Talabalar turar joyi” ma’lumotlar bazasini yaratish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	280.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Talabalar turar joyi” ma’lumotlar bazasini yaratish

Купить

Mavzu: “Talabalar turar joyi” ma’lumotlar bazasini yaratish.
Reja:
1. Kirish.
1.1. MBBT ni hozirgi kundagi ilm-fandagi o’rni.
1.2. MBBT istiqbollari.
2. Nazariy qism.
2.1. Malumotlar bazasi haqida tushuncha
3. Amaliy qism.
3.1. “Bug’alteriya” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va
uni shakllantirish
3.2. Ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish operatorlarini qo’llash
3.3. Ma’lumotlar bazasida turli so’rovlar yaratish
4. Xulosa.
5. Foydalanilgan adabiyotlar.

1

Kirish
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga asosan, Axborot
texnologiyalari va kommunikastiyalarini rivojlantirish vazirligi tashkil etildi.
Farmonning O’zAda keltirilgan matniga ko’ra, vazirlik O’zbekiston Aloqa,
axborotlashtirish va telekommunikastiya texnologiyalari davlat qo’mitasi negizida
tashkil etilgan.Yangi vazirlikning asosiy vazifalari va faoliyat yo’nalishlari sifatida
quyidagilar belgilangan: axborot texnologiyalari va kommunikastiyalar soxasida,
“elektron xukumat”ni joriy etishda yagona davlat siyosati amalga oshirilishini
ta’minlash;aloqa va telekommunikastiyalar soxasidagi faoliyatni, shuningdek,
radiochastotali spektrdan foydalanishni davlat yo’li bilan boshqarish, listenziyalash
va nazorat qilish borasidagi funkstiyalarni amalga oshirish;Internet tarmog’ining
milliy segmenti yanada shakllantirilishini ta’minlash;raqobatdosh dasturiy
maxsulotlarning mamlakatimizda ishlab chiqarilishini va ichki bozorini xamda
ularga ko’rsatiladigan xizmatlarni rivojlantirishga ko’maklashish;axborot
xavfsizligini ta’minlash;zamonaviy kommunikastiya vositalari soxasida ilmiy
tadqiqotlar va ishlanmalarni, kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini
oshirishni tashkil qilish;vazirlik faoliyati doirasiga kiruvchi boshqa yo’nalishlar
bo’yicha xorijiy investistiyalarni jalb etish va boshqalar. “Gazeta.uz” ning qayd
etishicha, Aloqa, axborotlashtirish va telekommunikastiya texnologiyalari davlat
qo’mitasi 2012 yil 16 oktyabrida Aloqa va axborotlashtirish agentligi negizida
tashkil etilgan edi. O’zAAA esa, o’z navbatida, 2002 yili Pochta va
telekommunikastiyalar agentligi negizida, ushbu agentlik esa 1997 yili Aloqa
vazirligi negizida tashkil etilgan edi. Aloqa vazirligining o’zi 1992 yilda tashkil
etilgan. Biz dasturchilar uchun bu qarorlar juda muhim qarorlardan biri bo’ldi.
2013- yildan 2020-yilgacha Elektron hukumat tizimiga o’tilish talab qilinmoqda.
Shuning uchun axborot tizimlariga o’tilishga kata ahamiyat berilmoqda.Yangi
o’quv yurtlari va yangi fakultetlar ochilmoqda. Dunyo globallashib borgani sari
axborot tehnalogiyalarga bo’lgan talab ortib bormoqda.
2

1.1. MBBT ni hozirgi kundagi ilm-fandagi o’rni.
Mamlakatimizda axborotkommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish
jarayoni izchil davom ettirib kelinmoqda. Eng avvalo, O‘zbekistonda mazkur
sohani tartibga soluvchi mukammal qonunchilik bazasi yaratilganini alohida
ta'kidlash joiz. Shu bilan birga, bugun dunyoda shiddat bilan kechayotgan
globallashuv sharoitida AKT sohasining keskin taraqqiy etib borishi
kuzatilayotganligi, ilg‘or davlatlarning ushbu soha rivojiga alohida e'tibor
qaratayotgani bejiz emas. Darhaqiqat, hozirgi davrda AKT orqali uzatiladigan
axborot jamiyat rivojining eng muhim shartlaridan biri bo‘lib qoldi. U ishlab
chiqarish resursi, insonlar orasidagi aloqani ta'minlovchi qudratli vositaga aylandi.
Shu bois, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, umuman, jamiyatning axborot
uzatish tezligi hamda sifatiga bo‘lgan talablari kun sayin ortib bormoqda. AKT
sohasini jadal sur'atlar bilan taraqqiy ettirish O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga
oshirilayotgan tarkibiy o‘zgarishlar hamda iqtisodiy islohotlarning bosh
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki bu yo‘nalish nafaqat respublikani
axborotlashgan jamiyatga aylantirish uchun xizmat qiladi, balki mamlakatimiz
iqtisodiyotini jadal sur'atlar bilan rivojlantirishda o‘ziga xos yetakchi tarmoq —
«lokomotiv» rolini o‘ynaydi.Dasturiy vazifalardan kelib chiqib, mamlakatimizda
komputer va axborot texnologiyalari, telekommunikatsiya va ma'lumot uzatish
tarmoqlarini, internet xizmatlarini rivojlantirish va zamonaviylashtirish, ularni
dunyo standartlari darajasiga yetkazish maqsadida keng ko‘lamli islohotlar
bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Albatta, ijtimoiy hayotning barcha
sohalarida bo‘lgani kabi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasidagi
islohotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish, o‘z navbatida, ushbu sohaning huquqiy
asosini shakllantirish va takomillashtirib borishni taqozo etadi. Shuning uchun ham
mamlakatimizda mazkur sohada samarali huquqiy mexanizmlarni yanada
takomillashtirishga jiddiy e'tibor qaratilmoqda. O‘tgan davr mobaynida sohani
yanada rivojlantirishga qaratilgan 11ta qonun, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 3ta farmoni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti hamda Vazirlar
Mahkamasining 40dan ortiq qarorlari va
3

300dan ortiq idoraviy qonunosti hujjatlari qabul qilindi. Mustaqillik yillarida
yaratilgan keng huquqiy maydon mamlakatimizda siyosiy modernizatsiya
jarayonlarida tobora muhim ahamiyat kasb etib borayotgan
axborotkommunikatsiya texnologiyalarining jadal sur'atlarda rivojlanishi yo‘lida
qulay imkoniyatlar yaratmoqda.Jamiyatni axborotlashtirish va
axborotkommunikatsiya texnologiyalarini yanada rivojlantirish maqsadida 2003-
2004 yillarda «elektron» qonunlar bloki qabul qilindi. Bular «Elektron raqamli
imzo to‘g‘risida»gi, «Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida»gi va «Elektron tijorat
to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi qonunlaridir. Mazkur qonun hujjatlarini
ishlab chiqishda ushbu sohadagi xalqaro huquqiy me'yorlar hamda bir qator
rivojlangan davlatlarning tajribalari ham atroflicha o‘rganilib, milliy
qonunchiligimizga maqbul jihatlari uyg‘unlashtirildi. Ushbu qonunlarning qabul
qilinishi va joylarda ularning ijrosi ta'minlanishi, o‘z navbatida, ish yuritish
madaniyatining elektron ko‘rinishi shakllanishiga, masofa qisqarishiga, vaqt
tejalishiga hamda iqtisodiy samaradorlikning oshishida muhim omil bo‘ldi.
Mamlakatimizda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal sur'atlarda
rivojlanishi elektron hujjat aylanishi, elektron raqamli imzo, elektron tijorat,
elektron to‘lovlar kabi yana bir qancha yangi xizmat turlarining shakllanishiga,
jumladan, tadbirkorlarimizga masofadan turib dunyoning xohlagan mamlakatidan
o‘ziga hamkor topish va tijorat ishlarini yuritishiga keng yo‘l ochdi. Mamlakatimiz
milliy iqtisodiyotida yangi yo‘nalish hisoblangan mazkur tizimlarning tez
sur'atlarda taraqqiy etishining yana bir omili — bu axborotkommunikatsiya
texnologiyalarini raqamlashtirish darajasining ortishi, xususan, xalqaro axborot
tarmoqlaridan foydalanishning umumiy tezligi o‘tgan yilga nisbatan 61 foizga
oshib, bugungi kunda 7780 Mbit/s.ni tashkil etayotgani va ulardan foydalanish
uchun qulay shart-sharoitlar yaratilganligidadir. Shuningdek, joriy yil boshida
ma'lumotlar uzatish, jumladan, internetga ulanish bo‘yicha xizmat ko‘rsatuvchi
xo‘jalik subyektlarining soni 930 taga yetgan bo‘lsa, jamoaviy foydalanish
maskanlari 1063tani tashkil etdi.Xorijiy mamlakatlar tajribasidan ma'lumki,
elektron tijoratning shiddat bilan rivojlanishiga internetdan foydalanuvchilar soni
4

aholining 20-25 foizini tashkil etgandagina erishish mumkin. Bugungi kunda
mamlakatimizda internetdan foydalanuvchilar soni 10 millionga yetgani elektron
tijoratning kelgusidagi yorqin istiqbolidan darak berib turibdi. O‘zbekistonda
elektron hujjatlarga huquqiy mavqe beruvchi «Elektron hujjat aylanishi
to‘g‘risida»gi qonunning qabul qilinishi, shubhasiz, elektron hujjat aylanishi
tizimini rivojlantirishga ko‘maklashib, davlat hokimiyatining turli idoralari
o‘rtasidagi hujjat aylanishini avtomatlashtirishga qulay imkoniyat yaratmoqda.
Elektron hujjat aylanishi tizimini joriy etish o‘zaro axborot almashinuvi darajasi va
sifatini oshirishga, axborot izlash samaradorligi o‘sishiga, katta hajmdagi
ma'lumotlar bilan ishlash va ulardan foydalanishga ko‘maklashib, qog‘ozli hujjat
aylanishi ulushining kamayishiga yordam bermoqda. Ushbu qonun elektron
hujjatning huquqiy maqomini va uning rekvizitlarini aniqlagan bo‘lib, elektron
hujjat aylanishi ishtirokchilarini, elektron hujjatni olish, jo‘natish, ularni saqlash va
muhofaza etish tartibini belgilab berdi. «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni elektron hujjatdagi elektron raqamli imzo va
qog‘ozdagi shaxsiy imzo teng kuchga ega ekanligini ta'minlab berdi. Natijada
yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan internet tarmog‘idan foydalangan holda
kerak bo‘lgan barcha hisobot formalari va boshqa ma'lumotlarni elektron ravishda
interaktiv holda olish hamda soliq va statistika hisobotlarini topshirish
imkoniyatini yaratdi. Bu tizim kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarining vaqtini
tejash, davlat xizmatchilari bilan bevosita muloqot uchun navbat kutish yoki soliq
hisobotlarini to‘ldirishdagi xato va kamchiliklarni tuzatishga emas, balki o‘z
tadbirkorlik ishlarini rivojlantirishga sarf etishlariga imkon bermoqda.
5

1.2. MBBT istiqbollari.
Shuningdek, mazkur qonunning qabul qilinishi va ijrosining ta'minlanishi
natijasida respublikamizda 9ta elektron raqamli imzo kalitlarini ro‘yxatga olish
markazlari tashkil etildi. Agar elektron raqamli imzo kalitlari soni 2006 yilda
93tani tashkil etgan bo‘lsa, hozirgi kunga kelib 300 mingtadan ortib ketdi.Shu
bilan bir qatorda, mijozlarga yangi xizmat turlarini ko‘rsatishning huquqiy asoslari
kafolatlab qo‘yildi. Bu bilan iqtisodiyotimizga «Paynet» kabi elektron to‘lovlar
xizmatini ko‘rsatuvchi muassasalar kirib keldi, «SMS-banking»,«Internet-
banking» kabi yangi elektron to‘lov xizmatlari joriy etildi. Endilikda ushbu
xizmatlar sharofati bilan mijozlar kommunal, mobil aloqa va internet xizmatlarini
hisob-kitob qilib, uy-ro‘zg‘or mollarini internet orqali sotib olishmoqda.2005
yildan boshlab O‘zbekistonda davlat organlarining internetdagi rasmiy veb-saytlari
ochilishi tatbiq etildi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
«Axborotlashtirish sohasida normativ-huquqiy bazani takomillashtirish
to‘g‘risida»gi 256-qarori bilan ushbu saytlarga asosiy talablar belgilangan bo‘lib,
unda saytlarni to‘laqonli rasmiylashtirish, undan foydalanish va yangilash
maqsadida veb-saytda joylashtiriladigan zaruriy axborotlar ro‘yxati, mazmuni va
boshqa kerakli shartlarga nisbatan xalqaro standartlar aniq shakllantirildi. Davlat
va xo‘jalik boshqaruvi, mahalliy davlat hokimiyati organlarining
axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish vositasida jismoniy va
yuridik shaxslar bilan o‘zaro tezkor hamkorligini ta'minlash, shuningdek, davlat va
xo‘jalik boshqaruvi, mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan
ko‘rsatiladigan xizmatlardan keng foydalanilishni ta'minlash maqsadida Vazirlar
Mahkamasi tomonidan 2007 yil 23 avgustda «Davlat va xo‘jalik boshqaruvi,
mahalliy davlat hokimiyati organlarining axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalangan holda yuridik va jismoniy shaxslar bilan o‘zaro
hamkorligini yanada takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida»gi qaror qabul
qilinib, u bilan axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda
interaktiv davlat xizmatlari ko‘rsatish to‘g‘risidagi nizom tasdiqlandi.
Ma’lumotlarni boshqarish vositalarining rivojlanishi axborot texnologiyalari
6

bazasiga qurilgan har qanday axborot tizimining asosi hisoblanadi. Ma’lumotlar
bazasi (date base) - bu EHM ning tashqi xotirasida saqlanadigan, har qanday
jismoniy, ijtimoiy, statistik, tashkiliy va boshqa ob’yektlar, jarayonlar, holatlarning
o‘zaro bog‘liq va tartiblashtirilgan majmuidir.Ma’lumotlar bazasi (MB) har xil
foydalanuvchilarning axborot yetishmovchiligini ta’minlash uchun mo‘ljallangan.
Amaliyotda ko‘pchilik ma’lumotlar bazasi chegaralangan predmet sohasi uchun
loyihalashtiriladi. Bitta EHMda bir qancha ma’lumotlar bazasi yaratiladi. Vaqti
bilan turdosh vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan ba’zi bir ma’lumotlar bazasi
birlashishi ham mumkin.
MB ni loyihalashtirishda asosan ikkita masala echiladi:
• predmet sohasi ob’ektlarini qanday qilib ma’lumotlar
modellarining abstrakt obektlari shaklida ifodalash. Ayrim hollarda bu
masalaga ma’lumotlar bazasini mantiqiy loyihalash masalasi deyiladi.
• ma’lumotlar bazasiga so‘rovlarning bajarilish effektivligini
qanday ta’minlash. Bu masalaga ma’lumotlar bazasini fizik loyihalash
masalasi deyiladi. Ixtiyoriy turdagi MBni loyihalashtirishning birinchi
bosqichdagi predmet sohasini tahlil qilish bo‘lib, u axborot tuzilmasini
(konseptual sxemalar) tuzish bilan yakunlanadi. Bu bosqichda
foydalanuvchining so‘rovlari tahlil qilinadi, axborot ob’ektlari va
uning xarakteristikalari tanlanadi, hamda o‘tkazilgan tahlil asosida
predmet sohasi tuzilmalashtiriladi. Predmet sohasini tahlil qilishni uch
bosqichga bo‘lish maqsadga muvofiqdir:
• konseptual talablar va axborot ehtiyojlarini tahlil qilish;
• axborot ob’ektlari va ular orasidagi aloqalarni aniqlash;
• predmet sohasining konseptual modelini qurish va MBni
konseptual sxemasini loyihalashtirish.
7

II.Nazariy qism.
2.1 Malumotlar bazasi haqida tushuncha
Ma’lumotlar bazasi - bu EHM ning tashqi xotirasida saqlanadigan, har
qanday jismoniy, ijtimoiy, statistik, tashkiliy va boshqa obyektlar, jarayonlar,
holatlarning o‘zaro bog‘liq va tartiblashtirilgan majmuidir.
Ma’lumotlar bazasi (MB) har xil foydalanuvchilarning axborot
yetishmovchiligini ta’minlash uchun mo‘ljallangan. Amaliyotda ko‘pchilik
ma’lumotlar bazasi chegaralangan predmet sohasi uchun loyihalashtiriladi. Bitta
EHMda bir qancha ma’lumotlar bazasi yaratiladi.Vaqti bilan turdosh vazifalarni
bajarishga mo‘ljallangan ba’zi bir ma’lumotlar bazasi birlashishi ham mumkin.
Har qanday axborot tizimi bizni qamragan real dunyoning ba’zi tomonlarini yoki
predmet sohasini yoki muammoni yoritishi mumkin.
Muammoli muhit vaqti o‘zgarishi bilan o‘zgarishi, ya’ni ob’yektlar
xususiyatining o‘zgarishida, eski ob’yektlarning yo‘qolishi va yangilarining paydo
bo‘lishida ifodalanadi. Bu o‘zgarishlar voqealar natijasida bo‘lib o‘tadi.
Voqealarning ketmaketligi jarayonni tashkil etadi.Har qanday axborot tizimi
ob’yektlarning o‘zlari bilan emas, mavjudiy borliq singari, balki ularning belgili
yoritqichi-idenfikatori bilan ishlaydi.
Belgi - idenfikatorlarning bosh vazifasi - ob’yektni guruhdagi turdosh
ob’yektlardan farqlash.Ob’yektning idenfikatori, umumiy aytganda, ob’yektning
xususiyati haqida yoki, ya’ni shunga o‘xshash, uning u yoki bu sinfga tegishligi
haqida hech qanday axborot bermasligi mumkin.
Ma’lumotlar. Belgili shaklda ifodalangan ob’yekt yoki ob’yektlarning muomalasi
haqidagi axborotlar ma’lumotni tashkil qiladi.
Bu ma’lumotlar inson yoki qandaydir texnik qurilma tomonidan qabul
qilinishi va tegishli tarzda interpretatsiya qilinishi mumkin. Ma’lumotlarning
tavsifli xususiyati shu hisoblanadiki, ya’ni ularni bir belgili tizimdan boshqasiga
qayta kodlash axborotni yuqotmagan holda o‘tkazish mumkin.Belgili
ifodalanishning bunaqangi xususiyatining ahamiyati - mavjud predmetli holatning
8

qabul qiluvchiga yo‘naltirilgan, belgilarning har xil tizimlarida ifodalanish
imkonini beradi.
Ma’lumotlar bazasini qurishda insonga yo‘naltirilgan mantiqiy ifodalanish
haqida va uzoq muddatli xotira qurilmasiga yo‘naltirilgan jismoniy ifodalanish
haqida gapirish an’anaga aylangan.
Ma’lumotlar ba’zasi - ma’lum masalaga yoki biror faoliyatga taalluqli
o’zaro bog’langan va aloxida ko’rinishda tashkil etilgan ma’lumotlar.
MB ma’lumotlarni xsusiyatlari:
– tuliklik;
– aktuallik;
– kulaylik;
– Tugri tashkil etish.
Ma’lumotlar banki - bir nechta MB, texnik vosita va dastur ta’minotidan
iborat avtomatlashtirilgan tizim. Malumotlar bazasini (MB) yaratish “MYSQL”
dasturi bilan ishlash.
MB tashkil qilish, ularga qo’shimcha ma’lumotlarni kiritish va mavjud
MBdan foydalanish uchun maxsus MBlar bilan ishlaydigan programmalar zarur
bo’ladi. Bunday programmalar majmui ma’lumotlar bazasini boshqarish
sistemalari (MBBT) deb yuritiladi. Aniqroq qilib aytganda, MBBT–bu ko’plab
foydalanuvchilar tomonidan MBni yaratish, unga qo’shimcha ma’lumotlarni
kiritish va MBni birgalikda ishlatish uchun zarur bo’lgan programmalar majmuidir.
MBBTning asosiy tarkibiy qismi–ma’lumotlar bo’lsa, boshqa tarkibiy qismi–
foydalanuvchilardir. Bulardan tashqari Hardware- texnik va Software-dasturiy
ta’minoti ham MBBTning samarali ishlashini ta’minlovchi tarkibiy qismlar
hisoblanadi. Hardware tashqi qo’shimcha qurilmadan iborat bo’lsa, programma
qismi esa MB bilan foydalanuvchi o’rtasidagi muloqotni tashkil qilishni amalga
oshiradi. MBning tuzilishi o’rganilayotgan ob’ektning ma’lumotlari ko’rinishi,
ma’nosi, tuzilishi va hajmiga bog’liq bo’ladi.
Odatda, foydalanuvchilar quyidagi kategoriyalarga bo’linadilar:
1. foydalanuvchi-programma tuzuvchi;
9

2. sistemali programma tuzuvchi;
3. ma’lumotlar bazasi administratori.
Bunda programma tuzgan foydalanuvchi MBBT uchun yozgan
programmasiga javob beradi, sistemali programma tuzuvchi esa butun sistemaning
ishlashi uchun javobgar hisoblanadi. U holda MB administratori sistemaning
saqlanish holatiga va ishonchliligiga javob beradi. MBBT quyidagicha
tavsiflanadi:
Ispolnimost-Bajarilishlik, foydalanuvchi so’roviga hozirjavoblik bilan muloqotga
kirishish;
Minimalnayapovtoryaemost- Minimal takrorlanishlik, MBdagi ma’lumot
iloji boricha kam takrorlanishi lozim, aks holda ma’lumotlarni izlash susayadi;
Yaxlitlik –axborotni MBda saqlash iloji boricha ma’lumotlar orasidagi bog’liqlikni
asragan holda bo’lgani, ayni muddao;
Bezopasnost–Xavfsizlik, MB ruxsat berilmagan kirishdan ishonchli himoya
qilingan bo’lishi lozim. Faqat foydalanuvchi va tegishli tashkilotgina
ma’lumotlarga kira olish va foydalanish huquqiga egalik qilishi mumkin;
Migratsiya–ba’zi bir ma’lumotlar foydalanuvchilar tomonidan tez ishlatilib
turiladi, boshqalari esa faqat talab asosida ishlatiladi. SHuning uchun ma’lumotlar
tashqi xotiralarda joylashtiriladi va uni shunday tashkil qilish kerakki, eng ko’p
ishlatiladigan ma’lumotlarga murojaat qilish qulay bo’lsin.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemasida har bir MB modeli quyidagi
xususiyatlari bo’yicha tavsiflanadi:
 Ma’lumotlar tuzilmalarining turi;
 Ma’lumotlar ustida bajariladigan
amallar;
 Butunlikning cheklanganligi.
 Bu xususiyatlarni e’tiborga olgan holda ma’lumotlar bazasi modellari
quyidagi turlarga bo’linadi:
 Daraxtsimon (ierarxik) modellar;
 Tarmoqli (to’rli) modellar;
10

 Relyatsion modellar.
Yana shu narsani ta’kidlash lozimki, ma’lumotlar bazasi modellarining
faqatgina yuqorida qayd qilingan modeli mavjud deyish noto’g’ri. CHunki
bulardan tashqari yana ma’lumotlar bazasining binar munosabatlar modeli, ER –
modellari, semantik model kabi boshqa turlari ham mavjud. Lekin amalda asosan
dastlabki ta’kidlangan 3 turli modellar ko’proq qo’llanilib kelinmoqda.SHuning
uchun ham biz ushbu modellarga qisqacha to’xtalib o’tamiz.
Daraxtsimon (ierarxik) modelda ob’ektlar yozuvlar ko’rinishida ifodalanadi.
Ierarxik modelda ikki yarusdagi elementlar bog’langan bo’lsa, unday ma’lumotlar
tarmoqli (to’rli) modelda ifodalangan deyiladi.Tarmoqli modellarda ham ob’ektlar
daraxtsimon modellardagi kabi yozuvlar ko’rinishida tasvirlanadi.Ob’ektlarning
o’zaro aloqalari yozuvlar o’rtasidagi aloqalar sifatida tavsiflanadi.
Relyatsion modellarda esa ob’ektlar va ularning o’zaro aloqalari ikki
o’lchovli jadval ko’rinishida tasvirlanadi. Ma’lumotlarning bunday ko’rinishda
tasvirlanishi ob’ektlarning o’zaro aloqalarini yaqqol tasvirlanishiga asos bo’ldi.
MBBT alohida olingan quyidagi modullardan tashkil topadi:
MBni boshqarish bloki-disklardagi ma’lumotlar bilan foydalanuvchi
programmasi va sistemaning so’rovi orasidagi interfeysni aniqlaydi;
Fayl menedjeri-ma’lumotlar tuzilmasi bilan disklar o’rtasidagi bog’lanishni
boshqaradi;
Guery protsessor-ingliz tilida yozilgan guery gaplarini MBni boshqarish
bloki tushunadigan tilga o’tkazadi;
Prekompilyator DML(Data Manipulation Language)- ma’lumotlar bilan
manipulyatsiya qiladigan til bo’lib, u quyidagi operatsiyalarga javob beradi:
MBdan ma’lumotlarni ajratib olish;
MBga ma’lumotlarni kiritish;
MBdan ma’lumotlarni olib tashlash;
MBni modifikatsiya (o’zgartirishlar) qilish;
11

Kompilyator DDL(Data Definition Language)-MB tilini, uning tuzilmasini
va tashqi xotiralardagi axborot turini aniqlaydi. MBning tuzilmasi ko’pincha jadval
shaklida bo’ladi.
MBga qo’yiladigan talablar :
• Minimum xatolik va dulikat. MBBT ga ma’lumot kiritilayotganda dublikat
bo’lmasligiga tekshiriladi;
• Aktualizatsiya imkoniyati. MB saklanayotgan ma’lumotlar eskirishi
mumkin, bunda ma’lumotlar strukturasi yangi ma’lumotlarni kiritishga va eskisini
uchirishga imkon berishi kerak.
• Ma’lumotlarni butunligini ta’minlash. MBBT ma’lumotlarni buzilishlardan
ximoya kilishni ta’minlashi va buzilgan ma’lumotlarni tiklash imkoniyatini
yaratish kerak;
• Yuqori qidirish tezligi. Xotira qurilmalarida ma’lumotlarni saklash usullari
ma’lumotlar banki bilan ishlashni dialog rejimini ta’minlashi kerak;
• Xavfsizlik va maxfiylik. Foydalanuvchi fakat uziga berkitilgan
zaruriyma’lumotlari bilan ishlashi kerak.
• Murakkab surovlar. Foydalanuvchilarni xar xil kurinishdagi surovlarini
kayta ishlashni ta’minlashi kerak
Kontseptual talablar va axborot extiyojlarini tahlil qilishda quyidagi
masalalarni hal qilish kerak:
• foydalanuvchilarning MBga bo’lgan talablarini tahlil qilish;
• MBdan o’rin olishi lozim bo’lgan axborotlarga ishlov berish
bo’yicha mavjud masalalarini aniqlash;
• kelajakda hal qilinishi lozim bo’lgan masalalarni aniqlash;  tahlil
natijalarini hujjatlashtirish.
12

AMALIY QISM
3.1 “Talabalar turar joyi” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va
uni shakllantirish
Qo’yilgan masala yuzasidan ma’lumotlar bazasida 10ta jadvallar hosil qilindi.
Ular orasidagi bog’lanishlar mos keluvchi (ustma-ust tushuvchi) maydonlari
yordamida bog’langan. Ma’lumotlar bazasidagi jadvallar orasidagi munosabatlar
quyidagi to’rtta turda bo’lishi mavjud: birga-bir, birga-ko’p, ko’pga-bir, ko’pga-
ko’p. Masala yuzasidan ma’lumotlar bazasini loyilahashda birga-ko’p va ko’pga-
ko’p bog’lanish munosabatlaridan foydalanildi. Birga-ko’p bog’lanish munosabati
ma’lumotlar bazasini loyihalashda ko’p uchraydi va uning vazifasi
takrorlanmaydigan qiymat oluvchi (kalit) maydonga ega bo’lgan jadvalning har bir
yozuvi qiymatiga ushbu maydon qiymatlari orqali bog’langan jadvaldagi ko’p
sondagi yozuvlarini mos qo’yishdir.
Ma’lumotlar bazasidagi jadvallar va uning tarkibiy qismlari – maydonlari
haqidagi ma’lumotlarni keltiramiz:
“ Talabalar ” - Talabalar yotoqxonasidagi talabalar haqida ma’lumot beradi.
Maydon nomi Tipi Izoh
id int(11) Kalit maydon
first_name varchar(255) Talaba ismi
last_name varchar(255) Talaba familyasi
fakultet
varchar(255) fakultet nomi
guruh int(11) guruh raqami
viloyat varchar(255) manzili
xona int(11) xona raqami
id_hodim Int(11) Xobim idsi
“ Tibbiyot bo’limi ” – Tibbiyot bo’limi haqida ma’lumotni saqlovchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
id int(11) Kalit maydon
Ism varchar(256) Hodim ismi
familya Varchar(256) Hodim familyasi
13

lavozimi Varchar(256) Hodim lavozimi
xona Int(11) Xona raqami
Ish kuni Varchar(256) Ish kuni
Talaba_id Int(11) Talaba idsi
“ Rahbariyat ” –jadvali haqida
Maydon nomi Tipi Izoh
Id int(11) Kalit maydon
ism varchar(256)
Ism
familya Varchar(256)
familya
Tel_raqami Int(11)
Tel raqami
email Varchar(256)
emaili
“ Shartnoma ” –haqidag saqlovchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
Id int(11) Kalit raqami
Tuzilgan_vaqt varchar(10) Shartnoma tuzilgan vaqti
Amal_qilish_muddat varchar (10) Shartnoma amal qilish
muddati
Hisob_raqam int(11) Hisob raqami
tolov_summa Int(11) To’lov summa
idtalaba Int(11) Talaba id
“ Qorovul ” –Qoravullar haqida ma’lumot saqlovchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
id int(11) Kalit maydon
ism varchar(45) Ism
familya varchar(45) familya
maosh varchar(45) Maosh $
Id_talaba int(11) Talaba id
“Hodimlar” - haqidagi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
id Int(11) Hodim idisi
Ism Varchar(256) Ismi
Familya Varchar(256) Familyasi
14

Maydon nomi Tipi Izoh
Tel_raqam Int(11) Telifon raqami
Lavozim Varchar(256) lavozimi
oylik Int(11) maoshi $
Id_rahbar Int(11) Rahbar idisi
3.2. JADVALLARNING O’ZARO BOG’LANISHI
Talabalar jihozlar, shartnomalar, tibbiyot_bo’limi, qorovulxona jadvallari
n:1 bog’lanish turini hosil qilgan.
Shartnoma va bug’alteriya 1:1 bog’langan.
15

Talabalar, hodimlar va bino jadvallari 1:1 bog’langan
Hodimlar va Rahbarlar jadvallari 1:1 bog’langan
16

Talabalar turar joyi MBning relatsiyon modeli
3.3. SQL operatorlari yordamida jadvallarni hosil qilish va jadvallarga
ma’lumotlar kiritish.
1-jadval. “bino” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE bino (
id INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY,
qavat_son int(11) NOT NULL,
xona_son int(11) NOT NULL,
id_hodim int(11) NOT NULL
);
2-jadval. “Hodimlar” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Hodim (
id INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY,
Ism VARCHAR(45) NOT NULL,
Familya VARCHAR(10) NOT NULL,
Tel_raqam int(11) NOT NULL,
lavozim VARCHAR(45) NOT NULL,
oylik int(11) NOT NULL,
id_rahbar int(11) NOT NULL;
);
17

3-jadval. “Bug’alteriya” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Client (
id INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY,
kirim int(11) NOT NULL,
chiqim int(11) NOT NULL,
id_shartnoma int(11) NOT NULL;
);
4-jadval. “Jihozlar” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Hodim (
Id INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY,
Jihoz_nomi VARCHAR(20) NOT NULL,
Jihoz_soni INT(2) NOT NULL,
Jihoz_narxi INT(2) NOT NULL,
Id_talaba int(11) NOT NULL;
);
5-jadval. “Qoravulxona” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Bolim (
Id INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY,
ism VARCHAR(45) NOT NULL,
familya VARCHAR(45) NOT NULL,
maosh int(11) NOT NULL,
id_talaba int(11) NOT NULL;
);
6-jadval. “Rahbariyat” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Lavozim (
id INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY,
ism VARCHAR(45) NOT NULL,
familya VARCHAT(45) NOT NULL,
Tel_raqam int(11) NOT NULL,
Email VARCHAR(45) NOT NULL;
);
18

7-jadval. “Shartnoma” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Shartnoma (
id INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY,
Tuzilgan_vaqt VARCHAR(45),
Amal_qilish_muddat VARCHAR(45),
Hisob_raqam int(11),
Tulov_summa int(11),
idtalaba INT(11) NOT NULL,
);
8-jadval. “Talabalar” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Talabalar(
id INT(11) NOT NULL PRIMARY KEY,
first_name VARCHAR(45) NOT NULL,
last_name VARCHAR(45) NOT NULL,
Fakultet VARCHAR(45) NOT NULL,
guruh INT(11) NOT NULL,
viloyat VARCHAR(45) NOT NULL,
Xona int (11) NOT NULL,
Id_hodim int(11) NOT NULL;
)
9-jadval. “Tibbiyot_bo’limi” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil
qilish
CREATE TABLE Tibbiyot_bolimi(
Id INT(11)NOT NULL PRIMARY KEY,
Ism VARCHAR(45) NOT NULL,
Familya VARCHAR(45) NOT NULL,
Lavozim VARCHAR(45) NOT NULL,
Xona INT (11) NOT NULL,
Ish_kuni VARCHAR(45) NOT NULL,
Id_talaba INT (11) NOT NULL;
)
19

3.4. SQL operatorlari yordamida jadvallarga yozuvlar qo’shish
1-jadval. “BUG'ALTERIYA” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv
qo’shish
INSERT INTO `bug'alteriya`(`id`, `kirim`, `chiqim`, `id_shartnoma`) VALUES
(1, 60000000, 50000000,2),
(2, 75000000, 55000000, 3);
2-jadval. “HODIMLAR” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv
qo’shish
INSERT INTO `hodimlar`(`id`, `ism`, `familya`, `tel_raqam`, `lavozim`, `oylik`,
`id_rahbar`) VALUES
(12, 'Kamol','Soydariy', 996656644, 'bug`alter','5000000','5')
3-jadval. “Rahbariyat” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv
qo’shish
INSERT INTO `Rahbariyat`(`id`, `ism`, `familya`, `tel_raqam`, `email`) VALUES
(15,'Axmat','Salimov','995545562','axnat@gmail.com')
SQL operatorlari yordamida jadval yozuvlariga o’zgartirish kiritish
UPDATE `Rahbariyat` SET
`ism`='Qamariddin',`familya`='Saidov',`tel_raqam`='998845563' WHERE id = 6
UPDATE `hodimlar` SET `ism`='Doston',`lavozim`='Ergashev' WHERE id = 7
SQL operatorlari yordamida jadval yozuvlarini o’chirish
DELETE FROM `hodimlar` WHERE id = 5 OR `familya`='Asadbek'
DELETE FROM `Talabalar` WHERE `first_name`='Davlat' OR `last_name` =
'Qurbonov' AND `viloyat`='Samarqand'
20

Ma’lumotlar bazasida so’rovlar yaratish
SELECT hodimlar .ism , hodimlar .familya , Rahbariyat .tel_r
aqam FROM `hodimlar` JOIN Rahbariyat ON hodimlar .id_rahb
ar = Rahbariyat .id ;
SELECT * , Talabalar .first_name , Talabalar .last_name FRO
M `qodovulxona` LEFT JOIN Talabalar ON qodovulxona .id_t
alaba = Talabalar .id ;
SELECT * , shartnoma .Tuzilgan_vaqt , shartnoma .hisob_raqa
m FROM `bug'alteriya` RIGHT JOIN shartnoma ON `bug'alte
riya` . `id_shartnoma` = shartnoma .id ;
21

Xulosa
Hozirgi kunda Respublikamizda keng tarqalib borayotgan ish joylarini
avtomalashtirish va ish joylarida axborot kommunikatsiya vositalaridan keng
foydalanishga katta e’tibor berilmoqda.
Men ushbu “Talabalar turar joyi ma’lumotlar bazasini yaratish” mavzusidagi
kurs ishimni bajarish davomida ko`plab izlanishlar olib bordim. Jumladan,
Xodimlarni oylik maoshini ishlab chiqish bo`yicha yaratilgan ma’lumotlar bazasi
bilan tanishib chiqdim. U yerda kerakli ma’lumotlarni qanday olish haqida
tassavvurga ega bo`ldim.
MB ni yaratish davomida dasturlash texnologiyasi bilan chuqurroq tanishib
chiqdim va chuqur malaka hosil qildim.
Shuningdek ma’lumotlar bazasi bilan ishlash, ularni oddiy va dinamik
usullarda tashkil qilish malakasini hosil qildim. Ma’lumotlar bazasini boshqarish
tizimlari bilan tanishib chiqdim va “Talabalar turar joyi ma’lumotlar bazasini
yaratish” ma’lumotlar bazasini bilan shuningdek undagi turli xil so’rovlar orqali
ishlar olib bordim.
22

Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Karimov I.A. “Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va
yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir”. – T.,”Xalq so‘zi”,
2005- yil 29-yanvar.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kompyuterlashtirishni yanada
rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish
to‘g‘risida”gi Farmoni (№PF-3080 30.05.2002 y.).
3. O‘zbekiston Respublikasining “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni.
(№563-11. № 560-II 11.12.2003 y.). 5. “Ma’lumotlar bazasini boshqarish
tizimlar” fani bo’yicha elektron o’quv qo’llanma, TATU FF.
4. Ayupov R.X., Ismoilov S.I., Azlarov A.X., “MS Access 2002 - ma’lumotlar
majmuasini boshqarish tizimi”(o’quv qo’llanma) Toshkent.: Toshkent
Moliya instituti, 2004.
5. Кодд Э.Ф., “Реляционная модель данных для больших совместно
используемых банков данных”. СУБД. 1995 г.
Internet saytlari
1. www.ictcouncil.gov.uz-Kompyuterlashtirishni rivojlantirish bo`yicha
Vazirlar Maxkamasi muvofiqlashtiruvchi Kengashining sayti.
2. www.ecsoman.edu.ru–Rossiya Federatsiyasi Oliy o`quv yurtlarida
o`qitilayotgan fanlar bo`yicha o`quv-uslubiy komplekslar.
3. http://www.voydod.uz/ - qidiruv tizimi.
4. ziyonet.uz–O`zbekistonning axborotlarni izlab topish tizimi.
5. http://ITPortal sayti.

23

Talabalar turar joyi” ma’lumotlar bazasini yaratish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish