Takroriy ekinda mosh yetishtirishning biofiziologik xususiyatlari
![PAGEKIRI SH
Aholini sifatli ekologik toza oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash
dunyo mamlakatlari oldida turgan global muammolardan hisoblanadi.
Yurtimizda ham qishloq xo‘jaligi sohasini rivojlantirishga alohida e’tibor berib
kelinmoqda. Bu avvalo qishloq xo‘jaligi sohasining kundalik hayotimizdagi,
mamlakatimiz iqtisodiyotidagi o‘rnining beqiyosligidan dalolat beradi. Bugungi
kunda mamlakatimiz yalpi ichki mahsulotining 25-30% dan ortiqroq qismi agrar
sohada ishlab chiqariladigan tayyor va yarim tayyor mahsulotlar hisobiga
to g ri keladi. Yurtimizdagi qulay ob-havo sharoiti, yilning asosiy qisminiʻ ʻ
quyoshli kunlar tashkil etishidan foydalanib mamlakatimizda qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari yetishtirishni yana bir necha barobarga oshirish mumkin. [46].
Xalqimizning farovonligi, ishlab chiqarish salohiyati muayyan tarzda qishloq
xo‘jaligi tarmog i bilan bog liqdir [10]. Yurtimiz aholisining, shu jumladan
ʻ ʻ
qishloq hududlarida istiqomat qiluvchi vatandoshlarimiz turmushi farovonligi
darajasi ko p tomonlama qishloq xo‘jaligidagi sohasidagi islohotlarga, uning
ʻ
rivoji va samaradorligiga bog liq. Shu sababdan bizning mamlakatimizda
ʻ
mustaqilligimizning dastlabki yillaridan qishloq xo‘jaligi sohasini isloh qilish va
rivojlantirishga jiddiy e’tibor qaratib kelinmoqda [46]. Mustaqillikning ilk
yillaridayoq yurtimizda “Dehqonchilik taraqqiyoti – farovonlik manbai”
ekanligiga bo‘lgan e’tiborning kuchaytirilishi natijasida qisqa muddatlarda
g alla-dom mahsulotlari mustaqilligiga erishildi. Davlat mustaqilligimizning
ʻ
asoschisi birinchi prezidentimiz I.A.Karimov ham o z vaqtida asalarida oziq-
ʻ
ovqat va boshqa qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarishni ko‘paytirish
iqtisodiy inqirozni bartaraf etishning asosiy yo‘llaridan biri ekanligi va ushbu
masalaga bo‘lgan jiddiy e’tiborni yanada kuchaytirish shart ekanligini aytib
o‘tgan edilar [12].](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_2.png?v=1)
![PAGEtizimda o simliklarning vegetatsiya jarayoni, tuproqdagi minerallar miqdoriʻ
uning meliorativ holati namlik darajasi haqidagi ma’lumotlar avtomatik tarzda
olinib, o z vaqtida zarur choralar ko rilishi natijasida hosildorlikni 25-30 foizga
ʻ ʻ
oshirish imkoni bo‘ladi. Bu faqat davlat uchun emas, qishloq xo jaligi bilan
ʻ
shug ullanadigan aholi uchun ham foydali bo ladi. Xulosa qilib aytganda, yangi
ʻ ʻ
qishloq xo jaligini rivojlantirish strategiyasi agrar sohada ilmiy asoslangan
ʻ
ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish orqali aholining oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash, eksport hajmini ko‘paytirish, aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan
yalpi ichki mahsulot hajmini bir necha barobarga oshirishga xizmat qiladi [57].
Oziq-ovqat uchun ishlatiladigan dukkakli-don ekinlari orasida mosh
o simligi doni oziqaviy qiymati tarkibi oqsil, hazmlanadigan kletchatka, B guruh
ʻ
va boshqa vitaminlarining ko p bo‘lishi, boshqa donli ekinlarga nisbatan
ʻ
kaloriyasining yuqoriligi bilan ajralib turadi. Moshning don mahsuloti oziqalik
qiymati bilan no‘xat, ko‘k no‘xat, loviya, bug‘doy va javdar kabi o simliklar
ʻ
donlaridan 1,5-2 baravar, to‘yimliligi bo‘yicha esa 1,5 baravar ustun turadi.
Mosh tarkibidagi oqsilning hazmlanishi 80-86% gacha bo ladi. Mosh tarkibidagi
ʻ
oqsilning miqdori 24-28% gacha bo lib, shundan almashinmaydigan
ʻ
aminokislotalardan lizin 8%, arginin 7% atrofida bo‘lishi, vitaminlardan B
guruhiga kiruvchi va PP vitaminlar ko‘p miqdorda bo‘lishi aniqlangan [39].
Shuningdek, mosh o‘simligi chorva mollari uchun ham asosiy yem-
xashak sifatida qadrlanadi. Moshning donlari yig ishtirib olingandan keyingi
ʻ
pichani tarkibida ham o‘rtacha 13-17 % gacha oqsil bo‘lishi aniqlangan.
Shuningdek mosh asosiy ekindan so ng ko kat-o g it sifatida ang‘izda
ʻ ʻ ʻ ʻ
yetishtirilganda, undan 200-250 ts/ga ko‘k massa olish mumkin [60, 48].
Mamlakatimizdagi o simlik yetishtirsh uchun qulay ob-havo sharoitidan
ʻ
kelib chiqib aytish mumkinki, agrar sohaga ajratilgan sug‘oriladigan yer
maydonlaridan to g ri va maksimal foydalanilganda yil davomida 2-3 marta
ʻ ʻ
hosil olish imkoniyatlari mavjud. Hozirgi kunda mamlakatimizda kuzgi
bug‘doydan bo‘shagan qishloq xo jaligi yerlarida takroriy ekin sifatida
ʻ
yetishtiriladigan ekin turlari va navlarini to‘g‘ri tanlash, turli tuproq - iqlim](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_4.png?v=1)
![PAGEsharoitlarida ulardan ko p miqdorda yuqori sifatli mahsulotlar olishʻ
agrotexnikasini o‘rganish va keng qamrovli ilmiy-tadqiqot ishlari olib borish
dolzarb masalalardan hisoblanadi [24]. Yer va suv resurslaridan unumli
foydalanib takroriy ekin sifatida mosh yetishtirish har tomonlama xalqimiz
manfaatlariga mos hisoblanadi. Undan tashqari mosh yetishtirish ilmiy
tomondan to‘liq o‘rganilmaganligi tufayli mosh yetishtirishning agrotexnikasini
takomillashtirib borish hamda olingan natijalarni qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqarish jarayonlariga joriy qilish muhim masalalardan biri hisoblanadi. Bu
masalaning ijobiy hal qilinishi esa mamlakatimizda oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash, uni barqaror holda ushlab turish, xalqimiz turmush tarzini oz
bo lsada yaxshilash uchun muhim ahamiyatga ega [48].
ʻ
Markaziy Osiyo, jumladan yurtimzda qishloq xo‘jaligi ekinlaridan ularni
yil davomida ekib ochiq yer maydonlarida bir yilda 2-3 marta, himoyalangan yer
maydonlarida 4-5 martagacha hosil olish imkoniyati mavjud. Mamlakatimizda
issiq kunlar yilning asosiy qismini tashkil etadi. Issiq kunlarning asosiy qismi
may, iyun, iyul, avgust va sentyabr oylariga to‘g ʻ ri keladi. Qisqa vegetasiya
davriga ega o‘simliklarni yetishtirish orqali yerdan unumli foydalanish mumkin
[31] . Aholini sifatli, yetarli va arzon oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash
ya’ni oziq-ovqat xavfsizligi butun dunyo mamlakatlari oldidagi eng global
vazifalardan hosoblanadi. Tabiat tomonidan inom etilgan noz-ne matlarimiz,
ʼ
chuchuk suv, ummonlar, o rmonlar va ulardagi bioxilma-xillik keskin
ʻ
sur atlarda kamayib bormoqda, yer unumdorligi pasayib, tuproq degradatsiyaga
ʼ
uchramoqda. Oqibatda, BMT ma lumotlariga ko ra, hozirda jahon aholisining
ʼ ʻ
815 million nafari och qolayotgan bo lsa, 2050-yilga borib bu son 2 mlrdga
ʻ
yetishi mumkin. Xususan ularning 13 foizi rivojlanib borayotgan mamlakatlarda
yashaydi. Besh yoshgacha bo lgan bolalar o rtasidagi o limning qirq besh foizi
ʻ ʻ ʻ
aynan to yib ovqat yemaslik natijasida kelib chiqishi aniqlangan. Hozirgi kunda
ʻ
har yili 3-4 mln nafar bola aynan shu sabab hayotdan erta ko z yummoqda.
ʻ
Qolaversa sayyoramizdagi har to rt bolaning bir nafari o z yoshiga nisbatan
ʻ ʻ
o smay qolgani aniqlangan. Izlanishlar natijasida yer yuzi bo ylab 65 mln dan
ʻ ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_5.png?v=1)
![PAGEortiq maktab yoshidagi bolalar darslariga o zi istamagan holatdaʻ
ovqatlanmasdan, qorni to ymasdan kelishi aniqlangan. 2015-yildan buyon
ʻ
mamlakatimizda oziq-ovqat xavfsizligini ta minlash, qishloq xo jaligi
ʼ ʻ
mahsulotlari sifatini va eksport salohiyatini oshirishga bo lgan yondashuv
ʻ
mutlaqo o zgartirilib davlat siyosatining ustuvor yo nalishiga aylantirildi. Bu
ʻ ʻ
borada butun jahonda, jumladan, O zbekistonda ham yirik xalqaro anjumanlar,
ʻ
konferensiyalar tashkil qilinib oziq-ovqat muammolariga yechim topish va
ularni ijobiy hal qilishga harakat qilinmoqda. O zbekistonda qishloq xo jaligi
ʻ ʻ
sohasi iqtisodiyotimizning yetakchi tarmog i hisoblanadi. Bu tarmoqda hozirgi
ʻ
kunda 3,5 million aholimiz, ya ni mehnat faoliyati bilan band bo lgan
ʼ ʻ
vatandoshlarimizning 27 foizi ishlaydi. Mamlakatimizning YAIMda bu tarmoq
ulushi 30-35 % ga teng bo lsa, sohada foydalaniladigan yer maydonlari
ʻ
respublika hududining 45 foizini egallaydi. Shularni etiborga olsak, sohani
yanada rivojlantirish, fermerlar daromadini oshirish, oziq-ovqat xavfsizligini
ta minlash va tabiiy resurslardan unumli va barqaror foydalanish borasida
ʼ
ishlatilmayotgan bir qator imkoniyatlarimiz mavjud [54].
Dunyo miqyosida aholini yetarli va sifatli oziq – ovqat mahsulotlari bilan
ta’minlash barcha davrlarda ham eng ustivor vazifa sanalgan va bu hozirgi
kunda ham dolzarbligicha qolmoqda. Buning isboti sifatida esa 2019 yilda
boshlangan pandemiya sharoitida aholining kundalik turmushdagi boshqa
ikkilamchi ehtiyojlari pasayganda ham, ozuqa mahsulotlariga bo‘lgan talabini
oshib ketishi misolida aniq ko‘rishimiz mumkin. Xususan, sayyoramizdagi iqlim
o‘zgarish holatlari hamda turli tabiiy ofatlar o‘zining salbiy ta’sirini birinchi
navbatda qishloq xo‘jalik sohasiga ko‘rsatmasdan qolmayapti. Yuqoridagi
holatlar esa yerdan unumli foydalanish zaruriyatini taqazo etadi. Yurtimizda
sug oriladigan yerlarda boshoqli don ekinlaridan bo‘shagan yerlarda ikkinchi
ʻ
ekin sifatida mosh, loviya no‘xat, soya kabi dukkakli ekinlar hamda
makkajo‘xori, kartoshka va boshqa sabzavotlar ekilib ikki marta hosil olish
imkoniyati mavjud [1] . Ayniqsa, sug oriladigan yerlardan unumli foydalanish
ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_6.png?v=1)
![PAGEuchun dukkakli ekinlarni almashlab ekish tizimida qo‘llash, boshqa ekinlardan
ham yaxshi hosil olishga sababchi bo‘ladi [27] .
Mamlakatimizda tuproq unumdorligini oshiruvchi va yuqori sifatli oziqa
manbai sifatida moshni g ʻ o‘za va boshoqli don ekinlari almashlab ekish tizimida
kuzgi bug doy ang izida yangicha bilimlardan foydalanib yetishtirish muhimʻ ʻ
ahamiyatga ega dolzarb muammolardan hisoblanadi [3] . Respublikamizda
asosiy va takroriy ekin sifatida mosh yetishtirishga bag ishlangan ko‘pgina ilmiy
ʻ
tadqiqotlar amalga oshirilganligiga qaramasdan mosh o simligining o‘sishi,
ʻ
rivojlanishi va mahsuldorligiga tugunak bakteriyalari va bakterial o g itlar bilan
ʻ ʻ
ishlovning ta’siri deyarli o rganilmagan. Biz hozirgi kunda yuqoridagilarni
ʻ
inobatga olgan holda “Takroriy ekinda mosh yetishtirishning biofiziologik
xususiyatlari” mavzusida ish olib bormoqdamiz.
Tadqiqot obyekti va predmeti: Tajriba Samarqand viloyati Samarqand
tumani sharoitida olib borildi. Mosh o simligining “Durdona” va “Pobeda-104”
ʻ
navlari tadqiqot obyekti sifatida tanlandi. Moshning bu ikki navlarning o sishi,
ʻ
rivojlanishi va mahsuldorligi esa tadqiqot predmeti hisoblanadi.
Tadqiqot maqsadi: Mosh navlarining suvga bo‘lgan talabi, suv
taqchilligi, qurg oqchilikga chidamliligi, fotosintez mahsuldorligini o‘rganish
ʻ
tadqiqot maqsadimiz hisoblanadi.
Tadqiqot vazifalari:
Takroriy ekinda mosh navlarining o‘sish va rivojlanishi aniqlash
Mosh navlarida barg sathining rivojlanishi aniqlash
Mosh navlarining quruq m assa hosil qilish xususiyatlari aniqlash
M osh navlarining f otosintez sof mahsuldorligi aniqlash
Mosh navlarining suv saqlash xususiyatlari aniqlash
Mosh navlarining suvga taqchillik xususiyatlari aniqlash
Takroriy ekinda m osh navlar ning don hosildorligi aniqlash
Ilmiy yangiligi: Takroriy ekin sifatida moshning “Pobeda-104” va
“Durdona” navlari Samarqand tumani sharoitida o rganilib ularning o‘sishi,
ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_7.png?v=1)
![PAGErivojlanishi, qurg oqchilikka chidamliligi va hosildorligi o zaro solishtirilibʻ ʻ
o‘rganildi.
Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari: M osh o‘simligi
navlarining o sishi, barg sathining shakllanishi, suv saqlashi, suvga taqchilligi,
ʻ
fotosintez sof mahsuldorligi, rivojlanishi va don hosildorligi ko‘rsatkichlari
orasidagi o zaro farqni aniqlash. Shu asosda mosh Samarqand tumani uchun
ʻ
mosh yetishtirish uchun maqbul navni tavsiya etish.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adbiyotlar sharhi (tahlili). Dukkakli don
ekinlari o zining oqsilga boy sifatli va to‘yimli don hosili berishi bilan alohida
ʻ
ahamiyatiga ega. Poyasi esa qishloq xo‘jalik hayvonlari uchun oqsilga boy yem
– xashak sifatida chorvachilikda ishlatiladi [16]. Dukkakli ekinlar azot
o zlashtiruvchi tuganak bakteriyalari bilan hamkorlikda hayot kechirishi sababli,
ʻ
ular vositasida havodagi erkin azotning o‘zlashtirilishi va to‘planishi hisobiga
tuproq unumdorligini ham oshirib boradi [19]. Qadimdan ham mosh o zining
ʻ
to yimliligi bilan ajralib turib turli ziyoli qatlam vakillari va zahmatkash bobo
ʻ
dehqonlarimiz e’tiboriga azaldan tushib kelgan. Dukkakli don ekinlarida n
moshni R.R.Shrederlar va M.M.Bushuyev 1907-1911 yillarda Mirzacho‘l
sharoitida ko‘k o‘g ʻ it sifatida yetishtirib, gektariga 70 sentnergacha quruq
modda to‘plashini, tuprog ini 100 kg gacha biologik azot bilan boyitishini va
ʻ
boshqa ekinlar ning hosildorligini 50-60% gacha oshirishini mumkinligini
aniqlaganlar [21]. Keyinchalik sug oriladigan yerlar va suv ta’minoti
ʻ
cheklangan sharoitlarda mosh yetishtirishning xalq xo‘jaligidagi axamiyati,
boshqa donli ekinlarga, ayniqsa, boshoqli ekinlarga yaxshi o‘tmishdosh ekanligi
A.P.Pilov (1978), G.O.Zeman, N.N.Balashov (1981), M.T.Kogay (1973),
M.Mirzovaliyev (1983), N.Jumayev, E.Shermatov (2001), Yu.Kenjayev,
R.Oripov (2007), B.M.Xalikov (2007), N.Ravshanova (2008), T.Ya.Rajabov,
N.Xoshimov (2011), B.S.Mamatov, A.A.Nurniyozov (2015) va boshqa larning
qator ilmiy-tadqiqot ishlari davomida aniqlangan. Ammo mosh o‘simligini
asosiy va takroriy ekin sifatida yetishtirishning biofiziologik xususiyatlarini](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_8.png?v=1)
![PAGEo‘rganish bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlari Samarqand viloyati sharoitida
yetarlicha olib borilmagan.
Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi. Tadqiqotlarimiz
umumiy qabul qilingan uslublar asosida dala sharoitlarida olib borildi.
Tadqiqotni olib borishda Dospexovning «Методика полевого опита (1985)»
[5] uslubiy qo‘llanmasidan foydalanildi. Urug larning unuvchanligi, o‘simliklarʻ
bo‘yining uzunligi va 1000 ta don massasini aniqlash qabul qilingan standartlar
bo yicha
ʻ olib borildi. Barg sathi rivojlanishini o rganish N.N. Tretyakov, L.A. ʻ
Panichkin va T. V. Karnauxovalar metodi bilan, quruq modda miqdori quritkich
shafda 105°C haroratda doimiy og irlikkacha quritish metodi orqali, fotosintez
ʻ
sof mahsuldorligi N.Shatilov - A.A. Nichiporovich metodi orqali aniqlandi.
Barglardagi to‘liq to‘yinishga nisbatan suv taqchilligi Chatskiy metodi
orqali aniqlandi. Suv taqchilligini quyidagi formula bilan aniqlandi:
D
¿(1− M
M 1)∗100
bu yerda D - suv taqchilligi; M - barg kesmalarining suvga solinguncha
bo‘lgan og irligi (g); M
ʻ
1 - barg kesmalarining 60 min. davomida suvda
saqlangandan keyingi og irligi (g).
ʻ
Shuningdek, barglarning suv saqlash qobiliyati A.A.Nichiporovich metodi
yordamida aniqlandi [5]. Fotosintez sof mahsuldorligi esa quruq massani
hisobga olib borish metodi yordamida aniqlandi. Bunda sutkalik o rtacha quruq
ʻ
massa hosil qilish aniqlanib fotosintez sof mahsuldorligi topildi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati.
Ishning sinalishi. Magistr ant o ʻ z tadiqotlari natijalarini fakultet ITK s iga
har olti oyda taqdim etib bordi, har chorakda kafedra yig ilishlarida hisobot
ʻ
berdi . Shuningdek, qilingan ishdan olingan natijalar asosida har yili bo‘lib
o‘tadigan magistrlar ilmiy konferensiyasida ma’ruza qil indi . Tadqiqot mavzusi
bo ʻ yicha 2 ta tezis chop etildi.
Ish tuzilmasining tavsifi. Dissertatsiya ishi 70 betdan iborat. Unda kirish,
adabiyotlar sharhi, tadqiqot sharoitlari, obyekti va uslublari, tadqiqot natijalari,](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_9.png?v=1)
![PAGExulosalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovalar berilgan. Dissertatsiyada
5 ta rasm, 12ta jadval hamda 63 ta foydalanilgan adabiyotlar va 4 ta internet
saytlari keltirilgan.
1. ADABIYOTLAR TAHLILI
1. 1 Takroriy ekinda dukkakli – don ekinlari yetishtirishning afzalliklari.
Jahon bo yicha mosh o simligi qishloq xo‘jaligi tizimida dukkakli-donʻ ʻ
ekinlari orasida 25 mln gektar yerga ekilib, maydon jihatidan soya (100 mln
gektar) dan keyingi ikkinchi o‘rinda turadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Respublikamiz
hududida mosh har yili takroriy ekin sifatida 18-20 ming gektardan ortiq
maydonlarda yetishtiriladi [43].
Ilmiy adabiyotlarda mosh o simligi qadimiy ekinligi ta’kidlanib,
ʻ
dehqonchilikka miloddan avvalgi 4 – ming yilliklarda kirib kelganligi haqidagi
ma’lumotlar yozilgan [42]. Jumladan O rta Osiyo mintaqasi hududida ham mosh
ʻ
miloddan avvalgi 3 – 4 ming yilliklardan boshlab yetishtirilganligi ma’lum.
Hozirda esa mosh o simligi Xitoy, AQSh, O‘rta Osiyo, Eron, Hindiston,
ʻ
Pokiston, Afg oniston, Yaponiya va boshqa mamlakatlarda yirik hududlarda
ʻ
yetishtirib kelinmoqda [44].
Mosh o simligi doni tarkibida 24-28 foizgacha oqsil, 2-4 foiz moy, 46-50
ʻ
foiz uglevodlar, B guruhi vitaminlari, aminokislotalardan lizin, arginin,
leysinlarning miqdori ko p bo‘lib, dukkakli don ekinlari orasida oqsil va
ʻ
vitaminlarga boy bo‘lishi, kalloriyasining ko‘pligi bilan alohida o rin tutadi [34].
ʻ
Mosh doni ozuqalik qiymati bilan bug doy, loviya, no‘xat, ko‘kno‘xat va javdar
ʻ
donlaridan 1,5-2 baravar, to‘yimliligi bilan esa 1,5 baravar ustun turadi. Mosh
tarkibidagi oqsilning hazm bo‘lishi 86 foizga yetadi. Bundan tashqari, mosh
doni tarkibida makro-mikroelementlar ko‘p miqdorda bo‘ladi [42, 43].](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_10.png?v=1)
![PAGEMosh o simligi ildizlaridagi tuganak bakteriyalari hisobiga atmosferadagiʻ
molekulyar erkin azotni fiksatsiyalab, gektariga 50-100 kg, ba’zan 150 kg
atrofidagi biologik azot to‘playdi [42].
Sh.I.Ernazarov, S.T.Negmatova, I.Ernazarov, A.Xolliyev (1995) larning
tadqiqotlarida ko rsatilishicha moshning turli navlari 1 iyulda ang izga 400 –
ʻ ʻ
420 ming tup/gektar me’yorda unuvchan bo lgan urug lar ekilganda don hosili
ʻ ʻ
18,6-19,3 s/gektarni tashkil qilgan. Undan tashqari moshning don hosildorligi
oshib borishiga mos ravishda moshning ildizidagi tuganak lar soni ham oshib
borganligi aniqlangan [36].
Birgina mosh butun vegetasiya davri mobaynida o‘zidan keyin 2,5-3,0
tonna atrofida. O sish va rivojlanish jadal kechgan maydonlarda 4,0 tonnagacha
ʻ
miqdorida ildiz qoldiqlarini tuproqda qoldiradi[43]. Shuningdek, mosh ildizidagi
bacillus avlodiga kiruvchi bakteriyalar hisobiga tuproqdagi o zlashtirilmaydigan
ʻ
fosfat birikmalarini ham parchalab, o‘zlashtiriladigan fosfor birikmalariga
aylantiradi. Mosh – eng yaxshi siderat ekinlardan hisoblanadi. U ko‘kat o‘g it
ʻ
sifatida ishlatilganda tuproqda 70 – 80 s/ga miqdorda quruq modda to‘playdi. Bu
esa 100 kg/ga azotga teng demakdir [42]. Moshni takroriy ekin sifatida kuzgi
bug doydan bo shagan yerlarda yetishtirilganida gektariga 300-400 sentner
ʻ ʻ
hisobida ko‘k massa yetishtirilib, uni yerga haydab tashlansa, har gektar yer 100
kg biologik sof azot bilan, shuningdek, chiritilgan go‘ngning bir yillik me’yoriga
teng darajadagi organik moddalar bilan boyiydi [17].
Takroriy ekin sifatida bug doydan keyin dukkakli don ekinlari ekilishi
ʻ
hisobiga yiliga har gektar yer maydonida bug doy va mosh o‘simligidan jami
ʻ
8,5 tonnagacha ang iz va ildiz qoldiqlari tuproqda to‘planadi. Tuproqdagi ang iz
ʻ ʻ
va ildiz qoldiqlarining chirib borishi hisobiga tuproqdagi gumus miqdori ortadi.
Natijada tuproq unumdorligini saqlab qolinishiga erishiladi [14]. Mosh o‘simligi
maqbul ko‘chat qalinligida ildizida yetarli miqdorda tuganaklar hosil qiladi. Ular
esa tuproqni agrofizik xususiyatlarini yaxshilabgina qolmasdan, uning
unumdorligini ham oshiradi, tuproqning suv o‘tkazuvchanlik xususiyatlarini
yaxshilaydi [29].](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_11.png?v=1)
![PAGEF.Nomozov va M.Xoliqovlar tomonidan o‘tkazilgan tajribalarda ikki yil
ketma-ket bug doy va bir yil g o‘za almashlab ekiladigan (2:1) tizimdaʻ ʻ
bug doydan gektariga o rtacha 56,7 – 58,7 sentner don hosili olingan. Xuddi shu
ʻ ʻ
tizimda, kuzgi bug doydan bo shagan yer maydonlarida mosh o simligi
ʻ ʻ ʻ
ekilganida moshdan gektariga 16,2-16,8 sentner qo shimcha don hosili olingan.
ʻ
O‘z navbatida kuzgi bug doydan 58,7 s/ga don hosili olinganligi e’tiborga
ʻ
olinsa, bir yilda ikki marta don hosili olinishi evaziga umumiy don hosil 74,9-
75,5 s/ga ni tashkil qilgan. Shuningdek, mosh ekini yetishtirilgan maydoni
tuproq unumdorligini saqlash va oshirishga xizmat qilganligi aniqlangan[30].
O rganishlarda mosh o simligi yerlarning tuproq donadorligini yaxshilab,
ʻ ʻ
unumdorligini oshirishda muhim o‘rin tutishi aniqlangan. Mosh o simligi
ʻ
yetishtirilgan tuproqda katta miqdordagi erkin azotni biologik azotga aylantirib,
tarkibidagi birikmalar tarkibiga kiritishi, ya’ni havodagi erkin azotni
o zlashtirishi aniqlangan. Moshning doni odamlar uchun aminokislotalarga boy
ʻ
ozuqa hisoblanib, poxolpoyasiday tayyorlangan yemish chorva hayvonlari
hamda parrandalar uchun to‘yimli ozuqa hisoblanadi. Undan tashqari mosh
o simligi tuproqda qolgan organik qoldiqlari evaziga tuproqni azotga boy
ʻ
chirindi moddalari bilan boyitib tuproqning agronomik hamda meliorativ
holatini yaxshilaydi[13].
Mutaxassislar sug oriladigan yerlarning ang izida ikkinchi ekinlarni
ʻ ʻ
yetishtirish yo‘li bilan yerdan foydalanish samaradorligini oshirish mumkinligini
aytib, ushbu maydonlarda dukkakli don ekinlarini ekish, jumladan, loviya va
mosh yetishtirish orqali yiliga o rtacha 15–18 s/ga qo shimcha don hosili, bir
ʻ ʻ
yilda jami 75–85 s/gektargacha don hosili olish mumkinligini ta’kidlaydilar.
Asosiy ekinlar tuproqdan 1 tonna ildiz va ang iz qoldiqlari hisobidan 28,5 kg
ʻ
azot, 13,5 kg fosfor va 25,5 kg kaliy kabi makroelementlarni va ulardan tashqari
mikroelementlarni o zlashtiradi. Shu nuqtai nazardan qaralsa, mosh kabi
ʻ
ikkinchi ekin o‘simliklari tuproqdan o‘zlashtirilgan oziq moddalar o‘rnini
to‘ldirishga, tuproq unumdorligini saqlashga, keyingi ekiladigan ekinlar hosili
yuqori va sifatli bo‘lishida muhim ahamiyatga ega ekanligi kelib chiqadi[6].](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_12.png?v=1)
![PAGEMosh biofiziologik xususiyatlariga ko‘ra yorug sevar, issiqsevar, tuproqʻ
qurg oqchiligiga chidamli ekin turlaridan hisoblanadi. Shuning uchun takroriy
ʻ
ekin sifatida moshning ayni hududlarga mos navlarini to g ri tanlab ekish
ʻ ʻ
ulardan kutiladigan natijalarni samaradorligini oshiradi. Ayrim manbalarda
moshning tuproq namligiga talabi o‘rtacha bo lishi keltirilgan. To‘liq unib
ʻ
chiqishi uchun urug lari o‘z og irligiga nisbatan 100-150 foiz atrofida namlikni
ʻ ʻ
qabul qilishi keltirilsa [13], boshqa manbalarda urug i ekilganidan so‘ng o z
ʻ ʻ
og irligiga nisbatan 90–95% suvni o zlashtirib, qisqa muddatlarda unib chiqishi
ʻ ʻ
aytilgan[43]. Mosh urug lari ekilgan vaqtda tuproq namligining haddan tashqari
ʻ
yuqori bo lishi urug larning unib chiqishiga salbiy ta’sir ko rsatadi. Issiqsevar
ʻ ʻ ʻ
hisoblangan bu o‘simlik urug lari tuproq harorati 12–20°C bo lganda 5–7 kunda
ʻ ʻ
to liq unib chiqadi [44]
ʻ .
Urug ining qiyg os unib chiqishi uchun harorat kamida 12–15 gradus
ʻ ʻ
bo‘lishi kerak. Yozgi jazirama moshning normal gullab, yuqori hosil berishiga
zamin yaratib, yaxshi rivojlanishi uchun harorat 18–2 5 ° C , shonalash-gullash
fazalarida esa 2 2 –2 8 ° C optimal sharoit hisoblanadi. Shuningdek, mosh o‘simligi
kunduzgi issiq va kechasi bo‘ladigan salqin havoning keng doiradagi
o‘zgarishlariga bardoshli hisoblanadi. Bunday muhit sharoiti, mosh o simligi
ʻ
ang iz (arpa yoki bug doydan bo‘shagan yerlar) da yetishtirilganda, ya’ni,
ʻ ʻ
yozning ikkinchi yarmida yuzaga keladi. Olimlarimizning ta’kidlashicha mosh
e rta bahorda ekilganda gullashi 15–20 kun davom etadi. Mosh o simligi takroriy
ʻ
ekin sifatida yetishtirilganda, gullash davri sezilarli darajada qisqaradi. Shu kabi
ma’lumotlar A.Saini, R.Nanda(1989) kabi xorijiy olimlarning ishlarida ham
keltirilgan. Moshning o simligining don mahsuldorligi iqlim sharoitlarining
ʻ
o zgarishi, tuproq tarkibidagi minerallar va organik moddalar miqdorining
ʻ
turlicha bo lishidan kelib chiqib aprel-may oylarida ekilganda 20-24 s/gektar
ʻ
bo lishi, ikkinchi ekin sifatida ang izda yetishtirilganda esa 11,8-21
ʻ ʻ
s/gektargacha o‘zgarib turishi olimlarimiz tomonidan aniqlangan[32].
A lmashlab ekish tizimida m osh yetishtirish uchun ekinga alohida yer talab
etilmaydi. Shuning boisi sug oriladigan maydonlardan foydalanishning ichki
ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_13.png?v=1)
![PAGEimkoniyatlaridan biri takroriy ekinlar sifatida dukkakli don ekinlarini ekishni,
jumladan, ang izda mosh yetishtirishni katta maydonlarda tashkil etish lozimʻ
[58]. Takroriy ekinlar qatorida ekiladigan ekinni ertapishar navlarini
parvarishlab hosil olish mumkin. Hozirda moshning Davlat reyestriga kiritilgan
Pobeda – 104, Durdona, Navro‘z, Qahrabo va Radost kabi navlari mavjud.
Mosh o simligi yetishtirishda uning agrotexnik qoidalariga amal qilingan holda
ʻ
yerni ekishga tayyorlash, sug ʻ orish va mineral o‘g ʻ itlar bilan o‘z vaqtida
oziqlantirish, ekish muddati hamda me’yori, qator oralariga ishlov berish va
hosilni o‘z vaqtida yig ʻ ib-terib olish singari tadbirlar asosida maqsadga erishish
mumkin [ 7 ]
Respublikamizda takroriy ekin sifatida moshning Pobeda-104, Marjona,
Durdona , Qahrabo, Radost, Navro‘z, Zilola kabi nav urug lari aholiga tarqatilib
ʻ
yetishtirishmoqda. Mosh asosiy ekindan bo shagan maydonlarda ikkinchi ekin
ʻ
sifatida iyun oyining oxiri-iyul oyining boshlarida keng qatorlab ekiladi [43, 44].
Moshni e kish oldidan gektariga toza holda gi 20–40 kg kaliy va 40–60 kg
fosforli o‘g itlar solinadi. Shonalash va gullash davrlarida 10–20 kg kaliy, 20–30
ʻ
kg fosfor va 30–40 kg azotli o‘g itlar bilan oziqlantiriladi. Agar azotli o‘g itlar
ʻ ʻ
me’yoridan oshib ketsa, tugunak bakteriyalarning lozim darajada rivojlanmasligi
hisobiga o‘simlik biologik azotni yaxshi o‘zlashtirmaydi [35].
B. T. Mavlonov, N. A. Ravshanova (2008) tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar ko‘rsatishicha, qator oralari 45 sm qilib ekilgan mosh tup
qalinligining ortib borishi bilan shoxlar hamda donlar soni kamayishi qonuniyati
kuzatiladi. O‘simlik ildizlaridagi tuganaklar miqdori oziqlanish maydonining
ortishi bilan ko payib borishi aniqlangan. Eng maqbul ekish sxemasi (45x12)da
ʻ
o‘simlik ildizlaridagi tuganaklar soni Pobeda–104 navida 34,6 va Radost navida
30 donani tashkil etgan [22].
Mosh o simliklarning vegetatsiyasi
ʻ davomida tuproq-iqlim sharoitlariga
qarab 1–3 marta sug oriladi. Har bir sug orish me’yorlari 500–600 m
ʻ ʻ 3
/gektarni
tashkil etishi lozim. Mosh o‘simligini gullash va dukkaklash davrlarida suvga
bo‘lgan talabi yuqori bo‘ladi [43].](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_14.png?v=1)
![PAGET. Rajabov va N. Xoshimovlar (2011) o‘tkazgan izlanishlar natijasiga
ko‘ra, Qarshi dashti taqir tuproqlari sharoitida moshdan gektar hisobiga 60,1
sentner pichan va 21,4 sentnerdan don hosili olish uchun moshni iyul oyining
ikkinchi yarmida gektariga 20 kg urug sarflab, har gektarda 190–193 ming donaʻ
ko‘chat yetishtirish, mavsum davomida cheklangan dala nam sig imiga nisbatan
ʻ
65–70 % dala namligiga asoslanib 3 marta sug orish maqsadga muvofiqligi
ʻ
aniqlangan. Moshning dukkaklari pishib yetilgan vaqtda tanasi, barglari va
boshqa qismlari yashil holatda bo‘lganda, don hosili to‘g ʻ ridan-to‘g ʻ ri
kombaynlar vositasida yig ʻ ishtirib olishga imkon bermaydi. Shu sababli mosh
yetishtiriladigan xo‘jaliklarda asosan dukkaklarining 70-80 foizi yetilganda,
ertalab havo namligi yuqori bo lganda qo‘l kuchi bilan o rib, yig
ʻ ʻ ʻ ishtirib olinadi
va yoyib qo‘yib quritiladi, so‘ngra yanchiladi [43].
Yuqoridagi ilmiy manbaalarda ko‘rsatilgan ma’lumotlardan xulosa qilib
aytish mumkinki, Respublikamizning qulay tuproq – iqlim sharoitida qishloq
xo‘jaligi ekinlarini yil davomida ekish, yerdan bir yilda 2–3 marta hosil olish
imkonini beradi. Shu bois mamlakatimizdagi sug oriladigan maydonlarda kuzgi
ʻ
boshoqli don ekinlarining hosili yig ishtirib olingandan so‘ng ang izda takroriy
ʻ ʻ
ekin sifatida mosh yetishtirish yirik iqtisodiy va xo‘jalik ahamiyatiga ega. Bu
esa o‘z navbatida respublikamizdagi fermer xo‘jaliklari yerlarining tabiiyligini
saqlash, unumdorligini oshirish, aholimizni sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan
ta’minlash, chorva hayvonlarini yem-xashakka bo‘lgan ehtiyojlarini yaxshiroq
qondirishga, qishloq hududlarimizda yashaydigan aholimizning daromadini
oshirish va hayotiy farovonligini oshirishda muhim hisoblanadi.
1. 2 Moshning bioekologik, fiziologik va biokimyoviy xususiyatlari.
Dukkakli – don ekinlari dukkakdoshlar (burchoqdoshlar) – Fabaceae –
oilasiga mansub bo lib, u
ʻ larga burchoq, yasmiq, no‘xat, ko‘k no‘xat, soya,
mosh, loviya, vika, lyupin kabi ekinlar misol bo‘ladi. Dukkakli don ekinlari don
ekinlariga nisbatan vitamin, oqsil va aminokislotalarga boy, hazmlanishi oson
bo‘lgan sifatli va arzon don mahsulotlari beradi . Bu ekinlar oziq-ovqat sifatida ,](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_15.png?v=1)
![PAGEqishloq xo jaligida ʻ yem-xashak sifatida, ishlab chiqarish sanoatida esa turli
maqsadlarda ishlatildadi [41] . Dukkakli – don ekinlari tuganak bakteriyalar
yordamida havodagi erkin azotni o‘zlashtirish xususiyatiga ega. Burchoqdoshlar
oilasiga mansub o
ʻ simlikning doni va poyasida ko‘p miqdorda yuqori sifatli
oqsil bo‘lib, bu o‘simliklar ildizlaridagi tugunak bakteriyalari bilan birga
havodagi erkin azotni o‘zlashtirib ekologik toza, tabiiy mahsulot hosil qiladi.
Undan tashqari tuproq unumdorligini ham yaxshilanishiga xizmat qiladi[29].
Almashlab ekish tizimida dukkakdoshlarga mansub ekinlardan foydalanish,
ularni keyingi, ekilgan o‘simliklarga ijobiy ta’sir etganligini ko‘rsatgan, chunki
tuproqda qolgan foydali mikroorganizmlar keyingi o‘simlik uchun ham
moddalarni o‘zlashtirib berish qobiliyatini yo‘qotmagan. Dukkakdosh
o simliklar tuproqni nitratlarga boyitishini azotfiksatsiya jarayonidan bilamiz.
ʻ
Dukkakdoshlardan tashqari yana ayrim o‘t o‘simliklar ildizlari va barglarida
ham havodan azot fiksatsiya qiluvchi mikroorganizmlar mavjud bo‘lib, bulardan
ham dehqonchilikda foydalanish mumkin [50].
Dukkakli don ekinlariga ko‘k no‘xat, no‘xat, soya, mosh, loviya, yasmiq,
burchoq, xashaki dukkak, vigna, lyupin, vika kiradi. Ularning hammasi duk -
kaklilar oilasiga mansub. Biologiyasi, o‘stirish texnologiyasi, olingan mahsulot
sifati bo‘yicha bu ekinlar o‘xshash. Dukkakli don ekinlari tuganak bakteriyalar
yordamida havodagi azotni o‘zlashtirish xususiyatiga ega hamda boshoqli don
ekinlariga nisbatan oqsilga boy, hazmlanishi oson, sifatli va arzon don hosili
beradi [ 25 ] . Dukkakli don ekinlarini yetishtirish qishloq xo‘jaligidagi uchta
asosiy muammoni hal qilishga imkon beradi: 1) Don yetishtirishni ko‘paytirish;
2) O‘simlik oqsili muammosini hal etish; 3) Tuproq unum dorligini oshirish. Bu
ekinlar foydalanishiga ko‘ra oziq-ovqat (ko‘k no‘xat, no‘xat, mosh, loviya,
soya), yem-xashak (vika, xashaki no‘xat, lyupin, xashaki dukkak va boshq.),
universal (yasmiq, burchoq), ko‘k o‘g‘it (alkoloidsiz lyupin) uchun ekiladigan
guruhlarga bo‘linadi. Dukkakli don ekinlari yetishtirishni ko‘paytirish don
yetishtirish muammosiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi [ 20 ] .](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_16.png?v=1)
![PAGEUlarning donida oqsilning miqdori 25–50 % bo‘ladi. Sifatli tayyorlangan
dukkakli don ekinlarining somonida 8–14 % oqsil bor, don ekinlarinikida esa 3–
4% gacha bo‘ladi [25] . Dukkakli ekinlarning somoni hozirga qadar oziqa sifatida
ishlatilmaydi. Ma’lumotlarga ko‘ra 1 kg hayvon oqsili olish uchun 6–7 kg,
ba’zan 8–9 kg o‘simlik oqsili sarflanadi. Oziqa moddalarning yo‘qolishi ularni
tayyorlash davrida 20–30 % ni tashkil qiladi. Bu oqsil tanqisligini yana
kuchaytiradi. Zootexnologik me’yorlarga ko‘ra bir energetik oziqa birligida
110–115 g hazmlanadigan oqsil bo‘lishi kerak. Hozirda chorvachilikda
foydalaniladigan bir oziqa birligida 85 g hazmlanadigan oqsil bor. Dukkakli
don ekinlari o‘simlik oqsili yetishtirishni ko‘paytirish va tuproq unumdorligini
oshirishning muhim manbai hisoblanadi. Dukkakli don o smliklarniʻ
yetishtirishda ular tomonidan atmosferadagi erkin azotini o‘zlashtirish
xususiyatidan foydalanish hamda ulardan mo‘l va sifatli hosil olish
texnologiyasini ishlab chiqib uni takomillashtirib borish o‘simlikshunoslikdagi
eng muhim muammolardan hisoblanadi [41].
Dukkakli-don ekinlari tarkibidagi oqsil moddalarining miqdori bilangina
emas, balki uning naqadar sifatli ekanligi bilan ham bir biridan farqlanadi.
Aminokislotalarning almashinmaydiganlarini umumiy miqdori mosh, soya,
loviya singari ekinlarda ko‘p miqdorda bo‘lishi aniqlangan. Ayrimlarining
donida esa anchagina o‘simlik moylari ham bo‘lishi aniqlangan. Dukkakli-don
ekinlaming uni qandolatchilik sanoatida, doni oziq–ovqatda sanoatida, yorma
tayyorlashda, kundalik turmushda ham qo‘llaniladi. Pishmagan dukkagi va
donidan konservalar tayyorlanadi. Dukkakli – don ekinlaming hosili tarkibida
sifatli oziqa moddalari ko‘p miqdorda bo‘lganligi tufayli bu ekinlar oziqa
moddalariga talabchan bo‘ladi. Bu xususiyatini hosil shakllanishiga sarflangan
va hosil bilan tuproqdan olib chiqilgan ozuqa moddalaming miqdori va sifati
bilan aniqlash mumkin. Dukkakli-don ekinlarda ozuqa moddalaming eng ko‘p
to‘plangan vaqti bu don to‘la yetilganida kuzatiladi. Bu davrda o simlik
ʻ
barglaming sarg‘ayishi boshlanadi [ 25 ] .](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_17.png?v=1)
![PAGEIldiz - dukkakli – don ekinlarning ildizi o‘q ildiz bo‘lib, tuproqqa 2
metrgacha chuqurlikka kirib bora oladi, asosiy qismi esa tuproqning 30 sm
gacha bo lgan chuqurligida joylashadi ʻ [ 20 ] . Dukkakli ekinlarning ildizida
tuganaklar hosil bo‘ladi. Bu tuganaklarda havo azotini o‘zlashtiradigan
Rhizobium avlodi bakteriyalari yashaydi. Ekinlami turiga qarab ildizida
bakteriyalarning har xil turlari bo‘ladi. Har bir tur esa ma’lum turdagi
o simliklar uchungina xos bo ladi. Ya’ni,
ʻ ʻ Rhizobium vigna faqatgina mosh
uchun xos bo lib, ma’salan beda yoki no xat o simlida tugunaklar hosil
ʻ ʻ ʻ
bo lishida ishtirok etmaydi.
ʻ [ 8 ] . Ekinlarning ildizida tuganaklar yaxshi
rivojlanishi uchun urug larga ekilishidan oldin sun’iy maxsus bakteriya
ʻ
yuqtiriladi. Bu bakteriyali o‘g‘it nitragin deb ataladi [ 4 ] .
Poya - dukkakli ekinlarning poyasi o‘t poya bo‘lib ko rarilib yoki
ʻ
chirmashib o‘sadi, olti qirrali yoki yumaloq, tukli yoki tuksiz bo‘lishi mumkin.
Dukkakli o simliklarning poyalari ko plab shoxlanadi. Yon shoxlari
ʻ ʻ
o simlikning barg qo‘ltiqlaridan o‘sib chiqadi [59].
ʻ
Barg – dukkakdoshlarning barglari asosan patsimon, uchbargchali yoki
panjasimon bo‘ladi. Patsimon barglar juft yoki toq patsimon bo‘lishi mumkin.
Barglari mayda yoki yirik, tuksiz yoki tukli bo‘lishi mumkin. Bargning asosida
turli xil shakldagi yonbargchalar bo‘ladi [59].
Gullari - dukkakli o simliklaming gullari aksariyat hollarda barg
ʻ
qo‘ltiqlarida joylashadi. Dukkakli ekinlaming gullarida 5 ta kosacha barglar, 5 ta
gultojibarg bo lib gullari kapalaksimon shaklda, bitta urug chi va 10 ta
ʻ ʻ
changchilari bo lib changchilarning 9 tasi qo shilib o sgan, gullar ikki jinsli
ʻ ʻ ʻ
bo ladi [59].
ʻ
Mevasi – gullari changlangandan keyin urug chi tugunchasi o‘sib dukkak
ʻ
hosil qiladi. Mevasi dukkak meva deyiladi. Mevada qisqa bandda joylashgan
urug lar mavjud bo lib don deb ataladi. Dukkakli don ekinlarining urug lari
ʻ ʻ ʻ
yetilganda dukkagi uzunasiga chatnab ikkita pallaga ochiladi [59].](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_18.png?v=1)
![PAGEUrug‘i – burchoqdoshlarning urug ʻ i dukkagining ichida joylashadi va
urug‘ qalin po‘st bilan qoplangan. Urug ning yuzasi o simlik turiga qarab silliqʻ ʻ
yoki burishgan, yaltiroq yoki xira bo‘lishi mumkin [59].
Dukkakli don ekinlarining shaxsiy taraqqiyotida unib chiqish, chinbarg
hosil qilish, shoxlanish, gullash, dukkaklarning shakllanishi va urug larining
ʻ
pishish davrlari farqlanadi. Rivojlanish fazalari davomiyligi o‘simliklarning
barchasi uchun umumiy bo‘lmasdan, o simliklarning turi va nav xususiyatlariga
ʻ
bog liq holda turlicha bo‘ladi
ʻ [ 2 ] .
Mosh o simligi (
ʻ Phaseolus aureus Piper ) mayda urug‘li Osiyo
loviyalariga kiradi. Osiyo mamlakatlarida, shuningdek, O‘rta Osiyoda keng
tarqalgan bo lib, O‘zbekistonda sug
ʻ ʻ oriladigan yer larda birinchi va ikkinchi ekin
sifatida (ang ʻ izga) ekiladi. Amerika loviyalaridan farqli ravishda moshning doni
faqat oziq ovqatga maqsadlarida ishlatilmasdan, jumladan, hayvon va
parrandalar uchun yem-xashak sifatida ham ishlatiladi [ 22 ] . Moshning ko‘k
poyasi, pichani chorva hayvonlar uchun oqsilga boy sifatli ozuqa hisoblanadi.
Mosh eng yaxshi ko‘kat o‘g ʻ it hamdir. Mosh o simligi bir yillik o‘tchil, o‘q
ʻ
ildizli ekin bo‘lib, ildizi tuproqda yaxshi rivojlanadi. Poyasi serqirra, chirmashib
yoki yer bag'irlab ko tarilib o‘sadi. Bo‘yi 15 sm dan 120 sm gacha, o‘rtacha 30
ʻ
—60 sm bo ladi va yaxshi shoxlanadi. Barglari uch qo‘shaloq (uchbargchali),
ʻ
yirik, uzun bandli bo‘ladi. Gullari yirik, binafsha – och sariq rang yoki sap sariq
bo lishi mumkin. To‘pgulida 10 tadan 20 tagacha guldan iborat ko‘p gulli
ʻ
shingil hosil bo ladi. Ontogenez davomida gullarining bir qismi rivojlanmasdan
ʻ
qurib qoladi. Bu ayniqsa, tuproqda posfor, kaliy, rux, marganes kabi elementlar
va namning miqdori yetarlicha bo lmaganda ko p kuzatiladi. Dukkagi naysimon
ʻ ʻ
shakldagi, to‘g ʻ ri yoki biroz egilgan ingichka dukkak meva bo‘lib, uzunligi 5 sm
dan 18 sm gacha bo ladi va 7 tadan 15 tagacha donli bo ladi. Moshning yetilgan
ʻ ʻ
dukkaklari jigarrang yoki deyarli qora bo lib, osilib turadi, yetilgandan so ng
ʻ ʻ
chatnab pallalarga ajraladi. Hosil vaqtida yig ib olinmasa mevabarglari qurib,
ʻ
burishishi hisobiga dukkagi chatnaydi va urug lari sochilib ketadi. Mosh
ʻ
o‘simlining poyasi butunlay tuk bilan qoplangan. Urug'lari kichik va ovalsimon](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_19.png?v=1)
![PAGEshaklda bo ladi. Uchlari kesik yoki yumaloq, yashil, qo‘ngʻ ʻ ir ba’zan sariq yoki
qora rangda bo lib yaltiroq yoki xol-xol bo‘ladi. Ko p ekiladigan mosh navlarida
ʻ ʻ
1000 dona urug ining vazni o rtacha 50—80 gr atrofida bo ladi [53].
ʻ ʻ ʻ
Mosh o simligi xalq xo jaligida katta ozuqaviy ahamiyatga ega. Uning
ʻ ʻ
donlarida o rtacha hisobda 24,8 % oqsil, 1% gacha moy, 3,5 – 4,5 % klechatka,
ʻ
4,5 – 5,5 % mineral elementlar, 62 – 65 % uglevodlar, 1,5 % gacha moy
kislotalar, A, B1, B2, B3, B6, C, E, K va boshqa vitaminlar, natriy, kaliy,
magniy, temir, mis, rux kabi makro va mikroelementlar hamda antioksidantlar
mavjud.
1.1-rаsm. Mosh o‘simligining umumiy kо‘rinishi
1.3 Moshning Respublikamizda tarqalgan asosiy navlari.
Respublikamiz qishloq xo jaligida moshning bir qator navlari yetishtirilib,
ʻ
jumladan, Pobeda 104 (1948-yildan boshlab) va Radost (1984- yildan boshlab),](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_20.png?v=1)
![PAGENavro‘z (2005- yildan boshlab) , Qaxrabo (2005- yildan boshlab), Zilola (2008-
yildan boshlab), Marjona (2008- yildan boshlab), Turon (2012- yildan boshlab),
Durdona (2008- yildan boshlab) navlari va nav namunalari davlat reestriga
kiritilgan. Shulardan Pobeda-104 navi butun ittifoq o‘simlikshunoslik
institutining O‘rta Osiyo tajriba stansiyasi (O‘zbekiston o‘simlikshunoslik
instituti) ning seleksion navi hisoblanib, butun ittifoq o‘simlikshunoslik instituti
kolleksiyasining Xitoy namunasidan tanlash yo‘li bilan yaratilgan. Nav
mualiflari G. M. Papova, A. M. Papova va A. M. Vvedenskayalar tomonidan
1948-yilda butun sovet respublikalari hududi bo‘yicha sug'oriladigan yerlarda
yetishtirish uchun davlat ro‘yxatiga kiritishgan. Navning asosiy poyasi tik
o‘sadi. Bo‘yi 30-60 sm. Tupi yoyiq shaklda, gullari yirik, sap-sariq tillarangda
bo ladi. Pishgan dukkagi jigarrangli bo lib, uzunligi 10-15 sm, doni yirikʻ ʻ
silindrsimon, tiniq yashil rangda, 1000 ta donining o rtacha vazni esa 50-60 gr
ʻ
gacha bo ladi. Markaziy Osiyo hududida o‘rtacha hosildorlik gektariga 18,6
ʻ
sentnerga teng bo ladi deyilgan. Ushbu nav av tezpishar hisoblanib, 98 – 102
ʻ
kunda pishadi. Donining ta’mi yaxshi, a’losifatli bo lib oqsil miqdori 23,3 % ga
ʻ
yetadi. Qishloq xo‘jalik kasalliklari va turli zararkunanda hasharotlar bilan
deyarli zararlanmaydi.
Radost navi O‘zbekiston sholichilik ilmiy tekshirish institutining seleksion
navi hisoblanib, butun ittifoq o‘simlikshunoslik institutida № 4730 x 224501
namunalari chatishtirish yo‘li bilan yaratilgan. Mualliflar: Saltas M.M., Burigina
O.V., Shadiyeva М., Yusupov V., Kuchkarov X. 1984-yildan respublika
bo ʻ yicha sug ʻ oriladitgan yerlarda davlat ro‘yxatiga kiritilgan. O ʻ simlik yarim
buta shaklda, bo‘yi 60-70 sm. Guli yirik sariq, shingilda 6-8 ta gul bo‘ladi.
Dukkakgi silindirsimon, siyrak tukli, 10-14 donli. Doni o‘rtacha kattalikda,
uzunchoq, silindirsimon, xira-yashil, silliq, yaltiroq, pallasi va kertimi oq. 1000
ta donining vazni 39,0-49,0 g. Navning ta’m sifati yaxshi: oqsil miqdori 24,0-
27,0 %. O‘rtacha hosildorlik gektaridan 17,2 sentnerga teng. Nav tezpishar, 101
kunda pishadi. Qishloq xo‘jalik kasalliklari va hasharotlariga chidamliligi bilan
tavsiflanadi [53].](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_21.png?v=1)
![PAGEDurdona navi 2011 – yilda O zFAʻ O‘simlikshunoslik ilmiy tadqiqot instituti
olimlari tomonidan yaratilib Davlat resstriga kiritilgan tezpishar nav (70 kun)
hisoblanadi. Ushbu navning tezpisharligi jihatidan respublikamizda navning
boshqa analoglari yo‘q. Durdona navi issiqga va kasalliklarga chidamli
hisoblanadi va o‘rtacha sho‘rlangan yerlarda ham yetishtirish mumkin. O‘simlik
tik o‘suvchan yarim tarvaqaylagan poyaga ega bo‘lib, bo‘yi 50-60 sm. Poyasida
barg qo ltiqlarida 25 – 30 donagacha va ba’zan undan ortiqroq dukkaklar hosil
ʻ
bo lishi mumkin. Har bir dukkakda 8 – 9 dona urug
ʻ ʻ mavjud. 1000 dona
urug ning o rtacha vazni 60 – 65 gramga yetadi. Donlari to‘q yashil tusda
ʻ ʻ
bo ladi. Ushbu navning dukkaklari asosan poyasining ustki qismida shakllanib,
ʻ
navning bu jihati terim jarayonini biroz yengillashtiradi. Dukkaklarning birinchi
yig imi maysalarning paydo bo‘lgandan 40-45 kundan so‘ng amalga oshirish
ʻ
mumkin. O‘simlikdagi dukkaklar dalada chatnab ketmaydi, shu munosabat bilan
don hosili yig imi dukkaklarning to‘liq yetilish davrida amalga oshirilishi
ʻ
mumkin. O‘simlikdagi yetilgan dukkaklari to‘q jigarrang yoki qoramtir tusda
bo‘ladi. Ushbu intensiv turdagi mosh navi hosilini kombaynlar yordamida
yig ish mumkin va bu ancha samarali usul hisoblanadi. Durdona navining
ʻ
hosildorligi gektariga o rtacha 20,0 – 22,0 sentnerga to g ri keladi.
ʻ ʻ ʻ [ 63 ]
Moshning Marjona navi Davlat reyestriga 2001 yilda kiritilgan va
Qashqadaryo viloyatida bahorgi hamda yozgi muddatlarda ikkinchi ekin sifatida
ang izda yetishtirish uchun mo ljallashtirilgan. Marjona navi O‘zbekiston
ʻ ʻ
sholichilik ilmiy-tadqiqot institutida yaratilgan. Marjona navining bo‘yi 30-60
sm bo‘lib, ilk dukkaklari yerdan 15-17 sm balandlikda paydo bo‘ladi.Ushbu
navning hosilini kombaynlar vositasida yig ishtirib olish qulay. Shingil
ʻ
to pguli
ʻ da 6-8 ta gu l hosil qiladi , dukkaklarida 10-14 donagacha doni bo‘ladi.
Marjona navi Pobeda-104 navidan keskin farq qilib, 1000 donasining vazni
birmuncha yengilroq bo lib o‘rtacha hisobda 50-70 gramni, donidagi oqsil
ʻ
miqdori esa 24,2 – 27,3 foizni tashkil etadi. Hosildorligi o‘rtacha 17,2 s/ga ni
tashkil etadi. Moshning Marjona navi bahorda asosiy ekin sifatida ekilganda
o‘suv davri o‘rta hisobda 101 kunni, ang izda yetishtirilganda esa 80-85 kunni
ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_22.png?v=1)
![PAGEtashkil etadi. Yozda kechki muddatlarda ekilsa o‘suv davri qisqaradi. Moshning
Marjona navi kasalliklarga, noqulay sharoitga, ayniqsa yuqori haroratga va
namning yetishmasligiga nisbatan chidamli hisoblanadi [27].
Zilola navi O zFA ning o‘simlikshunoslik ilmiy tadqiqot instituti olimlariʻ
tomonidan seleksion usullar vositasida keltirib chiqarilgan va 2008 yilda Davlat
reestriga kiritilgan. Zilola navi kasalliklarga va issiqlikka nisbatan chidamli,
o‘rtacha sho‘rlangan yerlarda yetishtirish uchun mos hisoblanadi. Vegetatsiya
davri 95 kun. O‘simlik tik o‘suvchan, bo‘yining uzunligi 60-65 sm, poyasida 30
- 35 dona va undan ortiq dukkaklar shakllanadi. Har bir dukkakda esa 10-12
donagacha urug shakllanadi. Zilola navining 1000 dona urug ining o rtacha
ʻ ʻ ʻ
vazni 72 gramni tashkil etadi. Doni to‘q yashil tusda. Dukkaklarining birinchi
yig imi terimi maysalarning paydo bo‘lgandan boshlab 60-63 kundan so‘ng
ʻ
amalga oshiriladi. O‘simlikdagi dukkaklari dalada chatnab, donlari sochilib
ketmaydi. Shu munosabat bilan hosil yig ʻ imi dukkakalrining to‘liq yetilishi
davrida amalga oshiriladi. O‘simlikda yetilgan dukkaklar sariq rangda bo‘ladi.
Hosildorligi gektariga 25,5-28,0 sentnergacha bo ladi. Intensiv tipdagi nav
ʻ
hisoblanib kombaynda yig ish uchun yaroqlidir.
ʻ
Mosh o simligining Turon navi 2012 yilda O zbekiston respublikasi Fanlar
ʻ ʻ
akademiyasining o‘simlikshunoslik ilmiy tadqiqot instituti olimlari tomonidan
yaratilgan va davlat reestriga kiritilgan. O‘rtapisher nav hisoblanib vegetatsiya
davri o rtacha 100 kunni tashkil etadi. Bu nav tik o‘sadi. Bo‘yi 70-75
ʻ
santimetrgacha bo lib, poyasida 35 - 40 ta va undan ortiq dukkkaklar
ʻ
shakllanadi. Har bir dukkagida 12-14 donagacha doni mavjud. 1000 dona
urug ʻ ining vazni o rtacha 85 gramni tashkil etadi. Doni to‘q yashil tusda.
ʻ
Dukkakalari poyaning ustki qismida shakllanishi terim jarayonini
yengillashtiradi. Dukkakalrning ilk yig ʻ im terimi maysalarning paydo
bo‘lgandan boshlab 65 kundan so‘ng amalga oshirish mumkin. Ushbu navning
yetilgan dukkaklari ham dalada chatnab ketmaydi, shu munosabat bilan hosil
yig ʻ imi dukkaklarining to‘liq yetilish davrida amalga oshiriladi. O‘simlikda to la
ʻ
pishgan dukkaklar to‘q jigar rangli yoki qora rangli bo ladi. Turon intensiv
ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_23.png?v=1)
![PAGEtipdagi nav hisoblanib, kombaynda yig ʻ ish uchun yaroqlidir. Hosildorligi gektar
hisobiga 30,0-32,0 sentnerni tashkil etadi. [ 63 ]
2. TADQIQOT SHAROITI, OB’YEKTI VA USLUBLARI
2.1 Tuproq sharoiti
Iqtisodiyotimizning yetakchi tarmoqlaridan biri bo‘lgan agrosanoat va
uning tarmoqlar tarkibi yil sayin o‘zgarib, uning infrastrukturalari rivojlanib
bormoqda. Yurtimiz hududida qishloq xo‘jaligi qadimiy tarmoqlardan biri
bo‘lib, uning tuprog ida yetishtirilgan noz-ne’matlar, nafaqat respublikamizdaʻ
balki, dunyo bozorlarida ham o‘z nufuziga ega bo lib kelgan. Hozirgi rivoj
ʻ
topib borayotgan bozor iqtisodiyoti sharoitida qishloq xo jaligi sohasini
ʻ
mintaqamiz hududlarida qaytadan to‘g ri tashkil etish va rivojlantirish maqsadga
ʻ
muvoffiq hisoblanadi [49] . S amarqand t uman i Zarafshon tog tizmalarining
ʻ
davomi da joylashgan. O rtacha
ʻ 600-8 00 m balandlikda joylashgan. Janubiy –
sharqiy va g arbiy qismlari pastbaland tekislik bo lib, bir kancha soyliklar bor.
ʻ ʻ
Adirlarining tuprog i g ovak va bo sh cho kindi jinslardan tashkil topgan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Adirlardagi soylarning vodiylari keng. Ohaktosh jinslaridan tuzilgan joylarda
torfli yotqiziqlar ham uchraydi. Samarqand kuchli seysmik xududlardan biri
bo lib, 7 balli zonaga kiradi. Omonqo ton yaqinida va Chaqilikalonda marmar,
ʻ ʻ
ohaktosh, marganets, mis, volfram va boshqa foydali qazilmalar bor. Iqdimi
keskin kontinental. Yanvarning o rtacha temperaturasi — 1,5°, eng past
ʻ
temperaturasi —25°, iyulning o rtacha temperaturasi 24,4°, eng yuqori
ʻ
temperatura 49°. Yillik yog ʻ in 459–500 mm. Yog inning kup qismi qishda
ʻ
(34%) va bahorda (48%) tushadi. Tuproklari, asosan, bo z tuproq. Qum,
ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_24.png?v=1)
![PAGEshag al, qo ng ir, kashtan tuproqlar ham uchraydi [ʻ ʻ ʻ 58 ]. Urgut tumanida
tuproqlar tekislikdan toqqa qarab o‘zgarib boradi. Jumladan Qoratepa va
Chaqilqalon tog ʻ larining tog ʻ oldi tekisliklarda tekis bo‘z tuproqlar tarqalgan.
Ushbu tuproqlarda chirindi qatlamli 15-20 sm ga teng. Bu tuproqlar tarqalgan
hududlarnig asosiy qismi o‘zlashtirilgan dehqonchilik bilan band. Tuman
hududini past tog ʻ li qismida to‘q tusli bo‘z tuproqlar tarqalgan bo‘lib bu
tuproqlar chirindiga ancha boyligi tufayli dehqonchilik ekinlari yetishtiriladi.
Tumanda tog ʻ qiya qismida yangi dehqonchilik qilish qiyin bo‘lgan yerlar lalmi
ekinlar yetishtiriladi, bu yerda har xil o‘t va bo‘talar mavjud bo‘lib chorvachilik
uchun qulaydir. Samarqand tumanida ko‘proq dasht tog ʻ va yaylov o‘simliklari
tog ʻ oldi tekisliklardan tog ʻ ni tepa qismiga tomon o‘zgarib boradi. Dasht
o‘simliklari tumanning tog ʻ oldi tekisliklari uchun hos bo‘lib bu yerda
bug ʻ doysiz har hil o‘tlar o‘sib yetadi [ 49 ].
2. 2 Tadqiqot o‘tkazish joyi va uslublari
Dala tajribalari 2022 yilda Samarqand tumani hududidagi bo‘z tuproqlari
sharoitida o‘tkazildi. Dala va laboratoriya tajribalari «Методика
Государственного сортоиспитания селскохозяйственних култур» (1971) va
B.A.Dospexovning «Методика полевого опита» (1985) [49] qo‘llanmalaridagi
uslubiyatlar bo‘yicha amalga oshirib borildi.
Dala tajribasi Samarqand viloyati Samarqand tumani hududida o‘tkazildi.
Samarqand viloyati hududidagi yuqori qismidagi bo‘z tuproqlar mintaqasining
sug‘oriladigan to‘q tusli, tipik va och tusli bo‘z va o‘tloqi tuproqlarida, asosan,
sug‘orma dehqonchilik rivojlangan. Lalmikor dehqonchilik, asosan, tipik bo‘z
tuproqlar tarqalgan okrugning sharqiy qismida, tog‘ oldi lyoss tekisliklarida
rivojlangan. Okrugda, asosan, jigarrang tuproqlardan iborat bo‘lgan o‘rtacha
balandlikdagi tog‘ mintaqasi alohida bo‘lakbo‘lak holatda ifodalangan Xo‘jalik
tuproqlarining geomorfologik va gidrogeologik sharoitlari V.A.Kovda (1947)
ma’lumotlari bo‘yicha kompleks allyuvial yotqiziqlardan iborat. Bu mintaqada
gidromorf tuproqlar tarqalgan bo‘lib, sug ʻ oriladigan va eskidan sug oriladigan
ʻ
tuproq qatlamlarida irrigasion tizimlari ko‘p uchraydigan o‘tloq – bo‘z tuproqlar](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_25.png?v=1)
![PAGEtarqalgandir. O‘tloq-bo‘z tuproqlar mexanik tarkibiga ko‘ra o‘rtacha qumoqli,
fizik soz tuproq va changning ko‘pligi (45-50 %) bilan tavsiflanadi. O‘tloq-bo‘z
tuproqlarning asosiy xususiyatlaridan biri karbonatlarning va gumus
miqdorining ko‘pligidir [38]. Dala tajribasi bir yarusda o‘simliklar oralig i 15ʻ
sm dan, qator oralig i 60 sm qilib ekildi. Moshning “Durdona” va “Pobeda-104”
ʻ
navining ekish me’yorini belgilash uchun dastlab urug ning kattaligi, og irligi va
ʻ ʻ
bir xilligini ta’minlash uchun ekishga mo‘ljallangan urug lar elakdan o tkazilib
ʻ ʻ
saralab tanlab olindi. Moshning vegetatsiyasi davomida o‘simliklarning bo‘y
uzunligi variantlar bo yicha 25 tadan o‘simlikda aniqlandi. 1000 dona don vazni
ʻ
ikkala variantlarida ham don hosili aniqlanganidan so‘ng, har bir navdan
namunalar 10 marta dan olinib, 1000 dona don vazni tarozida tortilib, o‘rtacha
og irligi aniqlandi.
ʻ
Moshning har ikkala navining yer ustki qismida to‘plangan organik
moddaning bitta o‘simlikdagi o‘rtacha miqdori vegetetsiyaning barcha
fazalarida hamma variantlardan bir vaqtda namunalar olinib quruq massaning
ortib borishini hisobga olingan holda aniqlandi. Buning uchun ikkala tajriba
variantida belgilangan maydonchalardan 25 tadan o‘simlikning yer ustki qismi
ajratib olindi va quritilib, tarozida og irligi aniqlandi va umumiy og irlikni 25 ga
ʻ ʻ
bo‘lib bitta o‘simlikdagi o‘rtacha organik modda miqdori aniqlandi. Moshning
don hosili esa tajriba variantlarida 20 m 2
maydondagi o‘simliklardan alohida-
alohida yig ishtirib olindi va quritilib tarozida tortildi. Aniqlangan don miqdori
ʻ
proporsiya yo‘li bilan 1 gektar yer maydoniga to‘g ʻ ri keladigan don
hosildorligiga aylantirildi .
Tadqiqotlar laboratoriya va dala sharoitlari doirasida olib bo rildi.
Urug ʻ larning unuvchanligi, o‘simliklar bo‘yining uzunligi (A. Nichiporovich) va
1000 ta don massasini aniqlash qabul qilingan standartlar asosida olib borildi.
Mosh navlarining unuvchanligini aniqlash uchun oldindan kesib tayyorlangan
filtr qog ozlar
ʻ petri kоsасhа lari gа joylashtirildi va 121 °C haroratda 30 daqiqa
sterilizatsiya qilindi. Urug lar esa 3 % li vodorod peroksid eritmasida 10 daqiqa
ʻ
sterillanib, distil suvda 10 marta chayildi. Sterillanib tayyorlangan petri](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_26.png?v=1)
![PAGE2.1-rasm. Moshning “Durdona” navi Moshning “Pobeda-104” navi
Pobeda-104 navi butun ittifoq o‘simlikshunoslik institutining O‘rta Osiyo
tajriba tansiyasi (O‘zbekiston o‘simlikshunoslik instituti) ning seleksion navi
hisoblanadi. Butun ittifoq o‘simlikshunoslik instituti kolleksiyasining Xitoy
namunasidan tanlash yo‘li bilan yaratilgan. Mualliflar: Papova G.M., Papova
A.M., Vedenskaya A.M. 1948-yilda respublika bo‘yicha sug oriladigan yerlardaʻ
yetishtirish uchun davlat ro‘yxatiga kiritilgam. Navning bosh poyasi tik o‘sadi,
bo‘yi 30-50 sm, tupi yoyiq shaklda, guli yirik, sariq tillarang. Pishgan dukkagi
jigarrangli, uzunligi 10-15 sm. Doni naysimon yirik, tiniq yashil. 1000 dona
donining vazni 50-60 gr. O‘rtacha hosildorlik gektaridan 18,6 s ga teng. Nav
tezpishar, 102 kunda pishadi. Donining ta’mi va sifati yaxshi, oqsil miqdori
o rtacha 23,3% bo ladi. Qishloq xo‘jalik kasalliklari va hasharotlari bilan
ʻ ʻ
zararlanmaydi [27] .](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_29.png?v=1)
![PAGETermostatda harorat 30 °C bo lganda ʻ Pobeda-104 navining unuvchanligi
kuzatilganda birinchi sutkada 1 % ; ikkinchi sutkada 16 % ; uchinchi kun da 52 %
; to rtinchi kunida 76% ; beshinchi kunida 83% ; oltinchi kuni 88% ni tashkil
ʻ
etganligi kuzatildi. Xuddi shu jarayon Durdona navida ham kuzatilganda
quyidagicha natijalar olindi. Durdona navida unuvchanli k kuzat ishning birinchi
sutka si da 2 % bo lgan bo lsa,
ʻ ʻ ikkinchi sutka si da 20 % ni tashkil etdi. Uchinchi
kunida 62% va to rtinchi kunida 87% ni tashkil etdi. Beshinchi va oltinchi
ʻ
kunida mos holda 92% hamda 94% ni tashkil etdi. Xulosa qilib aytganda, barcha
tajriba variantlarida Durdona navining unuvchanligi Pobeda-104 naviga
qaraganda birmuncha yuqori bo lganligi aniqlandi va har ikkala mosh navlari
ʻ
urug larining unib chiqishi uchun 25° C harorat eng maqbul variant ekanligi
ʻ
aniqlandi.
Oʻsimliklarning oʻsish va rivojlanishi bir – biriga uzviy bogʻliq
boʻlib, bu bogʻliqlik organizmdagi murakkab morfofiziologik,
fiziologik, biokimyoviy jarayonlar vositasida ta’minlanadi. Rivоjlаnish
- о ʻ simlikning hаyоtiy siklini (оntоgnezini) xаrаkterlоvсhi
yоshlik,vоyаgа yetish kо ʻ pаyish, qаrish vа о ʻ lish аrаfаlаridаgi sifаtiy
mоrfоlоgik vа fiziоlоgik о ʻ zgаrishlаrni о ʻ z iсhigа оlаdi. O simliklarda
ʻ
o sish va rivojlanishning аsоsini hujаyrаlаrning bо
ʻ ʻ linib ko payishi vа ʻ
meristemаtik tо ʻ qimаlаrning ixtisoslashishi tаshkil etаdi. Organizmlarda
oʻsish va rivojlanishning oʻzаrо nisbаti oʻzgаrib turishi mumkin.
Mаsаlаn, аyrim oʻsimliklаrdа oʻsish аnсhа fаоl, rivоjlаnish esа judа
sekin bоrishi, bоshqаlаridа teskarisi boʻlishi mumkin. Mosh o‘simligi
ham boshqalari singari individuаl rivоjlаnish dаvrlаridа bir qаtоr
postembriogenez bоsqiсhlаrini o tаydi vа ulаrning hаr qаysisi yаngi
ʻ
оrgаnlаrning hоsil bo lishi hаmdаоrgаnlаrning tuzilishidаgi o zgаrishlаr bilаn
ʻ ʻ
tаvsiflаnаdi. F.M. Kupermаn vа Ye.I.Rjаnоvаlаrning [53] tаvsiyаsigа ko rа,
ʻ
loviya va mosh turkumi vаkillаrining o sish va rivojlanish dаvri quyidаgi
ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_34.png?v=1)
![PAGE57,7 sm ni tashkil etdi. Dukkaklarning pishishi boshlanishidan o simliklarningʻ
o sishi sekinlashib borishi kuzatildi. Dukkaklari to la pishgan davrda esa
ʻ ʻ
o simliklarning bo yini o rtacha uzunligi Durdona navida 55,2 sm ni va Pobeda-
ʻ ʻ ʻ
104 navida 62,8 sm ni tashkil etdi.
3 . 2 . Mosh navlarida barg sathining rivojlanishi
O‘simlik hayotida barglar eng muhim organ hisoblanadi. Chunki
barglarda quyoshning yorug lik kvantlari energiyasini kimyoviy energiyaga,
ʻ
ya’ni, tirik organizmlar ozuqasi tarkibidagi energiyaga aylantiradigan yoyagona
jarayon hisoblanmish – fotosintez amalga oshiriladi. Barg sathining normal
rivojlanishi o‘simlik hayotida muhim ahamiyatga ega. Bargning o simlik
ʻ
hayotidagi ahamiyati ularning vazifalaridan kelib chiqadi. Bargning anatomik
tuzilishi fotosintez, nafas olish va transpirasiya qilishga moslashgan. Barg
tuzilishini anatomik tuzilishiga e`tibor qiladigan bo lsak, yaprog ining ustki va
ʻ ʻ
ostki tomoni yupqa epidermis qavati qoplovchi to qima hujayralaridan, o rta
ʻ ʻ
qismi, ya’ni, mezofil qavati assimlyatsion, mexanik, o tkazuvchi va boshqa
ʻ
to qimaning ustunsimon hamda bulutsimon qavatlaridan tashkil topgan. Barg
ʻ
epidermisi birlamchi qoplovchi to‘qima hisoblanib, bir qator zich joylashgan
hujayralardan iborat. Epidermis qavati hujayralari tirik, yupqa po‘stli, rangsiz va
tiniq sitoplazmali yorug likni yaxshi o‘tkazadigan hujayralardan tashkil topgan.
ʻ
Po‘st hujayralari orasida joylashgan maxsus loviyasimon yoki buyraksimon juft
hujayralar barg og izchalarini hosil qilib gaz almashinuvi va transporatsiya kabi
ʻ
funksiyalarni bajaradi. Ustki va pastki epidermis qavatlari orasida barg etini
(mezofill) hosil qiluvchi hujayralar joylashgan. Aksariyat o‘simlik barglarida u
ikki qavatdan iborat. Ustki qavat tayoqchalarga o‘xshash, cho‘zinchoq bir-biriga
zich joylashgan hujayralar va pastki qavat dumaloq yoki ovalsimon cho ziq, bir
ʻ
– biri bilan bo‘shliqlar hosil qilib joylashgan hujayralardan tashkil topgan.
Ustunsimon qavat hujayralarida xloroplastlar soni ko‘p bo‘lib, organik moddalar
asosan shu qavatda sintez qilinadi [61]. O‘simliklarda barg yuzasining yaxshi
rivojlanishi, o simlik tanasida moddalar almashinuvi, ayniqsa, biokimyoviy
ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_39.png?v=1)
![PAGEsintez reaksiyalari jadal borishiga sabab bo ladi. Bu esa o simliklarda yuqoriʻ ʻ
miqdor va sifatdagi hosilni shakllanishini anglatadi. Barg sathinin keng bo lishi
ʻ
ham albatta o‘zining ma’lum bir me’yor chegarasiga ega bo ladi. O‘simlik
ʻ
rivojlana borgan sari, oziqa va suv yetarli bo‘lgan sharoitda barglar sathi
kengayib boradi. Ammo barg yuzasi ortgani bilan hosil ma’lum me’yordan
keyin oshmaydi. Chunki, o‘simlikning barglarining mozaik joylashuvi buzilib
pastki qismida joylashgan barglarga quyosh nuri yetarlicha qabul qilinmaydi.
Natijada o sha barglardagi fotosintez jarayoni sust kechadi, organik moddalar
ʻ
kam hosil bo ladi va zaxira sifatida to‘planmaydi. Bu hodisa tabiat tomonidan
ʻ
tabiiy tanlanish orqali boshqarilib turilib, ma’lum tur o simlik yoki nav uchun
ʻ
reaksiya normasi hisoblanadi. O z navbatida tashqi omillari ham barg sathining
ʻ
rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatib turadi. Mosh o‘simligi yorug‘likka talabchan
o‘simliklar qatoridan bo‘lib, barg sathining rojlanishi va quyosh yorug ligining
ʻ
yaxshi o‘zlashtirilishi moshning hosildorligiga ta’sir qiluvchi asosiy omillardan
hisoblanadi [47].
Barg – yuksak o‘simlik larda bio fiziologik va biokimyoviy jarayonlar
sodir bo‘ladigan asosiy organ hisoblanadi. O simlikning yashil qismlarida
ʻ
ayniqsa b ar glarda ekinlar ning hosil dorligini ta’minlaydigan fotosintez jarayoni
boradi . Fotosintez kechishi, uning intensivligi va jadalligi o‘simliklarda barg
sathining shakllanishi hamda barglarning butun vegetasiyasi davomida faol
ishlab turishiga bog liq. O simliklarda barg sathining shakllanishi o z navbatida
ʻ ʻ ʻ
o simlik turi, navi, tuproq-iqlim sharoitlari va yetishtirish agrotexnologiyasiga
ʻ
qarab o‘zgarib turadi[33].
Mosh o‘simligida ham barg sathi shakllanishi uning mahsuldorlik
ko‘rsatkichlariga ta’sir etadi. Dalada o‘simliklarni yetishtirishda uning tup
qalinligiga hamda assimlyatsion apparatining yorug lik energiyasidan maksimal
ʻ
ravishda foydalanishiga e’tibor qaratiladi. O‘simliklarda barg sathining
shakllanishiga dalaning yorug lik, namlik, mineral oziqlanish sharoitlari va
ʻ
boshqa xususiyatlari katta ta’sir e’tadi. Olimlar tomonidan o tkazilgan ko plab
ʻ ʻ
tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, o simlikning assimilyatsion yuzasi uning turi, navi,
ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_40.png?v=1)
![PAGE25 ga bo linib o simliklarning o rtacha quruq massalari hisoblab topildi. Buʻ ʻ ʻ
amaliyotda o simliklarni nobud bo lishini hisobga olgan holda, plantatsiyadan
ʻ ʻ
ajratib olingan o simliklardan unumliroq foydalanishni ko zlab ularning barg
ʻ ʻ
sathlarini aniqlash tajribalari bilan birgalikda olib borildi. Ushbu jarayonda shu
narsa ham aniq bo ldiki, barg sathi yirik bo lgan o simlik tuplarida quruq
ʻ ʻ ʻ
moddaning to planib borish miqdori ham ortib borar ekan. Tadqiqot davomida
ʻ
olingan natijalar quyidagi [3.5-rasm] ga keltirildi.
3.5-rasm
Chin barg Shonalash G'unchalash Gullаsh Dukkaklash Dukkaklarning
pishib yetilishi01020304050607080
1.2 4.9 17.3 34.5 48.1 57.6
1.8 7.8 24.3 45.8 65.8 77.4
Pobeda-104 Durdona
Turli rivojlanish fazalarida moshning Durdona va Pobeda-104 navlarida
quruq massa miqdori, gr.
Quruq massaning hosil bo‘lishi oltitadan chinbarg hosil qilgan davrida
Durdona navida 1,8 gr bo‘lib, Pobeda-104 navida bu miqdor 1,2 gr bo lganligi
ʻ
va Durdona navidagi quruq massa miqdori Pobeda-104 navidagiga qaraganda
deyarli bir yarim barobarga ko‘p ekanligi aniqlandi. Shoxlanish fazasiga kelib
Durdona navida 7,8 gr va Pobeda-104 navida 4,9 ga yetib, Durdona navining
quruq massasi Pobeda-104 navidan 2,9 gr
ko‘p to‘plangani ma’lum bo ldi.
ʻ
Quruq massa miqdori g unchalash bosqichida Durdona navida 24,3 gr va
ʻ
Pobeda-104 navida 17,3 gr bo‘ldi. G unchalashda birinchi nav – Durdonada,
ʻ](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_45.png?v=1)
![PAGEorganik moddalar hosil bo ladi. Bu hosil bo lgan moddlarning bir qismiʻ ʻ
hujayralarning hayotiy faoliyati uchun sarflanib, bir qismi hujayralarda zaxira
modda sifatida to‘plana boradi. Fotosintez mahsuldorligi deb, o‘simlikdagi bir
birlik maydonda bir sutka davomida hosil bo‘lgan quruq modda miqdoriga
aytiladi. Fotosintez jarayonida hosil bo‘lgan organik moddalar miqdoriga qarab
fotosintez samaradorligiga baho berib bo‘lmaydi. Chunki fotosintezning barcha
mahsulotlari ham o‘simlik tanasida to‘planavermasdan, balki hujayralardagi turli
xil reaksiyalarda ishtirok etib, organizmning energiya almashinuvi jarayonida
parchalanib turadi. Shuning uchun o‘simliklar tanasida zaxira sifatida
jamg arilgan organik moddalar miqdori nafaqat fotosintez jarayoni, balki nafas
ʻ
olish jarayonining ham mahsulidir. Nafas olish jarayoni o‘simliklarda kecha –
kunduz to‘xtovsiz tarzda boradi. Nafas olish kislorod ta’sirida organic
moddalarning oksidlanib parchalanishi bo lib, u fotosintez jarayonida hosil
ʻ
bo‘lgan moddalarning parchalanishi hisobiga amalga oshadi. Organik
moddalarni yorug lik energiyasidan foydalangan holda faqat avtotrof
ʻ
organizmlargina hosil qilishi mumkin. Quyoshning yorug lik energiyasidan
ʻ
foydalangan holda organik modda sinez qiladigan organizmlar esa fototrof
organizmlar deyiladi. Ularga parazit o simliklardan boshqa barcha o simliklar
ʻ ʻ
va ba’zi fototrof mikroorganizmlar kiradi. Quyosh nuri ta’sirida o‘simliklar
tanasida xlorofil donachalari ishtirokida anorganik moddalar (CO
2 va H
2 O) dan
organik moddalar (asosan, uglevodlar va quyi molekulyar organik birikmalar)
ning hosil bo‘lishi va havoga erkin kislorodning ajratib chiqarilishiga fotozintez
deb ataladi. Yer yuzida yorug lik energiyasini organik moddalarning kimyoviy
ʻ
energiyasiga aylantiruvchi yagona jarayon fotosintez jarayonidir. Fotosintez
natijasida hosil bo‘lgan organik moddalar jamiki organizmlar uchun energiya
manbai bo‘lib, hayotning asosini tashkil etadi [24]. Tarixdan ma’lumki,
f otosintez jarayonini o‘rganish yuzasidan ilk tajribalar ingliz kimyogari
Dj.Pristli tomonidan 1771 – yilda o‘tkazgan. U sham yondirilishi yoki
sichqonning nafas olishi natijasida havosi "buzilgan" shisha qalpoq ostiga yashil
yalpiz shoxchasini qo‘ygan va bir necha kundan keyin unda havo](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_47.png?v=1)
![PAGEyaxshilanganini aniqlagan. 1804 yilga kelib shvesariyalik olim T.Sossyur esa
o‘z tajribalari davomida o‘simliklar kunning yorug vaqtida COʻ
2 gazini yutib,
o‘z tanasida uglerod birikmalarini to‘plashini aniqlagan. T.Sossyur dunyoda
birinchi bo lib o simliklar qabul qilgan karbonat angidrid va ular ajratib
ʻ ʻ
chiqargan kislorodning nisbati bir-biriga proporsional ekanligi, organik modda
hosil bo‘lishi jarayonida karbonat angidrid gazi bilan birga suv ham ishtirok
etishini aniq o tkazilgan tajribalar asosida ko‘rsatib bergan [61]. Yashil
ʻ
o‘simliklarning bargi eng muhim fotosintetik organ hisoblanadi. Fotosintez
o‘simliklardagi eng muhim fiziologik jarayonlaridan biri bo‘lib, u o‘simliklar
tomonidan ma’lum bir mexanizmlar asosida boshqariladi va bu o‘simliklarning
boshqa funksiyalariga ham ta’sir etadi. Amaliyotda ham jarayonini va unga
ta’sir etuvchi tashqi va ichki omillarning ta’sirini o‘rganish muhim ahamiyatga
ega. Fotosintez jarayonining ahamiyatini yuqoridagilardan tushinib oldik.
Fotosintez jarayoniga juda ko‘p tashqi va ichki omillar ta’sir qilishi ham bizga
ma’lumdir. Bu omillarning ta’siri va o‘simliklarning bu ta’sirotlarga moslashuvi
qishloq xo‘jaligida amaliyotida katta ahamiyatga ega. Fotosintez jadalligi deb
bir metr kvadrat yoki dm 2
barg yuzasi (fotosintetik sath, masalan, kaktusda)
hisobiga bir soat davomida o‘zlashtrilgan CO
2 yoki hosil bo‘lgan organik modda
miqdoriga aytiladi. Fotosintezning sof mahsuldorligi deb bir sutka davomida
o‘simlik quruq massasining barglari yuzasi hisobiga ortishiga aytiladi va
gramm/(1m 2
*sutka) bilan o lchanadi. Ko‘plab tadqiqotlarda fotosintez
ʻ
xususiyatining ko‘plab tomonlari o‘rganilgan. Biz ham o z tadqiqotimizda
ʻ
Samarqand tumani tuproq-iqlim sharoitida mosh o‘simligining Durdona va
Pobeda-104 navlarining fotosintetik sof mahsuldorligi (FSM) ni o rganib, bu
ʻ
ikki nav FSM ning qiyosiy tahlilini olib bordik. Yuqoridagi 3,2-jadvalda
tadqiqotimiz davomida mosh navlarining rivojlanish fazalari davomiyligi hamda
3,4-grafikda moshning turli rivojlanish fazalarida barg sathining rivojlanishi
keltirilgan edi. Ushbu olingan ma’lumotlardan foydalanib tadqiqotimizdagi
mosh navlarining FSM liklari aniqlandi. O‘simlikning assimilyatsion yuzasi ning
shakllanishi bilan FSM o rtasida
ʻ o zaro bog liqlik ʻ ʻ kuzatildi. Barg sathini](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_48.png?v=1)
![PAGEsababli suv taqchil mamlakatlar qatoriga kiradi. Qadimdan mintaqamiz
hududidagi qishloq xo‘jalik sohasi sug'orma dehqonchilikka asoslangan bo‘lib,
o‘simliklarni yetishtirish, ularning hosildorligi o‘simliklarni vegetatsiya
davomida yetarli suv bilan ta'minlanganligiga bog'liq.
Suv o‘simlikning asosiy qismi bo‘lib, o‘simlik tanasidagi suvning miqdori
uning hujayra va organlarining turiga qarab o‘rtacha 70% - 90% gacha bo‘ladi.
Protoplazma tarkibida suv miqdori 80% atrofida bo‘ladi, hujayra shirasida 98%,
po‘stida 50% ni tashkil qiladi. Suv sersuv mevalarda 70% dan 98% gacha
bo‘lishi mumkin. Masalan, bodringda 98%, pomidorda 94%, tarvuzda 92% va
hokazo. O‘simlik turi va naviga qarab barglaridagi suvning umumiy miqdori 80
– 90% atrofida bo‘ladi. Suv – tirik organizmlar tanasidagi asosiy erituvchidir.
Tuproqdagi suvda erigan oziq moddalar ildiz orqali so‘rilib, hujayra va
to‘qimalargacha yetib boradi.
Suv o‘simlikdagi hayotiy jarayonlar uchun asosiy muhit hisoblanib,
barcha fiziologik va biokimyoviy jarayonlarda qatnashadi. Jumladan,
o‘simlikning urug dan unib chiqishi, o‘sishi va rivojlanishi yetarli namlikʻ
bo‘lganidagina amalga oshadi. O‘simlik tanasidagi barcha biokimyoviy
jarayonlar hujayradagi suvli muhitda kechadi. O‘simlikning suvga nisbatan
talabi ularning turi va navi, vegetatsiyasining turli davrlarida hatto sutka
davomida ham o‘zgarib turishi mumkin. Har xil o‘simliklar turli miqdorda suv
tutadi, bu ko‘rsatkich bir kecha – kunduzda va vegetatsiya davomida o‘zgarib
turadi. Vegetatsiya yakunida esa suvning miqdori kamayadi. O‘simlik
organizmida sodir bo‘ladigan barcha hayotiy jarayonlarning jadalligi ularning
suv bilan ta'minlanganlik darajasiga bog'liq bo‘ladi, hatto o‘simliklarning suvga
bo‘lgan ehtiyoji har xil yashash sharoitlarida turlicha bo‘ladi [61, 52].
Samarqand tumani sharoitida tabiiy suv zahiralarining cheklanganligi
dehqonchilik sohasida o‘ziga xos qiyinchiliklar keltirib chiqaradi. Mosh
o‘simligi turli navlarining suv rejimini o‘rganish, ularning fiziologik
moslashishini aniqlash va mahsuldorligini oshirish uchun muhimdir. O‘simliklar
barglarining suvni saqlash qobiliyati (xususiyati) ularning suv almashinuvi,](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_51.png?v=1)
![PAGE 3.4-jadval:
Variantlar Aniqlangan soatlar
Kunlik o‘rtacha
suv taqchilligi
8°° 13°° 18°°
Chinbarg hosil qilish fazasi ( 3 tadan chinbarg)
Durdona 1 3 ,33% 2 1 ,62% 1 5 ,12% 1 6 ,69 %
Pobeda-104 1 1 ,77% 2 0 ,54% 1 5 ,17% 1 5 ,83 %
Shonalash fazasi
Durdona 13,11% 27,47% 18,66% 19,75 %
Pobeda-104 12,53% 25,14% 16,43% 18,03 %
G unchalash fazasiʻ
Durdona 17,41% 26,22% 20,63% 21,42 %
Pobeda-104 14,93% 21,72% 17,58% 18,08 %
Gullash fazasi
Durdona 20,27% 32,92% 25,44% 26,21 %
Pobeda-104 16,70% 30,03% 21,67% 22,81 %
Dukkaklash fazasi
Durdona 22,87% 34,52% 28,04% 28,48 %
Pobeda-104 18 ,80% 32,13% 2 3 ,77% 2 4 ,91 %
Pishish fazasi
Durdona 25,77% 36,92% 29,94% 30,88 %
Pobeda-104 23,24% 3 2 ,53% 2 6 ,17% 2 7 ,31 %
Durdona hamda Pobeda-104 navlarining suv taqchilligi xususiyati
o‘sishining barcha fazalarida o‘rganilib borildi. Tadqiqot obyekti bo lmish
ʻ
ikkala mosh navlarida ham suv taqchilligi ertalabki soat 8 00
da esa eng past
bo‘lishi, tush paytidagi 13 00
atrofida eng yuqori ko‘rsatkichlarda bo‘lishi
aniqlandi. Kechga borib o‘simliklarning suv taqchilligi qisman kamayib
o simlik tanasidagi suv miqdori qayta tiklanganligi kuzatildi. Olingan natijalar
ʻ
A.M.Maxkamov (2019-2021) tomonidan o tkazilgan tajriba natijalariga mos
ʻ
ekanligi aniqlandi[67]. Mosh navlarida kunlik o rtacha suv suv taqchilligi
ʻ
chinbarg hosil qilish davridan dukkaklari va donlarining pishish davrigacha
o rganib tahlil qilinganda mos ravishda 15% dan 31% gacha oshib borganligi,
ʻ
ikkala navda ham suv taqchilligi ko rsatkichi dukkaklarning yetilishi va pishish
ʻ
davrlarida eng yuqori bo lishi va oldingi o rganilgan adabiyotlardagi
ʻ ʻ
ma’lumotlar [48,63,67] ga mosligi aniqlandi. Mosh navlarining har bir](https://docx.uz/documents/4a84bcda-f0e9-4381-aead-abe61be669af/page_58.png?v=1)
Takroriy ekinda mosh yetishtirishning biofiziologik xususiyatlari