Tadqiqotchi faoliyati va unga quyiladigan malakaviy talablar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	19.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tadqiqotchi faoliyati va unga quyiladigan malakaviy talablar

Купить

TADQIQOTCHI FAOLIYATI VA UNGA QUYILADIGAN MALAKAVIY
TALABLAR
1. Tadqiqotchi uchun zarur bo‘lgan malakaviy talablar
2. Zehn va ishchanlikni saqlash
3. Tadqiqot texnologiyasi
4. Tadqiqot samaradorligi

1. Tadqiqotchi uchun zarur bo‘lgan malakaviy talablar
Har bir ishni, shu jumladan, ilmiy ishni sifatli bajarish uchun tadqiqotchi kasbiy
malakaga ega bo‘lishi lozim. Sifatli ish – bu ilmiy muammoni yangicha yondashuv
asosida xal qilish, yangi xulosaga kelish, ma’lumotlarni yangi xossa yoki
qonuniyatni ochish imkoniyatini beradigan darajada tasniflash, umumlashtirish va
tushuntirish, o‘zida yangi natijalarni aks ettirgan maqola, risola yoki dissertatsiya
yozishdir.Kasbiy malakasi o‘zi nima? Kasbiy malaka ma’lum faoliyatni ijro etish
uchun zarur bo‘lgan fazilatlarga (o‘quv, zehn, mahorat va boshqalarga), nazariy va
tajribaviy amallarni bajarish usullaridan foydalana bilish hislatiga ega bo‘lishdir.
Kasbiy malakaga ega bo‘lishni asosida qobiliyat, ya’ni, u yoki bu ishni bajarishga
yaraydigan layoqat, moyillik yotadi. Ishga bo‘lgan qobiliyatni psixologik,
intellektual, pedagogik jihatlari (sifatlari) mavjud.Faylasuflar va psixologlarni
aytishlaricha, ilmiy faoliyatni unumdor bo‘lishida tadqiqotchidagi qiziqish va
hayratda qolish qobiliyati yetakchi rol o‘ynaydi. Qiziqish shunday nuqtaga
qaratiladiki, u qiziquvchanlikka, qiziqish tug‘dirgan predmetga berilib ketishiga
aylanadi. Bunday holatga tushgan inson qiziqish uyg‘otgan masala bilan
shug‘ullanmasdan yura olmaydi, muammo va uni hal qilish ishtiyoqi butun
vujudini qamrab oladi.Har bir kishida barmoqlar bo‘lsada, mo‘yqalam va
bo‘yoqlar sotib ola olsa ham, lekin bu uni rassom qilmaydi. Qiziqishdan tashqari
yana o‘quv, tirishqoqlik, mahorat, faollik kabi hislatlar darkor.Tadqiqotning
samarali bo‘lishini muhim sharti ishga berilib ketish, ishni muntazam amalga
oshishi. Muttasil izlanish jarayonida ilhom, nogahon yorishish, ijodiy tush ko‘rish
shaklida namoyon bo‘ladigan ruhiy holatlar sodir bo‘ladi.Kasbiy malaka uchun
zarur bo‘lgan sifat va hislatlar, ularni bir-biriga ilhombaxsh impulslar berishi 1-
rasmda ifodalangan.Kasbiy malakani takomillashtirishni muhim pedagogik yo‘li
tadqiqotchida qayd etilgan sifatlarni shakllantirish va tarbiyalashdan
iboratdir.Avvalambor, kasbiy yo‘nalishni tanlash paytida strategik maqsadni
aniqlab olish lozim. Kim bo‘lmoqchisiz: muhandismi, texnologmi, nazariyotchimi?
Tanlangan kasbiy yo‘nalishni qaysi sohasi: fundamental nazariy izlanishmi yoki
konstruktiv qurilmalarni yasash,kashfiyotmi yoki ixtiro qilish sizni ko‘proq

qiziqtiradi? Har sohada izlanish olib borish va ijod qilishni o‘ziga xos xususiyatlari
mavjud.Tabiatan berilgan qobiliyatni qo‘yilgan maqsadni amalga oshirishga
qaratish kerak.Maqsadni ro‘yobga chiqaradigan ma’naviy kuch motiv (bois)dir.
Motiv yoki bilish motivatsiyasi inson faoliyatini ob’ektga yo‘naltiradi, istak,
maylni harakatga keltirish orqali tadqiqotchiga izlanish energiyasini beradi.
Faoliyat yo‘nalishi va barqarorligini ta’minlaydigan hislat ruhiy ko‘rsatmadir. Bu
hislat tadqiqotchi faoliyatini tartibga soladi, boshqaradi. Ruhiy ko‘rsatma orqali
tadqiqotchida faoliyat maqsadi va motivatsiyasi birlashadi, o‘zgarayotgan
vaziyatda ham izlanish energiyasi kamaymaydi.Shunday qilib, maqsad,
motivatsiya va ruhiy ko‘rsatma tadqiqot jarayonida birlashadi, kasbiy malakani
shakllanishida ma’naviy asos bo‘lib xizmat qiladi . (2-rasm).Motivatsiyasi
shakllangan izlanuvchi yetarli sharoit bo‘lmaganda ham, hech narsani bahona
qilmasdan tadqiqotni amalga oshirib boraveradi.Fan tarixida motivatsiya kuchini
ko‘rsatadigan misollar ko‘p. VIII asr boshida ummaviya xaliflaridan Hamid bin
Muoviya «falsafa toshi» muammosi bilan shunday qiziqib ketadiki, hatto
xalifalikdan voz kechadi va qolgan umrini fanlarni, xususan, kimyoni o‘rganishga
bag‘ishlaydi.Tadqiqotchi uchun zarur bo‘lgan hislatlardan biri tirishqoqlikdir. Bu
hislat tadqiqot yo‘lida uchrab turadigan qiyinchiliklarni sabr-toqat bilan bilan
yengib o‘tish imkoniyatini beradi. «Tirishqoqlik – deydi ingliz yozuvchisi Bernard
Shou – ilm sari yagona yo‘ldir» Yana bir muhim talab (tavsiya) ustoz, u yaratgan
ilmiy maktab an’analarini davom ettirish, shakllangan tadqiqot an’analarini yangi
mazmun bilan boyitishdir.Ilmiy maktab o‘ziga xos betakror jamoadir. U har
qanday yangilikka nisbatan ochiq va bir butun tizimdir. Bunday tizim (maktab)
alohida tadqiqotchida bo‘lmagan sifat va imkoniyatlarga ega bo‘ladi. Ilmiy maktab
dargohiga kirgan magistrant tez orada eng yangi yutuqlar bilan oziqlanib turgan
fanning «qaynab turgan qozonida» faoliyat ko‘rsata boshlaydi.Ustozga bo‘lgan
iltifot va e’tiqod Sharqda hamisha e’zozlanib kelingan. XXI asr fanida ham ilmiy
an’ana ahamiyati saqlangan. Haqiqatan ham har tomonlama murakkablashib

ketayotgan bilimlar, tasavvurlar va nazariyalar okeanida ustozning yo‘l
ko‘rsatuvchi g‘oyalari va o‘gitlari bamisoli kompasdek zarur.Izlanish boshlandimi,
tadqiqotchi sobitqadamlik bilan ishni olib borishi kerak. Ishni boshida qiyinchilik
yoki muvaffaqiyatsizlik sodir bo‘lishi mumkin. Hatto uchayotgan raketaning
kursdan og‘ish hodisasi bo‘lib turadi. Lekin, maqsad, umumiy izlanish yo‘nalishi
to‘g‘ri belgilangan bo‘lsa, unda salbiy natija aks aloqa mexanizmi orqali qayd
qilinadi, qayerda xatolikka yo‘l qo‘yilgani aniqlanadi, ish oxirigacha
yetkaziladi.Ish jarayonida muammoni mazmuni bo‘yichami, faktlar xususidami,
qanday bo‘lmasin, sodir bo‘layotgan o‘zgarishlarga e’tibor berish kerak.Shu
o‘rinda G.Alder ishlab chiqqan va Sinab ko‘r, Ishla, Natijaga erishgin deb
nomlangan SIN modelidan foydalanish mumkin (Qarang: Alder G. NLP:
sovremennie psixotexnologii. – SPB: Piter, 2001, 13-14 betlar.).
Sinab ko‘rishda, bitta qadam natija bermasa, boshqa qadam qo‘yiladi, ya’ni boshqa
chora imkoniyatlar ishga solindi. Shu jarayonda tadqiqotchilik kasbi, uquv va
izlanish faoliyati takomillashib boradi.Samarali faoliyat modelini G.Alder
quyidagicha ifodalaydi.Endi qobiliyatni o‘stirishning intellektual vosita va
mexanizmlarini ko‘rib chiqamiz.Intellektual qobiliyat tafakkur faoliyatida
namoyon bo‘lib, bu sohada ham bir qator qoida va talablar borki, ularni bajarish
izlanuvchiga kutilgan ijobiy natijalarni beradi. Bular quyidagilardan iborat:
- diqqatni asosiy muammo nuqtasiga yig‘ish;
- muammo bo‘yicha o‘zimizga savol berib turish;
- alohida obrazlardan bir-butun model – tuzilmani ishlab chiqishga o‘tish;
- o‘xshashliklarni (analogiyalarni) izlash, ulardan foydalanish;
- obrazlar bilan fikrlash, modellar bilan ishlash;
- xotira faolligini o‘stirish;

- ob’ektga har tomonlama yondashuv (intellektual uddaburonlik) qobiliyatini
tarbiyalash;
- muammo yechimi bo‘yicha alternativ yo‘llarni izlash qobiliyatini shakllantirish;
- ilmiy bashorat qilish qobiliyatini o‘stirish;
- fikrni mantiqan to‘g‘ri ifodalash, mulohazalarni qog‘ozga aniq bayon qilish.
Qayd etilgan hislatlarni tadqiqotchida shakllantirish izlanish samaradorligini
ta’minlaydigan muhim shartdir.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, tadqiqot-to‘xtovsiz amalga oshadigan intellektual
mehnat, yangilikni kashf etish, ixtiro qilish faoliyatidir. Bunday faoliyat darajasiga
yetishish uchun yosh tadqiqotchi o‘zida bir qator (yuqorida qayd etilgan)
psixologik, pedagogik va intellektual ko‘nikmalarni, malakaviy o‘quv va kasbiy
mahoratni shakllantirish lozim.
2. Zehn va ishchanlikni saqlash
Tadqiqotchining asosiy intellektual quroli-zehndir. «Zehn» arabcha so‘zdan
olingan bo‘lib, tushunish qobiliyati, fahm, uquv kabi ma’nolarni anglatadi. Yana
bir ibora: zehn solmoq diqqat bilan kuzatmoqni bildiradi.
Zehnning bir qator turlari mavjud: amaliy zehn, hissiy-obrazli zehn, verbal
(og‘zaki so‘zlarga nisbatan) zehn, mavhumlashgan zehn, operator zehni va
boshqalar.Mavhumlashgan zehn tafakkurni o‘tkirligi va qobiliyatida namoyon
bo‘ladi. Bunday zehn fundamental muammolar bilan shug‘ullanadigan
nazariyotchilarda rivojlangan bo‘ladi.Yosh tadqiqotchi o‘z zehnini muntazam
mashq qilish, vazifalarni bajarish va o‘z-o‘zini nazorat qilish yo‘li bilan
takomillashtiradi.Zehn kuchini o‘stiradigan ruhiy-emotsional omillar ham mavjud.
Bular: motivatsiya, ishtiyoq, kayfiyat, o‘z ishidan qoniqish yoki qoniqmaslik, ilmiy
muammoga berilib ketish, ishlash qobiliyati, hamkasbdoshlarning ishlarini
tanqidiy tahlil qilish va boshqalar.Izlanish samaradorligini oshiradigan muhim
ruhiy-energetik zaxira ishchanlikdir. Bu ishga berilib ketish holatini muntazam

jarayonga aylanishida namoyon bo‘ladi.Ishchanlik ishlash qobiliyati koeffitsiyenti
bo‘lib, mehnat kunida turlicha qiymatga ega bo‘ladi. Psixologik tadqiqotlarda
ishchanlik koeffitsiyenti qiymatining o‘rtacha raqamlari quyidagicha belgilangan:
birinchi bosqich-mehnatga kirishish (1-1,5 soat). Organizm uyqu yoki orom
holatidan chiqadi. Ikkinchi bosqich-barqaror, unumli ish vaqti (3-4 soat). Uchinchi
bosqichda toliqish paydo bo‘ladi, ishlash qobiliyatini dinamikasi susayadi. Mehnat
kunida bu bosqichlar almashadi-tushlikkacha, tushdan keyin sutka davomida
ishchanlik koeffitsiyenti to‘lqinsimon o‘zgarib, maksimumlari 9-13 va 16-20
soatlarga to‘g‘ri keladi.Ayrim tadqiqotchilar kechalari unumdor ishlaydilar. Aytish
kerakki, keltirilgan raqamlar o‘rtacha statistik ko‘rsatkichdir. Tadqiqotchining
individual hislatlariga ko‘ra raqamlar u yoki bu tomonga og‘ishi mumkin. Bu
ko‘rsatkichlarni mehnat va dam olish rejimini tashkil qilishda hisobga olish
kerak.Hafta davomida ham ish qobiliyati o‘zini darajalariga ega. Dushanba – ishga
kirishish kuni, seshanba, chorshanba, payshanba – barqaror, unumdor mehnat
qilish kunlari, juma va shanba – faoliyat energiyasi asta-sekin pasayadigan
kunlar.Tadqiqot olib borish tafakkur organi bo‘lgan miyaning holati va faollik
ritmalariga bog‘liq. O‘z navbatida miyaning faollik darajasi bir qator omillar bilan
belgilanadi. Bunda uyqu va o‘yg‘oqlik ritmlari yetakchi rol o‘ynaydi.Mehnat,
ovqatlanish, jismoniy tarbiya, sog‘lom uyqu va dam olishlarni oqilona tashkil
qilish miyaga, shu jumladan, organizmga to‘la qonli energetik imkoniyat, kuch-
quvvat beradi.
3. Tadqiqot texnologiyasi
Tadqiqotni amalga oshirishda izlanish faoliyati ketma-ketligi va izchilligiga
alohida e’tibor berish kerak.
Tadqiqotchi kasbi ommaviy kasblardan biriga aylangandagan keyin izlanish olib
borishni oqilona modellariga, ya’ni ilmiylik standartini ta’minlaydigan talab-
tavsiyalarga bo‘lgan ehtiyoj kuchayadi. Tadqiqot texnologiyasi mana shu ehtiyojni

qondiradi.Tadqiqot texnologiyasi – bu ilmiy mahnatni tashkil qilishga oid qoidalar,
tavsiyalar va talablar majmuasidir. Eng muhim qoida va talablar quyidagilardan
iborat.
1. Tadqiqotni amalga oshirishda izlanish faoliyatini izchilligi va ketma-ketligini
ta’minlash zarur.
2. Diqqatni dolzarb, nazariy va amaliy ahamiyati asoslangan mavzu yoki ilmiy
muammoga qaratish lozim.
3. Tadqiqot maqsadi va vazifalarini to‘g‘ri ta’riflash, bayonini berish.
4. Ish rejasi va tadqiqot bosqichlarini mumkin qadar aniq tuzib chiqish, zarur
vositalarni (kompyuterlar, modemlar, disklar, antivirus dasturlar, eksperiment
asbob uskunalari va boshqalarni) oldindan tayyorlab qo‘yish.
5. Bir bosqichda belgilangan ishni oxirigacha yetkazmasdan boshqasiga
o‘tilmaydi. Aks holda oldingi bosqichda yo‘l qo‘yilgan xatolik keyingi
bosqichdagi natijaga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
6. To‘plangan ma’lumotlarni sifatli qayta ishlash. Bu mavjud g‘oya va ochilgan
yangi hodisani to‘g‘ri baholash imkoniyatini beradi.
7. Olinayotgan natijalarni ilmiylik me’yorlari asosida nazorat qilib borish,
zaruriyat tug‘ilganda shakllanayotgan tasavvurlarga o‘zgartirishlar kiritish.
8. Aniq, mantiqan asoslangan, tajribada tasdiqlangan xulosalarga kelish. Bu bilan
yangi g‘oya yoki nazariya ishlab chiqish uchun zamin yaratiladi.
9. Tadqiqot natijalarini rasmiylashtirishda qabul qilingan talablarga rioya qilish.
Tadqiqot murakkab faoliyat turiga kiradi. Bunday faoliyatni amalga oshirish uchun
shart-sharoit, asos, ta’minot, izlanish metodologiyasi va nihoyatda, katta aniqlikni
talab qiladigan intellektual mehnat zarurdir. Bu turdagi mehnatni ichki mantig‘i,

bajariladigan operatsiyalar ketma-ketligi va izchilligi tadqiqot texnologiyasida
ifodalangan.Shuning uchun ham tadqiqot texnologiyasi talablariga qat’iy rioya
qilgan holda ish olib borish mehnatni yuqori darajada tashkil qilish imkoniyatini
beradi, bo‘lajak yutuqlar kafolati bo‘lib qoladi.
4. Tadqiqot samaradorligini ta’minlash
Tadqiqot aqliy mehnatning ixtisoslashgan bir turidir. Bu sohada mehnat
samaradorligiga erishish bir qator ob’ektiv va sub’ektiv omillarga bog‘liq.
Birinchisiga jamiyatni fanga munosabati, davlat siyosati, tadqiqot olib borish
uchun yaratilgan sharoit, moliyaviy, texnik va axborotli ta’minot kiradi.Fanning
hozirgi taraqqiyot bosqichida tadqiqot olib borish uchun qayd etilgan sharoit va
ta’minotni mavjud bo‘lishi, aytish mumkinki, hal qiluvchi rol o‘ynaydi.Tadqiqot
samaradorligining sub’ektiv shart-sharoitlari ayrim ma’naviy omillardan iborat. Bu
tadqiqotchi, ilmiy rahbar, jamoa va an’anaga bog‘liq tomonlar bo‘lib, xususan:
- tadqiqotchining zehni, intellekt koeffitsiyenti (ijodiy test bilan aniqlanadi);
- tadqiqotchining bilimi va tajribasi;
- jamoada ilmiy rahbarlik tarzi, rahbarning ijodiy potensiali;
- ilmiy vorislik;
- ilmiy an’ana;
- jamoadagi ruhiy-ma’naviy muhitni tashkl qiladi.
Tadqiqot individual va jamoaviy ilmiy mehnat birligidir. Bu birlikda yetakchi
o‘rinni ilmiy rahbar egallaydi.Fanda ilmiy maktabni mavjud bo‘lishi, ijodiy
izlanish muhitini shakllanishi, ilmiy vorislikni saqlash, yosh tadqiqotchilarni
tayyorlash va o‘stirish ko‘p jihatdan ilmiy rahbarga bog‘liq. Tabiiy-ki, shogirdlar
va yosh olimlarning g‘ayrat-shijoati, fanga fidoyiligi, tarishqoqlik bilan ijod
mevalarini yig‘ishlari ilmiy an’ana va maktabga nisbatan munosib javob bo‘ladi.
Yana bir marta qaytaramiz!

1. Fan o‘zining uchinchi, postnoklassik taraqqiyot bosqichga o‘tmoqda, tadqiqot
olib borish amaliyoti, yo‘llari va usullari tobora murakkablashmoqda. Bunday
sharoitda fan sohasida faoliyat ko‘rsatmoqchi bo‘lgan tadqiqotchi bir qator
malakaviy hislatlarga ega bo‘lishi, kasbiy talablarga javob berishi kerak.
2. Kasbiy malaka mavjud va o‘stirilishi kerak bo‘lgan fazilatlardan (qobiliyat,
o‘quv, zehn, tirishqoqlik, mahorat va boshqalar) iborat bo‘lib, bular fanda ijod
qilishni asosiy sharti hisoblanadi.
3. Samarali tadqiqotning psixologik omillari qatoriga qiziquvchanlik, tadqiqotga
berilib ketish, zehn, doimiy faollik kiradi.
4. Maqsad va motivatsiya o‘zida yangilikni saqlagan natijani qo‘lga kiritishga
qaratilgan bo‘lishi kerak.
5. Ilmiy maktab an’analarini davom ettirish ilmiy ijod manbai va zaminidir.
6. Intellektual qobiliyatni o‘stiradigan amallarni (diqqatni to‘plash, xotirani
mustahkamlash, fikrni mantiqan to‘g‘ri ifodalash va boshqalar) muntazam bajarib
borish kerak.
7. Tadqiqot texnologiyasi talabalariga rioya qilish ilmiy yutuqlarni muhim
shartidir.
8. Tadqiqotchining kuchli psixologik quroli zehn bo‘lib, uni doimo o‘stirib borish
kerak.
9. Tirishqoqlik, ishga berilib ketish, aqliy mehnat gigiyenasiga rioya qilish ijod
qilish uchun zarur.
10. Jamoadagi ilmiy an’ana va vorislikni davom ettirish muhim ma’naviy va
metodologik qonuniyatdir.

Tadqiqotchi faoliyati va unga quyiladigan malakaviy talablar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish