Tadqiqot metodi va metodologiyasi 11 - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	61.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tadqiqot metodi va metodologiyasi 11

Купить

MAVZU: TADQIQOT METODI VA METODOLOGIYASI
Reja:
1. Usul (metod) tushunchasi. Ilmiy tadqiqot va usul. Metodologiya tushunchasi
2. Tadqiqot usullari tasnifi
3. Eksperiment va uning turlari
4. Xulosa
5. Foydalanilgan adabiyotlar

Bilish inson faoliyatini bir ko‘rinishi bo‘lib, shu faoliyat natijasida narsa va
hodisalar to‘g‘risida tasavvurlar, obrazlar, tushunchalar hosil bo‘ladi, ularning
tizimlashgan majmuasi bilimda ifodalanadi. Tasavvur va tushunchalarni bir – bir
bilan bog‘laydigan, yakka tushunchalardan umumiy tushunchalarni hosil qiladigan
ruhiy jarayon tafakkurdir.
Inson voqelikni o‘zlashtirar va o‘rganar ekan, uning faoliyatiga yordam
beradigan vositalar, hatti-harakat tamoyillari, qoidalari shakllanadi, ya’ni faoliyat
usuli vujudga keladi. Dastlab, amaliyot usullari, keyinchalik ta’lim, fan sohalarida
aqliy faoliyat usullari ishlab chiqildi.
Shunisi e’tiborliki, yunon tilida usul (methodos – tadqiqot yo‘li, nazariya ,
ta’limot) nazariy faoliyat qoidasi (tamoyili) ma’nosini bildirsa, arab tilidan olingan
«usul» so‘zi ko‘proq amaliy faoliyat yo‘lini, ya’ni, bir narsani yuzaga chiqarish,
amalga oshirish yo‘li, harakat tarzi, tartibi ma’nolarini ifodalaydi.
Shunday qilib, faoliyat mavjud ekan, faoliyatni yo‘naltiradigan usul ham
mavjud bo‘ladi. Mehnat tajribasining umumlashmasi bo‘lgan muntazam
takrorlanadigan faollik tartibi, qoidalari asrlar davomida shakllangan. Shu bilan
birga aqliy mehnat sohasida ham ixtisoslashgan faoliyat usullari vujudga kelib,
ular bilish va tadqiq qilish usullarini paydo bo‘lishi uchun zamin bo‘lib xizmat
qilishgan.

Usul – bu amaliy yoki nazariy natijaga erishish maqsadida tatbiq qilinadigan
tushuncha, qoida va tamoyillar tizimidir. Bunday tizimdan foydalanish
faoliyatimizga oqilonalik, tartibot , yo‘nalish va energetik yutuq beradi.
Haqiqatan ham faoliyatning qaysi sohasida bo‘lmasin, usuldan foydalanish bir
qator ijobiy natijalarni beradi:
- inson faoliyatini tartiblashtiradi;
- natijaga erishish yo‘lini qisqartiradi;
- faollik yoki izlanish energiyasini tejash imkoniyatini beradi;
- samaradorlik koefitsiyentini bir necha barobar ko‘paytiradi.
Usul faoliyat samaradorligini ta’minlaydigan tizimli qurol ekan, uning
unsurlari aqliy, amaliy va texnologik amallar, qoidalar va vositalardan tashkil
topgan. Tabiiy-ki, ilmiy tadqiqotda aqliy faoliyat qoidalari, tamoyillari ustuvor
o‘rinni egallaydi.
Tadqiqot usulini turi, hislati o‘rganilayotgan ob’ektning tuzilishi, aniqrog‘i,
murakkabligi bilan bog‘langan. Izlanish ob’ekti qanchalik murakkab bo‘lsa,
shunchalik takomillashgan bilish shakllari va usullarni tatbiq qilishga to‘g‘ri
keladi.
Usulda ob’ektiv (ob’ektni mazmunidan kelib chiqish, xossalari va
parametrlari mavjudligini hisobga olish) va sub’ektiv (izlanish maqsadi, vositalari
va qoidalari mujassamlangan yondashuv, tizim) tomonlar birligi mavjud ekan, u
ishlab chiqiladi. Shu bois, olimlar har doim tadqiqot usuli masalalari bilan
shug‘ullanishgan.
O‘yg‘onish davrini buyuk olimi G.Galiley oldingi asrlarda hukm surgan
sxolastik ilmi an’analarini ko‘zda to‘tib, haqiqatni izlashda mushohadali
mulohazalarga tayanish, tan olingan obro‘li allomalar yozishgan matnlarga ixtibos
keltirish emas, balki kuzatish va tajribaga asoslanish zarurligini ta’kidlagan. Shu
bilan birga , olimni fikricha ob’ekt haqida ishonchli bilimga ega bo‘lish uchun
kuzatish usuli bilan cheklanmasdan, rezolyutiv (tahliliy) va kompozitiv (sintetik,
umumlashtiruvchi) usullarni birga qo‘shib tadqiqot olib borish kerak.

Ayni paytda barcha tadqiqot sohalarigaga tatbiq qilinishi mumkin bo‘lgan
universal izlanish usulini ishlab chiqishga qaratilgan urinishlar paydo bo‘ldi.
Fransuz olimi va faylasufi R.Dekart (1596-1650) shunday usul sifatida har qanday
narsani shubha ostiga olish usulini tavsiya qildi. Bu usulning asosiy qoidalari:
1.Ishonchli bo‘lmagan bilimni haqiqat sifatida qabul qilmaslik, mulohaza
tarkibiga aniq, shubha tug‘dirmaydigan hukmlarni kiritish kerak.
2. Tadqiqot qilinayotgan har bir muammoni aniq anglash imkoniyatini
beradigan darajada qismlarga bo‘lish kerak.
3. Predmetni izchil, bir tartibda o‘rganish, birlamchi, sodda unsurlarini
aniqlashdan murakkab xossani tadqiq qilishga bosqichma-bosqich o‘tish lozim.
4.Natijaga nisbatan bo‘lgan ishonchni mustahkamlash uchun tadqiqotda
uchraydigan ziddiyat va nomuvofiqliklarni to‘la ro‘yxatini tuzish, paydo
bo‘lganlarini aniqlab, bartaraf etish kerak.
Universal tushuntirish usuli bo‘lishga da’vo qilgan yana bir usullardan biri
mexanitsizm bo‘lib, bu usulga nihoyatda keng ma’no berish asosida barcha
narsalarning xossalari va harakati mexanik qonuniyatlarni amal qilishi bilan
belgilanadi, degan g‘oya yotadi.
XX asrda klassik fanlar paradigmasidan noklassik izlanish paradigmasiga
o‘tish,qo‘llanilayotgan uslubiy yondashuvlar xilma-xilligi sharoitida universallikka
da’vo qiladigan tadqiqot usulini bo‘lishi mumkin emasligi ayon bo‘ldi.
Ob’ektlarni, shu jumladan inson yaratgan sun’iy muhit va tuzilmalarni
cheksiz xilma-xilligi, izlanish predmeti doirasiga oldin ma’lum bo‘lmagan tizimlar
va xossalarni to‘xtovsiz kiritilishi uslubiy yondashuv plyuralizmi, ya’ni, tadqiqot
usullarini gorizontal va vertikal xilma-xilligi g‘oyasini qaror topishiga olib keldi.
Hox tabiiy fanlarda, hox ijtimoiy-gumanitar fanlarda bo‘lmasin tadqiqot
jarayoni va izlanish tadbirlarini turli daraja va bosqichlarga bo‘linib ketishi, hatto
bir tadqiqot dasturi doirasida induksiya va deduksiya , analiz va sintez, analogiya,
mavhumlashtirish va boshqa usullarni izchil tatbiq qilish zaruriyatini taqozo
etmoqda.

Ko‘rinib turibdiki, tadqiqot va usul o‘rtasida uzviy bog‘lanish mavjud.
Tadqiqot yangi xossalar, hodisalar va qonuniyatlarni ochadi, ularni ifodalaydigan
g‘oyalar, tushunchalar, tamoyillar ishlab chiqiladi. Keyingi tadqiqotlarda bu
tushunchalar va tamoyillar uslubiy qoida, tushuntirish usuli rolini o‘ynaydi.
Masalan, 1924 yilda fransuz olimi Lui de Broyl atom fizikasi yo‘nalishi bo‘yicha
o‘tkazilagan tadqiqotlar natijasini umumlashtirib elementar zarrachalarning
korpuskulyar – to‘lqin dualizmi g‘oyasini olg‘a surdi. Aniqlanishicha, har bir
elementar zarracha ayni vaqtda ham korpuskulyar (modda), ham to‘lqinli
(maydon) xossasiga ega.
Korpuskulyar – to‘lqin dualizmini har tomonlama tahlil qilib , nemis olimi
V.Geyzenberg 1927 yilda nomuayanlik tamoyilini ishlab chiqdi. Tamoyilning
mazmuni shunday iboratki, mikrozarracha bo‘lgan elektronni koordinatasi va
impulsini bir vaqtda baravariga o‘lchash, aniqlash mumkin emas.
Elektronning fazoviy koordinatasini aniqlash ayni vaqtda impulsning
qiymatini topishni imkonsiz qiladi va aksincha, impulsning qiymatini har qancha
aniqlik bilan topilsada elektronning fazoviy koordinatasini aniq belgilash mumkin
emas.
Gap asbob-uskuna yoki matematik hisoblash usulini kamchiligida emas.
Elektron ikki xil, o‘zaro ziddiyatli xossaga – zarracha va to‘lqinli hislatga ega. Shu
bois, ayni vaqtda elektronning (shu jumladan boshqa mikrozarrachalarning) ham
impulsi, ham fazoviy koordinatalari qiymatini baravariga aniq belgilash,yuqorida
qayd qilinganidek, mumkin emas.
Geyzenberg kashf etgan nomuayanlik tamoyili yadro fizikasida usul
darajasiga ko‘tarilib, unga ko‘ra tadqiqot natijalarini qayd qilishda koordinata va
impuls qiymatlari faqat bir-birini to‘ldirishi mumkinligini hisobga olish talab
qilinadi.Tadqiqot usuli izlanish samaradorligini ko‘taradigan muhim omildir.
Shuning uchun tadqiqot dasturi ishlab chiqilganda tatbiq qilinadigan usullar,
ularning izlanish ob’ekti va predmetiga muvofiqligi ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqot usullarini tanlashda bir qator metodologik talablarni inobatga olish
lozim:

- izlanish predmeti , maqsadi va vazifalarini belgilash;
- o‘rganilayotgan ob’ektning sifat va miqdoriy xususiyatlarini aniqlab
tadqiqot strategiyasini tuzish;
- izlanishda tatbiq qilinadigan har bir usulni o‘rni va funksiyalarini belgilash;
- tadqiqot usullaridan foydalanish tartibini ishlab chiqish kabi qoidalar
bajariladi.
Tadqiqot usuli ob’ektga berilgan savolga javob olish vositasidir. Javoblar
miqdor, qiymat, koeffitsiyent, model, umumlashma, xulosa, tushuncha shaklida
ifodalandi. Natijada ob’ekt, uning xossalari va qonuniyatlari haqida aniq, konkret
tasavvur hosil qilamiz, nazariy, amaliy, texnolgogik tavsiya va loyihalar ishlab
chiqish imkoniyatiga ega bo‘lamiz.
Fanlararo tadqiqot metodlari- asosan fan sohalari tutashgan joyda amal
qiladigan (metodologiyaning turli darajasi elementlarini birlashtirish natijasida
yuzaga kelgan) bir qancha sintetik va integrative usullar majmui. Mazkur metod-
lar kompleks ilmiy dasturlami amalga oshirishda keng foydalaniladi.
Boshqa bir guruh olimlar ilmiy tadqiqotlaming mavzularini tanlash erkinligi
hech bo‘lmasa ulaming qimmatligi tufayli cheklanishi lozim, deb hisoblaydilar.
Jamiyat olimlarga o‘z qiziqishlarini qondirish uchun jamoatning ko‘p miqdordagi
mablag‘larini sarflash imkoniyatini bera olmaydi. Ammo eng muhimi - fanda
insoniylikka va axloqiy me’yorlarga zid bo‘lgan tadqiqot metodlari va vositalari
taqiqlanishi, oqibatlari insoniyatning mavjudligiga biron-bir tarzda tahdid
soladigan,
ekologik, ijtimoiy, genetik va boshqa xil halokatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan
eksperimentlar yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan bir hol deb e’tirof etilishi lozim.
Umumiy mulohazalardan kelib chiqib, olimlarda ilmiy tadqiqotlaming cheksiz
erkinligi bo‘lishi mumkin emasligini (va hech qachon bo‘lmaganligini ham) tan
olish zarur. Umummadaniy, eng avvalo, axloqiy qadriyatlar fanni rivojlantirish
manfaatlaridan ustun turadi. Odamlar qo‘liga tabiatga va insonning o‘ziga ta’sir
ko‘rsatishning ilgari olimlar hatto orzu qilishlari ham mumkin bo‘lmagan o‘ta
qudratli vositalarini beruvchi hozirgi zamon fani uchun esa bu, ayniqsa, muhimdir.

Ilmiy tadqiqot erkinligi insoniyatning mavjudligi uchun xavfli bo‘lgan ilmiy
eksperimentlarga tatbiq etilishi, hech shubhasiz, mumkin emas. Bu sog‘lom
fikrlovchi odamlar, shu jumladan, fan odamlarida ham e’tiroz uyg‘otmasa kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Umummetodologik adabiyotlar
1. Karimov LA. Asarlar to‘plami.l-21-jildlar. - Т .: ≪ 0‘zbekiston ≫ , 1996-2013.
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. - Т .: ≪ Ma’naviyat ≫ ,
2008. 79-b.
3. Karimov LA. 0 ‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. - Т .:
≪ 0‘zbekiston ≫ , 2012. -440-b.
4. Аристотель. Сочинения. В 4 т., т. 4. - М.: Мысль, 1983, 376-644 с.
5. Ал-Хоразми Мухаммад ибн Муса. Математические трактаты. - Ташкент:
Фан, 1983, 225с.
6. Абу Али Ибн Сина. Избранное в 2-х томах . Восточная философия (ал-
Хикма ал - машрикийа). Руководство по философии ( Китаб ал - хидая).
Трактат об определениях (ар-Рисала фи-л- худуд) Трактат об этике (ар-
Рисала фи-л-ахлак). -Душанбе, Ашгабат: Культурный центр Посольства ИРИ
вТуркменистане, 2003,185 с.
7. Абдуллаева М., Покачалов Г. Философские проблемы методологии науки.
- Т.: Отдел Института философии и права им. И . М . Муминова АН РУз , 2006,
5 с .
8. Aripov М . Informatika va hisoblash texnikasi asoslari - Т .: Universitet, 2001,
306b.
9. Azizqulov A.A. Ilmiy ijodiyotida ratsionallik va noratsionallik: konseptual
tahliliy yondashuvlar: Dis. ... Fal. fan. nom.; 0‘zR Oliy va o‘rta maxsus ta'lim
vazirligi, Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat un-ti. - Samarqand, 2007,
146-b.

Tadqiqot metodi va metodologiyasi 11

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish