Tadqiqot metodlariga qo‘yiladigan talablar - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	51.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Tadqiqot metodlariga qo‘yiladigan talablar

Купить

Tadqiqot metodlariga qo`yiladigan talablar
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………...…................................ 3
I BOB. Tadqiqot metodlari……………………………….......................... 5
1.1 Ilmiy tadqiqot metodlaring
tavsifi………………………………………. 5
1.2 Pedagogika fanining ilmiy tadqiqot metodlari haqida tushuncha …....... 11
II BOB. Ilmiy tadqiqot metodlariga qo’yiladigan talablar. ………….. 14
2.1 Maktab hujjatlarini tahlil qilish metodi ..................................................... 14
2.2 Eksperiment metod ……………………………………………………... . 16
XULOSA............................................................................................. ............. 2 4
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI…………… ………. 2 5
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Har bir predmet uning metodlari bilan chambarchas
bog‘langan. Fan metodlari uning metodologiyasiga mohiyati va prinsiplariga
bog‘liq bo‘ladi.
Pedagogikaning bunday mustahkam va ishonchli falsafiy asosi dialektik metoddir.
Pedagogikaning hodisalarini o‘rganish va ularning qonuniyatlarini aniqlash
masalasida bir-biriga qarama-qarshi ikkita yo‘nalish metofizik va dialektik
yo‘nalish mavjuddir. Metofiziklar pedagogikaning hodisalari va faktlarini
o‘zgarmas, vaqt, joy va konkret sharoitlardan tashqari boshqa ijtimoiy hodisalar
bilan aloqasi bo‘lmagan hodisa sifatida olib qaraydilar.
Dialektik metod esa metofizika talqiniga qarama-qarshi o‘laroq, o‘qitish, bilim
berish , tarbiyalash jarayonlarini va ularning mohiyatlarini quyidagicha o‘rganishni
talab etadi:
1. Ularning umumiy aloqasi bir-birini taqoza etishi va o‘zaro ta‘sir jarayonida
bolalarni tarbiyalash, o‘qitishning turmush, siyosat, ideologiya, madaniyat , fan,
ahloq, san‘at, ta‘lim- tarbiya muassasasi tarmoqlarining va ijtimoiy, maktab va
oilaviy tarbiyalarini o‘zaro bog‘liqligi va boshqa.
2. Ularning to‘xtovsiz harakati, o‘zgarishi va taraqqiy etishi jarayonida ijtimoiy va
ilmiy vazifalarining tug‘ilishi natijasida kelib chiqadigan o‘qitish va tarbiyalash
vazifalari , forma va metodlarining o‘zgarishi; tarbiyalash qisqa muddatli va tez
olib boriladigan ish emas, balki qiyin va murakkab jarayondir, bolalarni andoza ,
universal sxema asosida o‘qitish va tarbiyalash mumkin emas.
2

3. Bolalarning o‘sishida miqdor va sifat o‘zgarishlari jarayonida har bir maktab
yoshining o‘ziga xosligi, tarbiya va ta‘lim bola shaxsining sifat jihatidan o‘sish va
tarkib topishi ekanligi, ong va ahloqning, so‘z va ishning birligi va boshqa
mezonlar.
4. Qarama-qarshi tomonlarni , an‘analarni, qarashlarni va fikrlarni aniqlash va
ochish jarayonida tarbiya va ta‘limda turmush dialektikasida, yangi va eski
o‘rtasidagi kurash, shaxs va jamoa o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar va hokazo.
5. Pedagogikaning qonuniyatlarini obyektiv o‘rganishda dialektika kategoriyalari
hodisa va mohiyat, sabab va natija , zaruriyat va tasodif, mazmun va shakl, tarixiy
va mantiqiy , umumiy va shaxsiy, asosiy va xususiy, aniq va abstrakt kabi
kategoriyalar muhim ahamiyatga egadir.
Dialektikaning yuqorida ko‘rsatilgan prinsiplari asosidagi pedagogika hodisalari ,
faktlari va jarayonlarini ilmiy tekshirish, ularning taraqqiy etish qonuniyatlarini
bilish mumkin.
Binobarin, pedagogik tadqiqot metodlariga obyektivlik o‘qituvchilik pedagogik
faoliyatini oshirishga qaratilgan tadqiqot vazifalarining aniqligi,
o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini , bolalar psixologiyasi qonuniyatlarini hisobga
olish kabi talablar qo‘yiladi. Lekin, bolalarni o‘qitish va tarbiyalash amaliyotining
o‘zi hamma vaqt pedagogik tadqiqotlarning manbai hisoblanadi. Faqat maktab
tajribalarigina har bir ilmiy nazariyaning haqqoniyligi hisbolanadi. Tadqiqot
metodlarining tanlash fanning o‘zi uchun muhim ahamiyatga egadir, uning
metodlari qanchalik mukammal bo‘lsa, shu fan oldida turgan aktual vazifalar
shunchalik muvaffaqiyatli hal etiladi. Hozirgi pedagogik tadqiqotlarning metodlar
tizimini to‘la hal etilgan deb bo‘lmaydi.
Kurs ishining obyekti Jamiyatda turli xil qatlam va shaxslarning ijobiy fikr
yuritish prinsplari hamda ijtimoiy boshqaruv va ijtimoiy kelib chiqishning
3

psixologik tamoyillari hamda idrokning shaxslararo munosabatlarda individual
tomonlari
Kurs ishining predmeti Yoshlik davridan to yetuklik davriga qadar jamiyatda
psixologik muhitning ijtimoiy munosabatlarda idrokning individual xususiyat
fakturasini ilgari surish hamda shaxsning kognitiv rivojlanish progressini yanada
rivojlantirish
Kurs ishining yangiligi Jamiyatdagi shaxslarning kognitiv rivojlanish asoslarini
ijobiy usullar bilan olib borilishi kognitiv jarayonlarning jamiyat taraqqqiyotidagi
o’zaro ta’siri hamda jamiyat oldidagi chigalliklarning turli xil jabhalaridagi
cheklovlar, ziyoli qatlamning munosabat tizimidagi o’rni belgilanib o’tilishi.
I BOB. Tadqiqot metodlari
1.1 Ilmiy tadqiqot metodlaring tavsifi
“ Pedagogika tajribasini o ‘ rganishda quyidagi metodlar : kuzatish , eksperiment ,
suhbat , o ‘ quvchilar ijodini o ‘ rganish , tarbiya muassasalarini hujjatlarini o ‘ rganish
turli xilda qo ‘ shib olib borilishi mumkin ”.
1. Ilmiy - pedagogik tadqiqotning asosiy metodlari kuzatish , suhbat , tekshirish ,
eksperiment metodlari singari faoliyat natijalarini o ‘ rganishdan iborat .
2. Hozirgi vaqtda quyidagi metodlar asosida ishlaydi. Bular: pedagogik kuzatish,
so‘rash, o‘quvchilar faoliyati natijalari va o‘quv -tarbiya muassasalari hujjatlarini
o‘rganish, pedagogik eksperiment, modellashtirish , ilg‘or tajribalarni o‘rganish va
yoyish, sotsiologik, matematika va statistika materiallarini ishlash kibernetika ,
anketa, intervyu olish va tasvirga olish singari metodlardan
foydalaniladi. Pedagogik kuzatish murakkab va maxsus xususiyatga egadir.
Bunda kuzatilayotgan pedagogik hodisaning mohiyatini ko‘ra bilish, o‘qituvchi va
o‘quvchi harakatlarining o‘zaro aloqasi dialektikasini, ulardan har birining
individualligini aniqlay olish lozim. Har pedagog kuzatuvchan bo‘lishi ayrim
hodisa va dalillarning tavsilotlarini payqay olish , ularni tahlil qila bilish
4

qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. Kuzatishlar biror maqsadga qaratilgan holda
amaliy va sistemali yo‘lga qo’yilgan bo‘lsa, eng kerakli dalillarni, mazkur
kuzatishdan o‘z vaqtida chiqarilgan pedagogik-psixologik xulosalarni hisobga
olgan holda tashkil qilinsa, samarali bo‘ladi. Kuzatish ta‘lim-tarbiya jarayonini
yaxshilash va takomillashtirish maqsadida olib borilishi mumkin. Masalan, o‘qitish
jarayonida bolalarning qanday o‘sayotganligi, darslar jarayonlarida bilim berish va
tarbiyalash vazifalari birligi qanday amalga oshirilayotganligi ; fan asoslarini
o‘rganishda o‘quvchilarnig tafakkuri qanday faollashayotganligini va boshqalar
aniqlanadi.
Ilmiy kuzatishda ba‘zan tadqiqotchi chidamsiz, shoshqaloq va sistemali ish
ko‘rmasligi singari holatlarga yo‘l qo’yilsa uning samaradorligi pasayadi.
Suhbat metodi.
Ilmiy maqsadda olib boriladigan suhbatning aniq maqsadi, vazifasi , shakli va
ularni o‘tkazish metodikasi mavjud. Suhbatlar individual, guruhli va jamoa turlari
bor. Tadqiqotchi suhbat olib borishni va uni kerakli maqsadli tomonga yo‘naltira
olishi g‘oyat muhimdir. Suhbat olib boruvchi quyidagi pedagogik qoidalarga rioya
qilishi shart:
a) suhbat savollarini oldindan belgilash;
b) vaqti va joyini belgilash ;
v) suhbat ishtirokchilarini belgilash (soni, miqdori);
g) qulay sharoit yaratib ochiq suhbatlashish;
d) suhbatdoshga o‘z fikrini aytishga imkon berish;
5

e) sergak va bachkana bo‘lmaslik;
j) suhbatdosh haqida biografik ma‘lumotga ega bo‘lish;
z) olingan materialni o‘z vaqtida ishlab chiqish va qo‘shimchalar qilish. Suhbatdan
ilmiy xulosa chiqarish.
Maktab hujjatlarini tahlil qilish metodi.
Maktab hujjatlarini tahlil qilish davlat qonunlarining amalda bajarilish darajasini ,
har bir xodimning faolligini aniqlash, ularning amaliy hayotdagi faoliyatidagi
kamchilik va xatolarni aniqlashga va ularning topshirilgan ish uchun mas‘uliyatini
oshirishga imkon beradi. Maktab hujjatlarini ; rejalashtirishning barcha turlari;
umumiy ta‘limga doir hisob va hisobot ; dars jadvali; o‘quvchilar tarkibi soni ;
sifati; ta‘lim- tarbiya ishlarini taqsimlash; o‘quvchilarning delolari; sinf jurnallari ;
o‘quvchining kundalik daftarlari; buyruqlar daftarlari ; pedagoglar kengashi
qarorlari daftari; maktab smetasi ; maktab pasporti; inventarlar daftari va hokazolar.
Hujjatlarni tahlil qilishda o‘quvchilar kontingentining o‘sishi va kamayishi
tavsifiga , bolalarning maktabga ketib qolishiga, ularning ayrimlari va sinf bo‘yicha
o‘zlashtirish darajasiga , rag‘batlantirish va jazolash choralarini to‘g‘ri tashkil
qilinishiga, maktab pedagoglar tarkibiga va maktabning o‘quv - moddiy bazasiga
alohida e‘tibor beriladi.
Bolalar ijodini o’rganish metodi.
O ‘ quvchilar ijodini hamda ularning turli faoliyatini ( xatlari , kundaliklari , insho ,
bayon solgan suratlari , bajargan amaliy ishlari , namunalari , rejalari va
hisobotlarini ) o ‘ rganishi va tahlil qilish pedagogik tadqiqotning samarali
metodlaridan biridir . Bolalar ijodining ahamiyati shundaki , unda yosh avlodning
tipik layoqati va xususiyatlari aniq ochib beriladi.
Bu metodni qo‘llashdan asosiy maqsad hozirgi yosh avlod ijodining manbalari va
faktorlarini chuqur bo‘lishiga hamda rivojlantirish va takomillashtirishning to‘g‘ri
6

yo‘llarini ko‘rsatib berishga qaratilgandir. Bizda bolalar ijodi shakllari turlichadir:
olimpiadalar, tematik konkurslar , maktab ko‘rgazmalari, turli xil musobaqalar,
poxodlar, quvnoq startlar , ziyraklar va topqirlar, iste‘dodlar va hokazolar.
Eksperiment metod.
Bu so‘z lotincha sinab tekshirib ko‘rish, ilmiy maqsadga qaratilgan tajriba
ma‘nosini anglatadi. Ta‘lim-tarbiya ishlarida qo‘llaniladigan biror shakl , metod va
vositaning foydaliligini aniqlash va tekshirish uchun o‘quv yurtlarida o‘tkaziladi.
Eksperiment metodlari sharoitiga qarab turli xil qo‘llaniladi.
1. Tabiiy eksperiment (yaratuvchi, ixtiro qiluvchi eksperimentlar. Asl holicha
ta‘lim-tarbiya muammolari ma‘lum, suhbat, kuzatish va anketa asosida
o‘quvchining o‘qish jarayonida , o‘z- o‘zini nazorat qilish singarilar) aniqlanadi.
2. O‘quvchilarning ongliligini yaratuvchi eksperiment. (tadqiqotchi biror ma‘no
bo‘yicha taxminiy reja asosida o‘quvchi faoliyatining o‘quv jarayonida o‘zini-
o‘zi nazorat qilish usullarini , yo‘llari tekshirilib ma‘lum bir ilmiy pedagogik xulosa
chiqariladigan tajriba deyish mumkin). Bu metoddan chiqarilgan xulosalar boshqa
hamma maktablar hayotiga tadbiq qilinishi uchun nazorat eksperimentidan
o‘tkazdiriladi. Chiqarilgan pedagogik xulosa esa o‘z navbatida mazkur masalani
hal qilishning nazariyasi va metodologiyasi bo‘lib pedagogika yutug‘i hisoblanadi.
3. Tabiiy eksperiment buning asoschisi rus psixologi A..F.Lazurskiy hisoblanadi.
Bu metodda maktab faoliyati asl holda o‘rganiladi. Masalan, maktab internatining
tarbiyachilari o‘quvchilarning o‘zlari haqidagi g‘amho’rligini tabiiy tekshirishda
pechda yoqadigan ho‘l va quruq o‘tin vositasida aniqlangan. Bolalar yashaydigan
binoda yaqin joyda ho‘l o‘tin borligi, uzoqroq joyda quruq o‘tindan
foydalanishning samarasini tekshirishni ko‘rsatish mumkin. Shunday qilinsa natija
haqiqiy bo‘ladi.
7

Eksperiment metodlari o‘z mazmuni, turi va xarakteriga ko‘ra quyidagi turlarga
bo‘linish mumkin: didaktik , tarbiyaviy , maktabshunoslik, chog‘ishtirma
pedagogika va hokazo.
Ilg’or tajribani o’rganish va yoyish metodi.
Maktab ta‘lim-tarbiyasida nazariy asoslanib , tajribada ilg‘or o‘qituvchilar
faoliyatida sinalib o‘rganishga tavsiya qilingan pedagogik xulosa deyish mumkin.
Buyuk rus pedagogi K.D.Ushinskiy bu metod haqida “o‘tkazilgan, xulosa qilingan
asl tajriba to‘g‘risida emas, balki kelingan, uzatilgan , qilingan fikrdadir” - degan
edi.
Statistika ma’lumotlarini analiz va sintez qilish metodi.
Pedagogik tadqiqot kerakli statistika ma‘lumotlarini ma‘lum bir maqsad bilan
sistemali o‘rganish va umumlashtirishsiz amalga oshmaydi. Chunki bu
ma‘lumotlar jamiyatimizda madaniyat, fan, tarbiya va ta‘limning barq urib
taraqqiy etish qonunlarining rivojlanishida muhimdir. Xalq maorifi byudjetining
oshishi , o‘quv yurtlarida bolalar sonining ko‘payishi, maktabdan tashqari
tarmoqlarning kengayishi, darsliklar , ko‘rgazmali qurollar, texnika vositalarinig
ortishi , o‘qituvchi kadrlar tayyorlashi kabilar statistika ma‘lumotlari bilan
isbotlanadi.
Anketa metodi.
Anketa fransuzcha so‘z bo‘lib, tekshirish degan ma‘noni anglatadi. Anketa metodi
o‘quvchilardan so‘rash metodi bo‘lib, u o‘quvchilar tarkibining sifati to‘g‘risida
kerakli ma‘lumotlarni olish uchun, ularning fikrlari va qarashlarini aniqlash uchun ,
8

shuningdek kasbga yo‘llashni belgilash uchun ma‘lum bir shaklda o‘tkaziladi. Bu
metodni qo‘llashda quyidagi talablarga amal qilish kerak:
1. Anketalar o‘quvchilarning pedagogik va ruhiy tavsifini tuzishning manbai va
universal vositasiga aylantirmasligi kerak.
2. Anketalar juda katta va noaniq bo‘lmasligi kerak.
3. Anketani o‘tkazishda bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish va vaqt
normada berilishi kerak va hokazo.
Kibernetika metodi.
Kibernetika grekcha so‘z bo‘lib, rolni boshqaraman , idora etaman, boshqarish
san‘ati degan ma‘noni anglatadi. Kibernetika ishlab chiqarishni , texnikani, tirik
organizmlarni , kishilik faoliyatini boshqarishning umumiy prinsip va vositalarini
ishlab chiqadi. Kibernetika mazmunini informasiya, dasturlashtirish , boshqaruvchi
tizimlar, model yasash singari asosiy nazariyalar tashkil etadi.
Pedagogika kibernetika o’quv jarayonini, o’qitish va bilim berish jarayonlarini
boshqarishning alohida shakli sifatida o’ziga xos xususiyatga ega , chunki
pedagogik jarayon bilan ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish
o’rtasida juda katta farq bor .
Sotsilogik metod. Yuqoridagi sanab ko‘rsatilgan metodlar qo‘llashda tadqiq
qilinayotgan o‘quvchilar soni chegaralangan ularning kamchiligi ham shunda
ekanligini bilishimiz darkor. Bunday paytda o‘quvchilarning ko‘pchiligi bilan
ommaviy ravishda pedagogika fanining u yoki bu muammosini hal etishda
sotsiologik metodini qo‘llash talab qilinadi. Misol uchun maktab o‘quvchilari
o‘zlarining bo‘sh vaqtlardini qanday o‘tkazishini aniqlash uchun tezlikda anketa
savollari asosida so‘rash ko‘plab o‘quvchilardan o‘tkaziladi va aniq bir xulosaga
kelinadi. Keyingi yillarda pedagogika fanida matematik metod va xususan
statistika materillarini ishlash metodlari keng qo‘llanilmoqda. Masalan:
9

maktablarning birida matematika fani bo‘yicha o‘quvchilarning uy ishlarini
bajarilishi o‘rganilganda IV sinfda uy vazifalarini mustaqil bajarish -80%, VI
sinfda-75%, VIII sinfda-55% tashkil qilganligi aniqlangan. Buning asosiy sababi
nimaligi aniqlash darkor. Buning sababi ikki tomonlama yuz berishi
mumkin. Birinchidan , mazkur matematika fanining o‘quv dasturi
murakkablashganligidan yoki shu fanni o‘qitish sifati pastligidan izlash kerak .
Pedagogika ilmiy tekshirishlari metodlaridan biri nazariy pedagogik g‘oyalarni
tahlil qilish metodidir. Bu metod ta‘lim- tarbiyaning chuqur muhim masalalarini
ilmiy umumlashtirish bilan emas. Balki uni amalga oshirishda yangi qonuniyatlarni
tajribaga asoslangan (emprik metod) yordamida amalga oshiriladi.Buni quyidagi
misol bilan isbotlash mumkin. Shaxsni umumiy maqsadli rivojlantirish , shaxsni
har tomonlama rivojlantirish bilan o‘zaro aloqadorlikda amalga oshadi.
A.S.Makarenko ta‘kidlaganidek, odam organizmi alohida-alohida holda
rivojlanmaydi , balki barchalari o‘zaro uzviy bog‘liqlikda bir vaqtda rivojlanadi
degan xulosaga kelgan.
1.Pedagogika fanining ilmiy tadqiqot metodlari haqida tushuncha
. Har qanday fan o‘zining ilmiy-tadqiqotmetodlariga ega.Bumetodlari orqali u
o‘z mazmunini boyitib , yangilab boradi.Hayotda va obyektiv dunyoni bilish
nazariyasida nimani o‘rgatish
va qanday o‘rgatish kerak, kimni qanday tarbiyalash lozim degan
masalalar mavjud bo‘lib, ular o‘zaro bog‘liqdir. Nima qilish kerak va qanday
amalga oshirish lozim – deganmuammolar o‘rtasida dialektik birlik mavjuddir.
Pedagogika o‘z mazmunini boyitish va yangilash maqsadida
mavjud pedagogik hodisa hamda jarayonlarni uning maqsadi va
vazifalariga muvofiq keladigan metodlari bilan o‘rganadi. Shu
10

ma’noda pedagogikaning ilmiy-tadqiqot metodlari deganimizda yosh
avlodni tarbiyalash, bilim berish va o‘qitishning real jarayonlariga xos bo’lmagan
ichki aloqa va munosabatlarni tekshirish , bilish metodlari,uslublari hamda
vositalari majmuini tushunamiz. Pedagogika o‘qitish, bilim berish, tarbiyalash
jarayonlarini va
ularning mohiyatini quyidagicha o‘rganishni nazarda tutadi:
1) ularning umumiy aloqasi, bir-birini taqozo etishi hamda o‘zaro
ta’sir jarayonida bolalarni o‘qitish, tarbiyalash, fan, madaniyat, axloq
va san’at, ta’lim-tarbiyaning qayerda amalga oshirilishidan qat’iy
nazar uzviy aloqada bo’lishi;
2) ularning to‘xtovsiz harakati, o‘zgarishi va taraqqiy etish
jarayonida vujudga keladigan o‘qitish hamda tarbiyalash vazifalari,
metodlarining o‘zgarishi, hamma bolalarni bir xil andozada o‘qitish
va tarbiyalash mumkin emasligi;
3) bolalarning o‘sishida ularning o‘ziga xos xususiyatlarini
hisobga olish, aqliy va xulqiy faoliyat, so‘z va ish birligi mezonlariga
tayanish;
4) bolalar kamolotiga ta’sir etuvchi an’ana, urf-odatlar, ular eskilik bilan yangilik,
o‘rtasida yuz beradigan nizolarni hisobga olish, o‘zaro tanqid va hokazo.
Pedagogikaning ilmiy-tadqiqot metodlari qanchalik mukammal, aqlga muvofiq,
to‘g‘ri tanlansa ta’lim-tarbiya mazmunini yangilash va takomillashtirish shu
darajada yaxshilanib, pedagogika fani ham boyib boradi .( O’. M. Asqarova, M.
Xayitboyev, M. S. Nishonov. O’zR Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi. – T:
“Talqin”, 2008, 15-bet.)
Ped а gogik t а dqiqotl а rni t а shkil etishd а а niq ilmiy t а dqiqot metodl а ri qo‘ll а nil а di.
Ped а gogik t а dqiqot metodl а ri — bu ilmiy n а z а riy а l а rni qurilishi, bog‘liqlikl а ri,
munos а b а tl а ri, qonuniy а loq а l а rini o‘rn а tish m а qs а did а ilmiy m а ’lumotl а rni olish
yo‘ll а ridir.
Ped а gogik а d а psixologiy а , sotsiologiy а , fiziologiy а , m а tem а tik а f а nl а rid а n kirib
11

kelg а n metodl а rd а n t а shq а ri ped а gogik а ning o‘zini metodl а ri h а m keng
qo‘ll а nil а di. Biz ped а gogik а ni ilmiy t а dqiqot metodl а ri deg а nd а , yosh а vlodni
t а ’limi, t а rbiy а si, rivojl а nishi j а r а yonl а rig а xos bo‘lg а n ichki а loq а v а
munos а b а tl а rni tekshirish h а md а ul а r to‘g‘risid а gi m а ’lumotl а rni olish yo‘l v а
usull а rni tushun а miz.
Ped а gogik t а dqiqotl а rni t а shkil etishd а umumn а z а riy metodl а r: а n а liz, sintez,
t а qqosl а sh, induksiy а , deduksiy а , m а vhuml а shtirish, umuml а shtirish ,
konkretl а shtirish, modell а shtirish; sotsiologik metodl а r: а nket а , intervyu, reyting;
ijtimoiy psixologik metodl а r: sotsiometriy а , test, trening; m а tem а tik metodl а r.
Ped а gogik t а dqiqot metodl а ri n а z а riy v а а m а liy (empirik) turl а rg а bo‘lin а di.
T а dqiqotning n а z а riy metodl а ri ilmiy f а ktl а rni tiziml а shtirish, keng а ytirish,
а niql а shni t а qozo qilib, hodis а l а rni tushuntir а di v а oldind а n izohl а b, oling а n
n а tij а l а rni ishonchliligini oshirib , m а vhumd а n а niq biliml а rg а o‘tishni, turli
tushunch а v а f а r а zl а r or а sid а gi а loq а dorlikl а rni o‘rn а tib, а sosiy v а ikkinchi
d а r а j а lil а rini а jr а t а di. ( O’. J. Yo’ldashev tahriri ostida. Umumiy pedagogika.– T.:
“Fan va texnologiya”, 2017, 27- bet.)
Pedagogikada shunday maxsus metodlar mavjudki, ular yordamida ta’lim-tarbiya
jarayoniga oid muhim faktlar, turli pedagogik vaziyatlar mohiyatlari,
mexanizmlari, xususiyatlari o’rganiladi.
Ob’ektiv dunyoni bilish, nazariyada nimani o’rganish va o’rgatish kerak, kimni va
qanday tarbiyalash lozim degan masalalar mavjud bo’lib, ular o’zaro uzviy
bog’liqdir.
Har qanday fan sifatida o’zining ilmiy tadqiqot usullariga ega. Bu usullari orqali
o’z mazmunini boyitib, yangilab boradi. Pedagogika fani o’z mazmun mohiyatini
boyitishda, yangilashda mavjud pedagogik hodisa va nazariyalarni uning maqsadi
va vazifalariga muvofiq keladigan usullari bilan o’rganadi. Ushbu ilmning ilmiy
tadqiqot usullari deganda yosh avlodni tarbiyalash, bilimli qilish va o’qitishning
real jarayonlariga xos bo’lgan ichki aloqa va munosabatlarni tekshirish, bilish
yo’llari, uslublari va vositalari majmui tushuniladi.
12

Pedagogikaning ilmiy tadqiqot usullari qanchalik to’g’ri tanlansa ta’lim-tarbiya
mazmunini yangilash va takomillashtirish shu darajada yaxshilanadi, pedagogika
fani ham boyib boradi. ( Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti fanidan
ma’ruzalar matni. Navoiy – 2012, 15- bet. )
Pedagogik ilmiy-tadqiqot metodlari shaxsni tarbiyalash, unga muayyan
yo‘nalishlarda chuqur, puxta ilmiy bilimlarni berish tamoyillari, obyekti va
subyektiv omillarini aniqlovchi pedagogik jarayonning ichki mohiyati, aloqa va
qonuniyatlarini maxsus tekshirish va bilish usullaridir.
Ayni vaqtda, O‘zbekiston Respublikasida pedagogik yo‘nalishda olib borilayotgan
ilmiy izlanishlar dialektik yondashuvga asoslanadi. Pedagogik hodisa, voqelik va
ularning qonuniyatlarilarni aniqlashga bunday yondashuv pedagogik hodisa va
jarayonlarning umumiy aloqasi, ularning izchil, uzluksiz rivojlanishi, bolaning
fiziologik rivoji uning psixologik , intellektual jihatdan takomilashtirib borishini
ta’minlashi, qarama-qarshiliklarning shaxs kamolotini ta’minlashdagi o‘rni va roli,
shuningdek, dialektika kategoriyalarining ahamiyatini e’tirof etadi.
Pedagogik ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish murakkab, muayyan muddatni
taqozo etuvchi, izchillik, uzluksizlik, tizimlilik hamda aniq maqsad kabi
xususiyatlarga ega bo‘lgan jarayon bo‘lib, uning samarali bo'lishi uchun bir qator
shartlarga rioya etish zarur. Ular quyidagilardir: muammoning dolzarbligi va
mavzuning aniq belgilanganligi; ilmiy farazlarning to‘g‘ri shakllantirilganligi;
vazifalarning tadqiqot maqsadi asosida to‘g‘ri belgilanganligi; tadqiqot metodlar
tizimiga nisbatan obyektiv yondashuv ; tajriba-
sinov ishlari jarayoniga jalb etiluvchi respondentlarning yosh, psixologik va
shaxsiy xususiyatlari, shuningdek, shaxs rivojlanishi qonuniyatlarining to‘g‘ri
hisobga olinganligi; tadqiqot natijalarini oldindan tashxislash va uning natijalarini
bashorat qilish; tadqiqot natijalarining kafolatlanganligi.
II BOB. Ilmiy tadqiqot metodlariga qo’yiladigan talablar
2.1 Maktab hujjatlarini tahlil qilish metodi
13

INTeRAKTIV MeTODLAR VA ULARNING TURLARI
Interaktiv (ingl. Interaction-o`zaro ta`sir) metodlar - bu jamoa bo`lib
fikrlash deb yuritiladi, ya`ni pedagogik ta`sir etish usullari bo`lib ta`lim
mazmunining tarkibiy qismi hisoblanadi. Bu metodlarning o`ziga xosligi shundaki,
ular faqat pedagog va o`quvchilarning birgalikda faoliyat ko`rsatishi orqali amalga
O`qitishning interfaol(aktiv)ligi - o`quvchining bilish faoliyatini
faollashtirish va o`zaro ta`sir asosida tayyorgarlik samaradorligini oshirishning
asosiy usullaridan biridir.
Interaktiv mashg`ulot - o`qituvchi va o`quvchilar o`zaro faol ishtirok
etadigan mashg`ulot; jarayon hamkorlikda kechadi.
Interaktiv metodlar o`zining qo`yridagi o`ziga xos jihatlari bilan
izohlanadi:
1.
Interfaol metodlar o`qituvchi bilan o`quvchining faol munosabati, birbirini to`liq
tushuntirishga asoslanadi.
2.
Interfaol metodlarni o`quv jarayoniga joriy etishning tub maqsadi –
dars qaysi shaklda bo`lmasin, qaerda o`tkazilmasin darsda o`qituvchi bilan
o`quvchining hamkorlikda ishlashini va natijada o`zlashtirishlarini ta`minlashi
lozim.
3.
Bunda o`qituvchi faqat fasilitator (yo`l-yo`riq ko`rsatuvchi,
kuzatuvchi, kuzatuvchi, xulosalovchi) vazifasini bajaradi.
4.
Ushbu metodlar orqali o`quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatlari
rivojlantirilib, ularda erkin fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish, hissiyotlarni
boshqara olish, tanqidiy va ijodiy fikr yuritishning rivojlanishiga zamin
tayyorlanadi.
Interfaol metodlarda o`qitishning mohiyati quyidagicha:
14

- o`rgatuvchi ham o`rganuvchi ham ma`lumotlar bilan faol ishlashi;
- o`quvchilarni mustaqil fikrlashga undashi va o`rgatishi;
- o`qituvchiga «o`quvchilarni fikrlashga o`rgatish uchun» xizmat qilsa,
o`quvchilarga esa, «fikrlashni o`rganishlari uchun» xizmat qilishi;
Interfaol usullardan foydalanish shakllari:
1.
Individuallashtirish;
2.
Kichik guruhlarga ajratish;
3.
Tabaqalashtirish:
4.
O`rgatish va o`rganish jarayonida demokratik, do`stona muhitni
yaratish;
O`zaro muloqot, hamkorlikni tashkil etish.
Zamonaviy interfaol metodlardan foydalanishning muhim jihatlari ta`lim
samaradorligiga erishishga etarlicha hissa qo`shish bilan ahamiyalidir.
Bugungi kunga kelib interaktiv metodlarning ko`plab turlari aniqlangan.
2.2 Eksperiment metod.
Bu so‘z lotincha sinab tekshirib ko‘rish, ilmiy maqsadga qaratilgan tajriba
ma‘nosini anglatadi. Ta‘lim-tarbiya ishlarida qo‘llaniladigan biror shakl , metod va
vositaning foydaliligini aniqlash va tekshirish uchun o‘quv yurtlarida o‘tkaziladi.
Eksperiment metodlari sharoitiga qarab turli xil qo‘llaniladi.
15

1. Tabiiy eksperiment (yaratuvchi, ixtiro qiluvchi eksperimentlar. Asl holicha
ta‘lim-tarbiya muammolari ma‘lum, suhbat, kuzatish va anketa asosida
o‘quvchining o‘qish jarayonida , o‘z- o‘zini nazorat qilish singarilar) aniqlanadi.
2. O‘quvchilarning ongliligini yaratuvchi eksperiment. (tadqiqotchi biror ma‘no
bo‘yicha taxminiy reja asosida o‘quvchi faoliyatining o‘quv jarayonida o‘zini-
o‘zi nazorat qilish usullarini , yo‘llari tekshirilib ma‘lum bir ilmiy pedagogik xulosa
chiqariladigan tajriba deyish mumkin). Bu metoddan chiqarilgan xulosalar boshqa
hamma maktablar hayotiga tadbiq qilinishi uchun nazorat eksperimentidan
o‘tkazdiriladi. Chiqarilgan pedagogik xulosa esa o‘z navbatida mazkur masalani
hal qilishning nazariyasi va metodologiyasi bo‘lib pedagogika yutug‘i hisoblanadi.
3. Tabiiy eksperiment buning asoschisi rus psixologi A..F.Lazurskiy hisoblanadi.
Bu metodda maktab faoliyati asl holda o‘rganiladi. Masalan, maktab internatining
tarbiyachilari o‘quvchilarning o‘zlari haqidagi g‘amho’rligini tabiiy tekshirishda
pechda yoqadigan ho‘l va quruq o‘tin vositasida aniqlangan. Bolalar yashaydigan
binoda yaqin joyda ho‘l o‘tin borligi, uzoqroq joyda quruq o‘tindan
foydalanishning samarasini tekshirishni ko‘rsatish mumkin. Shunday qilinsa natija
haqiqiy bo‘ladi.
Eksperiment metodlari o‘z mazmuni, turi va xarakteriga ko‘ra quyidagi turlarga
bo‘linish mumkin: didaktik , tarbiyaviy , maktabshunoslik, chog‘ishtirma
pedagogika va hokazo.
«AQLIY XUJUM» metodi.
I. Aqliy xujum – bu g`oyalarni generatsiya
(ishlab chiqish) qilish metodidir. «Aqliy xujum» metodi biror muammoni echishda
16

o`quvchilar tomonidan bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to`plab, ular orqali
ma`lum bir echimga kelinadigan eng samarali metoddir. Aqliy xujum metodining
yozma va og`zaki shakllari mavjud. Og`zaki shaklida o`qituvchi tomonidan
berilgan savolga o`quvchilarning har biri o`z fikrini og`zaki bildiradi. O`quvchilar
o`z javoblarini aniq va qisqa tarzda bayon etadilar. Yozma shaklida esa berilgan
savolga o`quvchilar o`z javoblarini qog`oz kartochkalarga qisqa va barchaga
ko`rinarli tarzda yozadilar. Javoblar doskaga (magnitlar yordamida) yoki
«pinbord» doskasiga (ignalar yordamida) mahkamlanadi. «Aqliy xujum»
metodining yozma shaklida javoblarni ma`lum belgilar bo`yicha guruhlab chiqish
imkoniyati mavjuddir. Ushbu metod to`g`ri va ijobiy qo`llanilganda shaxsni erkin,
ijodiy va nostandart fikrlashga o`rgatadi.
Mazkur metod muayyan mavzu yuzasidan berilgan muammolarni hal etishda
keng qo`llaniladigan metod sanalib, u mashg`ulot ishtirokchilarini muammo
xususida keng va har tomonlama fikr yuritish, shuningdek, o`z tasavvurlari va
g`oyalaridan ijobiy foydalanish borasida ma`lum ko`nikma hamda malakalarni
xosil qilishga rag`batlantiradi. Ushbu metod yordamida tashkil etilgan mashg`ulot
jarayonida ixtiyoriy muammolar yuzasidan bir necha original echimlarni topish
imkoniyati tug`iladi. «Aqliy xujum» metodi tanlab olingan mavzular doirasida
ma`lum qadriyatlarni aniqlash, ayni vaqtda ularga muqobil bo`lgan g`oyalarni
tanlash uchun sharoit yaratadi.
Mashg`ulotlar jarayonida «Aqliy xujum» metodidan foydalanishda bir necha
qoidalarga amal qilish talab etiladi. Ushbu qoidalar quyidagilar:
1. Mashg`ulot ishtirokchilarini muammo doirasida keng fikr yuritishga
undash, ular tomonidan kutilmagan mantiqiy fikrlarning bildirilishiga erishish.
2. Har bir ta`lim oluvchi tomonidan bildirilayotgan fikr yoki g`oyalar miqdori
rag`batlantirilib boriladi. Bu esa bildirilgan fikrlar orasidan eng maqbullarini tanlab
olishga imkon beradi. Bundan tashqari fikrlarning rag`batlantirilishi navbatdagi
yangi fikr yoki g`oyalarning tug`ilishiga olib keladi.
3. Har bir ta`lim oluvchi o`zining shaxsiy fikri yoki g`oyalariga asoslanishi
17

hamda ularni o`zgartirishi mumkin. Avval bildirilgan fikr (g`oya)larni
umumlashtirish, turkumlashtirish yoki ularni o`zgartirish ilmiy asoslangan fikr
(g`oya)larning shakllanishiga zamin hozirlaydi.
4. Mashg`ulotlar jarayonida ta`lim oluvchilarning har qanday faoliyatlarini
standart talablar asosida nazorat qilish, ular tomonidan bildirilayotgan fikrlarni
baholashga yo`l qo`ymaydi. Agarda ularning fikr (g`oya)lari baholanib,
boriladigan bo`lsa, ta`lim oluvchilar o`z diqqatlarini, shaxsiy fikrlarini himoya
qilishga qaratadilar, oqibatda ular yangi fikrlarni ilgari surmaydilar. Mazkur
metodni qo`llashdan asosiy maqsad ta`lim oluvchilarni muammo xususida keng va
chuqur fikr yuritishga rag`batlantirish ekanligini etibordan chetda qoldirmagan
holda ularning faoliyatlarini baholab borishning har qanday usulidan voz kechish
maqsadga muvofiqdir.
Mashg`ulot jarayonida ushbu metoddan samarali foydalanish maqsadida
quyidagilarga amal qilish lozim:
1.Mashg`ulot ishtirokchilarining o`zlarini erkin his etishlariga sharoit yaratib
berish.
2. G`oyalarni yozib berish uchun yozuv taxtasi yoki varaqalarni tayyorlab
qo`yish.
3.Muammo (yoki mavzu)ni aniqlash.
4.Mashg`ulot jarayonida amal qilinishi lozim bo`lgan shartlarni belgilash.
Shartlar quyidagilardan iborat bo`lishi mumkin:
a) ta`lim oluvchilar tomonidan bildirilayotgan xar qanday g`oya
baholanmaydi;
b) ta`lim oluvchilarning mustaqil fikr yuritishlari , shaxsiy fikrlarini ilgari
surishlari uchun qulay muxit yaratiladi;
v) g`oyalarning turlicha va ko`p miqdorda bo`lishiga ahamiyat qaratiladi;
g) boshqalar tomonidan bildirilayotgan fikrlarni yodda saqlash, ularning
fikrlariga tayangan holda yangi fikrlarni bildirish, bildirilgan fikrlar asosida
muayyan xulosalarga kelish kabi harakatlarning ta`lim oluvchilar tomonidan sodir
18

etilishiga erishiladi.
5. Bildirilayotgan g`oyalarni ularning mualliflari tomonidan asoslanishiga
erishish va ularni yozib olish.
6. Muayyan qog`oz varaqlari g`oya (yoki fikr)lar bilan to`lgandan so`ng
ularni yozuv taxtasiga osib qo`yish.
7. Bildirilgan fikrlarni yangi g`oyalar bilan boyitish asosida ularni quvvatlash.
8. Boshqalar tomonidan bildirilgan fikr (g`oya) lar ustida kulish, ularga
nisbatan kinoyali sharhlarning bildirilishiga yo`l qo`ymaslik kerak.
9. Ta`lim oluvchilar tomonidan yangi g`oyalar bildirilishi davom etayotgan
ekan, muammoning yagona to`g`ri echimini e`lon qilishga shoshilmaslik.
Aqliy xujum metodi to`g`ri va ijobiy qo`llanilganda shaxsni erkin, ijodiy va
nostandart fikrlashga o`rgatadi.
Aqliy xujum metodidan foydalanilganda o`quvchilarning barchasini jalb etish
imkoniyati bo`ladi, shu jumladan o`quvchilarda muloqot qilish va munozara olib
borish madaniyati shakllanadi. O`quvchilar o`z fikrini faqat og`zaki emas, balki
yozma ravishda bayon etish mahorati, mantiqiy va tizimli fikr yuritish ko`nikmasi
rivojlanadi. Bildirilgan fikrlar baholanmasligi o`quvchilarda turli g`oyalar
shakllanishiga olib keladi. Bu metod o`quvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish
uchun xizmat qiladi.
Vazifasi. “Aqliy xujum” qiyin vaziyatlardan qutulish choralarini topishga,
muammoni ko`rish chegarasini kengaytirishga, fikrlash bir xilliligini yo`qotishga
va keng doirada tafakkurlashga imkon beradi. Eng asosiysi, muammoni echish
jarayonida kurashish muhitidan ijodiy hamkorlik kayfiyatiga o`tiladi va guruh
yanada jipslashadi.
Ob`ekti. Qo`llanish maqsadiga ko`ra bu metod universal hisoblanib
tadqiqotchilikda (yangi muammoni echishga imkon yaratadi), o`qitish jarayonida
(o`quv materiallarini tezkor o`zlashtirishga qaratiladi), rivojlantirishda (o`z-o`zini
bir muncha samarali boshqarish asosida faol fikrlashni shakllanti - radi) asqotadi.
Qo`llanish usuli. “Aqliy xujum” ishtirokchilari oldiga qo`yilgan muammo
19

bo`yicha xar qanday muloxaza va takliflarni bildirishlari mumkin. Aytilgan fikrlar
yozib borildi va ularning mualliflari o`z fikrlarini qay - tadan xotirasida tiklash
imkoniyatiga ega bo`ldi. Metod samarasi fikrlar xilma-xilligi bilan tavsiflandi va
xujum davomida ular tanqid qilin - maydi, qaytadan ifodalanmaydi. Aqliy xujum
tugagach, muhimlik jixatiga ko`ra eng yaxshi takliflar generatsiyalanadi va
muammoni echish uchun zarurlari tanlanadi.
«Aqliy xujum» metodi o`qituvchi tomonidan qo`yilgan maqsadga qarab
amalga oshiriladi:
1. O`quvchilarning boshlang`ich bilimlarini aniqlash maqsad qilib
qo`yilganda, bu metod darsning mavzuga kirish qismida amalga oshiriladi.
2. Mavzuni takrorlash yoki bir mavzuni keyingi mavzu bilan bog`lash
maqsad qilib qo`yilganda - yangi mavzuga o`tish qismida amalga oshiriladi.
3. O`tilgan mavzuni mustahkamlash maqsad qilib qo`yilganda - mavzudan
so`ng, darsning mustahkamlash qismida amalga oshiriladi.
«Aqliy xujum» metodining afzallik tomonlari:
• natijalar baholanmasligi o`quvchilarni turli fikr-g`oyalarning
shakllanishiga olib keladi;
• o`quvchilarning barchasi ishtirok etadi;
• fikr-g`oyalar vizuallashtirilib boriladi;
• o`quvchilarning boshlang`ich bilimlarini tekshirib ko`rish imkoniyati
mavjud;
• o`quvchilarda mavzuga qiziqish uyg`otish mumkin.
«Aqliy xujum» metodining kamchilik tomonlari:
• o`qituvchi tomonidan savolni to`g`ri qo`ya olmaslik;
• o`qituvchidan yuqori darajada eshitish qobiliyatining talab
etilishi.
Aqliy xujum» metodining bosqichlari:
1. O`quvchilarga savol tashlanadi va ularga shu savol bo`yicha o`z javoblarini
(fikr, mulohaza) bildirishlarini so`raladi;
20

2. O`quvchilar savol bo`yicha o`z fikr-mulohazalarini bildirishadi;
3. O`quvchilarning fikr-g`oyalari (magnitafonga, videotasmaga, rangli
qog`ozlarga yoki doskaga) to`planadi;
4. Fikr-g`oyalar ma`lum belgilar bo`yicha guruhlanadi ;
5. Yuqorida qo`yilgan savolga aniq va to`g`ri javob tanlab olinadi.
«Aqliy xujum» metodini qo`llashdagi asosiy qoidalar:
a) Bildirilgan fikr-g`oyalar muhokama qilinmaydi va baholanmaydi.
b) Bildirilgan har qanday fikr-g`oyalar, ular hatto to`g`ri bo`lmasa ham
inobatga olinadi.
v) Bildirilgan fikr-g`oyalarni to`ldirish va yanada kengaytirish mumkin.
II. BReYNShTORMING MeTODI.
U musobaqa, munozara, trening va
shunga o`xshash interfaol texnologiyalarni qo`llash asosida o`quvchilarni
ko`tarinki ruhda, qizg`in, jonli va qiziqarli fikrlashga, dars jarayonida faolikni
oshirishga da`vat etadigan metodlardan biridir. Ayni paytda o`quvchilarning aqliy
faoliyatini rivojlantiradigan, sinfdagi barcha, hatto har bir o`quvchining o`z
fikrini,qarashlarini, munosabatini ifodalay olish imokniyatini to`liq kafolatlaydigan
metoddir. Psixologlarning fikricha, «breynshtorming»- munozaralar yuritishining
bir shaklidir.
Uni miya orqali xujum, aqliy hujum, fikrlar jangi, fikrlan jangi maydoni,
fikrlar kurashi, fikrlar kurashining maydoni deb ta`riflash maqsadga muvofiqdir.
Bundan tashqari mazkur usulni qo`llash jarayonida sinf o`quvchilarining har
biri hal qilinayotgan, o`rganilayotgan savol yoki mavzu, topshiriq yoki masala
yuzasidan o`z fikr-mulohazasini bildirish, bayon qilish imkoniyatidan foydalanish
omillarim bilan to`liq ta`minlanadi. O`qituvchi bu usulni qo`llash jarayonining
tashkilotchisi sifatida o`quvchilavr faoliyatini boshqarib turadi, xolos. Aytilgan
fikr-mulohazaga hech qanday o`zgartirish kiritmaydi, tuzatilmaydi ham. Ushbu
usulning mohiyati shundaki, boshqa usullarda, ya`ni munozara, fikr bayon etishlar,
bahslarda qatnashuvchi-bahslashuvchilar, asosan, chegaralangan bir mavzuga,
21

savolga asoslanib, ko`proq uning doirasida turlicha fikrlar bayon etishga harakat
qiladilar yoki fikr bildirish ma`lum darajada chegaralangan bo`ladi.
Breynshtorming usulini qo`llashda esa o`quvchilar fikrlashda, bahsmunozarada,
ijodkorlikda maksimal darajada erkin bo`ladilar, ular uchun kerakli,
qulay sharoit, vaziyat, ya`ni-erkin fikrlar yuritish щ ga cheksiz imkoniyatlar
yaratiladi. Anglashiladiki, bahs-munozara ishtirokchilari o`quvchilarga ma`lum
mavzu yoki savol bo`yicha erkin aqliy hujum asosida miyalariga kelgan fikrni
hech ikkilanmasdan, yashirmasdan, tortinmasdan navbatma-navbat aytish
imkoniyati beriladi, tartib bilan fikrlar bildiriladi, natijada mavzu yoki savollar
buyicha fikrlar banki , taxlami to`planadi. Ilg`or fikr va maqsadga muvofiq
g`oyalarni, yangi va to`g`ri fikrlarni tanlash uchun tanqidchi va lider o`quvchilar
oldindan tayinlab qo`yiladi va ularning vazifalari chegaralanib, belgilab beriladi.
Breynshtorming usul mavzu va savollar keng kamrovli, serqirra mazmunli,
notanishroq, murakkabroq hamda noaniqroq bo`lganda qo`llanadi. Chunki bunda
erkin hissiyotlar asosidagi fikrlashga katta imkoniyatlar mavjuddir. Usul
qo`llanganda fikrlar bo`roni asosida to`plangan natijalar javoblar bankidan,
taxlamidan, oxir-oqibat singfning o`zi, liderlar va tanqidchilar o`qituvchi
yordamida savollarga berilgan son-sanoqsiz javoblardan fikrlarning keraklisini,
mag`zini, g`oyasini va to`g`risini ajratib oladi. Breynshtorming usulining yana bir
xarakterli xususiyati shundan iboratki, mavzu bo`yicha yoki berilgan savolga javob
bermagan, o`z munosabatini bildirmagan, fikr-mulohazasini ifodalay olmagan, bir
og`iz, hech bo`lmaganda bita-yarimda so`z bilan «ha» yoki «yo`q» degan so`zni
og`izga olmagan o`quvchi qolmasligi lozim. Binobarin, munozarada ishtirok
etmagan o`quvchi bo`lmasligini, so`zlash, fikr bildirish imkoniyatidan to`liq
foydalanishni, barcha ishtirokchining bahs-munozaraga yuz foiz qatnashishishi
mazkur usul taqozo qiladi.
Lekin yuqorida ta`kidlanganidek, bu usulni hamma mavzuga, savolga ham
qo`llab bo`lmaydi. Asosan o`ziga xos g`oyasi, o`ziga xos echimi bo`lgan mavzu,
savollargi o`rganishda, tahlil qilishda breynshtorming usuli tavsiya etiladi. Usulni
22

muvaffaqiyatli va samarali tashkil eti shva qo`llashdav bir talay nazariy va amaliy
afzalliklrni qo`lga kiritish ehtimoli mavjud. Chunki bunda o`quvchilarning erkin
fikrlash yordamida jumlalarni juda qisqa, soda, lo`nda tuzishlarida shart-sharoit
yaratiladi. Keltirilgan fikrlar yuz foiz isbotlanishi , asoslanishi shart emas.
Bildirilgan har qanday katta-kichik fikr-mulohaza e`tiborsiz qolmasligi, tanqiddan
xoli bo`lishi, rag`batlantiririlishi usulning mohiyatini belgilab beradi.
O`quvchilarning izchil, mantiqiy fikrlashlari shart emas, ya`ni o`quvchi :
«Noto`g`ri fikr bildirsam, nima bo`lar ekan?», «Uyalanib qolmaymanmi?», «Xato
gapirsam, o`rtoqlarim ustimda kulishmasmikan?» degan andishadan ,
ikkilanishdan xoli bo`lishi lozim. Bunda fantastik (xayoliy) fikrlarga xam ma`lum
darajada o`rin berilishi maqsadga muvofiqdir. Shuningdek, bahs-munozarada
ishtirok etgan har bir o`quvchi manetiqiy fikrlar bildirishga qaraganda xayolan,
hatto tasodifiy fikr-mulohaza yuritish muximroq hisoblanishi natijaliroq bo`lishi
mumkin. Chunki bunday fikrlar, o`quvchining miyasiga nima kelsa, shuni
qo`rqmay, baralla aytaverishi ba`zan qo`l kelishi, kichik kashfiyotlar sodir etishi
ham mumkinki, bu vaziyatda har bir ishtirokchining mavzu yoki savolga
qandaydir javobi bo`lishi, har qanday masala yuzasidan o`z ovoziga ega bo`lishi
talab etilibgina qolmay, fikrlashga rag`bat, shart-sharoit yaratilish zarurati paydo
bo`ladi.
Mantiqiy, tasodifiy, xayoliy fikr xam, mulohaza ham eshitilishi, tingloanishi,
qayd qilinishi kerak. Mazkur usulning o`ziga xos xarakterli xususiyati ha
mshundadir. Hatto juda qisqa so`z bo`lsa-da, o`sha fikr hisobga olishini shartdir.
Fikrning hajmi, saviyasi, g`oyasidan qat`i nazar, o`qpituvchi uni «arhmad»,
«ofarin», «tasanno», «barakalla», «qoyil», «yashang» kabi xitob va olqishlar bilan
Karshi olishi lozim. Demak, breynshtorming usuli bahs-munozarachilar,
tinglovchilar, o`quvchilarning o`ziga xos erkin fikrlash ko`nikmalarini
rivojlantiruvchi, fikrlash mas`ulliyatini his etishga odatlantiruvchi usuldir.
Shuningdek, bu usulni qo`llash asosida ta`lim-tavrbiya berishda bahs-munozara
ishtirokchilari h ө zirjavoblikka (improvizatsiyaga), fikrlashda qatordan
23

qolmaslikka, dadillikka, tashabbuskorlikka harakat qiladilarki, natijada
bahsmunozara ishtirokchilarining fikrlash qobiliyatigina emas, balki og`zaki nutqi
ham
ma`lum darajada rivojlanadi. Bundan tashqari bu metod o`ta tortinchoq
o`quvchilarni ham, hatto past o`zlashtiruvchi o`quvchilarni ham suhbatga,
fikrlashga tortadi, bahs-munoazaraga jalb eta oladi. Afzalligi: ushbu metod
«uyquda yotganlar» ni ham, «mudrab o`tirganlar» ni ham, darsga loqayd bo`lgan
o`quvchilarni xam sergaklantirib, hushyorlikka, fikrovchilar qatoriga kirishiga
chorlab turadi.
Breynshtorming usulidan fanlararo bog`lanishda,f ikrlarni bir-biriga
bog`lashda maqsadga muvofiq ravishda foydalanishdir. Shuni alohida ta`kidlash
lozimki, mazkur metodning umumiy o`rta ta`limning barcha fanlari bo`yicha olib
boriladigan darslarda keng qo`llanish imkoniyatlari mavjud bo`lib, natijalari ham
salmoqlidir.
Xulosa
Insonning bilish jarayonlarida xayol yoki fantaziya katta ahamiyatga ega.
Xayol sezgi, idrok, tafakkur jarayonlari bilan uzviy bog’liq bo’lib, borliqni yangi
24

bo’yoqlarda, o’z xohishi, istagi, tasavvuri shaqlida aks ettirishidir. Ko’rgan,
eshitgan, qisqasi o’z tajribasidan o’tkazgan narsa hodisalarni ko’z oldiga keltirish -
qayta tiklovchi, o’z istagi xohishi asosida yangi obrazlar yaratib tasavvur qilish -
ijodiy xayol shaqlida bo’ladi. Ijodiy xayol - fantaziya deb ham aytiladi. (Shoir,
yozuvchi, ixtirochi - konstruktor uchun zarur sifatlar).
Ijodiy xayol ijodkor-ixtirochi uchun, yozuvchi yoki rassom uchun juda
zarurdir. Ijodkor o’z boshidan kechirgani, bilgani doirasidan vaqt va fazo jihatidan
ilgarilab ketadi.
Xayoliy yoki yangi obraz yaratishning bir necha usullari bor: 1) agglyu-
tinasiya - yelimlash, bir necha obrazdan yangi obraz yaratish - masalan - suv parisi,
kentavr, uchar ot - pegas va hokazo fantastik obrazlarni yaratish. 2)
giperbolizasiya - bo’rttirish yoki kichraytirish (Gulliver sarguzashtlarini eslang), 3)
q ayd etish -narsa va hodisalarning eng muhim belgilariga diqqatni jalb qilish.
(O’rtoqlik hazili, sharj). Bulardan tashqari tipiklashtirish , orzu xayol (uchar gilam -
samolyot), qayd etish, tipiklashtirish shaqlida ham bo’ladi.
Bolalar o’yini ham, konstruktor tasavvuri ham ijodiy xayol, lekin mazmuni va
operasiyalari bir-biridan farq qiladi.
Inson bilish jarayonlari xotira jarayonida mustahkamlanadi.
Xotira esga olish, saqlash va qayta tiklash jarayonidir.
Individning o’z tajribasini esda olib qolishi, esda saqlashi va keyinchalik uni
yana esga tushirishi xotira deb ataladi. Xotirasi past odam hayotining barcha
sohalarida juda qiynaladi. Ko’rgan-bilganlarini, o’rganib olgan ishlarini davom
ettira olmay har safar yangidan boshlashga majbur bo’ladi. Esga olish, esda
saqlash va esga tushirish va unitish xotira jarayonlari deyiladi. Xotira jarayonlarini,
mexanizmlarini tadqiq qilinishi hozirgi “aqlli mashinalar”-komp’yuterlarni ixtiro
qilish, ularni takomillashtirish uchun ham juda muhimdir.
25

Foydalanilgan a dabiyotlar
26

1. Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.: O’zbekiston, 2008.
2. Adizova Sh. Usmanova A. «Psixologicheskiye trudnosti v obuchenii
mladshix shkolnikov» 2011 y. Toshkent.
3. Barotov Sh.Tarbiyasi qiyin bolalar psixologiyasi.Toshkent.2013y
4. Blayxer.V.M.Klinicheskaya…patopsixologiya,T.,Med.,2011g.326.b
5. BleyxerV.M.,BurlachukL.F.,Psixologicheskaya dignostika intellekta i
lichnosti, - K, V ґ shaya shk.,2008,142.b.
6. Burlachuk L.F., Psixologiya lichnosti ,-K Zdorovya,2006,
7. Bromley Yu.V. Etnos i etnografiya. M.2010 g.
8. Dashdamirov A.F. Nasiya i lichnost. Baku, 2003g.
9. www.pedagog.uz.
10. www.psixology.ru.
11. www.famili.info
12. www.igisp.ru
13. www.clever-psycenter.ru
27

Tadqiqot metodlariga qo‘yiladigan talablar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish