Tafakkurning individual xususiyatlari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	165.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Tafakkurning individual xususiyatlari

Купить

MAVZU: Tafakkurning individual xususiyatlari.
Reja
KIRISH
I-bob: Tafakkur va uning xususiyatlari
1.1. Tafakkur turlari va shakllari.
1.2.Tafakkur operatsiyalari va qonuniyatlari.
II-bob: Tafakkur sifatlari.Tafakkurning individual xususiyatlari va
rivojlanishi.
2.1. Tafakkur sifatlari.
2.2. Tafakkurning individual xususiyatlari va rivojlanishi.
Xulosa.
Kurs ishida foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.

KIRISH.
Tafakkur — inson aqliy faoliyatining yuksak shakli; obyektiv voqelikning
ongda aks etish jarayoni. Tafakkur atrof muhitni, ijtimoiy hodisalarni, voqelikni
bilish quroli, shuningdek, inson faoliyatini amalga oshirishning asosiy sharti
sanaladi. U sezgi, idrok, tasavvurlarga qaraganda voqelikni to la va aniq aksʻ
ettiruvchi yuksak bilish jarayonidir. Tafakkur deb, voqelikdagi narsa va hodisalarni
ular o rtasidagi bog lanishlarni fikran, umumlashtirib, vositali yo l bilan aks
ʻ ʻ ʻ
ettirishga aytiladi. Voqelik tafakkurda, idrok va tasavvurgina nisbatan chuqurroq
va to laroq aks etadi. Biz sezgi, idrok vositasi bilan bilib olishimiz mumkin
ʻ
bo lmagan narsa yoki hodisalarni, narsa yoki hodisalarning xususiyatlarini,
ʻ
ularning bog lanish va munosabatlarini tafakkur vositasi bilan bilib olamiz.
ʻ
Tafakkur — inson miyasining alohida funksiyasi. Uning nerv fiziologik asosi
birinchi va ikkinchi signal sistemalarining o zaro munosabatidan iborat. Tafakkur
ʻ
jarayonida insonda fikr, mulohaza, g oya, faraz kabilar vujudga keladi va ular
ʻ
shaxsning ongida tushunchalar, hukmlar, xulosalar shaklida ifodalanadi (qarang
Ong). Tafakkur til va nutq bilan chambarchas bog liq ravishda namoyon bo ladi.
ʻ ʻ
Fikrlash faoliyati nutq shaklida namoyon bo ladi. Nutq aloqasi jarayonida
ʻ
insonning hissiy mushohada doirasi kengayib qolmay, orttirilgan tajriba boshqa
kishilarga ham beriladi. Inson o zining tafakkuri, nutqi hamda ongli xatti-harakati
ʻ
bilan boshqa mavjudotlardan ajralib turadi. U fikr yuritish faoliyatida o zida aks
ʻ
ettirgan, idrok qilgan, tasavvur etgan narsa va hodisalarning haqiqiyligini
aniqlaydi, hosil qilingan hukmlar, tushunchalar, xulosalar chin yoki chin
emasligini belgilab oladi. Inson tafakkuri orqali voqelikni umumlashtirib, bevosita
(bilvosita) aks ettiradi, narsa va hodisalar o rtasidagi eng muhim bog lanishlar,
ʻ ʻ
munosabatlar, xususiyatlarni anglab yetadi. Binobarin, inson muayyan qonun,
qonuniyat va qoidalarga asoslangan holda ijtimoiy voqea va hodisalarning vujudga
kelishi, rivojlanishi hamda oqibatini oldindan ko rish imkoniyatiga ega.
ʻ

I-bob: Tafakkur va uning xususiyatlari
1.1. Tafakkur turlari va shakllari.
Inson atrof-olam (narsa, hodisalar, insonlarni) va o‘zini turli xil faoliyatlarni
bajarish va bu ob’ektlarga ta’sir ko‘rsatgan holda ma’lum bir ijtimoiy va shaxsiy
ahamiyatga molik maqsadlarga erishish uchun o‘rganadi. Sezgi, idrok va
tasavvurlar ixtiyorsiz diqqat va ko‘rgazma-obrazli xotira bilan hamkorlikda
insonga aniq bir ob’ektlar va ularning bevosita o‘rganiladigan xossalari haqida
ma’lumot beradilar. Psixik aks ettirishning bu shakllari inson tomonidan ob’ektiv
reallikni bilishning hissiyotli asoslaridir . Lekin alohida jismlar va real olam
hodisalarini bilish istalgan amaliy vazifani hal etishda yuzaga keladigan uch
ahamiyatga ega bo‘lgan savolga javob topish uchun etarli emas. Bu savollar:
«Yuzaga kelgan vaziyatda nimani, qay tarzda bajarish mumkin, va bu harakat
natijasida nima hosil bo‘ladi?»dan iborat.
Bu savollarga javob izlashda bizlarga tafakkur yordam beradi . Avvalambor,
tafakkur yuksak darajadagi bilish psixik jarayoni hisoblanadi . Ushbu jarayonning
mohiyati inson tomonidan voqelikning faol ijodiy aks ettirish va o‘zgartirishdan
iborat . Tafakkur bevosita idrokda anglaymaydiganlarni ochib beradi ; u olamni
ahamiyatli aloqalar va munosabatlarda, uning turli xildagi vositalarida aks
ettiradi . Tafakkurning asosiy vazifasi real bog‘liqliklarga asoslangan zarur
aloqalarni vaqt va fazodagi tasodifiy mos kelishlardan ajratgan holda aniqlashdan
iborat . Tafakkur jarayonida tasodifiydan zaruratga, ayrimlikdan umumiylikka
o‘tish sodir bo‘ladi .
Shunday qilib , tafakkur ni voqelikni umumlashtirilgan va vositalangan aks
ettirish sifatida ta’riflash mumkin . Bundan tafakkurning muhim belgilaridan
biri umumlashtirish dan iboratligi kelib chiqadi . Voqelikni umumlashtirgan holda
aks ettirish birgina odam va zamondoshlarining emas, balki, o‘tmish avlodlarining
ham tajribasini qayta ishlab chiqish natijasidir . Bu tajriba til yordamida og‘zaki va
yozma nutqda (o‘qituvchilar ma’ruzalarida, kitob, darsliklarda va h.k.)
ifodalangan. Shuning uchun tafakkur ko‘plab odamlar bilimlarini umumlashtiradi.

Tafakkur jarayonida inson amaliy faoliyat, obrazlar va tasavvurlar, modellar,
chizmalar, belgilar, til kabi jismli va ijtimoiy olamning ahamiyatli aloqa va
munosabatlariga kirib borish maqsadida, insoniyat tomonidan ishlab chiqilgan turli
xildagi vositalardan foydalanadi.
Tafakkurning ikkinchi muhim belgisi voqelikni analizatorga bevosita ta’sir
ko‘rsatmay, ko‘pchilik hollarda asboblar ko‘magida olingan qo‘shimcha belgilar
yordamida anglanadiganlarni tushunish va namoyon qilish imkonini
yaratuvchi vositali tarzda aks ettirish dir. Hodisalarning qonuniyatlari, ichki
aloqalari bizning ongimizda hodisalarning tashqi belgilarida vositali tarzda
namoyon bo‘lishi bilan inson ichki, barqaror o‘zaro aloqalarning belgilarini
aniqlab oladi.

Tafakkurning o‘ziga xos xususiyati bilish yoki amaliy faoliyat jarayonida
yuzaga keladigan u yoki bu vazifani bajarish bilan bog‘liqligidan iborat. Tafakkur
muammoli vaziyatdan, tafakkurning maqsadi bo‘lgan savolga javobdan
boshlanadi.
Tafakkur muammosini ko‘rib chiqqan A.A. Smirnov tafakkur va aqliy
jarayonlarning assotsiativ tarzda kechishi ni tafovutlash zaruriyati haqida
ogohlantirgan edi. Gap shundaki, aqliy faoliyatda biz assotsiatsiyalardan keng
foydalanamiz, chunki ular tafakkur masalalarini echishda ahamiyatli yordam
ko‘rsatadi. Aqliy jarayonlarning assotsiativ kechishida holat o‘zgacha bo‘ladi.
Muhim tafovut shundan iboratki, bu vaziyatda o‘z oldimizga hech qanday maqsad
qo‘ymaymiz, chunki hech qanday vazifani bajarmaymiz. Bunda bir jarayon
ikkinchisi bilan almashadi, chunki ular bir-biri bilan assotsiativ tarzda bog‘langan
bo‘ladi. Tafakkur jarayonlarining assotsiativ tarzda kechishi ko‘p hollarda inson
toliqqan bo‘lib, hordiq olishni xohlayotganida kuzatiladi. Uyquga ketishdan oldin
xayolingizdan ketma-ket turli xildagi o‘ylar o‘tishini kuzatgansiz. Mana shu o‘ylar
ma’lum assotsiatsiyalarga kiradi.
Tafakkurning alohida muhim o‘ziga xos xususiyati – bu uning nutq bilan
uzluksiz aloqasi. Tafakkur va nutqning bunday aloqasi, avvalambor, fikrlarning,
hatto, nutq tovush shakliga ega bo‘lmagan holat, masalan, kar-soqov odamlarda
ham nutq shakliga mujassamlashtirilishida o‘z ifodasini topadi. Biz doimo so‘zlar
orqali fikr yuritamiz.
Qisqartirilganlik, muxtasarlik, ixchamlilik xususiyatiga ega bo‘lgan yashirin,
tovushsiz, ichki nutq insonning tafakkur mexanizmi bo‘lib hisoblanadi.
Nutq tafakkur qurolidir. Ma’lum fikr so‘zlar bilan ifoda etilganida tafakkur
jarayoni amalga oshiriladi. Fikrni so‘z bilan ifoda etish – ifodalash motivi (nutqiy
maqsad), ichki nutq, fikrni tashqi tomondan nutqiy ifodalash kabi bosqichlaridan
iborat bo‘lgan murakkab jarayon.

Tafakkur – bu narsalar mohiyatini ochib beruvchi g‘oyalar harakati. Uning
natijasi obraz emas, balki ma’lum bir fikrdir . Tafakkur – bu kiritilgan yo‘nalishli-
tadqiqiy, qayta o‘zgarishli va bilish xususiyatiga ega bo‘lgan harakatlar va
muolajalar tizimini taxminlovchi alohida turga ega bo‘lgan nazariy va amaliy
faoliyat .

Tafakkur moddiy olam qonuniyatlari, tabiat va ijtimoiy-tarixiy hayotdagi
sababiy-oqibat aloqalari, insonlar psixikasi qonuniyatlarini tushunish imkonini
beradi . Aqliy faoliyat natijalarini qo‘llash sohasi bo‘lgan amaliyot tafakkur
faoliyatining manbai bo‘lib xizmat qiladi . [
Tafakkur psixik faoliyat sifatida miyaning vazifasi hisoblanadi . Oddiy psixik
jarayonlar, masalan, sezgilar uchun asos vazifasini o‘taydigan yuqoriroq
darajadagi miya jarayonlari tafakkurning fiziologik asosini tashkil etadi . Lekin
hozirda tafakkur jarayonini ta’minlovchi barcha fiziologik tuzilmalarning o‘zaro
ta’sir etish tartibi va ahamiyati haqida aniq fikr mavjud emas. Tafakkur faoliyatida
miya peshona qismlari alohida ahamiyatga ega ekanligi shubhasizdir . Bundan
tashqari , bosh miya po‘stlog‘ining tafakkurni gnosti k ( bilish ) vazifasi bilan
ta’minlovchi doirasi, shuningdek, tafakkur jarayonini ta’minlovchi miya nutq
markazlari ham katta ahamiyatga ega .
1.2.Tafakkur operatsiyalari va qonuniyatlari.
Tafakkurning ikki darajasi mavjud : fahm-farosat – abstraksiyalardan
foydalanish o‘zgarmas chizmalar, namunalar chegarasida sodir bo‘ladigan oddiy
tafakkur , sog‘lom fikr , tafakkurning boshlang‘ich darajasi, uning mantiqiy
mazmunini emas, balki, ibora va dalillar tuzilishini o‘rganadi, bu aniq, izchilliklik
bilan mulohaza yuritish, fikrlarni to‘g‘ri tuzish, dalillarni qat’iy tizimlashtirish,
tasniflash layoqati ; aql (dialekti k tafakkur ) – abstraksiyalarni ijodiy qo‘llash va
ular tabiatini ongli tadqiq etish xususiyatiga ega bo‘lgan nazariy bilishning oliy
darajasi, aql yordamida inson narsalar mohiyati, ularning qonunlari va qarama-
qarshiliklarini anglab etadi .
Tafakkur – bu o‘z tuzilishi va turlariga ega bo‘lgan o‘ziga xos
faoliyat . Tafakkurning turlarga bo‘linishi shakli, xususiyati, ochib berilganlik,
yangililik va voqelikka moslik darajasiga ko‘ra amalga oshiriladi (1 3 .2 rasm ).

Tafakkur, odatda, nazariy va amaliy tafakkurlarga bo‘linadi . Nazariy
tafakkurda tushunchali va obrazli tafakkur, amaliy tafakkurda esa – ko‘rgazmali-
obrazli va ko‘rgazmali-harakatli tafakkur ajratiladi .
Tushunchali tafakkur – bu ma’lum tushunchalar qo‘llaniladigan tafakkur . U
yoki bu aqliy masalalarni echishda boshqa odamlar tomonidan aniqlangan va
tushunchalar, mulohazalar, xulosalar shaklida ifodalangan tayyor bilimlardan
foydalanamiz .
Obraz li tafakkur – bu obrazlar yordamida mulohaza yuritish jarayonining bir
turi . Ular xotiradan olinadi yoki tasavvurda hosil qilinadi . Ko‘pincha tafakkurning
bu turi badiiy ijodkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi odamlarda ustun bo‘ladi .
Tushunchali tafakkur voqelikni aniq va umumlashtirgan holda aks ettiradi,
lekin bunday aks ettirish mavhumdir. O‘z navbatida, obrazli tafakkur atrofimizdagi
olamni aniq va sub’ektiv aks ettirish imkonini beradi . Shunday qilib , tushunchali
va obrazli tafakkurlar bir-birini to‘ldiradi .
Ko‘rgazmali -obraz li tafakkur obrazlarni qo‘llash bilan bog‘liq . Bu tafakkur
odam biror masalani echishda turli obrazlarni, hodisalar va jismlar haqidagi
tasavvurlarni tahlil qilishida, qiyoslashtirishida, umumlashtirishida namoyon
bo‘ladi .
Ko‘rgazmali - harakatli tafakkur – mohiyati real jismlar bilan amalga
oshiriladigan amaliy o‘zgartiruvchi faoliyatdan iborat bo‘lgan tafakkurning alohida
turi. Tafakkurning bu turi biror-bir moddiy mahsulot ishlab chiqarish maqsadidagi
mehnat bilan mashg‘ul bo‘lgan odamlarda kengroq ifodalanadi.
Yana til vositalari asosida vazifa bajaruvchi so‘z-mantiqiy tafakkur mavjud
bo‘lib, u tafakkur tarixiy rivojlanishining so‘nggi bosqichidir. Unga tushunchalar
va mantiqiy hosilalarni qo‘llash xosdir.
Amaliy tafakkur tajriba, amaliy harakatlar asosida amalga oshiriladi va aniq
vazifalarni bajarishga qaratilgan, nazariy – tajriba bilan ish ko‘rmasdan

tushunchalardan foydalanadi. Diskursiv tafakkur – kengaytirilgan tafakkur, ichki
sezgi kechishining tezligi, aniq ifodalangan bosqichlarning mavjud emasligi, oz
darajada anglanganligi bilan xaraterlanadi. Reproduktiv, ishlab chiqaruvchi
tafakkur – bu namuna bo‘yicha tafakkur, ijodkorlik esa – yangi kashfiyotlar,
yangi natijalarga olib boruvchi tafakkur. Realistik tafakkur voqelikni to‘g‘ri aks
ettiradi, odam o‘z hulq-atvorini anglaydi, autistik tafakkur esa, asosan, ob’ektga
emas, affektga mos bo‘lganlarni ifodalaydi, ehtiyojni qondirishga, kelib chiqqan
hissiy zo‘riqishni kamaytirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Tafakkurning aqliy jarayonning natijasi hisoblangan uch xil shakli:
tushuncha, mulohaza va xulosa farq qilinadi.
Tushuncha – bu jism va hodisalarning umumiy, ahamiyatga ega bo‘lgan va
farqlanuvchi belgilarini aks ettiruvchi tafakkur shakli. Tushunchalar asosida
hodisalar va jismlar haqidagi mavjud bilimlarimiz yotadi.
U aniq va mavhum bo‘lishi mumkin. Jismning barcha belgilaridan aynan ushbu
jism yoki o‘xshash jismlar guruhini xarakterlab beruvchi ma’lum belgilar
yig‘indisi ajratilgan bo‘lsa, u holda aniq bir tushuncha haqida gap ketadi. Bunday
tushunchalarga shahar, g‘oya, jamiyat va boshqalar kiradi. Agar jismdagi biror-bir
alohida belgi ajratilib, va bu belgi o‘rganish predmeti bo‘lib xizmat qilsa, alohida
jism sifatida o‘rganilsa, mavhum tushuncha hosil bo‘ladi. Bunday tushunchalarga
fidokorlik, tenglik, vijdoniylik va boshqalar kiradi.
To think about the countless events, objects, and people in our world, we
simplify things. We form concepts—mental groupings of similar objects, events,
and people. The con-cept chair includes many items—a baby’s.
Tushunchalar ayrim va umumiy bo‘lishi mumkin. Ayrim belgilar deb,
jismning qaysi sinfga tegishliligidan qat’iy nazar, yagona jismga taalluqli bo‘lgan
tushunchaga aytiladi. Ayrim tushunchalarga Moskva, Toshkent, Baykal ko‘li va
boshqalar kiradi. Umumiy tushuncha deb, bir jismga emas, balki, jismlar sinfiga,

bu sinfdagilarning istalgan jismiga tegishli bo‘lgan tushunchaga aytiladi. Masalan,
samolyot, davlat, korxona, institut va h.k.
Tushunchalarning tasavvurdan farq qiluvchi o‘ziga xos xususiyatlari ga,
tasavvurlarning doimiy obrazga ega ekanligi, tushuncha esa – bu so‘zda o‘z
ifodasini topgan fikr ekanligidan iboratligi kiradi; tasavvur ahamiyatli va
ahamiyatga ega bo‘lmagan belgilarni o‘z ichiga oladi, tushunchalarda esa faqatgina
ahamiyatli belgilar saqlanib qoladi. Tushuncha tasavvurdan ko‘ra ko‘proq
umumlashtirilgan aks ettirish hisoblanadi.
Hukm – jismlar va hodisalar o‘rtasidagi aloqani aks ettiruvchi tafakkur
shakli; biror narsani tasdiqlash yoki inkor etish. Tasdiqlovchi hukmga misol
sifatida: «Psixika miyaning vazifasi», «Barcha metallar elektr tokini o‘tkazadi»,
inkor etishga – «Suvda hech qanday yog‘ erimaydi» kabi hukmlarni keltirish
mumkin.
Biz tasdiqlayotgan yoki inkor etayotgan hukmning ma’lum sinfning jislaridan
birortasi, ba’zilari yoki har qaysi jismga taalluqli bo‘lishiga bog‘liq ravishda
hukmlar ayrim, xususiy yoki umumiy bo‘lishi mumkin. Ayrim hukm : «Bu odam
hech qachon aldov yo‘liga kirmaydi». Xususiy hukm : «Ba’zi metallar suvdan
og‘irroq». Umumiy hukm : «Suyuqlikdagi har bir jismga u siqib chiqargan
suyuqlikka teng bo‘lgan bosim ta’sir ko‘rsatadi».
Hukmlarning ob’ektiv voqelikni aks ettirishiga ko‘ra ular chin va soxta
bo‘lishi mumkin. Chin hukm jismlar va ularning xossalari o‘rtasidagi voqelikda
mavjud bo‘lgan aloqalarni ifodalaydi. «Massa – inertlik o‘lchovi» chin
hukmdir. Xato hukm ob’ektiv hodisalar o‘rtasidagi voqelikda mavjud bo‘lmagan
aloqani ifodalaydi, masalan: «Barcha odamlar uchun o‘lim muqarrar emas».
Bir yoki bir necha hukmlardan yangi hukm yuzaga keladigan tafakkur
shakli xulosa deb ataladi. Boshqa hukmlar keltirib chiqariladigan boshlang‘ich
hukmlar xulosa dalillari deb ataladi. Masalan, barcha slanetslarning yonuvchanligi

ma’lum, va ushbu modda slanets bo‘lsa, u holda «ushbu moddaning
yonuvchanligi» haqida xulosa yasash mumkin.
Xulosa chiqarishning sodda va tipik shakli sillogizm hisoblanadi. Masalan :
« Barcha metall ar – elektr o‘tkazuvchi . Qalay – metall bo‘lgani uchun , qalay –
elektr tokini o‘tkazadi ».
Inson asosan xulosalarning ikki turi – induksiya va deduksiyadan
foydalanadi . Induksiya – bu xususiy xulosalardan umumiy xulosalarni keltirib
chiqarish, ayrim dalillar va hodisalarni o‘rganish asosida umumiy qoidalar va
qonunlar o‘rnatish usuli .
Deduksiya – bu umumiy mulohazalardan xususiy mulohazalar keltirib
chiqarish, umumiy qonunlar va qoidalar asosida ayrim dalillar va hodisalarni
bilish .

II-bob: Tafakkur sifatlari.Tafakkurning individual xususiyatlari va
rivojlanishi.
2.1. Tafakkur sifatlari.
Fikrlash jarayonida inson atrof-olamni o‘ziga xos aqliy opersiyalar vositasida
o‘rganadi . Asosiy fikrlash operatsiyalariga analiz va sintez, taqqoslash ,
abstraksiya va umumlashtirish , aniqlashtirish , tasniflash va tizimlashtirish kiradi .
Analiz – bu yaxlitlikni fikran qismlarga yoki yaxlitlikni tomonlar, harakatlar,
munosabatlarga ajratish . Stol ni , masalan , qopqog‘i, tirgaklari, g‘aladonlari va
boshqalarga bo‘lish mumkin . Fikrlash jarayoni bevosita nutqiy faoliyatga
kiritilganida analiz amaliy , va nazariy holatda aqliy bo‘ladi .
Sintez – bu qismlar, xossalar, harakatlarni fikran yaxlitlikka
birlashtirish . Xuddi shunday, o‘quvchi biror mavzuni o‘rganishda matnning
hammasini o‘qib chiqadi, so‘ngra esa alohida ma’noga ega bo‘lgan qismlarni
ajratadi, ya’ni matnni tahlil qiladi . Keyin eslab qolish uchun reja tuzadi – bu sintez
operatsiyasi bo‘ladi.
Taqqoslash – bu jism va hodisalar, yoki ularning alohida belgilari o‘rtasidagi
o‘xshashlik yoki farqlarni aniqlash . Taqqoslash bir tomonlama (chala) va ko‘p
tomonlama ( to‘liq ); yuzaki va chuqur ; bevosita va vositali bo‘lishi mumkin . [2]
Umumlashtirish – jism va hodisalarni ularning umumiy va ahamiyatli
belgilari bo‘yicha fikran birlashtirish . Masalan , olma, nok, olxo‘ri, o‘rik va
h.k.lardagi o‘xshash belgilar « mevalar » so‘zi bilan ifodalanadigan yagona
tushunchada namoyon bo‘ladi . Sodda umumlashtirishlar ob’ektlarni alohida,
tasodifiy belgilar asosida birlashtirishdan iborat , majmuiy umumlashtirish
murakkab bo‘lib hisoblanadi, bunda ob’ektlar turli asoslarga ko‘ra birlashtiriladi .
Abstraksiya – bu jism va hodisalarning muhim bo‘lgan xossa va belgilarini
fikran ajratib, bir vaqtning o‘zida ahamiyatsiz belgilar va xossalardan ayro holatda
ko‘rsatish . Xuddi shunday , mas’uliyatlilik hissi haqida so‘z yuritganimizda, biror-

bir ishchi, muhandis, talabaning emas, balki har bir insonning muhim xususiyati
sifatida gapiramiz . Abstra klashtirish odatda tahlil natijasida amalga
oshiriladi . Aynan, abstraktlashtirish vositasida uzunlik, kenglik, miqdor, narx va
boshqa tushunchalar yuzaga kelgan .
Aniqlashtirish – bu umumlashtirilgan bilimlardan yagona, alohida vaziyatga
fikran o‘tish . O‘quv faoliyatida aniqlashtirish – umumiy nazariy qonun, qoida,
nizomni tasdiqlovchi misol, rasm, aniq dalilni keltirish demakdir .
Jism va hodisalarni tizimlashtirish yoki tasniflash ularni bir-biriga
o‘xshashlik yoki farqlari asosida guruhlarga bo‘lish . Masalan , o‘quvchilarni
o‘zlashtirish, intizom, jamoat ishlaridagi faollik bo‘yicha guruhlarga bo‘lish
mumkin .
Tafakkur quyidagi asosiy qonuniyatlar ga bo‘linadi :
1. Tafakkur muammo ni hal etish bilan bog‘liq ravishda yuzaga
keladi ; muammoli vaziyat yuzaga kelish sharoiti vazifasini o‘taydi , u boshlang‘ich
ma’lumotning taqchilligi, sub’ektning aqliy faolligi yordamida engib o‘tish zarur
bo‘lgan ma’lum bilish to‘siqlari, qiyinchiliklarning yuzaga kelishi bilan
xarakterlanadi .
2. Tafakkurning asosiy mexanizmi, uning umumiy qonuniyati sintez orqali
tahlil qilish : ob’ektni boshqa ob’ektlar bilan taqqoslash vositasida unda yangi
xossalarni ajratish hisoblanadi ; shunday qilib, «ob’ekt d a n, yangi mazmun yig‘ib
olinadi , u har safar o‘zining boshqa tomonlari bilan o‘girilgandek bo‘ladi, unda
yanada yangi xossalar namoyon bo‘ladi » (S.L. Rubinshteyn).
3. Tafakkurning asoslanganligi : har bir dalil, har bir hodisa o‘tmishdagi
dalillar va hodisalar asosida tayyorlanadi . Hech bir narsa etarlicha asossiz sodir
bo‘lmaydi . Etarlicha asoslash qonuni inson fikrining har bir mulohazada o‘zaro
bog‘langan bo‘lishini, birining ikkinchisidan kelib chiqishini talab etadi . Har bir
xususiy fikr umumiyroq fikr bilan asoslangan bo‘lishi kerak .

4. Selektiv lik (l o t. – tanlash, tanlanish ) – ma’lum vaziyat uchun zarur bo‘lgan
bilimlarni tanlash, barcha imkoniyatga ega bo‘lgan holatlarni chetlab o‘tgan holda
ularni muammoni hal etishga safarbar qilish .
5. Antitsipatsiya (lat. – oldindan sezish ) voqealar rivojini oldindan ko‘ra
bilish, oldindan sezishni bildiradi . Inson voqealar rivojini oldindan ko‘ra bilish,
ularning natijalarini bashorat qilish, muammo echimining ehtimolligi chizmasini
tasavvur qilish qobiliyatiga ega .
6. Tafakkur r efleksiv ligi . Fikrlovchi sub’ekt doimiy refleksiya holatida
bo‘ladi, o‘z mulohazalarini aks ettiradi, ularni tanqidiy baholaydi, o‘zini baholash
mezonlarini ishlab chiqadi . R efleksi ya deb sub’ektning o‘zini aks ettirishi bilan
birga muloqotda bo‘ladigan sheriklarini ham o‘zaro aks ettirishiga aytiladi.
Tafakkur boshqa bilish jarayonlari kabi o’zining individual xususiyatlariga
ega bo’lib, fikr yuritish faoliyatining shakllari, vositalari va operatsiyalarining
munosabatlari kishilarda turlicha namoyon bo’lishida o’z ifodasini topadi. Odatda
tafakkurning individual xususiyat-lari, sifatlariga bilish faoliyatining
mazmundorligi, mustaqillik, epchillik, samaradorlik, fikrning kengligi, tezligi,
chuqurligi va boshqa sifatlar kiritiladi.
Tafakkur mazmundorligi deganda insoning tevarak-atrofdagi moddiy
voqelik to’g’risida ongda qay miqdorda, ko’lamda mulohazalar, muhokamalar,
fikrlar, muammolar, tushunchalar joy olganligi nazarda tutiladi. Insonda sanab
o’tilgan xarakterdagi g’oyalar to’lib toshsa, shunchalik tafakkur mazmundor
bo’ladi. Kishilar bir-birlaridan birinchi navbatda tafakkurning mazmundorligi bilan
tafovutlanadi.
Tafakkurning chuqurligi deganimizda moddiy dunyodagi narsa-
hodisalarning asosiy qonunlari, qonuniyatlari, xossalari, sifatlari ularning o’zaro
bog’lanishlari, munosabatlari, tafakkurimizda to’liq aks etganligini tushunishimiz
kerak. Tafakkur arsenalida joylashgan narsalarning qay yo’sinda

sistemalashganligiga qarab to’g’ri va ratsional yo’l nazarda tutiladi, u yoki bu
shaxsning tafakkur chuqurligi to’g’risida qat’iy bir qarorga kelish mumkin.
Tafakkurning kengligi o’zining mazmundorligi, chuqurligi kabi sifatlari
bilan muntazam aloqada bo’ladi. Insonlardagi narsa va hodisalarning eng muhim
belgi, xususiyatlarini o’zida mujassamlashtirgan o’tmish yuzasidan, hozirgi davr
haqida, shuningdek, kelajak to’g’risida mulohazalar, muammolar va
tushunchalarni qamrab olgan tafakkur keng tafakkur deyiladi. Fikr doirasi keng
bilim saviyasi yuqori serg’oya ijodiy izlanishdagi kishilarni aql zakovatli, bilimdon
yoki tafakkuri keng kishilar deb atash mumkin. Demak, insonning aql-zakovati,
bilimdonligi mulohazadorligi uning tafakkurining kengligidan dalolat beradi.
Inson tafakkuri o’zining mustaqilligi jihatidan mustaqil va nomustaqil
tafakkurga ajratiladi. Tafakkurni mustaqilligi deganda kishining shaxsiy
tashabbusi bilan o’z oldiga aniq maqsad, yangi vazifalar qo’ya bilishi, ular
yuzasidan amaliy va ilmiy xarakterdagi faraz, gipoteza qilish, natijani ko’z oldiga
keltira olishi, qo’yilgan vazifani hech kimning ko’magisiz, ko’rsatmasisiz o’zining
aqliy izlanishi tufayli turli yo’l, usul va vositalar topib, mustaqil ravishda hal
qilishdan iborat aqliy qobiliyatni tushunish kerak.
Tafakkurning mustaqilligi aqlning sertashabbusligi, pishiqligi va
tanqidiyligida namoyon bo’ladi. Aqlning sertashabbusligi deganda insonning o’z
oldiga yangi muammo, aniq maqsad va konkret vazifalar qo’yishni, ana shularning
barchasini amalga oshirishda, nihoyasiga etkazishda echimni qidirishda usul va
vositalarni shaxsan o’zi izlashi, aqliy zo’r berib intilishi, ularga taaalluqli
qo’shimcha belgi va alomatlarni kiritishdan iborat bosqichlarning namoyon
bo’lishini nazarda tutamiz. Aqlning pishiqligi vazifalarni tez echishda, echish
paytida yangi usul va vositalarni o’z o’rnida aniq qo’llashda, trafaretga aylangan
eski yo’l hamda usullardan forig’ bo’lishda va boshqa jarayonlarda ifodalanadi.
O’zining o’zgalarning mulohazalarini, bu mulohazalarning chin yoki chin
emasligini tekshira bilishda va namoyon bo’lgan mulohazalarga, muhokamalarga,

muammoli vaziyatga baho bera bilishda aqlning tanqidiyligi muhim rol o’ynaydi.
Tafakkurning tanqidiyligi ob’ektiv va sub’ektiv ravishda ifodalanishi mumkin.
Mazkur sifat insonni baholash, o’z-o’zini baholash kabi tafakkurning individual
xususiyatlari bilan bog’liq ravishda namoyon bo’ladi. Agar tanqidiylik oqilona,
muhim belgilarga, muammo mohiyatining to’g’ri ochilishiga, ba’zan etalonga
asoslanib amalga oshsa, unday tanqidiylik ob’ektiv tanqidiylik deb ataladi.
Mabodo tafakkurning tanqidiyligi sub’ektiv xatolarga, umuman sub’ektivizmga
og’ib ketsa, bunday holda sub’ektiv tanqidiylik deyiladi. Sub’ektiv tanqidiylik
salbiy oqibatlarga olib keladi, shuningdek insonlar o’rtasida anglashilmovchilik
g’ovini vujudga keltiradi, ikki shaxs o’rtasida kutilmaganda ziddiyat paydo
bo’ladi. Insonda tafakkurning tanqidiyligi oqilona ratsional tarzda vujudga kelsa,
unda shaxs muhim sifat bilan boyiydi deb atash mumkin.
Maqsad, muammo va vazifalar o’zga shaxslar tomonidan qo’yilib, tayyor
usul va vositalarga tayangan holda o’zga kishilarning bevosita yordami bilan
amalga oshirilishi jarayonida bir oz ishtirok etgan tafakkur nomustaqil deb ataladi.
Nomustaqil tafakkurli kishilar tayyor mahsulotlar quliga aylanadilar, o’sishdan
orqada qolish xavfi tug’iladi. Natijada aql-zakovatli inson bo’lish o’rniga, kaltabin,
aqldan erinchoq, behafsala odam bo’lib voyaga etadi. Demak, tafakkurning
nomustaqillik illati rivojlanishiga to’siq bo’lib, yakka shaxs uchun esa tragediya
rolini bajarishi ehtimoldan xoli emas.
Fikrning mustaqilligi uning mahsuldorligi bilan uzviy bog’langan. Agar
inson tomonidan muayyan vaqt ichida ma’lum soha uchun qimmatli va yangi
fikrlar, g’oyalar, tavsifnomalar yaratilgan hamda nazariy va amaliy vazifalar hal
qilingan bo’lsa, bunday kishining tafakkuri sermahsul tafakkur deb ataladi.
Demak, vaqt oralig’ida bajarilgan ish ko’lami va sifatiga oqilona baho berish
tafakkur mahsuldorligini o’lchash mezoni sifatida xizmat qiladi.
Tafakkur ixchamligi deganda muammoni hal qilishning dastlab tuzilgan
rejasi mazkur jarayonda masala echish shartini qanoatlantirmay qolsa,
nomutanosiblik hosil bo’lsa hech ikkilanmay elastik ravishda o’zgartirishlar

kiritishdan iborat fikr yuritish faoliyatini tasavvur qilmog’imiz shart. Fikrning
operativ jihatdan tezkorlik bilan o’zgartirishdan va to’g’ri yo’nalishga yo’llab
yuborishdan iborat tafakkur sifati uning ixchamligi deyiladi. Masalan, talaba
imtihonda avval g’oyani noto’g’ri yoritayotib, o’z-o’zicha birdaniga xatosini
anglab to’g’ri javob bera boshlashi kabilar. Demak, tafakkurning mazkur sifati
fikrlarni, axborotlarni tinglovchilarga xato va kamchiliklarsiz etkazib berish
garovidir.
Tafakkurning tezligi qo’yilgan savolga va muammoga to’liq javob olingan
vaqt bilan belgilanadi. Uning tezligi qator omillarga, jumladan fikrlar uchun zarur
materialni tez yodga tushira olishga, muvaqqat bog’lanishlarning tezligi, turli
hislarning mavjudligiga, insonning diqqatiga, qiziqishiga bog’liq bo’ladi. Bundan
tashqari tafakkurning tezligi boshqa shartlarga – insonning bilim saviyasiga,
fikrlash qobiliyatiga, mavjud ko’nikma va malakalariga ham bog’liq ekanligi
isbotlangan. Xulosa qilib aytganda, tafakkur jarayonlarining tezligi va
jarayonlarning ma’lum fursat ichida qanchalik samara berganligi bilan baholanadi.
Fikrlarning tezligi talabalar va o’quvchilarga zarur psixologik qurol bo’lib
xizmat qiladi. Imtihon paytida, seminar mashg’ulotlarida faol ishtirok qilgan talaba
hayajonlanib, egallagan bilimlarini vaqtincha unutib o’zini yo’qotib qo’yadi.
O’rinsiz salbiy emotsiyalar uning tafakkurini tormozlab, muvaffaqqiyatsizlikka
olib keladi, ya’ni fikrni bayon qilishda inertlik paydo bo’lib, keyinchalik butunlay
tormozlanishga aylanadi. Ba’zi talabalar aksincha, imtihonda hayajonlanib fikrlari
ravshanlashadi. Qattiq hayajonlanish, qattiq tashqi ta’sir natijasida uyqudagi ayrim
neyronlar uyg’onib, funktsiyasi jadallashib ketadi va fikr birdaniga ravshanlashishi
mumkin. SHuning uchun o’qitish jarayonida talaba va o’quvchilarning aqliy
faoliyatini to’g’ri baholashda ularning individual tipologik xususiyatlarini hisobga
olish maqsadga muvofiqdir.
Jahon psixologlarining ko’rsatishiga qaraganda, yuqorida tahlil qilib
chiqilgan tafakkur sifatlari ularning asosiy xususiyati bilan uzviy bog’liqdir.
Tafakkurning asosiy va eng muhim belgisi, xususiyati bu moddiy voqelikdagi

muhim jihatlarni ajratib mustaqil ravishda yangi mazmundagi umumlashmalarni
keltirib chiqarishdir. Inson oddiy narsalar to’g’risida fikr yuritganda ham ularning
tashqi belgilari bilan chegaralanib qolmaydi, balki hodisa mohiyatini ochishga
intiladi, oddiy turmush haqidagi umumiy qonuniyatni yaratishga harakat qiladi.
SHubhasiz, inson tafakkuri hali izlanmagan, to’la foydalanilmagan zahira va
imkoniyatlarga ega. Tafakkur psixologiyasining asosiy vazifasi ana shu zahirani
to’la ochish fan-texnika rivojini intensivlashdan iborat. CHunki har qanday
kashfiyot, yangilik, rivojlanish inson aql-zakovatining mahsulidir. SHu boisdan
ham fan va texnikaning rivojlanishi insonshunoslik fanining rivojiga ko’p jihatdan
bog’liqdir.
2.2. Tafakkurning individual xususiyatlari va rivojlanishi.
Insonlar fikrlash faoliyatidagi i ndividual tafovutlar tafakkurning sinchkovlik,
tafakkur kengligi, chuqurligi va mustaqilligi, fikrning eguluvchanligi, aqlning
sertashabbusligi va tanqidiyligi, mantiqiylik, isbotlanganlik va ijodkorlik kabi
sifatlarida ifodalanishi mumkin .
Aqlning pishiqligi – u yoki bu hodisani ahamiyatga molik munosabatlarda
har tomonlama bilishga intilish ; tafakkur kengligi – bu savolni yaxlitligicha, shu
bilan birga zarur bo‘lgan xususiyatlarni chetda qoldirmay qamrab olish
qobiliyati . Tafakkur kengligi inson dunyoqarashi va har bir hodisani boshqa
hodisalar bilan turli aloqalarda ko‘rib chiqish qobiliyatida
ifodalanadi . Tafakkurning chuqurligi murakkab savollar mohiyatiga kirib borish,
asosiy holatni ikkinchi darajalilardan, zaruriyatni tasodifiydan ajratish malakasida
ifodalanadi . Tafakkur chuqurligigiga qarama-qarshi sifat bo‘lib hukm va
xulosalarning yuzasi hisoblanadi, bunda odam mayda-chuydalarga e’tibor qaratib,
asosiysini ko‘rmaydi . Tafakkurning mustaqilligi insonning yangi vazifalarni ilgari
surishi va boshqalarning yordamidan foydalanmasdan ularning echimini topish
malakasi bilan xarakterlanadi . Fikrning egiluvchanligi masalalarni echishda
avvaldan qo‘llanilib kelayotgan usullarning ta’siridan holi bo‘lishda, sharoit
o‘zgarganda harakatlarni tezda o‘zgartirish malakasida

ifodalanadi . Tafakkurning tezligi – insonning yangi vaziyatda o‘zini yo‘qotib
qo‘ymaslik, o‘ylab olgan holda to‘g‘ri qaror qabul qilish qobiliyati . Aqlning
sertashabbusligini insonning o‘ylamasdan masalaning bir tomonini ushlab olib,
qaror qilishga shoshishi, etarlicha o‘ylanmagan javoblar bildirishida
ifodalanadigan shoshqaloqlikdan farqlash lozim . Aqlning tanqidiyligi – bu inson
o‘zining va boshqalarning fikrlarini ob’ektiv baholashi,ilgari surilayotgan nizomlar
va xulosalarni izchillik bilan har tomonlama tekshirib chiqish
malakasi . Tafakkurning mantiqiyligi – tadqiq etilayotgan ob’ektning barcha
ahamiyatli tomonlarini hisobga olgan holda mulohazalarning qat’iy izchilligiga
rioya qilish qobiliyati . Tafakkurning isbotlanganligi – zarur vaqtda hukm va
xulosalarning to‘g‘riligini tasdiqlovchi dalillar, qonuniyatlardan foydalanish
qobiliyati . Aql ijodkorligi – ijodkorlik tafakkuriga bo‘lgan qobiliyat.
Tafakkurning salbiy sifati uning rigidligi – hodisa mohiyatiga nisbatan xolis
bo‘lmagan munosabat, hissiy taassurotning oshirib yuborilishi, bir xil qolipdagi
baholarga berilganlik hisoblanadi.
Inson aqliy rivojlanganligining ko‘rsatkichi sub’ektning tashqi cheklovlar
bilan bog‘lanmaganligi dir.
SHunday qilib, odamlardagi tafakkurning individual xususiyatlari eqorida
ko‘rib chiqilgan aqliy sifatlarda turli uyg‘unlikda ifodalanadi.
Tafakkur shakllanishi va rivojlanishida bir nechta bosqichlarni ajratib
ko‘rsatish mumkin. Hozirda mavjud bo‘lgan tafakkur taraqqiyotining bosqichlarga
bo‘linishiga nisbatan yondoshuvlarning ko‘pchiligida inson tafakkuri
rivojlanishining dastlabki bosqichi umumlashtirish bilan bog‘liqligi ko‘rsatib
o‘tiladi. Bunda bolaning birinchi umumlashtirishlari amaliy faoliyatdan
ajralmasdir, bu bolaning o‘zaro o‘xshash jismlar bilan bajaradigan bir xildagi
harakatlarida o‘z ifodasini topadi. Bu intilish bola hayotining dastlabki yilining
oxiriga kelib namoyon bo‘la boshlaydi. Jismlarning alohida xossalarini bilgan
holda ikki yoshli bola ma’lum amaliy masalalarni echa oladi. Xuddi shunday, bir

yoshu uch oylik bola narsalar solingan og‘ir qutini joyidan surish uchun
narsalarning yarmini olib tashlaydi, so‘ngra zarur harakatni amalga oshiradi.
Bola tafakkuri rivojlanishining keyingi bosqichi nutqni egallab borishi bilan
bog‘liq. Bola bilib olgan so‘zlar unga umumlashtirishni amalga oshirishda tayanch
bo‘ladi. Ular tez orada bola uchun umumiy ma’noga ega bo‘lib, bir jismdan
ikkinchisiga oson ko‘chiriladi. Lekin ko‘p hollarda jism va hodisalarning
qandaydir alohida belgilari bola o‘sha jismlarga nisbatan qo‘laydigan birinchi
so‘zlar ma’nosini bildiradi. Xuddi shunday, ko‘pincha «olma» so‘zi bolalar
tomonidan barcha dumaloq shakldagi yoki qizil rangdagi jismlar bilan
solishtiriladi.
Bola tafakkurining navbatdagi bosqichida bola bir xildagi jismni bir necha
so‘zlar bilan atashi mumkin. Bu hodisa bolada ikki yosh atrofida kuzatiladi va
solishtirish tafakkur operatsiyasining shakllanishidan dalolat beradi.
Bayon etilgan ma’lumotlar asosida maktabgacha yoshdagi bola tafakkurining
bir nechta ahamiyatli bo‘lgan xususiyatlarini aniqlashimiz mumkin. Xuddi
shunday, bola tafakkurining ahamiyatga ega bo‘lgan xususiyati bolaning birinchi
umumlashtirishi harakat bilan bog‘liqligidan iborat. Bola harakatlanib, fikr
yuritadi. Bola tafakkuriga xos bo‘lgan xususiyat – tafakkur aniqligida namoyon
bo‘ladigan ko‘rgazmaliligidir.
Bola maktab yoshiga etganida unda fikrlash imkoniyatlarining taraqqiyoti
kuzatiladi. Bu hodisa yosh o‘zgarishlari bilan birga, birinchi navbatda, maktabda
ta’lim olishda bola echishi zarur bo‘lgan intellektual masalalar bilan ham
bog‘liqdir. Tushunchalar hosil bo‘lish jarayonida fikrlash operatsiyalarining
taraqqiyoti sodir bo‘ladi. Maktab bolani tahlil qilishga, sintezlashga,
umumlashtirishga o‘rgatadi, induksiya va deduksiyani rivojlantiradi. Maktabni
tugatganida odamda tafakkurni rivojlantirish imkoniyati saqlanib qoladi. Lekin
bunday rivojlanish dinamikasi, yo‘nalganligi uning faqat o‘zigagina bog‘liq
bo‘ladi.

Hozirgi kunda fan tafakkurni rivojlantirish masalasiga alohida e’tibor
qaratgan. Amaliyotda tafakkurni rivojlantirishning filogenetik, ontogenetik va
tajribaviy yo‘nalishlari mavjud. Filogenetik yo‘nalish insoniyat tarixiy rivojlanish
jarayonida inson tafakkuri rivojlanishi va takomillashishini o‘rganishni taqazo
etadi. Ontogenetik yo‘nalish bir odamning hayotiy jarayoni asosiy
bosqichlarining rivojlanishi bilan bog‘liq. O‘z navbatida, tajriba
yo‘nalishi tafakkurni tajribada tadqiq etish muammolari va aqlning alohida,
sun’iy tashkil etilgan sharoitlarda rivojlanish imkoniyati bilan bog‘liq.

Xulosa.
Tafakkurning mustaqilligi dastavval yangi maqsadda, yangi muammoni ko`ra
bilish va ko`ya bilishda, undan so`ng esa ularni o`z kuchi bilan echa bilishga
namoyon bo`ladi. Tafakkurning ijodiy xarakteri xuddi mana shunday mustaqillikda
yorqin ifodalanadi. Tafakkurning o`zgaruvchanligi shundan iboratki, masalani
echishni boshida belgilagan yo`li, asta-sekin yuzaga chiqadigan va avvaldan
hisobga olib bo`lmagan muammo shartlarini qanoatlantirmasa, ana shu yo`lni
o`zgartira olishdan iboratdir. Fikrning tezligi asosan shunday hollarda kerak
bo`ladiki, ba’zan kishida biror qarorni juda qiska muddat ichida qabul qilish talab
qilinadi. Har qanday tafakkurning eng muhim belgisi ayrim individual
xususiyatlardan qat’iy nazar muhim tomonlarni ajratib, mustaqil ravishda tabora
yangi umumlashtirishlarga kela bilishdan iboratdir.
3. Analiz va sintez, umuman tafakkur faoliyati boshqa har qanday faoliyat
kabi hamma vaqt shaxsning qandaydir ehtiyojlarga asoslanadi. Psixologiyada
tadqiqot qilinayotgan tafakkur motivlari 2 turli bo`ladi:
1. O`ziga xos bilish motivlari.
2. O`ziga xos bo`lmagan motivlar
Birinchi holda tafakkur faoliyatiga undovchi va uni harakatga keltiruvchi
kuchlar bilish ehtiyojlari namayon bo`ladigan qiziqish va motivlar. Ikkinchi holda
tafakkur sof bilish bilan bog`liq bo`lgan qiziqishlar ta’sirida emas, balki ozmi
ko`pmi tashqi sabablar ta’sirida boshlanadi. Kishi u yoki bu ehtiyojlar ta’siri bilan
fikr yurita boshlaydi va uning fikr yuritish faoliyati davomida taboro chuqur
hamda kuchli bilish ehtiyojlari paydo bo`ladi va taraqqiyot etadi.
4. Mustaqil fikrlash shaxsning shunday qobiliyatiki, u tufayli odam narsa va
hodisalar xususida o`z qarashi va echimlariga ega bo`ladi. Mustaqil fikr insonning
narsa va hodisalar, jamiyatda ro`y berayotgan hodisalarning mohiyati xususida o`z
qarashlari bo`lishini taqozo etadi, uning bilish va anglash imkoniyatlari
chegarasini kengaytiradi.

Foydalanilgan adabiyotlar.
1. A.V.Petrovskiy «Umumiy psixologiya» Toshkent-«O`qituvchi»-1992y
2. M.G.Davletshin «Umumiy psixologiya» Toshkent 2002 y
3. E.Goziev «Umumiy psixologiya» 1 kitob Toshkent-2002 y
4. E.Goziev «Umumiy psixologiya 2 kitob Toshkent-2002 y
5. Gippenreyter Yu.B «Vedenie v obshuyu psixologiyu»Kurs lektsiy
Moskva-
1996
6. Golfrua J «Chto takoe psixologiya T-1 M-1992.
7. Klimov.Ye.A «Osnov psixologii» Uchebnik Moskva-1997y
8. Psixologiya Pod Red A.N.Krlova
9. Nemov.R.S. «Psixologiya» KN-1 Moskva-1998 y
10 .A.I.SHcherbakov. «Umumiy psixologiyadan amaliy mashgulotlar
Toshkent
«O`qituvchi» 1984 y
11. Andreeva.G.M. «Sotsialnaya psixologiya» Uchebnik M-1998 y
12. Rubinshteyn.S.L. «Osnov obshey psixologii» M-1998 y.
www.ziyonet.uz

Tafakkurning individual xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish