Tadqiqotchi faoliyati va unga qo‘yiladigan malakaviy talablar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	28.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Tadqiqotchi faoliyati va unga qo‘yiladigan malakaviy talablar

Купить

MAVZU :
TADQIQOTCHI FAOLIYATI VA UNGA
QO‘YILADIGAN MALAKAVIY TALABLAR

Reja :
1. Tadqiqotchi uchun zarur bo’lgan
malakaviy talablar
2. Zehn va ishchanlikni saqlash
3. Tadqiqot texnologiyasi va tadqiqot
samaradorligini ta’minlash
4. Olimning ijtimoiy mas’uliyati

. 1. Tadqiqotchi uchun zarur bo’lgan malakaviy talablar
Har bir ishni, shu jumladan, ilmiy ishni sifat li bajarish uchun
t adqiqot chi k asbiy malak aga ega bo’lishi lozim. Sifat li ish – bu ilmiy
muammoni y angicha y ondashuv asosida xal qilish, y angi xulosaga
k elish, ma’lumot larni y angi xossa y ok i qonuniy at ni ochish
imk oniy at ini beradigan darajada t asnifl ash, umumlasht irish v a
t ushunt irish, o’zida y angi nat ijalarni ak s et t irgan maqola, risola
y ok i dissert asiy a y ozishdir.
Kasbiy malak asi o’zi nima? Kasbiy malak a ma’lum faoliy at ni ijro
et ish uchun zarur bo’lgan fazilat larga (o’quv, zehn, mahorat v a
boshqalarga), nazariy v a t ajribav iy amallarni bajarish usullaridan
foy dalana bilish xislat iga ega bo’lishdir .

Faylasuflar va psixologlarni aytishlaricha, ilmiy faoliyatni unumdor
bo’lishida tadqiqotchidagi qiziqish va hayratda qolish qobiliyati
yetakchi rol o’ynaydi. Qiziqish shunday nuqtaga qaratiladiki, u
qiziquvchanlikka, qiziqish tug’dirgan predmetga berilib ketishiga
aylanadi. Bunday holatga tushgan inson qiziqish uyg’otgan masala
bilan shug’ullanmasdan yura olmaydi, muammo vaunihal qilish
ishtiyoqi butun vujudini qamrab oladi. Har bir kishida barmoqlar
bo’lsada, mo’yqalam va bo’yoqlar sotib ola olsa ham, lekin bu uni
rassom qilmaydi. Qiziqishdan tashqari yana o’quv, tirishqoqlik,
mahorat, faollik kabi xislatlar darkor.
Tadqiqotning samarali bo’lishini muhim sharti ishga berilib ketish,
ishni muntazam amalga oshishi. Muttasil izlanish jarayonida ilhom,
nogahon yorishish, ijodiy tush ko’rish shaklida namoyon bo’ladigan
ruhiy holatlar sodir bo’ladi.

Kasbiy malakani takomillashtirishni muhim pedagogik yo’li
tadqiqotchida qayd etilgan sifatlarni shakllantirish va tarbiyalashdan
iboratdir. Avvalambor, kasbiy yo’nalishni tanlash paytida strategik maqsadni
aniqlab olish lozim. Kim bo’lmoqchisiz: muhandismi, texnologmi,
nazariyotchimi? Tanlangan kasbiy yo’nalishni qaysi sohasi: fundamental
nazariy izlanishmi yoki konstruktiv qurilmalarni yasash,kashfiyotmi yoki
ixtiro qilish sizni ko’proq qiziqtiradi ? Har sohada izlanish olib borish va ijod
qilishni o’ziga xos xususiyatlari mavjud.

Tabiatan berilgan qobiliyatni qo’yilgan
maqsadni amalga oshirishga qaratish kerak.
Maqsadni ro’yobga chiqaradigan ma’naviy kuch
motiv (bois)dir. Motiv yoki bilish motivasiyasi
inson faoliyatini obyektga yo’naltiradi, istak,
maylni harakatga keltirish orqalitadqiqotchiga
izlanish energiyasini beradi.
Faoliyat yo’nalishi va barqarorligini
ta’minlaydigan xislat ruhiy ko’rsatmadir. Bu xislat
tadqiqotchi faoliyatini tartibga soladi,
boshqaradi. Ruhiy ko’rsatma orqali tadqiqotchida
faoliyat maqsadi va motivasiyasi birlashadi,
o’zgarayotgan vaziyatdahamizlanish energiyasi
kamaymaydi.

Tadqiqotchi uchun zarur bo’lgan
xislatlardan biri tirishqoqlikdir. Bu
xislat tadqiqot yo’lida uchrab
turadigan qiyinchiliklarni sabr-toqat
bilan bilan yengib o’tish imkoniyatini
beradi. «Tirishqoqlik – deydi ingliz
yozuvchisi Bernard Shou – ilm sari
yagona yo’ldir»Yana bir muhim talab
(tavsiya) ustoz, u yaratgan ilmiy
maktab an’analarini davom ettirish,
shakllangan tadqiqot an’analarini
yangi mazmun bilan boyitishdir.

Shu o‘rinda G.Alder ishlab chiqqan va
Sinab kur Ishla, Natijani ol deb nomlangan
SIN modelidan foydalanish ijobiy natijani
berishi mumkin. Sinab ko‘rishda bitta
qadam natija berilsa boshqa qadam
quyiladi, ya’ni boshqa chora va imkoniyatlar
ishga solinadi. Shu jarayonda tadqiqotchilik
kasbi uquv va izlanish foaliyati
takomillashib boradi.
Samarali faoliyat modelini G.Alder
quyidagicha ifodalaydi.

Nima kerakligini aniqlang

Udaburon buling ishlang

Sodir bulayotgan o‘zgarishlarni kuzating

Aks aloqani o‘rnating

Zehn va ishchanlikni saqlash2. Zehn va ishchanlikni saqlash
Tadqiqotchining asosiy
intellektual quroli-zehndir. «Zehn»
arabcha so’zdan olingan bo’lib,
tushunish qobiliyati, fahm, uquv
kabi ma’nolarni anglatadi. Yana bir
ibora: zehn solmoq diqqat bilan
kuzatmoqni bildiradi. Zehnning bir
qator turlari mavjud: amaliy zehn,
hissiy-obrazli zehn, verbal (og’zaki
so’zlarga nisbatan) zehn,
mavhumlashgan zehn, operator
zehni va boshqalar.

Mavsumlashgan zehn tafakkurni o’tkirligi
va qobiliyatida namoyon bo’ladi. Bunday
zehn fundamental muammolar bilan
shug’ullanadigan nazariyotchilarda
rivojlangan bo’ladi.
Yosh tadqiqotchi o’z zehnini muntazam
mashq qilish, vazifalarni bajarish va o’z-
o’zini nazorat qilish yo’li bilan
takomillashtiradi.
Zehn kuchini o’stiradigan ruhiy-
emosional omillar ham mavjud. Bular:
motivasiya, ishtiyoq, kayfiyat, o’z ishidan
qoniqish yoki qoniqmaslik, ilmiy
muammoga berilib ketish, ishlash
qobiliyati, hamkasbdoshlarning ishlarini
tanqidiy tahlil qilish va boshqalar.

Izlani sh samaradorli gini oshiradigan muhim
ruhiy -energet ik zaxira i shchanlik dir. Bu ishga
berilib k et ish holat ini munt azam jaray onga
ay lani shida namoy on bo’l adi.
Ishchanlik i shl ash qobiliy at i k oeffi si y ent i
bo’l ib, mehnat k unida t urlicha qiy mat ga ega
bo’l adi . Psi xologik t adqi qot l arda
ishchanlik k oeffi siy ent i
qiy mat i ni ng o’rt acha
raqaml ari quy idagi cha
belgilangan: biri nchi
bosqich-mehnat ga
k irishish (1-1,5 soat ).
Organizm uy qu y ok i
orom holat idan chiqadi.
Ikkinchi bosqich-barqaror, unumli ish vaqti
(3-4 soat).
Uchinchi bosqichda toliqish paydo bo’ladi,
ishlash qobiliyatini dinamikasi susayadi.
Mehnat kunida bu bosqichlar almashadi-
tushlikkacha, tushdan keyin sutka davomida
ishchanlik koeffisiyenti to’lqinsimon o’zgarib,
maksimumlari 9-13 va 16-20 soatlarga to’g’ri
keladi.

Ayrim tadqiqotchilar kechalari
unumdor ishlaydilar. Aytish
kerakki, keltirilgan raqamlar
o’rtacha statistic ko’rsatkichdir.
Tadqiqotchining individual
xislatlariga ko’ra raqamlar u yoki
bu tomonga og’ishi mumkin. Bu
ko’rsatkichlarni mehnat va dam
olish rejimini tashkil qilishda
hisobga olish kerak.
Hafta davomida ham ish
qobiliyati o’zini darajalariga ega.
Dushanba – ishga kirishish kuni,
seshanba, chorshanba, payshanba
– barqaror, unumdor mehnat
qilish kunlari, juma va shanba –
faoliyat energiyasi asta-sekin
pasayadigan kunlar.

Ayrim tadqiqotchilar kechalari
unumdor ishlaydilar. Aytish kerakki,
keltirilgan raqamlar o’rtacha statistik
ko’rsatkichdir. Tadqiqotchining
individual xislatlariga ko’ra raqamlar u
yoki bu tomonga og’ishi mumkin. Bu
ko’rsatkichlarni mehnat va dam olish
rejimini tashkil qilishda hisobga olish
kerak.
Hafta davomida ham ish qobiliyati
o’zini darajalariga ega. Dushanba –
ishga kirishish kuni, seshanba,
chorshanba, payshanba – barqaror,
unumdor mehnat qilish kunlari, juma
va shanba – faoliyat energiyasi asta-
sekin pasayadigan kunlar.

3. Tadqiqot t exnologiy asi v a
t adqiqot samaradorligini
t a’minlash
Tadqiqot ni amalga oshiri shda
izlanish faoliy at i k et ma-k et l igi v a
izchil ligi ga al ohida e’t i bor berish
k erak ,
Tadqiqot chi k asbi ommav iy
k asblardan bi riga ay langandagan
k ey in izlanish oli b borishni oqil ona
modell ariga, y a’ni il miy l ik st andart ini
t a’minlay digan t alab-t av siy alarga
bo’lgan eht iy oj k uchay adi. Tadqi qot
t ex nologiy asi mana shu eht i y ojni
qondiradi.

Tadqiqot texnologiyasi – bu ilmiy mahnatni tashkil qilishga oid qoidalar, tavsiyalar va talablar majmuasidir.
Eng muhim qoida va talablar quyidagilardan iborat.
1. Tadqiqotni amalga oshirishda izlanish faoliyatini izchilligi va ketma-ketligini ta’minlash zarur.
2. Diqqatni dolzarb, nazariy va amaliy ahamiyati asoslangan mavzu yoki ilmiy muammoga qaratish lozim.
3. Tadqiqot maqsadi va vazifalarini to’g’ri ta’riflash, bayonini berish.
4. Ish rejasi va tadqiqot bosqichlarini mumkin qadar aniq tuzib chiqish, zarur vositalarni (kompyuterlar,
modemlar, disklar, antivirus dasturlar, eksperiment asbob uskunalari va boshqalarni) oldindan tayyorlab
qo’yish.
5. Bir bosqichda belgilangan ishni oxirigacha yetkazmasdan boshqasiga o’tilmaydi. Aks holda oldingi
bosqichda yo’l qo’yilgan xatolik keyingi bosqichdagi natijaga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
6. To’plangan ma’lumotlarni sifatli qayta ishlash. Bu mavjud g’oya va ochilgan yangi hodisani to’g’ri baholash
imkoniyatini beradi.
7. Olinayotgan natijalarni ilmiylik me’yorlari asosida nazorat qilib borish, zaruriyat tug’ilganda
shakllanayotgan tasavvurlarga o’zgartirishlar kiritish.
8. Aniq, mantiqan asoslangan, tajribada tasdiqlangan xulosalarga kelish. Bu bilan yangi g’oya yoki nazariya
ishlab chiqish uchun zamin yaratiladi.
9. Tadqiqot natijalarini rasmiylashtirishda qabul qilingan talablarga rioya qilish.
Tadqiqot murakkab faoliyat turiga kiradi. Bunday faoliyatni amalga oshirish uchun shart-sharoit, asos,
ta’minot, izlanish metodologiyasi va nihoyatda, katta aniqlikni talab qiladigan intellektual mehnat zarurdir.
Bu turdagi mehnatni ichki mantig’i, bajariladigan operasiyalar ketma-ketligi va izchilligi tadqiqot
texnologiyasida ifodalangan.
Shuning uchun ham tadqiqot texnologiyasi talablariga qat’iy rioya qilgan holda ish olib borish mehnatni yuqori
darajada tashkil qilish imkoniyatini beradi, bo’lajak yutuqlar kafolati bo’lib qoladi.

Tadqiqot samaradorligini ta’minlash
Tadqiqot aqliy mehnatning
ixtisoslashgan bir turidir. Bu
sohada mehnat samaradorligiga
erishish bir qator obyektiv va
subyektiv omillarga bog’liq.
Birinchisiga jamiyatni fanga
munosabati, davlat siyosati,
tadqiqot olib borish uchun
yaratilgan sharoit, moliyaviy,
texnik va axborotli ta’minot
kiradi.
Fanning hozirgi taraqqiyot
bosqichida tadqiqot olib borish
uchun qayd etilgan sharoit va
ta’minotni mavjud bo’lishi, aytish
mumkinki, hal qiluvchi rol
o’ynaydi.

Tadqiqot samaradorl igining suby ek t i v shart -sharoit l ari ay rim
ma’nav i y omi llardan iborat . Bu t adqi qot chi , ilmiy rahbar, jamoa v a
an’anaga bog’liq t omonlar bo’li b, xususan:
- t adqiqot chining zehni, int el lek t k oeffi si y ent i (i jodi y t est bilan
ani qlanadi);
- t adqiqot chining bili mi v a t ajribasi ;
- jamoada ilmi y rahbarli k t arzi , rahbarning ij odi y pot ensiali; - ilmiy
v orislik ;
- ilmiy an’ana;
- jamoadagi ruhiy -ma’nav iy muhit ni t ashk l qil adi.
Tadqiqot i ndi v idual v a jamoav i y i lmiy mehnat birligidi r. Bu birli k da
y et ak chi o’rinni ilmi y rahbar egallay di.
Fanda ilmiy mak t abni mav jud bo’li shi , ijodiy izlanish muhit ini
shak ll ani shi, il miy v orisli k ni saqlash, y osh t adqi qot chi larni
t ay y orlash v a o’st irish k o’p jihat dan ilmiy rahbarga bog’l iq. Tabi iy -
k i, shogirdl ar v a y osh olimlarning g’ay rat -shijoat i, fanga fi doy iligi ,
t ari shqoqlik bilan ijod mev alarini y ig’i shl ari i lmiy an’ana v a
mak t abga nisbat an munosi b j av ob bo’ladi .

4. Olimning ijtimoiy mas’uliyati
Fan muayyan odamlar – olimlar tomonidan
amalga oshiriluvchi faoliyat turi sifatida namoyon
bo’ladi. Ba’zan fan hatto olimlar bajaradigan ish
sifatida ham ta’riflanadi. Olimlar asosan tarqoq
holda faoliyat olib boradilar, ularning ayrimlari
maxfiy laboratoriyalarda ishlasa, ayrimlari
murakkab hisoblash va isbotlashlar bilan
shug’ullanadi.
Ularning hammasi faqat o’z hamkasblari
tushunadigan tildan foydalanadi. Ayni vaqtda
kashfiyot muayyan olimning shaxsiy hissasidan
qat’i nazar u yoki bu tarzda amalga oshirilgani
haqidagi tasavvur o’rnini nazariya ortida muayyan
olim, faylasuf yoki mutafakkir shaxsi turishini aniq
tushunish egallamoqda .

X o’sh, hozirgi zamon oli mi k i m v a u qanday sifat larga ega?
Pol Fey erabend qalami ga mansub sahi falar dav rimiz
olimining o’ziga xos xususiy at larini anglab y et ish, uning
port ret ini y arat ishga qarat ilgan falsafi y ijodning y orqin
namunasidir. U o’z do’st i v a hamk asbi Imre Lak at os obraziga
murojaat et ib, olim port ret ini y arat adi. Port ret juda aniq
y arat il gan, chunk i met odologni ng asosiy v azifasi haqiqat ni
k o’rsat ishdir. Zamondoshlari ning xot iralariga k o’ra, Pol
Fey erabendning o’zi hazi l-mut oy ibaga moy i lligi k uchli,
ek st rav agant shax s bo’lgan. U ist i blishment , soxt a
iy erarxiy a v a har xi l dabdababozlik lar ust idan k ulgan. Har
qanday y orqin, t anqidiy k ay fi y at dagi shaxs sifat ida, u
ay ov siz t anqid t ig’i ost iga olingan v a muqarrar t arzda o’ziga
nisbat an dushmanli k t uy g’ulari ni uy g’ot gan.

Olim ilmi y faoli y at ga o’zining but un v ujudi bil an beri lishga qodir bo’lishi
lozim. « Eht iros eng muhi m omi l – il homni ng dast labk i shart idir. Birgi na mo’ljal
bilan hy ech narsaga erishib bo’lmay di. Al bat t a, mo’ljal ham dast l abk i
shart lardan biri hisoblanadi. Qo’qqisdan pay do bo’l gan faraz mehnat o’rni ni
bosmay di. Boshqa t omondan, mehnat bunday farazning o’rnini bosishga y ok i
majburiy k elt irib chiqarishga qodi r emas. Eht i ros ham bunga ojiz. Ko’rsat il gan
ik k i omil v a faqat birgalik da farazning y uzaga k el ishiga sabab bo’ladi. Biroq faraz
u bizga k erak bo’l gan pay t da emas, o’zi ma’qul k o’rgan pay t da pay do bo’l adi.
Ilmiy xodim har qanday ilmiy ishning y o’ldoshi bo’l gan t av ak k alchi lik ni ham
bo’y niga olishi k erak . Il m jabhasida faqat bir ishga xizmat qiluv chi odamgina
shaxs hisoblanadi» .
Ilmiy elit a v a i nt el lek t uallar ilmiy muhit ning alohida t i pini t ashk il et adi. Ilmiy
elit a v a int ellek t uallar – int ell ek t ual mulk buny odk orlari. Int ellek t ual mulk ning
o’zi ni umuman olganda k elib chiqishi mazk ur olim y ok i il miy jamoa mehnat i
bilan bog’liq bo’lgan bi lim v a ax borot ga mul k sifat ida egali k qili sh huquqi deb
t a’rifl ash mumk in

ХУЛОСА
1 . Fan o’zining uchinchi, post nok l assik t araqqiy ot bosqi chga o’t moqda, t adqiqot oli b borish
amaliy ot i, y o’llari v a usull ari t obora murak k abl ashmoqda. Bunday sharoit da fan
sohasi da faoli y at k o’rsat moqchi bo’lgan t adqiqot chi bir qat or malak av i y
xislat larga ega bo’li shi , k asbiy t alabl arga jav ob berishi k erak .
2.Kasbiy malak a mav jud v a o’st irilishi k erak bo’lgan fazil at lardan (qobi liy at , o’quv, zehn,
t irishqoqli k , mahorat v a boshqal ar) iborat bo’lib, bular fanda ijod qili shni asosiy shart i
hisobl anadi.
3.Samarali t adqiqot ning psixologik omillari qat origa qiziquv chanli k , t adqiqot ga
berili b k et ish, zehn, doi miy faoll ik k iradi.
4.Maqsad v a mot iv asiy a o’zida y angilik ni saql agan nat ijani qo’lga k irit i shga qarat il gan
bo’lishi k erak .
5.Ilmiy mak t ab an’analarini dav om et t irish ilmiy i jod manbai v a zaminidir.
6.Int ellek t ual qobi liy at ni o’st iradigan amall arni (diqqat ni t o’plash, xot irani must ahk amlash,
fi k rni mant iqan t o’g’ri ifodalash v a boshqalar) munt azam bajarib borish k erak .
7.Tadqiqot t ex nologiy asi t alabalariga rioy a qil ish i lmiy y ut uqlarni muhi m shart i dir.
8.Tadqiqot chi ni ng k uchli psixologik quroli zehn bo’li b, uni doi mo o’st irib borish k erak .
9.Tiri shqoqlik , ishga berilib k et ish, aqliy mehnat gigi y enasi ga ri oy a qilish ijod qilish uchun
zarur.
10.J amoadagi ilmi y an’ana v a v orislik ni dav om et t i ri sh muhim ma’nav iy v a met odologik
qonuniy at dir.

E’TIBORINGIZ UCHUN RAXMAT

Tadqiqotchi faoliyati va unga qo‘yiladigan malakaviy talablar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish