Tafakkur - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	62.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tafakkur

Купить

Tafakkur
Reja:
1. Tafakkur haqida tushuncha. Tafakkur va hissiy bilish.
2. Tafakkurning mantiqiy shakllari.
3. Tafakkur jarayonlari.
4. Tafakkur turlari.
5. Tafakkurning individual xususiyatlari.

Tayanch iboralar: Tafakkur haqida tushuncha. Tafakkur funktsiyalari: tushunish, masala
echish, maqsadni shakllantirish, reflektsiya. Tafakkur va muammoli vaziyat. Tafakkur
jarayonlari: analiz, sintez, taqqoslash va umumlashtirish. Tafakkur shakllari: tushuncha, xukm,
xulosa chiqarish. Tafakkurning xususiyatlari: mustaqilligi, faolligi, ijodiyligi, kreativligi,
chuqurligi, kengligi, analiz va sintezga moyilligi, abstraktsiya darajasi va h.k. O`quv jarayonida
tafakkurning roli va mustaqil fikrlashni shakllantirish. Tafakkur jarayonida maqsad, motiv,
fikrlashga tayyorgarlik darajasining ahamiyati. O`quv jarayonida o`quvchilar tafakkuridagi
individual farqlarni hisobga olish.
TAFAKKUR HAQIDA TUSHUNCHA, TAFAKKUR VA HISSIY BILISH
Tafakkur - ijtimoiy sababiy, nutq bilan chambarchas bog`liq, muhim bir
yangilik qidirish va ochishdan iborat psixik jarayondir. Tafakkur voqelikni analiz
va sintez qilish uni bavosita va umumlashtirib aks ettirishdan iborat jarayondir.
Tafakkur amaliy faoliyat asosida hissiy bilishdan paydo bo`ladi va hissiy bilish
chegarasidan ancha tashqariga chiqib ketadi.
Bilish faoliyati sezish va idrok qilishdan boshlanadi va keyin tafakkurga
o`tib ketishi mumkin. Biroq tafakkur, hatto eng rivojlangan tafakkur ham hamisha
hissiy bilish bilan, ya`ni sezgilar, idrok va tasavvurlar bilan bog`langan bo`ladi.
Tafakkur faoliyati o`zining butun "materialini" faqat bitta manbadan, ya`ni hissiy
bilishdan oladi. Tafakkur faqat sezgilar va idrok orqaligina tashqi muhit bilan
bog`lanadi va shu tariqa tashqi olamni aks ettiradi. Ammo sezgilar va idrok kabi
hissiy bilish jarayonlari olamning turli xildagi aloqalarini, ular orasidagi
bog`lanishlarni, paydo bo`ladigan turli muammolarni hal qilish imkonini bermaydi.
Tafakkur qilish davomida tashqi olamni bilish chuqurroq amalga oshiriladi.
Buning natijasida narsalar, hodisalar va boshqa shuning kabilar o`rtasidagi
murakkab o`zaro bog`lanishlarni ajratish, echish mumkin bo`ladi. Zarur hollarda
turli vositalar qo`llaniladi. Quyidagi uch xil hodisalarni o`rganish davomida
vositalar qo`llaniladi.
1. Hozirgi paytda bevosita idrok qilishning imkoni bo`lmagan hodisalarni
o`rganish uchun. Bunga tarixiy voqealar, kelajak rejalar, gipotezalar, umuman yoki
o`tmishda ruy bergan yoki kelajakda ruy berishi mumkin bo`lgan hodisalarni
o`rganish davomida;

2. Sezgi organlarimizning moslashmaganligi sababli bevosita idrok
qilishning imkoni bo`lmagan hodisalarni o`rganishda. Bunga misol tariqasida juda
kichik zarrachalar, elementlar, inson sezgi organlari "sezmaydigan" turli to`lqin
uzunliklari yoki juda uzoq masofada joylashgan ob`ektlar (planetalar, yulduzlar va
h.k.);
3. Bevosita idrok qilishning imkoni mavjud, ammo vosita kullash samarali
bo`lgan hollar. Masalan, o`sib turgan daraxtning balandligini trigonometrik
funktsiyalar yordamida o`lchash, havo haroratini termometr yordamida o`lchash
kabilar.
YUqoridagilardan ko`rinib turibdiki, hissiy bilish samarali bo`lmay qolgan
hollarda tafakkur boshlanadi. Tafakkur hissiy bilish idrok qilish imkonini
bermaydigan voqea, hodisalarni ham o`rganish imkonini beradi. Masalan,
yorug`lik tezligini o`lchash, o`rganish, uning xossalaridan foydalanish faqat
tafakkur orqaligina amalga oshirilishi mumkin.
Qachon tafakkur faoliyati boshlanadi (qachon biz fikrlab boshlaymiz)? Biz
doimo fikrlamaymiz . Agar vaziyat bizga tushunarli bo`lsa, etarli hamma
ma`lumot va vositalarga ega bo`lsak biz "o`ylamaymiz". Tafakkur jarayoni
muammo paydo bo`lsa, muammoli vaziyatda paydo bo`ladi. Muammoli vaziyat -
biror masalani echish uchun zarur bilimlar, vosita yoki ma`lumot, malakalarning
etishmasligi bilan bog`liq bo`ladi. Muammoli vaziyatda bizning avvalgi vosita va
usullarimiz etishmay qoladi. Shu sababli oddiy, tushunarli, o`zida yangilikni aks
ettirmaydigan ma`lumotni eshitayotgan talaba va o`quvchi fikrlamaydi. Ularni
fikrlashga undash uchun muammoli vaziyatlar yaratish lozim.
Kelib chiqishi va rivojlanishi bo`yicha tafakkur ijtimoiy tabiatga ega.
Chunki bilishning barcha vositalari, usullari va manbaalari inson tomonidan
yaratilgan moddiy va ma`naviy boyliklar bilan bog`liqdir. Odamning aqliy
taraqqiyoti insoniyatning ijtimoiy-tarixiy taraqqiyoti davomida to`plangan
bilimlarni o`zlashtirish jarayonida amalga oshadi. Bu erda shaxsning faolligini
inkor qilmaymiz. Mavjud, tayyor bilimlarni o`zlashtirish boladan fikriy zur berish,

ijodiy ishlash, yangilik ochishni taqoza qiladi. Aks holda o`zlashtirilgan bilim
yuzaki, mexanistik bo`lib qoladi.
TAFAKKURNING MANTIQIY SHAKLLARI
Psixologiya fani mantiq fani bilan birgalikda tafakkurning mantiqiy
shakllarini o`rgandi. Tafakkurning mantiqiy shakllari -tushuncha, hukm va xulosa
chiqarishlardir.
TUSHUNCHA shunday bir fikrki, bu fikrda voqelikdagi narsa va
hodisalarning umumiy, muhim, farq qiladigan belgilari aks ettiriladi. Masalan,
odam tushunchasi uning mehnat faoliyati, mehnat qurollarini ishlab chiqarish,
nutq, inson ongi va shular kabi nihoyatda muhim belgilarni o`zida
mujassamlashtirgan. Mana shu belgilar bilan odam hayvonlardan farq qiladi.
Tushunchalarning mazmuni HUKMlarda aks ettiriladi. Hukm narsa va
hodisalar o`rtasidagi mavjud bog`lanishlarning yoki shu narsa va hodisalarga xos
bo`lgan xususiyat va belgilari o`rtasidagi bog`lanishlarni o`zida aks ettiruvchi
tafakkur shakli.
Hukmlar ob`ektiv voqelikni qanday aks ettirishlariga qarab CHIN va
YOLG`ON bo`lishi mumkin.
Chin - "Toshkent O`ZBEKISTONning poytaxti".
Yolg`on - "Hech qanday uchburchak o`tkir burchakka ega bo`la olmaydi".
Hukmlar UMUMIY, JU`ZIY va YAKKA bo`ladilar. Umumiy hukmda aks
ettirilgan xususiyat va bog`lanishlar biror sinfdagi barcha narsalarga taalluqli
bo`ladi. "Barcha metallar elektr tokini o`tkazadilar". Ju`ziy hukmlarda tasdiqlash
yoki inkor qilish faqat ayrim narsalargagina taalluqli bo`ladi. "Ba`zi o`quvchilar
a`lochilardir". YAkka hukmlarda tasdiqlash yoki inkor qilish faqat bitta narsaga
tegishli bo`ladi. "Salimov A. a`lochi o`quvchi".
Hukmlar ikkita yo`l bilan hosil qilinadi:
1) bevosita usul bilan, bunda idrok qilayotgan narsalar ifodalanadi ;
2) bavosita usul bilan, ya`ni xulosa chiqarish, mulohaza yuritish yo`li bilan.
Bir yoki bir necha hukmlar asosida yangi hukm keltirib chiqarish - xulosa
chiqarishdir. Masalan, "Barcha metallar elektr tokini o`tkazadilar", "Mis metall".

Ana shu ikkita asosdan yangi hukm - xulosa chiqariladi, "Mis elektr tokini
o`tkazadi".
Xulosa chiqarish ikki usul bilan amalga oshiriladi:
1) induktiv xulosa chiqarish va 2) deduktiv xulosa chiqarish.
Induktsiya - ju`ziy hodisalardan umumiy qoidalarga qarata xulosa
chiqarish.
Deduktsiya - umumiy qoidalardan ju`ziy hodisaga, faktga, misolga qarata
xulosa chiqarish.
TAFAKKUR JARAYONLARI
Tafakkur jarayoni (fikrlash) o`ziga xos qonuniyatlarga, qoidalarga
bo`ysunadi. Tafakkur jarayonining mohiyatini tushunish uchun uning qanday
kechishini o`rganish lozim. Tafakkur avvalo analiz, sintez va umumlashtirishdir.
ANALIZ - ob`ektning muayan bir tomonlarini, elementlarini, xossalarini,
munosabatlarini va boshqa shuning kabilarni ajratib olib, o`rganilayotgan ob`ektni
fikran bo`laklarga, qismlarga, elementlarga bo`lish demakdir. Biron narsani analiz
qilish davomida bu narsaning g`oyat muhim, kerakli va qiziqarli va shu kabi
muayan xususiyatlari ajratib olinadi.
SINTEZ . Bir butun narsani analiz qilish natijasida ajratilgan
komponentlarni birlashtirish sintezdir. Analiz va sintez jarayonlari hamma vaqt
o`zaro bog`liqdir.
TAQQOSLASH - narsa va hodisalarni bir-biri bilan solishtirib ko`rish va
ular orasidagi o`xshashliklar, tafovutlarni topish. Taqqoslash albatta analiz va
sintezni taqoza qiladi. Narsa va hodisalarni oldin analiz keyin esa sintez kilmasdan
turib ular orasidagi o`xshashlik va tafovutlarni topib bo`lmaydi.
Taqqoslash davomida narsalarni UMUMLASHTIRISH amalga oshiriladi.
Umumlashtirish o`xshash tarzidagi umumiylik va muhim belgi tarzidagi
umumiylik sifatida amalga oshiriladi. Birinchi umumiylik bo`yicha kit baliq
hisoblanadi (yuzaki belgi), ikkinchi umumiylik asosida esa kit sut emizuvchilar
sinfiga kiradi (muhim belgi asosida).

TAFAKKUR TURLARI
Psixologiyada tafakkur turlarining quyidagi sodda va birmuncha shartli
klassifikatsiyasi tarqalgandir:
1) ko’rgazmali-harakat;
2) ko’rgazmali-obrazli;
3) mavhum (nazariy) tafakkur.
KO’RGAZMALI-HARAKAT TAFAKKURI.
Tarixiy taraqqiyot davomida odamlar o`z oldilarida turgan masalalarni
dastlab amaliy faoliyat nuqtai nazaridan echganlar; keyinchalik undan nazariy
faoliyat ajralib chiqqan. Dastlab erni qadamlab o`lchangan, keyinchalik uning
asosida geometriya fani shakllangan. Bu shuni anglatadiki, sof nazariy faoliyat
birlamchi emas, balki amaliy faoliyatning o`zi birlamchidir. Bog`chagacha yosh
davrida bolada asosan ko`rgazmali-harakat tafakkuri ustun bo`ladi. Hamma ish,
"o`ylash", bilish jarayoni harakatlar vositasida amalga oshiriladi.
KO`RGAZMALI-OBRAZLI TAFAKKUR.
Ko`rgazmali-obrazli tafakkur sodda shaklda asosan bog’cha yoshidagi
bolalarda nomoyon bo`ladi. Ularda tafakkurning harakatli shakllari saqlanib qolsa
ham, ular to`g`ridan-to`g`ri yuzaga chiqmaydi. endi bola narsa va hodisalarning
bevosita idrok qilinayotgandagi obraziga suyanib fikr yuritadi. Agar shu yoshdagi
bolaga ikkita bir xil xajmdagi xamirdan qilingan sokka ko`rsatilsa, u ularning
tengligini aytadi. Keyin ularning ko`z o`ngida soqqalardan biri non shakliga
keltiriladi. Bolalar yassilantirilib, non shakliga keltirilgan soqqani ko`p, katta deb
ko`rsatadilar (J.Piaje tajribalaridan).
MAVHUM (NAZARIY) TAFAKKUR.
Bolalarning amaliy va ko`rgazmali-obrazli tafakkuri asosida ularda
mavhum tafakkur shakllanadi. Bu mavhum tushunchalarga asoslangan tafakkur.

Bolalarning juda ko`plab fanlardan, o`quv predmetlardan oladigan bilimlari
mavhum tushunchalar yordamida ifodalangan. Predmet va hodisalar urniga
ularning nomlari (SO`Z-belgi) qo`llaniladi. Mavhum tafakkur bolaga endi o`zi
yo`q predmetlar bilan ham so`zlar yordamida (nomlari) ishlash, ular ustida fikr
yuritish, tafakkur operatsiyalarini amalga oshirish imkonini beradi. Shu sababli
mavhum tafakkur o`quvchining o`quv va hayot faoliyatida eng muhim o`ringa ega
bo`ladi. Maktabning, pedagoglarning asosiy vazifalridan biri o`quvchilarning
mavhum tafakko`rini rivojlantirish, ularda to`g`ri shakllangan tushunchalar
tizimini hosil qilishdan iboratdir.
TAFAKKURNING INDIVIDUAL XUSUSIYATLARI.
Turli kishilarda tafakkur xususiyatlar turlicha tarkib topgan va turlicha
nomoyon bo`ladi. Bir kishining o`zida ham tafakkurning turli xususiyatlari turlicha
nomoyon bo`ladi. Bularning hammasi tafakkurning individual xususiyatlarining
asosini tashkil qiladi. Tafakkurning individual xususiyatlariga bilish faoliyatining
mustaqillik darajasi, epchillik, fikrlashning tezligi kabilar kiradi.
Tafakkurning MUSTAQILLIGI dastavval yangi masala, yangi
muammoni ko`ra bilish va kuya bilishda, undan sung esa uni o`z kuchi bilan echa
bilishda nomoyon bo`ladi. Tafakkurning mustaqilligida uning ijodiy xarakteri o`z
ifodasini topgan.
Tafakkurning IXCHAMLIGI shundan iboratki, masalani echishning
boshda belgilangan yo`li (rejasi) asta-sekin yuzaga chiqadigan, avvaldan hisobga
olib bo`lmaydigan muammo shartlarini qanoatlantirmasa, ana shu yo`lni o`zgartira
olishdan iboratdir.
Fikrning TEZLIGI biror qarorni qisqa muddat ichida qabul qilish talab
qilingan hollarda talab qilinadi.
Tafakkurning yuqorida ko`rsatilgan barcha va boshqa juda ko`p sifatlari
uning asosiy sifati yoki belgisi bilan chambarchas bog`liqdir. Har qanday
tafakkurning eng muhim belgisi, uning ayrim individual xususiyatlaridan qat`iy

nazar, muhim tomonlarni ajaratib, mustaqil ravishda tobora yangi
umumlashtirishlarga kela bilishdan iborat.

Adabiyotlar ro`yxati
1. O`zbekiston Respublikasining kadrlar tayyorlash milliy dasturi. 1997 yil 29
avgust.
2. O`zbekiston Respublikasining ta`lim to`g`risidagi qonuni. 1997 yil 29 avgust
3. Bruner D. S. Psixologiya poznaniya. - M., 1977
4. Dyui D. Psixologiya i pedagogika mishleniya. - M., 1998
5. G`oziev E. Oliy maktab psixologiyasi. T. 1997
6. G`oziev E. Psixologiya. T. 1994.
7. Granovskaya R. M. Elementi prakticheskoy psixologii. SPb, 1997
8. Karimova V. M. "Ijtimoiy psixologiya asoslari". - T., 1994
9. Karimova V. M. Auditoriyada bahs-munozarali darslarni tashkil etishning
psixologik texnikasi. - T., 2000
10. Karimova V. M. Psixologiya. - T., 2002
11. Karimova V. M., Akramova F. Psixologiya. Ma’ruzalar matni - T., 2000
12. Karimova V. va b.q. Mustaqil fikrlash. - T.: SHarq, 2000
13. Karimova V., Sunnatova R. Mustaqil fikrlash bo`yicha mashg`ulotlarni tashkil
etish yuzasidan uslubiy qo`llanma. - T.: SHarq, 2000
14. Luriya A. R. Yazik i mishlenie - M., 1979
15. Olshanskiy B. B. Prakticheskaya psixologiya dlya uchiteley. M. 1994.
16. Psixologiya. Uchebnik. - Pod red. A. Krilova - M., 1998
17. Rubinshteyn S. L. Osnovi obshey psixologii. - M., 1998
18. www.ziyonet.uz

Tafakkur

Купить