Tafakkur borasida umumiy tasavvurlar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	482.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Tafakkur borasida umumiy tasavvurlar

Купить

•
Mavzu:Tafakkur borasida umumiy tasavvurlar
Reja
1. Tafakkur borasidagi psixologik nazaryalar
2. Tafakkur haqida tushuncha.
3. Tafakkur sifatlari va turlari

Ekzistensializmning asoschisi bo’lmish nemis
faylasufi Martin Xaydeger (1889-1978) tushunish
uchun o’z diqqatimizni qarata olsakkina biz fikrlashga
o’rganamiz-deb yozadi. Uning fikricha, narsa va
voqealarning mohiyatini tushunish, anglab yetish, inson
fikrlash jarayonida muhim o’rin egallaydi. Tushunishni
talab qiladigan narsa insonni fikrlashga undaydi.
Tushunishni talab qiladigan narsa hech qachon biz
tomonimizdan yaratilmaydi.
Xaydegerning fikricha, tafakkur mavjudligining
asosiy xislati bu tasavvurdir. Tafakkur haqidagi ta'limotga
asosan tasavvur fikrda ifoda etiladi. Shuning uchun ham
tafakkur haqidagi ta'limotni logika, mantiq deb ataydi .

K.R.Megrelidzening ta'kidlashicha, insondagi biror bir ruhiy
hodisa ijtimoiy omilni hisobga olmasdan turib, to’g’ri tushuntirilishi
mumkin emas. Bu narsa birinchi navbatda tafakkurga taalluqlidir.
Tafakkurning ijtimoiy hayotning boshqa ko’rinishlarisiz o’rganish
mumkin emas.
Inson tafakkurining usullari nerv tizimida ham, miyasida ham
emas, balki bir davrda mana shunday idrok etishga, o’ylashga,
ishlashga, boshqa bir davrda esa nerv faoliyatini boshqacha ishlashga
yo’llaydigan ijtimoiy sharoitdadir.
Insonlar fikrlari va qarashlari individual tartibda emas,
ijtimoiy munosabatlar tufayli sodir bo’ladi. Bu haqda K.R.Megrelidze
shunday yozadi: inson tafakkuri tabiiy va biologik qonunlar bo’yicha
emas, balki ijtimoiy - tarixiy qonuniyatlar yo’lida harakatlanadi .

Tafakkurning funksiyasi miya faoliyati
jarayonida kechadigan sub'ektiv psixologik
jarayonlar bilangina chegaralanmaydi:
Birinchidan , ongning sub'ektiv
holatinigina ifodalamasdan, balki ob'ektga
ham tegishli bo’ladi va narsalar
munosabatini ifodalaydi.
Ikkinchidan, yangi fikrning
vujudga kelishi bilan bilish jarayoni
tugallanmaydi, balki faqatgina boshlanadi.
Bu bilishning boshlang’ich bosqichi bo’lib,
g’oyaning sub'ektiv holatidir, endi fikrni
amalga oshirish bosqichi boshlanadi.
Uchinchidan , alohida individning
fikri ijtimoiy yetilgan fikrlarning xususiy
ko’rinishidir.

Akademik A.I.Berg shunday deb yozadi "inson faqat tashqi
dunyo bilan to’xtovsiz muloqot qilishi sharoitidagina uzoq vaqt
fikrlashi mumkin. Tashqi dunyodan to’liq informasion ajralish
bu aqldan ozishning boshlanishidir. Informasion undovchi
tafakkurning tashqi dunyo bilan aloqasi insonga oziq-ovqatdek,
issiqlikdek zarur". Psixologiya fani taraqqiyotida nemis
psixologiya maktabi muhim o’rinlardan birini egallaydi va
asrimizning boshlarida Germaniyada Vyursburg psixologiya
maktabi deb nomlangan yangi yo’nalishga ega bo’lgan
psixologik oqim paydo bo’ldi. Mazkur yo’nalishning yirik
vakillari sifatida O.Kyulpe (1862-1915), K. Byuller (1879-
1922), A.Messer (1837-1937), Ax Narsis (1871-1946) va
boshqalarni sanab o’tish lozim. Ular tomonidan olib borilgan
eksperimental tadqiqotlar tafakkur muammosining rivojiga
ma'lum darajada hissa qo’sha oldi .

Tafakkur inson aqliy faoliyatining yuksak
shaklidir . Tafakkur orqali biz sezgi a ' zolarimiz
bilan bevosita aks ettirib bo ’ lmaydigan narsa va
hodisalarni ongimizda aks ettiramiz . Umuman
olganda tashqi muhitdagi narsa va hodisalar
o ’ rtasida ko ’ z bilan ko ’ rib , quloq bilan eshitib
bo ’ lmaydigan ichki munosabatlar hamda
qonuniyatlar mavjud . Ana shu ichki bog ’ lanish
hamda qonuniyatlarni biz tafakkur orqali bilib
olamiz . Demak, tafakkur deb narsa va hodisalar
o’rtasidagi eng muhim bog’lanishlar va
munosabatlarning ongimizda aks ettirilishiga
aytiladi

Aynan tafakur orqali biz moddiy olamdagi narsa va hodisalarning
mohiyatini bilish imkoniga ega bo’lamiz. Shu bois dunyoni bilishda
bevosita sezish, idrok, tasavvur va bavosita tafakkur muhim rol
o’ynaydi.
Tafakkur tushunchasining mazmun mohiyati psixologiya
darsliklarida olimlar tomonidan turlicha talqin qilinadi. Jumladan,
umumiy psixologiya darsliklarida tafakkurga berilgan ta'riflar turlicha
bo’lib uning ikkita yoki uchta muhim xususiyati ta'kidlab o’tiladi,
xolos. Jumladan, P.I.Ivanovning darsligida "tafakkur insonning
shunday aqliy faoliyatidirki, bu faoliyat voqelikni eng aniq, to’liq,
chuqur va umumlashtirib aks ettirishga (bilishga), insonni taqin ham
oqilona amaliy faoliyat bilan shug’ullanishiga imkon beradi” deb
ta’riflanadi.

M.V.Gamezo tomonidan
"tafakkur voqelikning umumlashgan
holda va so’z hamda o’tmish tajriba
vositalarida aks ettirilishi" ekanligi
bayon qiladi. U tafakkurning
umumlashgan so’z vositasida va
vositali atrof- muhit hodisalarini aks
ettira olishni ta'kidlaydi.
A.V.Petrovskiy tahriri ostidagi
darslikda tafakkurga quyidagicha ta'rif
keltiriladi: "Tafakkur - ijtimoiy
sababiy, nutq bilan chambarchas
bog’liq muhim bir yangilik qidirish va
ochishdan iborat psixik jarayondir,
boshqacha qilib aytganda, tafakkur
voqelikni analiz va sintez qilish, uni
bavosita va umumlashtirib aks ettirish
jarayonidir".

Keltirilgan ta'riflar orasida O.K.Tixomirovning darsligidagi
ta'rif nisbatan to’liqroq deb hisoblanadi. Unda tafakkur predmetiga
kiruvchi tarkibiy qismlar mana bunday ifodalanadi: "Tafakkur - bu
o’z mahsuloti bilan voqelikni umumlashtirib, bavosita aks ettirishni
xarakterlaydigan umumlashtirish darajasi va foydalanadigan
vositalarga hamda o’sha umumlashmalar yangiligiga bog’liq
ravishda turlarga ajratishdan iborat jarayon, bilish faoliyatidir".
Hozirgi vaqtda tafakkurning predmeti yuzasidan
psixologiyada turli-tuman qarash va ta'riflar mavjuddir. Ularning
ayrimlariga tavsifnoma berib o’tamiz. S.L.Rubinshteyn
nazariyasiga binoan tafakkurni psixologik jihatdan o’rganishning
asosiy predmet, jarayon, faoliyat tariqasida namoyon bo’lishidir.

P.Ya.Galperin fikriga ko’ra, tafakkur -bu
orientirlash-tadqiqot faoliyati, orientirovka jarayondir,
ya'ni orientirovka-jarayon, orientirovka faoliyat. Muallif
psixologiya fani intellektual masalalarni yechishda
sub'ektning tafakkuriga orientirovka qilish jarayonini
o’rganishga asoslanadi deb tushuntiradi. P.Ya.Galperin
tafakkurning boshqa jihatlarini o’zining aqliy harakatlarni
bosqichma-bosqich shakllantirish nazariyasidan kelib
chiqqan holda yoritishga intiladi. A.V.Brushlinskiy
tadqiqotlarida tafakkurning muhim yangilikni qidirish va
ochish, gipoteza va nazariyalarni bashorat qilish, oldindan
payqash xususiyatlari alohida ta'kidlab o’tiladi.

Muayyan ijtimoiy muhitda turmush kechirayotgan odamlarning
ehtiyojlari xatti-harakat motivlari narsalarga qiziqishlar, intilishlar,
mayllar, aqliy qobiliyatlari, hatto faoliyatlari ham turli tumandir. Xuddi
ana shu boisdan ularning tafakkuri ham har xil holatlarda vaziyatlarda
turlicha tarzda vujudga keladi, namoyon bo’ladi.
Psixologiya fanida tafakkur turlari topshiriq xususiyatiga, fikr
yoyiqligiga, fikrning originallik darajasiga qarab, quyidagicha shartli
klassifikasiya qilinadi.
Professor E.G’.G’ozievning "Umumiy psixologiya" darsligida
tafakkur turlari quyidagicha klassifikasiya qilinadi:

`
A.V.Petrovskiy muharrirligida chop etilgan, "Umumiy
psixologiya" darsligida tafakkurni quyidagi turlari ajratib
ko’rsatiladi: ko’rgazmali-harakat, ko’rgazmli-obrazli, mavhum
nazariy tafakur turlari va boshqalar.
Ko’rgazmali-harakat tafakkur turi. Tarixiy taraqqiyot
davomida odamlar o’z oldilarida turgan maqsadlarni dastlab
amaliy faoliyat nuqtai nazaridan yechganlar, keyinchlik unda
nazariy faoliyat ajralib chiqqan. amaliy va nazariy faoliyat
chambarchas bir-biri bog’langandir.

Ko’rgazmali-obrazli tafakkur turi ham psixologik adabiyotlarda
turlicha talqin qilinadi. "Psixologik lug’at"da ta'riflanishicha u konkret
tafakkurning bevosita idrok qilinayotgan narsa va hodisalar haqida
fikrlashdan iborat bo’lgan turi. Professor E.G’oziev fikricha, bevosita
idrok qilinayotgan predmetlar emas, balki faqat tasavvur qilinayotgan
narsa va hodisalar haqida fikrlashdan iborat tafakkur turi ko’rgazmali-
obrazli tafakkur deb ataladi. V.Karimova tomonidan ko’rgazmali-
obrazli tafakkur esa ko’rgan kechirgan narsalar va hodisalarning aniq
obrazlari ko’z oldimizda gavdalangan chog’da ularning mohiyatini
umumlashtirilib bilvosita aks ettirishimizdir, deb talqin qilinadi .

Ko’rgazmali-obrazli tafakkur sodda shaklda ko’pincha boqcha
yoshidagi bolalarda, ya'ni 4-7 yoshgacha bo’lgan bolalarda
paydo bo’ladi. Bu yoshdagi bolalarda tafakkurning amaliy
harakatlar bilan alohasi avvalgidek to’g’ri va bevosita
bo’lmaydi. Bog’cha yoshidagi bolalar faqat ko’rgazmali
obrazlar bilan fikr yuritadilar va uncha tushunchaga ega
bo’lmaydilar. Bog’cha yoshidagi bolalarda tushunchalarning
yo’qligi shveysariyalik psixolog J.Piajening quyidagi
tajribasida juda yaqqol namoyon bo’ladi. 7 yoshga yaqin
bolalarga xamirdan qilingan mutlaqo bir xil, hajmi jihatidan
teng 2 ta soqqa ko’rsatiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Nishonova Z.T Mustaqil ijodiy fikrlash T; "Fan" 2003 y
2. Turg ’ unov Q . Psixologiya terminlarining ruscha - o ’ zbekcha izohli lug ’ ati T ;
" O ’ qituvchi " nashriyoti 1975 y
3. Umumiy psixologiya ( A . V . Petrovskiy tahriri ostida ) T ; " O ’ qituvchi " 1992
4. Psixologiya qisqacha izohli lug ’ at T -1998 y
5. Karimova V.M. Psixologiya T-2002 y

E’tiboringiz uchun rahmat!

Tafakkur borasida umumiy tasavvurlar

Купить

Похожие документы
Spraytlar liboslari (kostyumlari)ni almashtirish
Sud muhokamasida muzokaralar olib borish
Strategik maqsadlar
Sud notiqligi
Sudralib yuruvchilar