralish

haqidagi guvohnomaning (agar guvohnoma ariza berilguniga qadar uch yil ichida berilgan
bo‘lsa) ko‘chirma nusxasi, shuningdek nikoh shartnomasining ko‘chirma nusxasi (mavjud
bo‘lgan taqdirda);
ariza berilgan sanaga qadar uch yil ichida tegishincha tuzilgan va qabul qilingan, er-
xotinning umumiy mol-mulki to‘g‘risidagi shartnomaning yoki sud hujjatining ko‘chirma
nusxasi (mavjud bo‘lgan taqdirda).
Jismoniy shaxs o‘z arizasida moliyaviy boshqaruvchining nomzodini ko‘rsatishi mumkin.
Kreditorning, davlat soliq xizmatining yoki boshqa vakolatli organning jismoniy shaxsni
to‘lovga qobiliyatsiz deb topish to‘g‘risidagi arizasi jismoniy shaxsni to‘lovga qobiliyatsiz deb
topish to‘g‘risidagi ariza kreditor, davlat soliq xizmati yoki boshqa vakolatli organ tomonidan
kreditorlarning pul majburiyatlari va soliqlar hamda yig‘imlar bo‘yicha majburiyatlariga doir
talablarini tasdiqlovchi sudning qonuniy kuchga kirgan qarori mavjud bo‘lgan taqdirda berilishi
mumkin, bundan ushbu modda ikkinchi qismining qoidalari mustasno.Ushbu moddaning birinchi
qismida ko‘rsatilgan sud qarori mavjud bo‘lmagan taqdirda, jismoniy shaxsni to‘lovga
qobiliyatsiz deb topish haqidagi ariza kreditor tomonidan quyidagi talablar bo‘yicha berilishi
mumkin:
notarial tarzda tasdiqlangan bitimlar asosidagi talablar;
notariusning ijro yozuvi bilan tasdiqlangan talablar;
jismoniy shaxs tomonidan tan olingan, ammo bajarilmagan pul majburiyatlari bo‘yicha
kreditor taqdim etgan hujjatlar asosidagi talablar;
otalikni belgilash, otalikni (onalikni) rad etish yoki boshqa manfaatdor shaxslarni jalb etish
zarurati bo‘lmagan voyaga yetmagan bolalar uchun alimentlar undirish to‘g‘risidagi talablar.
Jismoniy shaxsni to‘lovga qobiliyatsiz deb topish haqidagi arizaga ushbu Qonunning 41 —
43-moddalarida nazarda tutilgan hujjatlar bilan birga yakka tartibdagi tadbirkor maqomi
mavjudligini yoki yo‘qotilganligini tasdiqlovchi ma’lumotlar (agar bunday faoliyat bilan
shug‘ullangan bo‘lsa) ilova qilinad
T adbirkorlik (biznes) faoliyatining mulkiy asoslari
Mulk huquqi tadbirkorlik faoliyatining asosi sifatida.
Tadbirkorlik sub’ektlari tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishiga asos va vosita bo‘lgan
mol-mulk, shu jumladan mulkiy huquqlar qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda
huquqlarning belgilanishi, o‘zgartirilishi va bekor bo‘lishi bilan bog‘liq oldi-sotdi, garov, ijara va
boshqa bitimlar ob’ekti bo‘lishi mumkin.
Mulk huquqi keng ma’nodagi mulk huquqi deganda tabiat ashyolarini ijtimoiy
o‘zlashtirishning mavjud zahiralarini, usullarini belgilash, tartibga solish va mustahkamlash
uchun xalq manfaatlarini ko‘zlab belgilangan tadbirlarni ifodalovchi huquq normalari yig‘indisi
nazarda tutiladi. CHunonchi, mulk to‘g‘risidagi umumiy qoidalar ob’ektiv huquq normalari
hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasining 2000 yil 25-mayda qabul qilingan qonuning 14-moddasida
tadbirkorlik faoliyatining mulkiy asosi belgilangan. Unga ko‘ra, t adbirkorlik faoliyati
tadbirkorlik sub’ektlarining o‘z mol-mulki asosida va (yoki) jalb etilgan mol-mulk asosida
amalga oshirilishi mumkin. Sub’ektiv ma’nodagi mulk huquqi deb ayrim shaxslar, ya’ni huquq
sub’ektlarining (davlat, yuridik shaxslar va fuqarolarning) ob’ektiv huquq normalari asosida
kelib chiqadigan mulkni egallash, undan foydalanish va uni tasarruf qilish huquqlariga aytiladi.
Mulkni o‘z xohishiga ko‘ra va o‘z manfaatini ko‘zlab egallash, undan foydalanish va uni
tasarruf etish, shuningdek mulk huquqini har qanday buzilishlardan bartaraf etishni talab qilish
huquqi tushunchalari mulk huquqining mazmunini tashkil etadi. Sub’ektiv mulk huquqining
mazmunini tashkil etadigan bu elementlar mulk egasiga qonun bilan belgilangan doiralarda
beriladi.

O‘zbekiston Respublikasining Mulkchilik to‘g‘risidagi qonuni va FKning 164-moddasida
belgilanishicha, mulkdor o‘ziga tegishli mol-mulkka o‘z ixtiyoriga ko‘ra, o‘z xohishi va
manfaatlarini ko‘zlab egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi. SHu ma’noda
mulkdor o‘z mulkiga bo‘lgan huquqlarini ixtiyoriy ravishda, o‘z xohishiga ko‘ra amalga
oshiradi. Mulkdorning o‘z xohishi deganda, uning o‘z erki, irodasi bilan o‘z manfaatlarini
ko‘zlab, birovning (uchinchi shaxslarning) tazyiqisiz, g‘ayrihuquqiy ta’sirsiz harakat qilishi
nazarda tutiladi. Agar mulkdorga nisbatan bunday holatda zo‘rlik, tazyiq ko‘rsatilgan bo‘lsa,
qonun mulkdorning xohish-irodasi erkin amalga oshirilishini kafolatlaydi va muhofaza qiladi.
Ayni vaqtda mulkdorning o‘z xohishiga ko‘ra ish tutishi qonun, insof va adolat doirasida amalga
oshirilishi lozim.
Mulkdorning mulkiy huquqni o‘z xohishiga ko‘ra amalga oshi-rishda uning manfaati
yotadi. Bu manfaat bevosita uning o‘ziga, yaqinlariga yoki boshqalarga taalluqli bo‘lishi
mumkin. Masalan, ota-ona voyaga etmagan farzandi nomiga bankka omonat pul mablag‘i
qo‘yganda ham, garchi bunda uchinchi shaxsning manfaati ko‘zlaganday bo‘lsa ham, aslida
mulkdorning harakati zamirida ota-ona sifati-dagi burchi yotadi. Mulkdorning o‘zi xohishiga
ko‘ra yoki manfaatiga zid ravishda mulkiy bitimlar tuzishiga majbur qilish, umumiy qoida
bo‘yicha bunday bitimlar haqiqiy sanalmasligiga sabab bo‘ladi.
Yuqorida aytganimizdek, mulk huquqi uch element-mulkka egalik qilish, undan
foydalanish va uni tasarruf etishdan tashkil topadi. Mulkni egallash huquqi mulkni qo‘lda yoki
unga nisbatan o‘z huquqlarini amalga oshirishga imkon beruvchi biron joyda saqlab turishdir.
Mulkni qonunga muvofiq ravishda o‘z qo‘lida yoki o‘z erki-irodasi ta’siri ostida saqlab turgan
shaxs mulkni egallash huquqiga ega. Bunday huquq, avvalo, mulk egasiga tegishli bo‘ladi.
Avvalo deganimizning boisi shundaki, mulkni egallash huquqi qonun yoki shartnomaga asosan
boshqa shaxsda ham bo‘lishi mumkin. Masalan, mulk shartnoma bo‘yicha ijaraga berilganida,
vaqtincha tekin foydalanish uchun topshirilishida, omonat qo‘yilishida yoki ma’muriy
dalolatnomalarga binoan vaqtincha saqlash uchun biron tashkilot yoki fuqarolarga o‘tkazilishida
egalik huquqi mulk egasi hisoblanmagan shaxsda ham bo‘lishi mumkin.
Mulkni qonun talablariga muvofiq qo‘lda saqlab turishga qonuniy egallash deb aytilsa,
qonuniy asoslar bo‘lmay turib birovlarga qarashli mulkni egallash, masalan, birovning
o‘g‘irlatgan yoki yo‘qotgan mulkini qo‘lda saqlashga qonunsiz egallash deb aytiladi.
Mulkdan foydalanish huquqi mulkning foydali xususiyatlarini o‘zlashtirish, mulkdan
iqtisodiy ma’noda foyda ko‘rishdir. Mulkdan qonunga muvofiq ravishda foydalanuvchi shaxs
shu mulkdan foydalanish huquqiga ega bo‘ladi. Mulkdan foydalanish huquqi shu mulkni
egallash huquqi bilan chambarchas bog‘liqdir. Mulkni egallamay, qo‘lda saqlamay turib undan
foydalanib ham bo‘lmaydi. Masalan, mulk ijarasi shartnomasiga muvofiq, ijaraga beruvchi
dastavval mulkni ijaraga oluvchiga qonun yoki shartnomada ko‘zda tutilgan tartibda topshiradi.
Topshirish bilan bir vaqtda ijaraga oluvchida mulkka nisbatan egalik qilish huquqi ham vujudga
keladi va u shundan so‘ng ijaraga berilgan mol-mulkdan foydalanishi mumkin. Mulkdan ishlab
chiqarishda yoki kundalik hayotda foydalanishda bu mulk butunlay iste’mol qilinadi yoki
muayyan vaqt davomida asta-sekin eskiradi.
Agar birovning mulkidan foydalanish qonun yoki shartnoma bilan belgilangan asoslar
bo‘lmay turib amalga oshirsa, bunday foydalanish qonunsiz foydalanish hisoblanadi. Masalan,
o‘g‘irlangan yoki yo‘qotilgan mulkdan foydalanish. Mulkni tasarruf etish huquqi -mulkning
yuridik taqdirini belgilash, ya’ni mulk yuzasidan boshqa shaxslar bilan bo‘ladigan huquqiy
munosabatni belgilash, o‘zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan huquqdir. Mulk egasi tasarruf
etish huquqiga binoan mulk yuzasidan xilma-xil bitimlar, shartnomalar, chunonchi, ashyoni
sotish, hadya qilish, ijaraga qo‘yish to‘g‘risida shartnomalar tuza oladi. Agar ashyo butunlay

keraksiz bo‘lib qolsa, mulk egasi bunday ashyoni tashlab yuborishi, o‘zidan biron-bir usul bilan
soqit qilishi mumkin. Bu huquq mulkdorga o‘z mol-mulkiga nisbatan qonunga zid bo‘lmagan
har qanday harakatlarni amalga oshirish, shu jumladan mol-mulkdan garov narsasi sifatida
foydalanishi yoki unga boshqacha yo‘llar bilan vazifa yuklash, uni begonalashtirish yoki mol-
mulkni boshqa-cha usul bilan tasarruf etish imkoniga ega bo‘ladi. Bu huquqning qo‘ldan ketishi
bilan mulkka nisbatan bo‘lgan egalik huquqi ham qo‘ldan ketadi. Masalan, mulkni omonatga
qo‘yishda ashyoni egallash huquqi, ijaraga berishda ashyoni egallash va undan foydalanish
huquqi birovga o‘tsa, ashyoning sotilishi yoki hadya qilinishida esa sub’ektiv mulk huquqining
har uch elementi: egallash, foydalanish va tasarruf etish huquqlari ham butunlay boshqa shaxsga
(ya’ni mulkdorga) o‘tadi.
Ayrim hollarda, chunonchi, mulkni yo‘qotish, o‘g‘irlatish hollarida mulk egasi o‘z mulkni
egallash, foydalanish va uni tasarruf etish imkoniyatidan mahrum bo‘lsa ham, egalik huquqini
qonunda belgilangan hollarda va muddatlarda o‘zi saqlab turadi. Fuqaroga tegishli mulk
o‘g‘irlatilganida uning kimning qo‘lida bo‘lishligi aniqlanganidan so‘ng qonun bilan belgilangan
uch yillik da’vo muddati davomida talab qilib olinishi mumkin. Aks holda mulkka nisbatan
bo‘lgan egalik huquqi yo‘qoladi. Umuman olganda mulkni tasarruf etish elementi kimda bo‘lsa,
shu shaxs (garchi mulkning qo‘lida, ya’ni egaligida yoki foydalanishida bo‘lmasa ham) mulkdor
hisoblanadi. Zero, tasarruf etish elementi mulkning shakli va huquqiy maqomiga qarab muayyan
hujjatlar (order, tilxat va h.k.) bilan tasdiqlanadi.
Mulk egalari o‘zlariga tegishli mulk huquqidan g‘ayriqonuniy maqsadlarda, birovning
zarariga foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Mulkdor huquqlari va vakolatlarining chegarasi O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 54-moddasida bayon qilingan bo‘lib, unga asosan mulkdor o‘z huquqlarini
amalga oshirishda ekologik muhitga zarar etkazmasligi, fuqarolar, yuridik shaxslar va davlatning
huquqlarini hamda qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzmasligi shart. Bu
konstitutsiyaviy norma FKning 172-moddasida batafsil talqin qilingan. Ushbu moddaga asosan
mulkdor o‘z mulkiy huquqlarini amalga oshirishda quyidagi shartlarga amal qilishi lozim:
1. Mulkdorning o‘z huquqlarini amalga oshirishi boshqa shaxs-larning huquqlarini va
qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlari-ni buzmasligi shart;
2. Qonunlarda nazarda tutilgan hollarda, shartlarda va doirada mulkdor boshqa shaxslar
uning mol-mulkidan cheklangan tarzda foydalanishiga yo‘l qo‘yishga majbur (masalan,
ko‘chmas mulk er uchastkasi egasi qo‘shni er uchastkasi egasi qo‘shni er uchastkasining
egasidan zarur hollarda, boshqa er uchastkalarining egalaridan ham o‘zganing er uchastkasidan
cheklangan holda foydalanish (servitut) huquqini berishni talab qilishga haqli. Odatda, servitut
piyodalar va transport yo‘li, elektr, aloqa, gaz yoki suv quvurlari o‘tkazish uchun zarur bo‘lishi
mumkin. Er uchastkasida servitut belgilanishi er egasini mulk huquqidan aslo mahrum qilmaydi.
Servitutdan foydalanuvchi bilan er uchastkasi egasi o‘rtasida servitut haqida bitim tuzilib, u
ko‘chmas mulkka oid bitimlar kabi ro‘yxat-dan o‘tkaziladi. Servitut belgilangan uchastkaning
egasi agar qonunda boshqa tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, servitut kimning foydasini ko‘zlab
belgilangan bo‘lsa, o‘sha shaxsdan uchastkadan foydalanganlik uchun mutanosib haq talab
qilishga haqlidir (FKning 173-moddasi);
3. Mulkdor o‘zining ustunlik mavqeini suiiste’mol qilishga, boshqa shaxslarning
huquqlarini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini kamsitadigan o‘zga harakatlarni
qilishga haqli emas;
4. Mulkdor o‘z huquqini amalga oshirganda fuqarolarning sog‘-lig‘iga va atrof-muhitga
zarar etkazishning oldini olish choralarini ko‘rishga majbur.

Mulk huquqining mazmunida nafaqat mulkdorning huquqlari, balki mol-mulkni saqlab
turish burchi ham yotadi. FKning 174-moddasiga asosan, o‘ziga qarashli mol-mulkni saqlash,
agar qonun hujjatlarida yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, mulk
egasining zimmasida bo‘ladi. Agar mulkdor bu majburiyatni bajarmasa, ba’zi hollarda uning
mulkiy huquqlari chegaralab qo‘yilishi yoki mol-mulk undan olib qo‘yilishi haqida da’vo
oldindan ogohlantirmasdan ham qo‘zg‘atilishi mumkin (Masalan, FKning 190-moddasida ko‘zda
tutilgan asoslar bo‘yicha).
Tadbirkorlik faoliyati sub’ektlarining mulk huquqi quyidagi umumiy tamoyillar asosida
rivojlanadi va himoya qilinadi
Ushbu tamoyillar O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida (36,53,54-moddalar),
FK (164, 165, 172, 228, 231-moddalari) va boshqa qonunlarda o‘z ifodasini topgan: Unga ko‘ra,
1. O‘zbekiston Respublikasida mulk daxlsiz, mulkdorning mulkiy huquqi qonun bilan
kafolatlanadi va mulkdor bu huquqlardan faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina
mahrum etilishi mumkin;
2. Iqtisodiyot samarali amal qilishiga va xalq farovonligining o‘sishiga yordam beradigan
har qanday shakldagi mulkchilik bo‘lishiga ruxsat berilishi;
3. Mulkchilikning hamma shakllari himoya qilinishi qonun bilan kafolatlanadi va ularning
teng rivojlanishiga sharoit yaratib berilishi:
4. Mulkdor o‘z mol-mulkiga nisbatan qonunga zid bo‘lmagan har qanday xatti-harakatlarni
o‘z xohishiga ko‘ra sodir etishga haqli.
5.Mulkiy huquqning amalga oshirilishi atrof-muhitga zarar etkazmasligi, fuqarolar,
korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va davlat huquqlarini buzmasligi hamda qonun bilan
qo‘riqlana-digan manfaatlarga putur etkazmasligi shart.
6. Har kim mulkdor bo‘lishga haqli.
T adbirkorlik (biznes) shartnomalari
S h artnomaga oid umumiy qoidalar. Tadbirkorlik (biznes) shartnomalari tushunchasi.
Shartnomaga oid umumiy qoidalar O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksida,
O‘zbekiston respublikasining « Tadbirkorlik yurituvchi sub’ektlar faoliyatining shartnomaviy-
huquqiy bazasi to‘g‘risida»gi qonunida 1
belgilangan.
O‘ zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 353, 354,355,356,357,358,359-
moddalarida shartnoma tushunchasi va shartnomaga oid qoidalar berilgan. Unga muvofiq i kki
yoki bir necha shaxsning fuqarolik huquqlari va burchlarini vujudga keltirish, o‘zgartirish yoki
bekor qilish haqidagi kelishuvi shartnoma deyiladi.
Shartnomalarga ushbu Kodeksning 9-bobida nazarda tutilgan ikki va ko‘p taraflama
bitimlar to‘g‘risidagi qoidalar qo‘llaniladi.
Shartnomadan kelib chiqqan majburiyatlarga, agar ushbu bobning qoidalarida va ushbu
Kodeksda shartnomalarning ayrim turlari to‘g‘risida bayon etilgan qoidalarda boshqacha tartib
nazarda tutilgan bo‘lmasa, majburiyatlar to‘g‘risidagi umumiy qoidalar qo‘llaniladi.
Ikkitadan ortiq taraflar tuzadigan shartnomalarga, bunday shartnomalarning
ko‘ptaraflamalik xususiyatiga zid bo‘lmasa, shartnoma to‘g‘risidagi umumiy qoidalar
qo‘llaniladi.
Fuqarolar va yuridik shaxslar shartnoma tuzishda erkindirlar.
1

Shartnoma tuzishga majbur qilishga yo‘l qo‘yilmaydi, shartnoma tuzish burchi ushbu
Kodeksda, boshqa qonunda yoki olingan majburiyatda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
Taraflar qonun hujjatlarida nazarda tutilmagan shartnomani ham tuzishlari mumkin.
Taraflar turli shartnomalarning elementlarini o‘z ichiga oladigan shartnoma (aralash
shartnoma) tuzishlari mumkin. Aralash shartnoma bo‘yicha taraflarning munosabatlariga, agar
taraflarning kelishuvidan yoki aralash shartnomaning mohiyatidan boshqacha tartib
anglashilmasa, elementlari aralash shartnomada bo‘lgan shartnomalar to‘g‘risidagi qoidalar
qo‘llaniladi.
Shartnomaning shartlari taraflarning xohishi bilan belgilanadi, tegishli shartning mazmuni
qonun hujjatlarida ko‘rsatib qo‘yilgan hollar bundan mustasno.
Shartnomaning sharti taraflar kelishuvida boshqacha tartib belgilab qo‘yilmaganligi tufayli
qo‘llaniladigan norma (dispozitiv norma)da nazarda tutilgan hollarda taraflar o‘zaro kelishib,
uning qo‘llanishini bekor qilishlari yoki unda nazarda tutilganidan boshqacha shartni
belgilashlari mumkin. Bunday kelishuv bo‘lmaganda shartnomaning sharti dispozitiv norma
bilan belgilanadi.
Agar shartnoma shartlari taraflar yoki dispozitiv norma bilan belgilab qo‘yilgan bo‘lmasa,
tegishli shartlar taraflar o‘rtasidagi munosabatlarga nisbatan qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan ish
muomalasi odatlari bilan belgilanadi.
Haq evaziga va tekinga tuziladigan shartnomalar sh artnoma bo‘yicha taraf o‘z burchlarini
bajarganligi uchun haq olishi yoki unga boshqa muqobil to‘lov to‘lanishi lozim bo‘lsa, bunday
shartnoma haq evaziga tuzilgan shartnoma bo‘ladi.
Shartnoma bo‘yicha bir taraf ikkinchi tarafga undan haq yoki boshqa muqobil to‘lov
olmasdan biron narsani berish majburiyatini olsa, bunday shartnoma tekinga tuzilgan shartnoma
hisoblanadi.
Agar qonun hujjatlaridan, shartnomaning mazmuni yoki mohiyatidan boshqacha hol
anglashilmasa, shartnoma haq evaziga tuzilgan shartnoma hisoblanadi. Baho sh artnomani
bajarganlik uchun taraflarning kelishuvi bilan belgilangan bahoda haq to‘lanadi. Qonunda
nazarda tutilgan hollarda tegishli vakolatga ega bo‘lgan davlat organlari belgilaydigan yoki
tartibga soladigan baholar (tariflar, rassenkalar, stavkalar va h.k.) qo‘llaniladi.
Shartnoma tuzilganidan keyin bahoni o‘zgartirishga qonun hujjatlari yoki shartnomada
nazarda tutilgan hollarda va shartlarda yo‘l qo‘yiladi. Haq to‘lashni nazarda tutadigan
shartnomada baho nazarda tutilmagan va shartnoma shartlari bo‘yicha belgilanishi mumkin
bo‘lmagan hollarda shartnomani bajarganlik uchun o‘xshash vaziyatlarda odatda shunday
tovarlar, ishlar yoki xizmatlar uchun olinadigan baho bo‘yicha haq to‘lanishi kerak.
SHartnomaning amal qilishi sh artnoma tuzilgan paytidan boshlab kuchga kiradi va taraflar
uchun majburiy bo‘lib qoladi. Taraflar o‘zlari tuzgan shartnomaning shartlarini ularning
shartnoma tuzishidan oldin vujudga kelgan munosabatlariga nisbatan qo‘llaniladi deb belgilab
qo‘yishga haqlidirlar. Qonunda yoki shartnomada shartnomaning amal qilish muddati tugashi
taraflarning shartnoma bo‘yicha majburiyatlari bekor bo‘lishiga olib keladi, deb belgilanishi
mumkin. Bunday shart yozib qo‘yilmagan shartnoma taraflar majburiyatni bajarishining
shartnomada belgilab qo‘yilgan oxirgi muddatigacha amal qiladi, deb hisoblanadi.
Shartnomaning amal qilish muddati tugashi taraflarni uni buzganlik uchun javobgarlikdan
ozod qilmaydi. Ommaviy shartnoma t ashkilot tomonidan tuzilgan hamda uning bunday tashkilot
o‘z faoliyati xususiyatiga ko‘ra o‘ziga murojaat qiladigan har bir shaxsga nisbatan amalga
oshirishi shart bo‘lgan tovarlar sotish, ishlar bajarish yoki xizmatlar ko‘rsatish sohasidagi
vazifalarini (chakana savdo, umumiy foydalanishdagi transportda yo‘lovchi tashish, aloqa
xizmati, energiya bilan ta’minlash, tibbiy xizmat, mehmonxona xizmati va sh.k.) belgilab

qo‘yadigan shartnoma ommaviy shartnoma deyiladi. Bunday tashkilot ommaviy shartnoma
tuzishda bir shaxsni boshqa shaxsga nisbatan afzal ko‘rishga haqli emas, qonun hujjatlarida
nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
Tovarlar, ishlar va xizmatlarning bahosi, shuningdek ommaviy shartnomaning boshqa
shartlari hamma iste’molchilar uchun bir xil qilib belgilanadi, qonun hujjatlarida
iste’molchilarning ayrim toifalari uchun imtiyozlar berilishiga yo‘l qo‘yiladigan hollar bundan
mustasno. Tashkilotning iste’molchiga tegishli tovarlarni berish, xizmatlar ko‘rsatish, uning
uchun tegishli ishlarni bajarish imkoniyati bo‘la turib ommaviy shartnoma tuzishdan bosh
tortishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Qonunda nazarda tutilgan hollarda O‘zbekiston Respublikasi
Hukumati ommaviy shartnomalarni tuzish va bajarishda taraflar uchun majburiy bo‘lgan
qoidalar (namunaviy shartnomalar, qoidalar va h.k.) chiqarishi mumkin.
SHartnomaning namunaviy shartlari sh artnomada uning ayrim shartlari tegishli turdagi
shartnomalar uchun ishlab chiqilgan namunaviy shartlar bilan belgilanishi nazarda tutilishi
mumkin. Shartnomada namunaviy shartlarga havola qilinmagan hollarda bunday namunaviy
shartlar taraflarning munosabatlariga ish muomalasi odatlari sifatida qo‘llaniladi. Namunaviy
shartlar namunaviy shartnoma yoki ushbu shartlarni o‘z ichiga oluvchi boshqa hujjat shaklida
ifodalanishi mumkin.
O‘ zbekiston respublikasining « Tadbirkorlik yurituvchi sub’ektlar faoliyatining
shartnomaviy-huquqiy bazasi to‘g‘risida»gi qonunida esa tadbirkorlik shartnomasi tushunchasi
berilgan. Unga ko‘ra, t araflardan biri shartlashilgan muddatda tadbirkorlik faoliyati sohasida
tovarlarni berish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar ko‘rsatish majburiyatini oladigan, ikkinchi taraf
esa tovarlarni, ishlarni, xizmatlarni qabul qilib olish va ularning haqini to‘lash majburiyatini
oladigan kelishuv tadbirkorlik shartnomasi deyiladi. 3-modda.
Tadbirkorlik (biznes) faoliyatida shartnoma viy munosabatlarining asosiy tamo y illari.
Tadbikorlik faoliyati sohasidagi shartnomaviy munosabatlarning asosiy prinsiplari
quyidagilardan iborat:
tadbirkorlik shartnomalarini tuzishning erkinligi;
taraflarning o‘zaro manfaatdorligi;
shartnoma intizomiga rioya etish;
taraflarning o‘zaro mulkiy javobgarligi.
Tadbirkorlik shartnomalari subektlari, ularning huquq va majburiyatlari.
Tadbirkorlik shartnomalarining sub’ektlari yu ridik shaxslar, shuningdek yuridik shaxs
tashkil etmagan holda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan jismoniy shaxslar tadbirkorlik
shartnomalarining sub’ektlari (taraflari) bo‘ladi. Tadbirkorlik shartnomasi taraflari belgilangan
tartibda quyidagi huquqlarga ega:
tadbirkorlik shartnomalarini tuzish, bajarish, o‘zgartirish va bekor qilish munosabati bilan
zarur bo‘lgan ma’lumotnomalar va boshqa hujjatlarni so‘rash va olish;
tadbirkorlik shartnomalarini tuzish, bajarish, o‘zgartirish va bekor qilish bilan bog‘liq
masalalar yuzasidan ekspertlarning yozma xulosalarini so‘rash va olish, mutaxassislar bilan
maslahatlashish;
davlat organlari va boshqa organlarga, mansabdor shaxslarga iltimosnomalar bilan
murojaat etish hamda shikoyatlar berish va ulardan asoslantirilgan yozma javoblar olish;
boshqa tarafning iqtisodiy ahvoli, nufuzi va ishchanlik jihatlari xususidagi ma’lumotlarni
to‘plash;

tadbirkorlik yurituvchi sub’ektlarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya
qilishning qonunda nazarda tutilgan vositalari va usullarini qo‘llash.
Tadbirkorlik shartnomasining taraflari qonun hujjatlarida va shartnomada nazarda tutilgan
o‘zga huquqlarga ham ega bo‘lishlari mumkin.
Tadbirkorlik shartnomasi taraflari quyidagi majburiyatlarga ega :
tadbirkorlik shartnomalari to‘g‘risidagi qonun hujjatlarining talablariga rioya etishlari;
qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda tadbirkorlik shartnomalarining o‘z vaqtida
tuzilishini ta’minlash;
tuzilgan tadbirkorlik shartnomalari bo‘yicha zimmalariga olingan majburiyatlarni o‘z
vaqtida va tegishli tartibda bajarishlari shart. Tadbirkorlik shartnomasi taraflari qonun
hujjatlarida va shartnomada nazarda tutilgan boshqa majburiyatlarga ham ega bo‘ladi.
Tadbirkorlik shartnomalarini tuzish, ijro qilish, o‘zgartirish va bekor qilish.
Tadbirkorlik shartnomasini tuzish qoida tariqasida taraflardan birining oferta (shartnoma
tuzish haqida taklif) yo‘llashi va ikkinchi taraf uni akseptlashi (taklifni qabul qilishi) yo‘li bilan
tuziladi. Agar taraflar o‘rtasida shartnomaning barcha muhim shartlari bo‘yicha kelishuvga
erishilgan bo‘lsa, tadbirkorlik shartnomasi tuzilgan deb hisoblanadi .
Tadbirkorlik shartnomasi shartnoma shartlariga hamda qonun hujjatlarining talablariga
muvofiq ravishda, bunday shartlar va talablar bo‘lmagan hollarda esa ish muomalasi odatlariga
muvofiq bajarilishi lozim. Tadbirkorlik shartnomasining bajarilishi neustoyka, garov,
qarzdorning mol-mulkini ushlab qolish, kafillik, kafolat, zakalat hamda qonun hujjatlari yoki
shartnomada nazarda tutilgan boshqacha usullar bilan ta’minlanishi mumkin. Tadbirkorlik
shartnomasini o‘zgartirish va bekor qilish a gar qonun hujjatlarida yoki shartnomada boshqacha
tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, tadbirkorlik shartnomasi taraflarning kelishuviga muvofiq
o‘zgartirilishi va bekor qilinishi mumkin. Tadbirkorlik shartnomasi qanday shaklda tuzilgan
bo‘lsa, taraflarning uni o‘zgartirish yoki bekor qilish to‘g‘risidagi kelishuvi ham shunday
shaklda amalga oshiriladi.
Tadbirkorlik shartnomasini bajarishdan bir taraflama bosh tortishga yoki tadbirkorlik
shartnomasining shartlarini bir taraflama o‘zgartirishga yo‘l qo‘yilmaydi, qonun hujjatlarida yoki
shartnomada nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Taraflardan birining talabi bilan
tadbirkorlik shartnomasi tadbirkorlik sudining qaroriga binoan faqat ikkinchi taraf tadbirkorlik
shartnomasini jiddiy ravishda buzgan yoxud qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa
hollarda o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin. Taraflardan birining tadbirkorlik
shartnomasini buzishi ikkinchi tarafga u tadbirkorlik shartnomasi tuzishda umid qilishga haqli
bo‘lgan narsadan ko‘p darajada mahrum bo‘ladigan qilib zarar etkazishi tadbirkorlik
shartnomasini jiddiy buzish hisoblanadi. Bir taraf shartnomani o‘zgartirish yoki bekor qilish
haqidagi taklifga ikkinchi tarafdan rad javobi olganidan keyingina yoki taklifda ko‘rsatilgan
yoxud qonunda yoki shartnomada belgilangan muddatda, bunday muddat bo‘lmaganida esa
o‘ttiz kunlik muddatda javob olmaganidan keyin, tadbirkorlik shartnomasini o‘zgartirish yoki
bekor qilish to‘g‘risidagi talabni sudga taqdim etishi mumkin
Davlat mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining shartnomaviy munosabatlarni
tartibga solishdagi o‘rni.
Mahalliy davlat hokimiyati organlari o‘z vakolatlari doirasida:

davlat ehtiyojlari uchun tovarlar etkazib berish, ishlar bajarish, xizmatlar ko‘rsatish
shartnomalarini, shuningdek kontraktatsiya shartnomalarini tuzish va bajarish ishlarini
muvofiqlashtirib boradi;
tadbirkorlik yurituvchi sub’ektlar o‘rtasidagi shartnoma munosabatlarini rivojlantirish
uchun sharoit yaratish chora-tadbirlarini ko‘radi. Davlat boshqaruv organlari o‘z vakolatlari
doirasida:
tadbirkorlik shartnomalarini tuzishda yordam ko‘rsatadi;
tadbirkorlik shartnomalari hamda ularni bajarishning ahvoli to‘g‘risidagi statistika
ma’lumotlarini umumlashtiradi;
qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda tadbirkorlik shartnomalarining bajarilish
jarayonini nazorat qilib turadi;
tadbirkorlik yurituvchi sub’ektlar yuridik xizmatlarining ishini tashkil etishga, yuridik
maslahatchilarning malakasini oshirishga ko‘maklashadi;
tadbirkorlik shartnomasini tuzish, bajarish, o‘zgartirish va bekor qilish jarayonida qonun
hujjatlarining buzilishiga yo‘l qo‘yilganligi fakti aniqlangan taqdirda, aybdor shaxslarni
belgilangan tartibda javobgarlikka tortish masalasini qo‘yadi.

III. XULOSA.
Xulasa o‘rnida shni aytib o‘tishimiz lozmki, tadbirkorlarning to‘lovga qobiliyatsizligi va
bankirotlilik masalalari bugungi rivojlaninib borayotgan mustaqil yangi O‘zbekistonni
taraqqiyotiga ulkan iqtisodiy rivoji uchun hissa qo‘shib kelayotgan tadbirkorlar va tadbirkorlik
subyektlarining faoliyatida yuzaga keladigansud tomonidan e’tirof etilgan, qarzdorning pul
majburiyatlari bo‘yicha kreditorlar talablarini to‘la hajmda qanoatlantirishga va (yoki) soliqlar
hamda yig‘imlar bo‘yicha o‘z majburiyatlarini to‘la hajmda bajarishga qodir emasligi ya’ni
to‘lovga qobiliyatsizligi yuzasidan bu kelib chiqadigan ijtimoiy va iqtisodiy munosabatlarni o‘z
ichiga qamrab oluvchi masalalarni hal etish uchun bu tadbirkorlik subyektlarining tolovga
qobiliyatsizligi oqibatida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan iqtisodiy ahamiyatga molik bo‘lgan va
huquqiy munosabatlarni bilishimiz va amalyotga tadbiq etishimizni hozirgi zamon talabi
darajasiga aylaninib bormoqda.
Jismoniy va YaTTning to‘lovga qobiliyatsizligi to‘g‘risida fikr yuritib xulosa yuritadigan
bo‘lsak, albatta biz enng avvalo to‘lovga qobiliyatsizligi bilan bog‘liq munosabatlarga nisbatan
O‘zbekiston Respublikasining “To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida”gi qonunni 1, 2, 3, 5, 6 va 7-
boblarining tegishli qoidalari qo‘llaniladi. Ushbu qonun asosida jismoniy shaxsning to‘lovga
qobiliyatsizligi alomatlarini aniqlash va qanday yuzaga kelishini quyidagicha asoslab beradi;
qarzdor jismoniy shaxsning pul majburiyatlari bo‘yicha kreditorlar talablarini qanoatlantirishga
va yoki soliqlar hamda yig‘imlar bo‘yicha o‘z majburiyatini to‘liq hajmda bajarishga qodir
emasligi, agar tegishli majburiyatlar va yoki to‘lov majburiyatlari yuzaga kelgan kundan
e’tiboran uch oy ichida qarzdor jismoniy shaxs tomonidan bajarilmagan hamda qarzdor jismoniy
shaxsga nisbatan talablar bazaviy hisoblash miqdorining kamida ikki yuz barobarini tashkil etsa,
qarzdor jismoniy shaxsning to‘lovga qobiliyatsizligi alomatlari hisoblanishini asoslab beradi va
jismoniy va yuridik shaxslarning faoliyatlarida yuzaga kelishi mumkin bo‘lga yuqorida aytib
o‘tilga to‘lovga qobiliyatsizlik holatlarini oldini olishga qaratilib o‘zganishligimiz lozmdir.
Tadbirkorlik faoliyatining mulkiy asoslariga ta’rif va xulosa berib o‘tadigan bo‘lsak bu
tushunchaga qonunqn quyidagicha tariff berib O‘zbekiston Respublikasi FKning 207-
moddasiga asosan xusu-siy mulk huquqi shaxsning qonun hujjatlariga muvofiq tarzda qo‘lga
kiritgan mol-mulkka egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqidir. Ya’ni u
meros tariqasida, ishlab chiqarishda o‘z mehnati bilan shaxsan ishtirok etish, tadbirkorlik
faoliyatini amalga oshirish, bitimlar tuzish, yollanma mehnatdan foydalanish tartibida hamda
qonunda ta’qiqlab qo‘yilmagan boshqa asoslarda olgan huquqidir.Shuningdik bu huquqlar
asosida tadbirkorlik subyektlari balki jismoniy va yuridik shaxslar ham o‘zining mulkiga
bo‘lgan huquqlarini yuzga keltirish egalik qilish, foydalanish va tasarruf etishi belgilab qonuniy
himoya qilinadi.
Shartnomalar haqida xulosa yuritishda asosiysi tadbirlorlik subyektlari va jismoniy va
yuridik shaxslarning shartnoma tuzish va ular u o‘rtasidagi huquq va majburiyatlarni vujudga
keltirish asoslari va qanday shakllarda tuzilishi qanday huquqlarni vujudga kelishi, qanday
imtiyozlar berishi haqida amaliy va nazariy bilimlarga ega bo‘lishimiz kerak. Shartnomalarga
ikki va ko‘p taraflama bitimlar to‘g‘risidagi qoidalar qo‘llaniladi. Shartnomadan kelib chiqqan
majburiyatlarga,.Ikkitadan ortiq taraflar tuzadigan shartnomalarga, bunday shartnomalarning
ko‘ptaraflamalik xususiyatiga zid bo‘lmasa, shartnoma to‘g‘risidagi umumiy qoidalar
qo‘llaniladi..Taraflar qonun hujjatlarida nazarda tutilmagan shartnomani ham tuzishlari mumkin.
Bunday shartnomalar tuzish albatta jismoniy va yuridik shaxslar nafaqat tadbirkorlik
subyektlarining faoliyati rivoji uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib xizmat qilishi va o‘zaro
manfaat keltirishi nuqtai nazaridan ham amalga oshirilishi shartnoma taraflarining manfaatlari
yo‘lida xizmat qiladi.

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1. O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyasi. Toshkent.. 30.04.2023-yil. 53-bet.
2. Tadbirkorlik huquqi. Z.O. Kuvandikov. O‘quv qo‘llanma. - Samarqand, SamDU
nashri, - 2023. – 420 bet.
3. Tadbirkorlik (biznes) huquqi. Darslik. Mualliflar jamoasi. – T . TDYU,, 2018. -296
bet.
4. O‘zbekiston Respublikasi Fuqorolik Kodeksi T. “Yuridik adabiyotlar publish”
01.03.1997-yil. 792 bet.
5. O‘zbekiston respublikasi “ Tadbirkorlik subyektlari erkinligining kafolatlar
to‘g‘risida”gi qonuni ,02.05.2012-yil.,O‘RQ328-sonli.
6. O‘zbekiston respublikasining “Tadbirkorlik subyektlarini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish
va hisobga qo‘yish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi . 26.12.2016-yildagi
qonuni.
7. O‘zbekiston Respublikasining “To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida”gi yangi qonuni,
12.04.2022-yildagi O‘RQ-763-sonli qonuni.
8. O‘zbekiston Respublikasining “o‘zbekiston respublikasida mulkchilik to‘g‘risida”gi
o‘zbekiston respublikasi qonuniga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish haqida”gi
07.05.1993-yildagi 851-12-son qonuni.

Tadbirkorlarning to‘lovga qobiliyatsizligi sohasidagi munosabatlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish