Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 2.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Talabalarga chizmachilik darsini o‘qitishda animatsion effektlardan foydalanish metodikasi

Купить
TALABALARGA C HIZMACHILIK DARSINI O’QITISHDA ANIMATSION EFFEKTLARDAN FOYDALANISH METODIKASI MUNDARIJA: KIRISH I–BOB. TA’LIM JARAYONIDA INNOVATSIYALAR, TASNIFI, SAMARADORLIK MEZONLARI 1.1 Ta’lim tizimi da o‘qituvchisining innovatsion pedagogik faoliyati va pedagogik faoliyat turlari. 1.2 Ta’limda innovatsiyalarning ahamiyati va dars samaradorligini oshirish metodikasi. 1.3 Talabalarga ахборот технологияларидан фойдаланиб дарс ўтиш ва унинг афзалликлари. I – BOB bo‘yicha xulosalar II – BOB ЗАМОНАВИЙ АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИБ ДАРС ЎТИШ ТАСНИФИ ВА АФЗАЛЛИКЛАРИ 2.1 Ta’lim jarayonida multimedia vositalarini qo’llash 2.2 Kompyuter grafikasidagi animatsiya turlari 2.3 Chizmachilik darslarida PowerPoint animatsiyalarni yaratish va effektlardan orqali talabala rning faoliyatini faollashtirish . II – BOB bo‘yicha xulosalar III – BOB CHIZMACHILIK DARSINI O’QITISHDA ANIMATSION EFFEKTLARDAN FOYDALANISH METODIKASI BO‘YICHA PEDAGOGIK TAJRIBA SINOV ISHLARI. 3.1 Pedagogik tajriba sinov ishlarini tashkil etish va uni amalga oshirish metodikasi 3.2 O‘tkazilgan tajriba-sinov ishlarining tahlili va samaradorligi Xulosa A dabiyotlar ro‘yxati Ilovalar 1 KIRISH Muammoning dolzarbligi.   O’zbekiston Respublikasining mustaqallikka erishishi ma’naviy, tarixiy qadriyatlarimiz hamda xalq pedagogikasi an’anadarini qayta tiklash va ularni zamonaviy pedagogik hamda axborot texnologiyalari asosida rivojlantirishga katta yo’l ochib berdi. Mamlakatimizda istiqlolning dastlabki yillaridan boshlab ta’lim-tarbiya tizimini rivojlantirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilib, farzandlarimizning jahon andozalariga mos sharoitlarda zamonaviy bilim va kasb-hunarlarni egallashlari, jismoniy va ma’naviy jihatdan yetuk insonlar bo‘lib voyaga yetishlarini ta’minlash, ularning qobiliyat va iste’dodi, intellektual salohiyatini ro‘yobga chiqarish, yoshlarimiz qalbida ona yurtga sadoqat va fidoyilik tuyg‘ularini kamol toptirish borasida ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. Ta’lim sohasini yanada rivojlantirishga yangidan-yangi qonunlar, farmoyishlar e’lon qilindi. Har bir sohaga axborot texnologiyalari shiddat bilan birib kelib , inson mehnatini sezilarli darajada yengillashtirdi. «Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish» to’g’risidagi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmonida bunining tasdig’ini ko’rish mumkin. Darhaqiqat, hozirgi kunda ta’lim sohasida kompyuter imkoniyatlaridan foydalanmaydigan o’quv fanlarini topish mushkuldir. O’quv jarayonidagi barcha fanlarga tadbiq etilgan axborot texnologiyalarining turli dasturlari ishlab chiqilib, o’tiladigan dars soati yildan-yilga ortib bormoqda. Hozirgi kunda kompyuterdan ta’lim tizimining turli sohalarida: chizmachilik, kimyo, fizika, informatika , biologiya, matematika kabi fanlardan keng foydalanilmoqda. O‘quvchilar tomonidan turli fanlardan bilim olish ham ularning axborotga bo‘lgan talabini qondirshning bir shakli hisoblanadi. Axbortolarning kun sayin ortib borishi, ularni jamiyatimiz taraqqiyotida qo‘llanish sohasining kenggayishi 2 turli fanlarni paydo bo‘lishiga olib keldi. Jumladan, kibernetika, informatika va axborot texnologiyalari fanlarini shular qatoriga kiritsa bo‘ladi. Bugungi kunda chizmachilik darslarida o‘quvchilarni ijodiy jarayonga o‘quv jarayonida kompyuter va axborot texnologiyalarini joriy etish va zamonaviy eliktiron dasturiy ta’minotlar yaratish masalasi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Umumta’lim maktablari Chizmachilik darslarini yangi pedagogik texnologiyalar asosida o‘tishda PowerPoint , AutoCAD dastur lar i orqali elektron o‘quv qo‘llanmadan foydalanib, multimedia asosida dars o‘tish noan’anviy dars turlaridan biri hisoblanadi. Chizmachilik darslarida PowerPoint dasturi imkoniyatlaridan foydalanish o‘quvchilarda ijodiy jarayonga yo‘naltirish, fazoviy tasavvurni rivojlantirish, mantiqiy fikrlash, geometrik o‘lchash va yasashning amaliy usullarini o‘rganish imkoniyatlarini beradi. Asosiysi, PowerPoint dasturi asosida (animatsiya)lardan foydalanilgan holda chizma chizish, diagramma, jadval ko‘rinishidagi ma’lumotlarni o‘qish qobiliyatini rivojlantiradi, mustaqil o‘qish va o‘rganishga imkoniyat yaratadi. Demak, chizmachilik kursi bo‘yicha yaratilgan elektron o‘quv qo‘llanma o‘zidagi matn, grafika, animatsiya, o‘quv materialini o‘z ichiga olgan bo‘limlar, bilimlarni nazorat qilish tizimi (test va topshiriqlar) bilan boshqa darsliklardan farq qiladi. Shu jihatdan, umumta’lim maktablari chizmachilik kursi mavzularini o‘qitishda axborot texnologiyalaridan, elektron o‘quv qo‘llanmalardan foydalanish o‘quvchilarning fanlarni o‘zlashtirishlari va ko‘proq bilim olishlari uchun katta ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotning ob’ekti: Samarqand davlat arxitektura qurilish instituti “Dizayn” ta’lim yo’nalishi talabalarining chizmachilik darsi jarayoni. Tadqiqotning predmeti: Chizmachilik fanini o’qitish jarayonida innovatsion pedagogik texnologiyalarni tadbiq qilish yo’llaridan foydalanib, talabalar bilimini nazorat qilish va baholashga bag’ishlangan o’quv materiallari mazmuni, shakli va tanlash tamoyillari. 3 Tadqiqotning maqsadi: Ta`lim sifatini oshirish, OTMda “Talabalarga chizmachilik darsini o’qitishda animatsion effektlardan foydalanish metodikasi ” da innovatsion pedagogik texnologiyalarning tadbiqi, zamonaviy ta’lim texnologiyasini hamda o’quv jarayoni uchun ilmiy metodik tavsiyalar OTMda chizmachilik darslarida zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan foydalanib talabalar bilimini oshirish. Taqiqotning vazifalari:  “Talabalarga c hizmachilik darsini o’qitishda animatsion effektlardan foydalanish metodikasi ” mavzusiga doir ilmiy-metodik, pedagogik, didaktik manbalarni o’rganish, tahlil qilish.  Kompyuter texnologiyalarining ta’lim tizimidagi o’rni  Talabalarga animatsiya effeklardan orkali chizmachilik fanlari dan dastlabki zaruriy tushunchalarni berib bilim darajasini kengaytirish;  “Talabalarga c hizmachilik darsini o’qitishda animatsion effektlardan foydalanish metodikasi ” ga oid ilmiy-metodik tavsiyalar berish. Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Maskur dissertatsiyaning ilmiy yangiligi shundaki, bugungi kunda jamiyatimizning turli sohalarida faoliyat ko’rsatuvchi mutaxassislarning professionallik darajasi ularning kompyuter tehnologiyalarini egallaganligi bilan ham belgilanadi. C hizmachilik darslari jarayanoda talabalarga zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan foydalanib ularga qiziktirishni oshirish. Birinchidan. Дарс жараёнида animatsion effektlardan foydalanish metodikasi кўпроқ қўллаш , ўқув жараёнини хилма – хиллигини оширишга ёрдам бериб , талабаларни - тингловчиларни зерикиш “ касаллигидан ” қутқаради , таълим беришни сифат жи x атдан янги , юқори поғоналарга кўтаради , бенуқсон ўқув дарсликлари билан таъминлашга эришилади , шахс ривожланишига ёрдам беради , талаба ва ўқитувчининг ижодий потенциали ва билиш фаоллигини шакллантиради уларда ўқишга , x аётга бўлган қизиқишини орттирад . Ikkinchidan. Бу ерда энг асосийси маърузанинг қисқача мазмуни ва кўргазмалилик. Ўқитувчи презентация слайдаларини кўрсатаётган пайтда, 4 ҳар – хил расмлар, формулалар ва графикларни кўрсатиши, маърузани қисқа ва лўнда қилиб ёздириши мумкин. Tadqiqotning ilmiy farazi: Agar, talabalarga m uhandislik grafikasi fanlaridan dastlabki zaruriy tushunchalarni berish orqali bilim darajasi kengaytirilsa, - talabalarda m uhandislik grafikasi fanlari dan zarur tushunchalarga oid ko’nikmalar rivojlantirilsa, - m uhandislik grafikasi fanlari dan talabalar egallagan bilim lar ini to’g’ri nazorat qilinsa va baholansa, - m uhandislik grafikasi fanlari dan talabalarga zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan foydalanish ga oid metodik tavsiyalar ihlab chiqila va ta’limga joriy etilsa, dissertatsiyada qo’yilgan maqsadga erishiladi. Tadqiqot mavzusi bo’yicha adabiyotlar sharxi (tahlili). Ma’lumki, chizmachilik fani tasviriy san’at bilan birga qo‘shib mutaxassislikda o‘qitiladi. Shunga ko‘ra har ikki fanning muammolari bitta shaxsni - bo‘lajak tasviriy san’at va chizmachilik o‘qituvchisiga qaratilgan bo‘lib, ularnin o‘zaro aloqadorligi,umumiyligi hisobga olingan ko‘p qirrali ilmiy tadqiqot ishlari ham o‘rganildi. Bu borada, metodologik asos bo’lib, talabalarining pedagogik tayyorgarligini shakllantirish muamolariga taalluqli bo‘lgan dolzarb masalalar V.V.Abramova , A.A.Milyukov, I.P.Glinskaya, A.I.Popelyuxina, I.V.Soloduxin, A.E.Terentev kabi xorijlik olimlar tomonidan tadqiq qilingan va ishlab chiqilgan. Tadqiq qilinayotgan ishimizning bir qator muammolariga qisman bo‘lsada javob beradigan O‘zbekistonlik olimlarning ham amalga oshirgan ishlari ko‘rib chiqildi. Bunda badiiy-grafika fakulteti talabalarini mutaxassislik fanlarini o‘qitish metodikasi, o‘qitish jarayonining samaradorligini oshirish, bilish faoliyatini faollashtirish va boshqa shu kabi muammolar bo‘yicha (S.Abdurasilov, B.Azimov, S.Bulatov, B.Boymetov, A.Inagamov, K.Kasimov, U.Nurtaev, 5 B.Oripov, R.Rajabov, A.Sulaymanov, N.Tolipov, R.Xasanov, A.Turdaliev, В . В . Абрамова 1. A . O . Ashirboyev ,  E . I . Ro ’ ziyev ,   N . E . Tashimov “ Mutaxssislik fanlarini o ’ qitish metodikasi ” o ’ quv qo ’ llanma , T .: 2020 “ Nodirabegim ” nashriyoti . Qo ’ llanma 6 bobdan iborat bo ’ lib , 1- bobda mutaxasislik fanlarining o ’ qitishni nazariy asoslari haqida , 2- bobda mutaxasislik fanlarini o ’ qitish metodlari va texnalogiyalari haqida , 3- bobda mutaxasislik fanlarini o ’ qitishda talabalar bilimini nazorat qilish va baholash haqida , 4- bobda auditoriyadan tashqari ishlarni tashkil qilish haqida , 5- bobda o ’ qituvchi shaxsi omili , 6- bobda muhandislik grafikasi fanlarini o ’ qitish metodikasi keng yoritilgan . 2. T . Rixsiboyev   “ Muhandislik grafikasi fanlarini o ’ qitish metodologiyasi ” o ’ quv qo ’ llanma , T .: 2011 “ Tafakkur qanoti ” nashriyoti Qo ’ llanmaning   1-   qismi   chizma   geometriya   faniga   bag ’ ishlangan   bo ’ lib ,   bazi masalalarni   bajarishning   oson   va   soda   yo ’ llari   keltirilib   o ’ tilgan .     3. I.  Rahmonov  “Chizmachilik”.  Darslik.  T.2010  “O’zbekiston”nashriyoti. Darslik umumiy o’rta ta’lim maktablari 9-Auditoriya o’quvchilari uchun mo’ljallangan bo’lib, dotsentlar: A.Ashirboyev, A.Abdurahmonov va T.Rixsiboyevlar tomonidan taqriz berilgan. Ushbu darslik oldingi darsliklardan o’zining tushunarliligi, ma’lumotlarga boyligi, chizmalarning o’quvchilaarga mosligi va soddaligi bilan ajralib turadi. Darslikda maktab o’quv rejasidagi barcha mavzular aniq va soda yoritib berilgan. Bu esa o’quvchilarni chizmalarni qiynalmasdan o’qishlari va chizishlari uchun zamin yaratadi. 4. A.Urmonxo’jayev  “Maktabda  chizmachilik  o’qitishni  takomillashtirish”. Metodik  qo’llanma.  T.1993  “O’qituvchi”  nashriyoti.   Metodik qo’llanmada o’quvchilarni grafik tayyorgarligini oshirishning nazariy va amaliy vazifalarini ishlab chiqish bilan bog’liq bo’lgan dolzarb masalalar yoritilgan. Yana bir qiziq va foydali tomoni detal chizmalari kvadrat kataklarga va izometriya o’qlariga paralil bo’lgan chiziqlarga bajarilgan. Bu esa chizmachilik faniga endi qadam qo’yadigan o’quvchilar uchun juda ham foydalidir. 6 5. -I.Raxmonov. “Chizmachilikdan  didaktik  o’yinlar”.  T.1992  O’qituvchi. Metodik qo’llanmada o’quvchilarning chizmachilikdan olayotgan bilimlarini tekshirish, dars davomida ularning faolligini oshirish maqsadida didaktek o’yinlardan qanday foydalanish yo’llari va ular uchun ko’rsatma materiallari tayyorlash yo’llari bo’yicha tabsiyalar berilgan. 6. -I.Raxmonov.  Chizmachilikdan  test.   T 1994.   O’qituvchi.    Qo’llanmada testlar asosida o’quvchilarning fikrlash qobilyati zukkoligi. Topqirligi, fazoviy tasavvur qila olishlarini tekshirish yo’llari ochib berilgan. 7. E.I.Ro’ziyev,  R.A.Latipov   Chizmachilikdan topshiriqlar to’plami, o’quv qo’llanma T.: 2015 “ILM ZIYO” nashriyoti. 8. E.I.Ro’ziyev,  R.A.Latipov   Chizmachilikdan ijodiy topshiriqlar to’plami, metodik qo’llanma Urganch.: 2012 “MASTER MCHJ” nashriyoti Yuqorida keltirilgan adabiyotlardan bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetentliligini shakllantirishda ma’lum darajada bilim, ko‘nikma va malakal arni egallashlari, ularning shaxsiy sifatlarini tarbiyalash muammosining mustaqil, yaxlit loyiha mavzusi sifatida o‘rganilishi bo‘lajak o‘qituvchilarda grafik tasvir va tafsifning monandligini ta’minlash orqali o’quvchilarning fazoviy tasavvurini rivojlantirish kabi muammolarning echimini topishga qaratilgan bir qator ilmiy-amaliy ishlar bajarilgan. Keltirilgan adabiyotlardan dissertatsiyamni mazmunan boyitish maqsadida foydalandim. Tadqiqot metodlari: Mavzuga doir analitik taxlil, pedagogik kuzatish, pedagogik tajriba, pedagogik loyixalash, ilmiy-uslubiy, yozma manbalarni o'rganishda qiyosiy tahlil , suhbat, tahlil qilish va umumlashtirish. Muammoning o‘rganilganlik darajasi: Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki, muhandislik grafikasi fanlarini o’qitish metodikasi horijda va mamlakatimizda yetarli darajada tadqiq etilmgan. Horijda o’zlashtirishning samaradorligini oshirish kabi muammolar bo’yicha bir qator olimlar ilmiy tadqiqot 7 ishlarini bajarganlar. Ular: А . М . Василевская , С . А . Алексеев , ТВ . Андрюшина , Б . Ф . Ломов , И . П . Павлов va И . С . Якиманская lardir. Muhandislik grafikasi fanlarining an’anaviy o‘qitish metodikasini takomillashtirish bo’yicha olimlar А . Я . Блаус , С . К . Боголюбов , А . Д . Ботвинников , Ж . Ж . Есмуханов , В . Н . Кокуришникова , Н . Г . Преображенская , o’zbek olimlarimizdan E.Ro’ziev, A.Umronxo’jayev, N.Xurboyev va boshqalar tadqiqotlar olib borishgan. Talabava talabalarni salohiyatini oshirish borasida В . А . Гервер , А . С . Брилинг , О . В . Анякина , А . М . Василевская , Л . В . Павлова , Ю . А . Устименко va boshqalar o’zlarining tadqiqotlarida batafsil to’xtalib otishgan. Muhandislik va grafik fanlarni o‘qitishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish bo’yicha Г . В . Виноградова , Г . Ф . Горшков , К . А . Гребенников , J.Yodgorov, N.Yodgorov, , K.A.Zoyirov, E.Ro’ziyev, M.B. Матвеева , M.Miraxmedov, К . Р . Овчинникова , Е . М . Третьякова , A.Umarov, Т . В . Чемоданова ishlarida o’z aksini topgan.. Muhandislik grafikasi fanlarining o‘qitish metodologiyasi va an’anaviy ta’lim metodikasini takomillashtirishga hissa qo’shgan olimlarimizdan Yu.Qirgizboyev, R.Xorunov, I.Raxmonov, SH.Murodov, A.Umronxo‘jaev, E.Sobitov, A.Umarov, M.Isaeva, M.Jumaev, A.Tuxtaev, U.Abdullaev, J.Yodgorov, A.Juraev, T.Azimov, Sh.Abduraxmonov, P.Odilov, R.Ismatullaev, M.Mirxamidov, M.Badiev, M.Umarov, I.Suvonqulov I.Mamurov, Y.Asqarov, Sh.Kengliev, A.Ashirboev va S.Davletov, K.M.Qobiljonovlar kabi ko‘plab, yurtdoshlarimiz o’lkan hissa qo‘shganlar va hozirda ham qo‘shib keladilar. Yuqorida ism-shariflari qayd etilgan olimlarimiz ularning safdoshlari ilmiy tadqiqot ishlarni bajarish bilan bir qatorda muhandislik grafikasi fanlaridan o‘quv adabiyotlarini, darslik, o‘quv qo‘llanma va metodik qo‘llanmalarni yaratishgan. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati: Chizmachilik fanini o‘qitishda ko‘plab murakkab buyumlarning chizmalarini bajarishga to‘g‘ri keladi. Lekin ayrim buyumlarning geometrik tuzilishini va uning fazoviy xolatini ko‘z 8 oldiga keltirish va ularning chizmalarini bajarishda duch kelayotgan ma’lum qiyinchiliklarni bartaraf qilishga xizmat qiladi. Chizmachilik darslarini o‘qitishda bo‘lajak chizmachilik fani o‘qituvchisining grafik tasvir va tafsifning monandligini ta’minlash orqali o’quvchilarning fazoviy tasavvurini rivojlantirish ishlarini yaxshilashga, ilmiy-metodik jihatdan zamon talablariga mos o’quv adabiyotlarini yaratishga muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu ish natijalari chizmachilik va uni o’qitish metodikasining eng kemtik joylarini to’ldiradi. Bu bilan har qanday tavsif bo‘yicha chizma bajarishga va har qanday buyumning yozma tavsifini tuzishga erishiladi. Ayniqsa, bu o‘quvchilarda fazoviy tasavvurni, tafakkur va ijodiy faoliyatni o‘stirishga yordam beradi . Tadqiqot natijalarining ilmiy ahamiyati shundaki, chiqarilgan nazariy xulosalar, ilmiy g’oyalar chizmachilik darslarida PowerPoint dasturi asosida o‘quvchilarni ijodiy jarayonga yunaltirish yullari hamda fazoviy tasavvur, mantiqiy fikirlash qobilyati shakllantirishini takomillashtiradi va mazmunini boyitadi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, ilgari surilgan g’oyalar, fikrlar o’quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratishda, o‘qituvchilar uchun pedagogik-psixologik tavsiyalar ishlab chiqishda, umumta’lim maktablarining mazmunini boyitishga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalarining ishonchliligi va asoslanganligi: Tadqiqotda o‘rganilayotgan muammoga ilmiy-pedagogik yondashuv, uning maqsadi, vazifa va amaliy farazlarni aniq belgilash dolzarbdir. Chizmachilikni o‘qitish jarayonida ta’lim jarayonini loyihalashtirish muhim vazifa hisoblanib, o‘qituvchining innovatsion pedagogik faoliyatni loyihalashtirishi natijasida o‘quv jarayonini, darsdan tashqari mashg‘ulotlarni loyihalashtirish, bilimlarni nazorat qilish va baholashni loyihalashtirish, muhandislik grafikasi kasbga yo‘naltirib o‘qitishni loyihalashtirishga erishilishi ilmiy tushunchalarga asoslanib ochib berilgan. Dissertasiyadan ko’zlangan maqasad, bu maqsadga erishish uchun belgilangan vazifalar va o’tkzilgan tajriba-sinov ishlarining natijalari tadiqotning qanchalik ishonchliligini belgilab berdi. Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi: 2 ta maqola chop etilgan. 9 Tadqiqot bosqichlari: Birinchi bosqich: (2020-yil sentabr-dekabr oylari) muammoga oid ilmiy- nazariy adabiyotlar o’rganildi, muammoning nazariya va amaliyotdagi o’rni aniqlandi, tadqiqot dasturi ishlab chiqildi, tajriba-sinov obekti aniqlandi. Ikkinchi bosqich: (2021-yil yanvar-dekabr oylari ) dissertatsiyaning boblari va paragraflari mukammallashtirildi. D issertatsiyaga oid tajriba-sinov ishlari Samarqand davlat arxitektura qurilish instituti “Dizayn” ta’lim yo’nalishi talabalarining chizmachilik darsi jarayoni olib borildi. Uchinchi bosqich: (2022-yil yanvar-may oylari) tadqiqotning asosiy qismlari qayta ko’rib chiqildi, umumlashtirildi, o’tkazilgan tajriba-sinov ishlari tahlil etilib, dissertatsiya tarzida rasmiylashtirildi. Dissertatsiyaning tuzilishi: Dissertatsiya kirish, uch bob, ettita paragrif, xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan iborat bo’lib, uning hajmi 90 sahifani tashkil etadi. 10 I –BOB. TA’LIM JARAYONIDA INNOVATSIYALAR, TASNIFI, SAMARADORLIK MEZONLARI 1.1. Ta’lim tizimi da o‘qituvchisining innovatsion pedagogik faoliyati va pedagogik faoliyat turlari. Respublikamizda ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilganligi ta’lim tizimi sifatini yuqori saviyaga olib chiqishni talab etmoqda. Ta’lim to‘g‘risidagi qonunning 5-moddasi “Pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqi” deb nomlanib, “Kim pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanishi mumkin?” degan savolga javob beradi 1 . 5-модда . Tegishli ma’lumoti, kasb tayyorgarligi bor va yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo‘lgan shaxslar pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega. "Pedagogik lug'at" da pedagogik faoliyat "talaba shaxsini tarbiyalash, rivojlantirish va o'z-o'zini rivojlantirish, erkin va ijodiy rivojlanish imkoniyatlarini tanlash uchun yaxlit pedagogik jarayonda maqbul sharoitlarni yaratishga qaratilgan faoliyat" deb ta'riflangan. Pedagogik faoliyat – bu ta'lim maqsadlarini amalga oshirishga qaratilgan ijtimoiy (kasbiy) faoliyatning alohida turi. An'anaga ko'ra, yaxlit pedagogik jarayonda amalga oshiriladigan pedagogik faoliyatning asosiy turlari - ta'lim va tarbiya. Har qanday tashkiliy shakl doirasida o'tkaziladigan mashg'ulotlar odatda qat'iy vaqt chegaralariga, qat'iy belgilangan maqsad va unga erishish imkoniyatlariga ega. Ta'lim samaradorligining eng muhim mezoni o'quv maqsadiga erishishdir. Har qanday tashkiliy shakl doirasida ham olib boriladigan tarbiyaviy ishlar maqsadga to'g'ridan-to'g'ri erishishni ko'zlamaydi, chunki tashkiliy shaklning muddatlari doirasida erishib bo'lmaydi. Tarbiyaviy ishda faqat maqsadga yo'naltirilgan aniq vazifalarni izchil hal etishni ta'minlash 1 O‘zbekiston Respublikasining 1997 yil 29 avgustdagi «Ta’lim to‘g‘risida»gi qonuni//Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori – T.: Sharq, 1997. -B. 20-29. 11 mumkin. Ta'lim muammolarini samarali hal etishning eng muhim mezoni o'quvchilar ongida hissiy reaktsiyalar, xatti-harakatlar va faoliyatlarda namoyon bo'ladigan ijobiy o'zgarishlardir. Rivojlanayotgan shaxsda o‘qituvchi-pedagog faoliyati natijasini alohida ajratib ko‘rsatish ham qiyin. Pedagogik funktsiyalarni samarali bajarish uchun zamonaviy o'qituvchining pedagogik faoliyatning tuzilishi, uning asosiy tarkibiy qismlarining o'zaro bog'liqligi, ular yordamida amalga oshiriladigan pedagogik harakatlar, kasbiy ahamiyatga ega bo'lgan ko'nikmalar va psixologik xususiyatlardan xabardor bo'lishi muhimdir. uni amalga oshirish uchun zarur bo'lgan fazilatlar (PSP va C). Psixologiyada maqsad, motivlar, harakatlar va natijalar tarkibiy qismlari bo'lgan ko'p bosqichli tizim sifatida qabul qilingan faoliyatni tushunishdan farqli o'laroq, pedagogik faoliyat bilan bog'liq holda, uning tarkibiy qismlarini nisbatan mustaqil funktsional faoliyat sifatida aniqlashga yondashuv. o'qituvchi ustunlik qiladi. Keling, ikkala yondashuvni ham ko'rib chiqaylik. 1. Pedagogik faoliyat tuzilmasida quyidagi tarkibiy qismlar ajratiladi (mahoratlarda namoyon bo‘ladigan mos qobiliyatlar bilan): Konstruktiv faoliyat - konstruktiv va mazmunli (o'quv materialini tanlash va tuzish, pedagogik jarayonni rejalashtirish va qurish), konstruktiv va operativ (o'z harakatlari va talabalarning harakatlarini rejalashtirish) va konstruktiv va moddiy (o'quv va moddiy bazani loyihalash). pedagogik jarayon); - tashkiliy faoliyat - talabalarni turli faoliyatga faol jalb etishga qaratilgan harakatlar tizimini amalga oshirish, birgalikdagi faoliyatni tashkil etish, o'qituvchining o'z faoliyatini universitetda o'z-o'zini tashkil etish; - kommunikativ faoliyat - o'qituvchi va o'quvchilar, boshqa o'qituvchilar, ota-onalar, jamoatchilik vakillari o'rtasida pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq munosabatlarni o'rnatish; - gnostik komponent - o'qituvchining bilim va ko'nikmalar tizimi, shuningdek, uning samaradorligiga ta'sir qiluvchi kognitiv faoliyatning ma'lum xususiyatlari; 12 - nazorat va baholash (refleksiv) komponenti. Pedagogik faoliyatning mohiyati va tuzilishi hamda ular bilan bog’liq bo’lgan unumdorlik pedagogika fani va amaliyotining eng dolzarb masalalaridan biridir. Odatda bu muhim hodisalarni ilmiy tahlil qilish pedagogik san’at haqidagi umumiy munozaralar bilan almashtiriladi. O‘qituvchining mehnati o‘ziga xos, u bastakor va rassom ijodi kabi yuksak san’atdir, balki undan ham murakkabroqdir. Albatta, pedagogik faoliyatni ilmiy tahlil qilish har bir o‘qituvchining ijodiy uslubining o‘ziga xosligini e’tirof etadi, lekin uning o‘zi tavsiflarga emas, balki qiyosiy tadqiqot, sifat va miqdor tahlili tamoyillariga asoslanadi. Tahlil qilish va qurishda tizimli yondashuv tamoyillarini qo'llash bilan bog'liq yo'nalish ayniqsa istiqbolli hisoblanadi. modellar pedagogik faoliyat. O'qituvchining kasbiy faoliyati o'ziga xos xususiyatlarga ega, ular asosan quyidagilardan iborat: 1. O'qituvchining ma'lum jismoniy, intellektual kuchlari va qobiliyatlari yig'indisida, ular tufayli u ta'lim va tarbiyada maqsadga muvofiq faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshiradi. Ular orasida tashkilotchilik qobiliyati eng muhim hisoblanadi. 2. Bir vaqtning o'zida ushbu faoliyatning predmetiga aylangan pedagogik ish ob'ektining o'ziga xosligida. Talabalarning pedagogik ish sub'ektlari sifatidagi faolligi ko'p jihatdan ularning tashkiliy bilim va ko'nikmalari darajasi bilan belgilanadi. 3. O‘qituvchi mehnat vositalarining o‘ziga xosligida, ularning salmoqli qismi ma`naviydir. 4. Uchta kichik tizim o'rtasidagi munosabatlarning o'ziga xosligida (o'qituvchining intellektual va jismoniy kuchlarining yig'indisi, mehnat ob'ektining muayyan ma'lumotlari va faoliyat vositalari va tuzilmalarining umumiyligi). 13 O'qituvchining kasbiy pedagogik faoliyatini yaxlit dinamik tizim sifatida ko'rish mumkin. N.V.Kuzmina pedagogik faoliyatning strukturaviy va funksional komponentlarini ajratib ko‘rsatadi. Pedagogik faoliyatning tarkibiy qismlari: 1) pedagogik ta'sir predmeti; 2) pedagogik ta'sir ob'ekti; 3) birgalikdagi faoliyatining predmeti; 4) o'quv maqsadlari; 5) pedagogik muloqot vositalari. Aslida, bu komponentlar tizimni tashkil qiladi. Keling, ulardan birini olib tashlashga harakat qilaylik - va pedagogik tizimning o'zi darhol parchalanadi, tugatiladi. Boshqa tomondan, biron bir komponentni boshqasi yoki boshqa komponentlarning kombinatsiyasi bilan almashtirib bo'lmaydi. Pedagogik faoliyatning funksional komponentlari: 1) gnostik; 2) dizayn; 3) konstruktiv; 4) tashkiliy va 5) kommunikativ. 1. Gnostik komponent (dan yunoncha gnoz - bilish) o'qituvchining bilim sohasini anglatadi. Bu nafaqat o'z faningizni bilish, balki pedagogik muloqot usullarini, o'quvchilarning psixologik xususiyatlarini bilish, shuningdek, o'z-o'zini bilish (o'z shaxsiyati va faoliyati). 2. Dizayn komponenti ta'lim va tarbiyaning istiqbolli vazifalari, shuningdek, ularga erishish strategiyasi va yo'llari haqidagi g'oyalarni o'z ichiga oladi. 3. Strukturaviy komponent - bular o'qituvchining o'z faoliyatini va o'quvchilar faolligini, ta'lim va ta'limning bevosita maqsadlarini (dars, dars, darslar tsiklini) hisobga olgan holda loyihalashning xususiyatlari. 4. Kommunikativ komponent - bular o'qituvchining kommunikativ faoliyatining xususiyatlari, uning o'quvchilar bilan o'zaro munosabatlarining o'ziga xos xususiyatlari. Didaktik (ta'lim va tarbiyaviy) maqsadlarga erishishga qaratilgan 14 pedagogik faoliyat samaradorligi bilan muloqotning o'zaro bog'liqligiga e'tibor qaratiladi. 5. Tashkiliy komponent - Bu o'qituvchining o'z faoliyatini, shuningdek, o'quvchilarning faolligini tashkil qilish mahorati tizimidir. Shuni ta'kidlash kerakki, ushbu modelning barcha tarkibiy qismlari ko'pincha o'qituvchining mos keladigan malakalari tizimi orqali tavsiflanadi. Taqdim etilgan komponentlar nafaqat o'zaro bog'liq, balki katta darajada bir-biriga mos keladi. Shunday qilib, masalan, darsning qurilishi va borishi haqida o'ylayotganda, o'qituvchi o'z o'quvchilari ushbu darsga qaysi darsdan kelishini ham yodda tutishi kerak (masalan, jismoniy tarbiya mashg'ulotlaridan keyin maktab o'quvchilari odatda tinchlanishga va konsentrat). Ularning har birining tabiati va shaxsiy muammolarini hisobga olish kerak (oxir-oqibat, siz uydagi muammolardan xafa bo'lgan bolani doskaga chaqirmasligingiz kerak va sinfning eng kulgili kulgi bilan yarmida o'qilgan ertak sizni buzishi mumkin. dars). Gnostik va tashkiliy komponentlar shu tarzda bog'langan. Ta'limning zamonaviy tendentsiyalariga muvofiq, umumiy pedagogik komponent o'qituvchining: o'z malakasini oshirishi yoki to'liq qayta tayyorlashi; vaziyatni va ularning imkoniyatlarini tezda baholash; mustaqil o'rganish; qarorlar qabul qilish va ular uchun javobgarlik; o'zgaruvchan yashash va mehnat sharoitlariga moslashish; yangi ishlash usullarini ishlab chiqing yoki ularni optimallashtirish uchun eskilarini o'zgartiring. Ikkinchi komponent - umumiy fan (asosiy) komponent bo'lib, u har bir bosqichda o'z o'rnini belgilashdan boshlanadigan ta'limning umumiy fan mazmuni asosida modellashtiriladi: boshlang'ich, asosiy, o'rta. Har bir bosqichda ta'lim maqsadlari ta'lim muassasasi faoliyatining xususiyatlari bilan belgilanadi va ta'lim natijalarining bashorat qilinadigan komplekslari, tashxis qo'yilgan umumiy ta'lim ko'nikmalari, o'quv faoliyatining umumlashtirilgan usullari va ta'lim kompetensiyasi, ya'ni ta'lim muassasasining rivojlanish darajasi. ta'limning sifat mazmuni bilan bog'liq bo'lgan o'qituvchi shaxsi. Ta'lim kompetensiyasida 15 ta'limning umumiy fan mazmunining barcha tarkibiy qismlari o'zlarining jamlangan timsolini oladi. Umumta'lim fanining o'quv kompetentsiyasining tarkibi umumiy bilim sohalari bo'yicha tasniflanadigan o'quv fanlari darajasida belgilanadi (fanlar sohasida - matematika, fizika, gumanitar fanlar, jismoniy tarbiya, biologiya). , va boshqalar.). Bunday ta'lim mazmuni nafaqat fanga, balki o'quvchilarning har tomonlama rivojlanishini ham ta'minlaydi. Umumiy fan komponenti alohida ta'lim darajalarining asosini belgilaydi (vertikal bo'g'in). Shuningdek, u fanlararo integratsiyani (gorizontal aloqalarni) amalga oshiradi. Pedagogik faoliyat ongli tarbiyaviy tajriba, pedagogik nazariya va maxsus muassasalar tizimi bilan qurollangan holda, ta’limning ob’ektiv jarayoniga ongli ravishda aralashadi, uni tashkil qiladi, bolalarni hayotga tayyorlashni tezlashtiradi va takomillashtiradi. Inson tarbiyasi doimo, ijtimoiy taraqqiyotning istalgan bosqichida butun jamiyat, ijtimoiy munosabatlarning butun tizimi va ijtimoiy ong shakllari tomonidan amalga oshiriladi. U ijtimoiy qarama-qarshiliklar yig'indisini o'ziga singdiradi va aks ettiradi. Pedagogik faoliyat ijtimoiy funktsiya sifatida ta'limning ob'ektiv jarayonining chuqurligida yuzaga keladi va o'qituvchilar, maxsus tayyorlangan va o'qitilgan odamlar tomonidan amalga oshiriladi. Aksincha, ta'lim jarayonida ishtirok etuvchi ko'plab kattalar bolalar bilan munosabatlarining ulkan tarbiyaviy ahamiyatini anglamaydilar, pedagogik maqsadlarga zid harakat qiladilar va harakat qiladilar. Pedagogik faoliyat doimo o'ziga xos tarixiy xarakter. Ta'lim va pedagogik faoliyat bir va qarama-qarshidir. Ta'lim ob'ektiv tabiiy tarixiy jarayondir. Pedagogik faoliyat bu jarayonning sub’ektiv in’ikosi sifatida ta’lim-tarbiya chuqurlarida vujudga keladi va ta’lim amaliyoti asosida rivojlanadi. Pedagogik faoliyat hayot talablaridan, ob'ektiv ta'lim jarayonidan orqada qolishi, ilg'or ijtimoiy tendentsiyalarga zid kelishi mumkin. Ilmiy pedagogik nazariya ta’lim qonuniyatlarini, turmush sharoitining tarbiyaviy ta’sirini va ularning talablarini o‘rganadi. Shunday qilib, u pedagogik faoliyatni ishonchli bilimlar bilan 16 qurollantiradi, chuqur ongli, samarali, yuzaga keladigan qarama-qarshiliklarni hal qilishga qodir bo'lishga yordam beradi. Pedagog xodimlarni oliy o‘quv yurtlariga ishga qabul qilish O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlagan Nizomga muvofiq tanlov asosida amalga oshiriladi. Ta’lim beruvchi o‘qituvchi bevosita pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanadi. Pedagogik faoliyat   – yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash uchun xalq oldida, davlat oldida javob beradigan, bolalarga ta’lim- tarbiya berish uchun maxsus tayyorlangan odamlarning mehnat faoliyatidir. Pedagogik faoliyat o‘z mohiyatiga ko‘ra ijodiy xarakterga ega. Ma’lumki, inson oldida biror muammo turgandagina ijodkorlikka ehtiyoj tug‘iladi. Pedagogik faoliyat kishi shaxsini uning dunyoqarashini, e’tiqodini, ongi, xulq-atvorini shakllantirishdek umumiy maqsadga bo‘ysungan son-sanoqsiz pedagogik masalalarni yechish jarayonidir. Bunday jarayonni ijodkorliksiz, pedagogik mahoratsiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Pedagogik  mahorat   – bu o‘quv jarayonining barcha shakllarini eng maqbul va samarali holatda tashkil etish, ularni shaxs kamoloti maqsadlari tomon yo‘naltirish, o‘quvchilarda dunyoqarashni shakllantirish, qobiliyatni rivojlantirish, ularda jamiyat uchun zarur bo‘lgan faoliyatga moyillik uyg‘otish jarayonidir. Shuningdek, pedagogik mahorat shaxsning kompleks xususiyati bo‘lib, u o‘zida insonparvarlik va pedagogik qobiliyatlarni mujassamlashtirgan holda kasbiy pedagogik faoliyatni tashkil qilish, pedagogik texnika va mutaxasislikni o‘qitish usullarini mukammal egallashni talab etadi 2 . Zamonaviy pedagogik(P) va axborot texnologiyalari(AT)ning ta’lim jarayoniga shiddat bilan kirib kelayotganligini hisobga olsak, pedagogning zamonaviy bo‘lmoqlik sharti bu bevosita pedagogik faoliyat jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalaridan unumli foydalanishini hisobga olishimiz mumkin. 2 Omonov H.T., Xo‘jayev N.X., Madyarova S.A., Eshchonov E.U/“Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat” Darslik. Toshkent. 2007y. 195b 17 Yanada kengroq e’tibor qaratadigan bo‘lsak, ta’lim jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalarning integratsiyasidan foydalanish samarali natija berayotganligini ko‘rishimiz mumkin. Birinchi Prezidentimizning “Ta’lim tizimini isloh qilish vazifalari muvaffaqiyatli hal etilsa, ijtimoiy siyosiy iqlim keskin o‘zgaradi, odamlar ongida demokratik qadriyatlar qaror topadi. Inson jamiyatdagi o‘rnini ongli ravishda o‘zi belgilaydi” degan fikrlari buning yaqqol namunasidir. Shunday ekan, ta’lim muassasalarida innovatsion pedagogik va axborot- kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) integratsiyasi muhitini joriy etish va uning asosida ta’lim-tarbiya tizimida samarali natijalarni qo‘lga kiritishimiz lozim bo‘ladi. Pedagogik faoliyat turlari . Pedagogik faoliyat – bu pedagogning maxsus kasbiy tayyorgarligi va shaxsiy xulq-atvori qoidalariga amal qilgan holda ta’lim oluvchilarni har tomonlama rivojlantirishga yo‘naltirilgan ta’lim va tarbiya berish jarayonidir 3 . O'quv jarayonida o'quvchilar faoliyati samaradorligining mezoni bilim va ko'nikmalarni o'zlashtirish darajasi, kognitiv va amaliy muammolarni hal qilish usullarini egallash, rivojlanishdagi muvaffaqiyatlarning intensivligi hisoblanadi. Talabalar faoliyatining natijalari osongina aniqlanadi va sifat va miqdor ko'rsatkichlarida qayd etilishi mumkin. Pedagogik faoliyatning asosiy turlarining o'ziga xos xususiyatlarini aniqlash shuni ko'rsatadiki, o'qitish va tarbiya ularning dialektik birligida har qanday mutaxassislik o'qituvchisi faoliyatida amalga oshiriladi. Ta'lim va tarbiyaning maqsadlari ta'lim va ta'lim tizimiga nisbatan tashqi tarkibiy qismdir: ular jamiyat tomonidan belgilanadi, bu esa ushbu tizim faoliyatining samaradorligini belgilaydi. 3 Sklyarova Y. N. Sovremenniye obrazovatelniye texnologii lichnostno-oriyentirovannogo podxoda v obrazovanii//Aktualniye voprosi sovremennoy pedagogiki: materiali VI Mejdunar. nauch. konf. mart 2015 g.— Ufa:,2015. — S. 33-36. — URL https://moluch.ru/ conf/ped/archive/148/7532/ (data obrasheniya: 09.08.2019). 18 1.2. Ta’limda innovatsiyalarning ahamiyati va dars samaradorligini oshirish metodikasi. Zamonaviy ta ‘ limni tashkil etishga qo ‘ yiladigan muhim talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay , qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishishdir . Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni o ‘ quvchilarga yetkazib berish , ularda ma ‘ lum faoliyat yuzasidan ko ‘ nikma va malakalarni hosil qilish , shuningdek o ‘ quvchilar faoliyatini nazorat qilish , ular tomonidan egallangan bilim , ko ‘ nikma hamda malakalar darajasini baholash o ‘ qituvchidan yuksak pedagogik mahorat hamda ta ‘ lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi . Hozirgi zamon darsidan ko ‘ zlangan asosiy maqsadlardan biri o ‘ quvchilarni ijodiy fikr yuritishga o ‘ rgatishdan iboratdir . O ‘ qitish metodikasini takomillashtirish muammolari o ‘ qitishining eng samarali ish metodi va usullarini sinchiklab tanlash , o ‘ quvchilarning fikrlash faoliyatini faollashtirish va o ‘ quvchilarda chizmalarni o ‘ qish va bajarish jarayonida fazoviy tasavvurlar hosil qilish bilan bog ‘ liqdir . Ta ‘ lim sohasini rivojlantirishning omillaridan biri o ‘ qitishning yangi zamonaviy t е xnologiyalarini joriy qilishdan iboratdir . O ‘ qituvchi o ‘ z mutahassisligi bo ‘ yicha egallagan bilimidan tashqari p е dagogik va psixologik bilimlarni , yangi p е dagogik t е xnologiya va o ‘ qitish m е todikalari yig ` indisi bo ‘ lgan zarur p е dagogik minimumlarni egallagan bo ‘ lishi shart . Ma ‘ lumki , o ‘ qituvchilik kasbi juda mashaqqatli kasb hisoblanadi . O ‘ qituvchi dars berishdan oldin avvalambor darsga tayyorgarlik ko ‘ rib , ajratilgan vaqtdan unumli foydalanib pedagogik mahoratini o ‘ z talabalariga ko ‘ rsatib o ‘ zining fanidan ta ‘ lim – tarbiya berishga intiladi . Shuni aytish joizki hozirgi zamon talablariga mos holda dars o ‘ tish yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etish lozim . Talaba o‘quvchilarni bilim saviyasini oshirish uchun didaktik elikteron darslar slaytlar yordamida dars jarayonida qo‘llash uning samarasiga erishish 19 hamda mavzuni o‘zlashtirib olganligi haqida bilib olishimiz mumkin. Shu elikteron darslar slaytlar orqali talabani qanday bilimlarga ega ekanligi haqida ularning fazoviy tasavvurlarini oshiribgina qolmay endiki uni shu fanga qiziqishlarini rivojlantirishga ega bo‘lamiz. Bunda talabaning psixik o‘zgarishlariga mos didaktik metodlarni qo‘llab, yaxshi natijalarga erishish mumkin. Didaktik o‘yinlar ko‘pi chizmani o‘qishga qaratilgan. Ularni darsning o‘rtasida o‘quvchilar ongiga biror grafik tushunchani tarkib toptirish maqsadida qo‘llash mumkin ammo o‘yinga berilib ketib dastur materiallardan chetga chiqmaslik kerak. Didaktik o‘yinlarni tuzishda har bir darsni muayyan bo‘laklarga ajratib, o‘zlashtirilishi shart bo‘lgan tushuncha va ko‘nikmalarni belgilab chiqish, so‘ngra dars bosqichlariga tegishli o‘yinni oldindan rejalashtirib qo‘yish va u darsning umumiy yo‘nalishiga uyg`unlashib ketishi kerak. Shundagina mazkur eliktron darsliklar (slaty) orqali talabalarning grafik savodxonligiga ijobiy ta‘sir ko‘rsatishi mumkin. Ta'limdagi innovatsion texnologiyalar ta'limni tartibga solish, uni to'g'ri yo'nalishga yo'naltirish imkonini beradi. Odamlar har doim noma'lum va yangi narsalardan qo'rqib ketishgan, ular har qanday o'zgarishlarga salbiy munosabatda bo'lishadi. Ommaviy ongda mavjud bo'lgan, odatiy turmush tarziga ta'sir qiluvchi stereotiplar og'riqli hodisalarga olib keladi, ta'limning barcha turlarini yangilashga to'sqinlik qiladi. Odamlarning zamonaviy ta'limdagi yangiliklarni qabul qilishni istamasligining sababi qulaylik, xavfsizlik va o'zini o'zi tasdiqlash uchun hayotiy ehtiyojlarni blokirovka qilishdadir. Hamma ham nazariyani qayta o'rganish, imtihon topshirish, fikrini o'zgartirish, shaxsiy vaqt va pul sarflashga tayyor emas. Yangilash jarayoni boshlangandan so'ng, uni faqat maxsus texnikalar yordamida to'xtatish mumkin. Ilm-fan taraqqiyoti davrida ta’limida yangiliklar ayniqsa dolzarb va talabchan bo‘lib qoldi. Kompyuter maktabgacha ta'lim muassasalarida, maktablarda, kollejlarda odatiy holga aylandi. Turli xil qiziqarli dasturlar bolalarda 20 matematika va o'qishga qiziqishni shakllantirishga, mantiq va xotirani rivojlantirishga, ularni "sehr va o'zgarishlar" olamiga kiritishga yordam beradi. Monitorda miltillovchi o'sha animatsion rasmlar chaqaloqni qiziqtiradi, diqqatini jamlaydi. Zamonaviy kompyuter dasturlari o'qituvchiga bolalar bilan birgalikda turli xil hayotiy vaziyatlarni taqlid qilish, ularni hal qilish yo'llarini izlash imkonini beradi. Bolaning individual qobiliyatlarini hisobga olgan holda, siz ma'lum bir chaqaloq uchun dasturni sozlashingiz, uning shaxsiy o'sishini kuzatishingiz mumkin. AKT texnologiyalaridan foydalanish bilan bog'liq muammolar orasida etakchi o'rinni auditoriyada kompyuterlardan ortiqcha foydalanish egallaydi. Innovatsion ta'lim texnologiyasi - bu ta'lim jarayonining samaradorligini oshirish va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning hozirgi tendentsiyalariga eng mos keladigan ta'lim faoliyati uchun shart-sharoitlarni yaratish uchun mavjud usullar va vositalarni qandaydir yangi yoki sifat jihatidan yaxshilashni o'z ichiga olgan ta'lim faoliyatini tashkil etish metodologiyasi. jamiyatning. Ta'limdagi innovatsion faoliyat ta'lim sohasidagi innovatsiyalarning paydo bo'lishiga qaratilgan kompleks faoliyatni o'z ichiga oladi. Bu innovatsiyalar ta’lim jarayonini tashkil etishning usul va usullari, ta’lim va tarbiya jarayonida foydalaniladigan resurslar, ilmiy nazariyalar va tushunchalar bo‘lishi mumkin. Innovatsiyalar yangi ilmiy bilimlarni, qandaydir kashfiyotlar, ixtirolarni olishga qaratilgan tadqiqot faoliyatidan foydalanish orqali rivojlanadi. Bundan tashqari, innovatsiyalarning paydo bo'lishi loyihalash ishlarining natijasi bo'lishi mumkin, bunda mavjud ilmiy nazariyalar va tushunchalar asosida amaliy harakatlarni amalga oshirish imkoniyatlarini aks ettiruvchi instrumental va texnologik bilimlar ishlab chiqiladi. Shunday qilib, innovatsion loyihalar yaratiladi, bu esa keyinchalik yangi texnologiyalarning paydo bo'lishiga olib keladi. Innovatsiyalar ta'lim faoliyati jarayonida ham rivojlanadi. O'quv jarayonida talabalarning nazariy va amaliy bilimlarini rivojlantirish amalga oshiriladi, 21 keyinchalik ular innovatsiyalarni yaratish bilan bog'liq bo'lgan amaliy hayotning turli sohalarida qo'llanilishi mumkin. Innovatsion ta'lim texnologiyalari uchta asosiy komponentga asoslanadi: Zamonaviy, yaxshi qurilgan tarkib, uning asosi tadbirkorlik faoliyatining hozirgi voqeligiga javob beradigan kasbiy faoliyatdagi vakolatlardir. mazmuni zamonaviy aloqa vositalari orqali uzatiladigan turli multimedia materiallarini o'z ichiga oladi. O'qitishda zamonaviy, innovatsion usullarni qo'llash. Bunday usullar bo‘lajak mutaxassisning kompetensiyalarini shakllantirishga, o‘quvchilarni faol o‘quv va amaliy faoliyatga jalb etishga, o‘quv jarayonida tashabbus ko‘rsatishga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. O'quv dasturlarini passiv assimilyatsiya qilish istisno qilinadi. Ta'lim jarayonida zamonaviy infratuzilmaning mavjudligi. U ta'limning yangi shakllari va usullarini, xususan, masofaviy ta'limni qo'llashga yordam beradigan axborot, texnologik, tashkiliy va kommunikatsiya komponentlariga asoslanishi kerak. Ta'limda innovatsion texnologiyalar o'qitishda muayyan yondashuvlarni qo'llash asosida qo'llaniladi, ya'ni. yangi texnologiyalarni rivojlantirish uchun asos bo'lgan talablar va maqsadlarni o'z ichiga olgan tamoyillar. Pedagogik sohadagi barcha innovatsiyalar jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining hozirgi bosqichiga aniq mos kelishiga asoslanadi. Hozirgi vaqtda ular o'quvchilarning mustaqilligini rivojlantirishga, o'z-o'zini o'rganish va o'z-o'zini rivojlantirish qobiliyatlarini shakllantirishga, o'quv dasturlarini mexanik ravishda emas, balki ongli ravishda o'zlashtirishga qaratilishi kerak. Ta'lim sohasidagi innovatsion texnologiyalar doimiy ravishda rivojlanib, ularning turlari kengayib bormoqda. Quyidagi asosiy texnologiyalar guruhlarini ajratish mumkin:  Fan ta'limi sohasida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yoki AKT. Ushbu texnologiyalardan foydalanish axborot jamiyatining rivojlanishi va 22 hayotning barcha sohalarida axborot vositalarini faol joriy etish bilan bog'liq. Bunday texnologiyalar talabalar ongini axborotlashtirishga qaratilgan. Ta'lim dasturlari informatika, axborot jarayonlari va AKTni o'rganishga qaratilgan yangi fanlarni o'z ichiga oladi. Professor-o'qituvchilar va talabalarning axborot madaniyatini oshirishga yordam berish uchun o'quv jarayoni ham faol ravishda axborotlashtirilmoqda;  Shaxsga yo'naltirilgan texnologiyalar. Ushbu texnologiyalar shaxsni ta'lim va tarbiyada ustuvor o'ringa qo'yishga qaratilgan. Butun ta'lim jarayoni shaxsning o'ziga xosligi va rivojlanish xususiyatlarini hisobga olgan holda shaxsni rivojlantirishga qaratilgan.  O'quv jarayonini axborot-tahliliy ta'minlash. Ushbu guruh texnologiyalaridan foydalanish har bir o'quvchi, sinf, parallel, ta'lim muassasasining rivojlanishini o'rganishga, ularni adekvat baholashga qaratilgan;  Intellektual rivojlanish monitoringi. Texnologiyalar grafiklardan foydalanishga, test tizimiga, individual o quvchilarning rivojlanish dinamikasini vaʻ umuman ta lim sifatini kuzatish imkonini beruvchi yangi baholash usullariga ʼ asoslangan;  Ta'lim texnologiyalari. O'quv jarayonini ta'limdan ajratib bo'lmaydi. Shuning uchun shaxsni, uning asosiy fazilatlarini rivojlantirishning yangi usullari joriy etilmoqda;  Didaktik texnologiyalar. Ular ta’lim muassasasi rivojlanishining asosiy omili hisoblanadi. Bunday texnologiyalar an'anaviy va innovatsion texnologiyalardan foydalanishni o'z ichiga olgan texnika va vositalar majmuasiga asoslanadi: o'quv adabiyotlari bilan mustaqil ishlash, audiovizual, multimedia vositalaridan foydalanish, tabaqalashtirilgan o'qitish usullari. Oliy ta'limdagi innovatsiyalar bir necha tarkibiy qismlardan iborat tizimni nazarda tutadi:  o'quv maqsadlari;  ta'lim mazmuni; 23  motivatsiya va o'qitish vositalari;  jarayon ishtirokchilari (talabalar, o'qituvchilar);  ishlash natijalari. Texnologiya bir-biri bilan bog'liq ikkita komponentni nazarda tutadi:  Talaba (talaba) faoliyatini tashkil etish.  O'quv jarayonini nazorat qilish. Ta'lim texnologiyalarini tahlil qilishda zamonaviy elektron vositalardan (AKT) foydalanishni alohida ta'kidlash kerak. An'anaviy ta'lim o'quv fanlarini ortiqcha ma'lumotlar bilan ortiqcha yuklashni o'z ichiga oladi. Innovatsion ta'lim bilan o'quv jarayonini boshqarish o'qituvchi repetitor (murabbiy) rolini o'ynaydigan tarzda tashkil etiladi. Klassik variantga qo'shimcha ravishda, talaba vaqt va pulni tejash orqali masofaviy o'qitishni tanlashi mumkin. Talabalarning o'rganish variantiga nisbatan pozitsiyasi o'zgarib bormoqda, ular tobora ko'proq noan'anaviy ta'lim turlarini tanlamoqda. Innovatsion ta'limning ustuvor vazifasi analitik fikrlashni rivojlantirish, o'z-o'zini rivojlantirish, o'z-o'zini takomillashtirishdir. Innovatsiyalar samaradorligini eng yuqori darajada baholash uchun quyidagi bloklar hisobga olinadi: o'quv-uslubiy, tashkiliy-texnik. Ishga mutaxassislar jalb qilingan - innovatsion dasturlarni baholay oladigan mutaxassislar. Chizmachilik darslarida mavzuni o‘qitish jarayonida qo‘llanilgan texnologiyalar, foydalanilgan metodik manbalar, olib borilgan suhbatlar natijasida o‘quvchi o‘quv materialini qay darajada o‘zlashtirishi mumkin degan savolga psixolog hamda pedagog mutaxassislar quyidagi javoblarni bergan. Agar material ma‘ruza holida taqdim qilinsa 10-20%, material hayotiy namunalarda ko‘rsatilsa va eshittirilsa 30-50 %, o‘quvchilar o‘zaro yoki biror inson bilan muloqot qilganda va o‘z ish tajribasida sinab ko‘rganda 70-80 %, didaktik o‘yinlar, kichik guruhchalardagi musobaqalar, o‘zaro tortishuvlar asosida o‘rgatilsa 90%, o‘z ehtiyoji, o‘z xohishi orqali, yozish, chizish, grafik topshiriqlarni bajarish, to‘liq konspekt olib o‘qiganda 95% o‘zlashtirish 24 mumkinligi tadqiqotlarda isbotlangan. Bundan ko‘rinib turibdiki, ko‘rsatmali qurollardan samarali va o‘rinli foydalanish o‘zlashtirishga katta hissa qo‘shar ekan. Agar ko‘rsatmali qurollar, pedagogik texnologiyalar va bevosita amaliy ishlar uyg`unlikda tatbiq etilsa juda yuqori natijaga erishish mumkin. Y.A.Komenskiy―"Buyuk didaktika" asarida―oltin qoida ni ifodalagan‖ holda ko‘rsatmalilik prinsipining 3 ta asosini ifodalagan: birinchidan, avval sezmagan narsasi haqida kishida bilim ham bo‘lmasligi, ikkinchidan, bilimning to‘g`ri va aniqligi ham sezgilarning guvohligiga bog`liq, uchinchidan, sezgilar - xotiraning eng ishonchli vositasi. Komenskiy o‘z taklifini Plavtning “Eshitganini aytib beradigan 10 ta kishidan o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan 1 ta guvoh afzal fikri bilan mustahkamlaydi. ‖ Ko‘rsatmali qo‘llanmalarda ko‘rsatmalilikning quyidagi turlaridan foydalaniladi: 1. Tabiiy ko‘rsatmalilik o‘quvchilarni mavjud ob‘ektlar: o‘simliklar, binolar, mashinalar va hokazolar bilan tanishtirishni taqozo etadi. 2. Hajmli ko‘rsatmalilik - mavjud olamning hajmli aks etishidir. Bu esa fotosurat, rasm, diafilmlardan iborat. 3. Ovozli ko‘rsatmalilik - tovush obrazlarini ifodalash uchun ovozli vositalardan foydalanish. Magnitafon, ovozli kino. 4. Ramziy va grafik ko‘rsatmalilik - xaritalar, rejalar, sxemalar, chizma va diagrammalar. Ular mavjud voqelikni shartli umumlashgan ramziy ko‘rinishda aks ettirish sababli fikrlashni rivojlantiradi. Ta‘lim jarayonidagi o‘quvchining faolligi, didaktikaning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qoladi. O‘quvchining faolligi maqsadli yo‘naltirilgan boshqaruvchi pedagogik ta‘sirlar va pedagogik muhitning tashkil etilishi natijasidir. Chizmachilik darslarida o‘yinli texnologiyalardan to‘g`ri va oqilona foydalanish o‘quvchilarda bu fanga bo‘lgan qiziqishlarini oshiradi va dars samaradorligiga ham katta ta‘sir qiladi. 25 Biz chizmachilik darslarida qo‘llash mumkin bo‘lgan ba‘zi o‘yinli texnologiyalar asosida o‘quvchilarni shu fanga bo‘lgan qiziqishlarini oshirishimiz va ularda ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishi mumkin bo‘lgan o‘yinli texnologiyalarni keltirib o‘tamiz. NATIJALAR Solishtirib aniqlash O‘yinning sharti. Detallarning ko‘rinishlari va yaqqol tasvirlarini bir- biriga taqqoslab o‘qish. Maqsad. O‘quvchilarga detallarning ko‘rinishlari va yaqqol tasvirlarini o‘zaro solishtirish yo‘li bilan chizmalarni o‘qishni o‘rgatish. Ularda analiz, sintez, taqqoslash va fikrlash qobiliyatlarini, chizmalarni o‘qish ko‘nikmalarini mustahkamlash. Bizga kerakli bo‘lgan jihozlar. Bitta A1 formatda to‘rttagacha detalning ko‘rinishlari (1-chizma), o‘shanday ikkinchi qog`ozda mazkur detallarning yaqqol tasvirlari (2-chizma) chizilgan ikkita plakat. Har bir detalning ko‘rinishlari burchagiga 1, 2, 3, 4 raqamlari, yaqqol tasvirlariga esa A, B, C, D harflari yozib qo‘yiladi. Chizmalar 1 raqamiga A harfi to‘g`ri kelmaydigan, ya‘ni detallar aralahtirilgan holda joylashtiriladi. Bunday plakatlar bir nechtadan b o‘lsa, Auditoriyadagi barcha o‘quvchilar o‘yinda qatnashish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. 1-chizma O‘yinning qoidasi. O‘qituvchi doskaga ikki o‘quvchini chaqirib, ulardanbiriga yaqqol tasviri chizilgan A detalning ko‘rinishlarini topish va 26 doskaga yozib qo‘yishni buyuradi. Ikkinchi o‘quvchiga esa ko‘rinishlari tasvirlangan detalning yaqqol tasvirini topib, Auditoriya doskasiga yozib qo‘yishni buyuradi. Har bir o‘quvchi detalning yaqqol tasviri va ko‘rinishi deb, A4 ni yozib qo‘yadi. Ikkinchi o‘quvchi ham shunday fikrlab, aytaylik 1V ni yozib qo‘yadi. Ikkinchi o‘quvchi ham shunday fikrlab, aytaylik 1V ni yozib qo‘yadi. Boshqa o‘quvchilar ham o‘yin shartini ana shu tartibda bajaradilar. 4 O‘qituvchi o‘yinni yakunlab, to‘g`ri topgan o‘quvchilarni g`olib deb e‘lon qiladi. 2-chizma 1.3. Talabalarga ахборот технологияларидан фойдаланиб дарс ўтиш ва унинг афзалликлари. Ўзбекистон Хукумати олий таълимни такомиллаштириш , ривожлантириш ва туб мақсадларини аниқлаб бериш масалаларига жиддий эътибор бериб келмоқда . " Кадрлар тайёрлаш миллий дастури ", " Таълим тўғрисида " ги Қонун амалда ўз натижасини бермоқда . Кадрлар тайёрлаш миллий модели , бу - шахс , давлат ва жамият , узлуксиз таълим , фан , ишлаб чиқаришнинт узвий бирлига ва ҳамкорлиги , уларнинг ўзаро бир - бирига алоқасини акс эттиради . Шунга мос равишда давлат таълим стандартларининг , ўқув режалари ва фанлар бўйича ўқув дастурларининг ҳамда ўқув адабиётларнинг янта авлоди яратилмокда . Бунда дунёнинг 4 www.ares.uz ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES VOLUME 1 | ISSUE 3 | 2020 ISSN: 2181-1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2020: 4.804 27 ривожланган давлатларида тўпланган тараққийпарвар тажрибалардан ҳам унумли фойдаланилмоқда . Таълимни фундаменталлаштириш мақсадида ўқув режалари қайта кўриб чиқилди , ривожланган техника ва технологиялар x ақидаги маълумотларни қамраб олган фан дастурлари , фанлар бўйича ўқув адабиётларининг замон талабларига жавоб берадиган етук , рақобатбардош мутахассислар тайёрлашии таъминлайдиган янги авлоди яратилди . Prezidentimiz tomonidan yoshlarga bo’lgan e’tiborni yanada kuchaytirish,ularni madaniyat,san’at,jismoniy tarbiya va sportga keng jalb etish, yoshlarda axborot texnologiyalaridan foydalanish ko’nikmalarini shakllantirish, yoshlar o’rtasida kitobxonlikni targ’ib qilish,xotin-qizlar bandligini ta’minlash borasida ilgari surilgan “beshta tashabbus” ham ta’limga bo’lgan e’tibordan darak beradi 5 . Xususan tashabbusning III-yo’nalishi yoshlarda axborot texnologiyalaridan foydalanish ko’nikmalarini shakllantirish yo’nalishida aholi va yoshlar o’rtasida kompyuter texnologiyalari va internetdan samarali foydalanishni tashkil etishga alohida e’tibor qaratish ko’zda tutilgan. Davlatimiz va jamiyatimizning bugungi kuni ayniqsa, kelajagi uchun g’oyat muhim bo’lgan sog’lom va barkamol avlodni tarbiyalash vazifasini o’z oldimizga maqsad qilib qo’yar ekanmiz, avvalambor, biz yashayotgan XXI – asr intelektual boylik, yuksak bilim va salohiyat talab etiladigan, aynan shu qadriyatlar ustuvor ahamiyat kasb etadigan asr, degan hayotiy haqiqat kelib chiqadi. A.Avloniyning “Tarbiya biz uchun yo hayot, yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat yo falokat masalasidir” degan so’zlari bizning doimiy e’tibor markazimizda turishi zarur. Jadal rivojlanib borayotgan mamlakatimizda yosh avlodning bilim darajasini jahon andozalari talablariga javob beradigan, fan-texnika yangiliklaridan xabardor, mustaqil fikrlay oladigan, yosh avlodlarni ijodiy jarayonga yunaltirish, hayotga dadillik bilan kirisha oladigan, tadbirkor, ma’naviy jihatdan barkamol 5 Uchinchi tashabbus aholi va yoshlar o‘rtasida kompyuter texnologiyalari va internetdan samarali foydalanishni tashkil etishga qaratilgan. 28 qilib voyaga etkazish, mustaqil O’zbekistonimizda ta’lim standartlari asosida ta’lim-tarbiya jarayonini kompetensiyaviy qayta tashkil etishga kirishilgan hozirgi kunda o’qituvchi faoliyatiga, uning pedagogik mahoratiga alohida e’tibor berilmoqda. 6 Sog’lom, har tomonlama barkamol avlodni yetishtirish ta’lim tizimida mehnat qilayotgan pedagogning saviyasiga, tayyorgarligiga va fidoyiligiga, yosh avlodni o’qitish va tarbiyalash ishiga bo’lgan munosabatiga bog’liqdir. O’qituvchi jamiyatning ijtimoiy topshirig’ini bajaradi. Shunday ekan, har tomonlama yetuk mutaxassislarni tayyorlashda o’qituvchi muayyan ijtimoiy – siyosiy, pedagogik talablarga javob berishi lozim. O’qituvchi mustaqillik g’oyasiga etiqodli, har tomonlama rivojlangan, ilmiy tafakkuri, kasbiga tegishli ma’lumoti bor, ya’ni o’z fanining chuqur bilimdoni, pedagogik muloqot ustasi, pedagogik-psixologik, uslubiy bilim va malakani egallagan bo’lishi hamda turli pedagogik vaziyatlarni tezda aniqlay bilishi, o’rganishi va baholay olishi zarur. “Yangi maktabimiz” milliy ta’lim tashabbusining asosiy yo‘nalishlaridan biri o‘qituvchi salohiyatini yuksaltirishdir. Bu, birinchi navbatda, o'quvchilarda amaliy ko'nikmalarni shakllantirish, bilimlarni qo'llash, o'z loyihalarini amalga oshirish, ta'limning yangi paradigmasi bilan bog'liq. Замонавий шароитларда асосий диққат эътибор таълимнинг сифатини оширишга йўналтирилган . Шу сабабли албатта маъруза бўладими , амалий машғулотми ёки лаборатория дарсими бундан қаътий назар , замонавий компьютер ва янги педагогик технологиялардан фойдаланиш зарурати туғилади . Умуман янги ахборот технологияларни таълим жараёнига татбиқ қилиш , ўқитиш сифатига таъсир қиладими ? Дарс ўтишда компьютердан фойдаланиш зарурмикан? Энг ишончлиси бўр ва доска эмасми. Шу пайтгача дарсликлар, ўқув қўлланмалари ва бошқа манбалар ва дарс бериш қуролларидан унумли фойдаланиб келаётган профессор – ўқитувчилар янги педагогик технологияларни ўқиб – ўрганиб ўзлаштиришлари шартми? 6 29 Xозирги вақтда шу нарса аниқки, таълим системасининг стратегик ривожланиш йўналиши - шахсга йўналтирилган таълим бериш муаамоларининг ечимини топишяъни бу йўлда энг асосийси билим бериш фаолиятидир. Ўқитувчи билим бераётган талабаларида, ривож олаётган камчиликларни, ўз вақтида малакали фаолияти оқилона ҳамда тўғри ёндошиши билан йўқотишга ёрдам бериши учун, у талабаларига аниқ ташхис қўя олиши керак яъни талабаларини характерини иложи борича тўлароқ билиши шарт ва зарурдир. Бу ҳамда шунга ўхшаш вазифаларни бажариш анъанавий ўқитиш усулига нисбатан анча мураккаб бўлиб, у ўқитувчидан жуда юқори даражадаги малака ва маxоратни талаб қилади. Дарс жараёнида компьютер ва ахборот технологиялардан фойдаланиш бу бирдан – бир мақсад эмас, балки ёшлар дунёсини фаxмлашнинг – англашнинг яъна бир усулидир, тўлароқ ахборот беришнинг қўшимча усулидир, ўқитувчи таълим беришининг – ёшларнинг билим олишининг ва меҳнат қилишининг илғор усулидир, ёшларнинг индивидуал билим олиши фаоллиги доирасини, дунёқарашини кенгайтиришнинг яъна бир усулидир. Xозирги замонда илмий фикрлаш ва илмий техника прогресси кескин ва интенсив рўй бермоқда. Шундан келиб чиққан xолда замонавий профессор – ўқитувчилар замон билан ҳамнафас бўлишлари шарт ва зарурдир. Дарс жараёнида компьютердан фойдаланиш ўқитувчи ва талабаларга, интерактив ўқув қўлланмалари билан боғлиқ бўлган янгидан – янги ўзига хос қулайликлар яратади. Компьютерни бошқа ўқитиш воситалари масалан проектор электрон доскалар билан оператив қўшилиши, кўргазмали қуроллардан фойдаланиб маълумот бериш xажмини оширади ва бу билан ўқитувчи учун дарс вақтидан унумли фойдаланишга имконият яратади. Дарс жараёнида компьютер технологияси элементларини кўпроқ қўллаш, ўқув жараёнини хилма – хиллигини оширишга ёрдам бериб, талабаларни - тингловчиларни зерикиш “касаллигидан” қутқаради, таълим беришни сифат жиxатдан янги, юқори поғоналарга кўтаради, бенуқсон ўқув дарсликлари билан таъминлашга 30 эришилади, шахс ривожланишига ёрдам беради, талаба ва ўқитувчининг ижодий потенциали ва билиш фаоллигини шакллантиради уларда ўқишга, xаётга бўлган қизиқишини орттиради. Бизнинг фикримизча дарс жараёнида компьютердан фойдаланиш қуйидаги xолларда ўзининг энг эффектив самарасини беради: - янги материални тушунтиришда, нотаниш термин ва тушунчаларни асослаб беришда. Бу ерда энг асосийси маърузанинг қисқача мазмуни ва кўргазмалилик. Ўқитувчи презентация слайдаларини кўрсатаётган пайтда, ҳар – хил расмлар, формулалар ва графикларни кўрсатиши, маърузани қисқа ва лўнда қилиб ёздириши мумкин. Бунда талаба бир вақтнинг ўзида эшитаётган тушунчаларини кўзи билан кўриб ҳам туради. Маълумки, ахборотнинг катта қисми кўриш орқали олинади. Дарсда ўтилган мавзуни умумлаштириш ва мустаxкамлаш ҳамда чуқур ва яхшилаб ўрганиш учун компьютерга киритилган электрон тестлардан фойдаланиш ўз навбатида талабаларда мазкур фан бўйича кўникма ва маxоратни шакллантиради. Уларда янги компьютер дастурларига бўлган қизиқишини ривожлантиради. Жорий, оралиқ ва якуний назорат дарсларида ҳам компьютердан фойдаланиш юқори самара беради. Бу олийгоxнинг ички тест марказида компьютер ёрдамида тест олишдир. Бу тестлар ҳар – хил бўлиши мумкин. Масалан тест саволлари компьютер монитори экранида мультимедиа ёрдамида намойиш қилиниши мумкин, бу ўз навбатида талабаларда бу усулда назоратларни топширишга қизиқиш уйғотади. Виртуал лаборатория ишларини бажариш инсон xаёти учун ҳар хил зарарли ва хавфли бўлган оқибатлардан асрайди ва вақтни тежашга ёрдам беради. Компьютер талабаларни илмий иш олиб бориш фаолиятларида ҳам катта рол ўйнайди. Масалан, талабалар лойиҳа иши сифатида аниқ бир мавзу бўйича презентациялар тайёрлашни эффектив ва қизиқарли усулини ишлаб чиқиш ёки виртуал лаборатория ишларини тайёрлаш топшириқларини олишлари мумкин. Бунинг учун аввал улар шу мавзуни чуқур ўрганиб, мавзуга тегишли материаллар йиғишлари керак бўлади, уларни йиғиб олгандан кейин 31 системалаштиришлари керак, ундан кейин умулаштириб расм, график ва жадвалларни жой – жойига қўйиб презентация тайёрлайдилар, анимацияларни тайёрлашни ўрганадилар. Бу талабаларда компьютер билан мулоқотда бўлиш техника ва технологиясини шакллантиради. 7 Ахборот технологиялари – бу одамларнинг билимларини ривожлантирадиган, уларнинг техника ва ижтимоий жараёнларни бошқариш бўйича имкониятларини кенгайтирадиган маълумотларни ташкил этиш, сақлаш, ишлаб чиқариш, тиклаш, узатиш усуллари ва техник воситаларидир. Яна шунингдек, ахборот технологиялари деганда, маълум бир мақсадга эришиш учун амалга ошириладиган жараёнлар занжиридан иборат яратувчи фаолият ушунилади. Агар технологик занжирни ташкил этувчи жараёнлар, улар орасидаги ахборот алмашинувини ташкил этиш ва уларни уйғунлаштиришда компьютерлардан фойдаланиш имконияти яратилса, ҳар қандай технологиянинг самарадорлиги ортади. Албатта, бунинг учун мазкур технологияни синчиклаб ўрганиш, жараёнлардаги ва улар ўртасидаги ахборот алмашинувини, шунингдек, жараёнлар занжирини (яъни технологияни) бошқаришнинг ахборот таъминотини таҳлил этиш зарурияти пайдо бўлади. Xозирги замон ахборот технологиялирининг асосий қуйидаги учта техника ютуғи ташкил этади: 1. Ахборотнинг машина ўқийдиган тушунчаларда жамлаш муxитининг пайдо бўлиши (магнит, ленталар, кинофильмлар, магнит дисклар ва x.); 2. Ахборотни ер шарининг исталган нуқтасига вақт ва масофа бўйича муҳим чеклашларсиз етказишини таъминловчи алоқа воситаларининг ривожланиши, аxолининг алоқа воситалари билан кенг қамраб олиниши (радио эшиттириш, телевидение, маълумотларин узатиш тармоқлари, йўлдош алоқа, телефон тармоғи ва x.); 3. Ахборотни компьютерлар ёрдамида берилган алгоритм бўйича 7 Инновацион фан-таълим тизимини ривожлантиришнинг баркамол авлодни вояга етказишдаги роли ва аҳамияти , илмий-амалий конференция материаллари тўплами , 30 май 2014 йил Тошкент-2014 , II -китоб 32 автоматлаштирилган ишлаб чиқариш имконини (саралаш, таснифлаш, керакли шаклда ифодалаш, яратиш ва x.) ошириш. Ахборот технологиялари, биринчидан, ахборотнинг циркуляцияси ва ишлав бериш мажмуи, иккинчидан, бу жараёнларнинг тасвиридир. Ахборот технологиялари таълим жараёнида муҳим ўрин тутиб, қуйидаги вазифаларни xал этишга ёрдам беради: − ҳар бир одамга хос ноёб фазилатлардан иборат индивидуал қобилиятларни ўқитилаётган ўқувчи ва талабаларда очиш, сақлаш ва ривожлантириш, уларда билиш қобилиятларини, ўзини ўзи камолотга етказишга интилишни шакллантириш; − воқеа ва xодисаларни комплекс ўрганишни, техника, ижтимоий, гуманитар фанлар ва санъат орасидаги ўзаро боғлиқликнинг чамбарчаслигини таъминлаш; − ўқув-тарбия жараёнларининг мазмун, шакл ва методларини доимий динамик янгилаш. Таълим тизими нуқтаи назаридан ахборот технологияларининг жорий этилиши билан бирга юзага келадиган қуйидаги муаммолар муҳимдир: 1. Техник муаммолар – булар таълим тизимида фойдаланиладиган электрон ҳисоблаш ва микропроцессор техникасига қўйиладиган талабаларни, уни қўйллаш хусусиятларини белгилайди; 47 2. Дастур муаммолари – булар таълим тизимида фойдаланиш учун дастур таъминотининг таркиби ва турларини, уларнинг қўлланиш таркиби ва хусусиятларини белгилайди; 3. Тайёргарлик муаммолари – булар ўқитувчм ва ўқувчи, педагог ва талабаларнинг ҳисоблаш техникасидан фойдаланиш укуви билан боғликдир. Бугунги кунда таълимни ахборотлаштиришда асосий йўналиш турли ўқув фанлари бўйича педагогик дастур воситаларини яратишдан иборат бўлиб қолди. Аммо мавжуд ва ишлаб чиқилаётган компьютер техникаси базасидаги педагогик дастур воситалари ўқитиш нуқтаи назаридан аълим сифатида муҳим силжишларга олиб келиши мумкин. Бунинг сабабларидан бири компьютер технологияларини анъанавий ташкил этилган ўқитиш жараёнида жорий этила бошлади. У ўзининг асосий мазмуни ва методлари бўйича бу технологияларга йўналтирилмаган ва уларга эxтиёж сезмайди. Таълим технологиялари доимо ахборотли бўлган, 33 чунки улар кўп хил ахборотни сақлаш, узатиш, фойдаланувчиларга етказиш билан боғдиқ эди. Компьютер техникаси ва коммуникация воситалари пайдо бўлиши билан ўқитиш технологиялари тубдан ўзгарди. Таълим жараёнида ахборот технологияларини амалга оширилиши қуйидагиларнинг мавжуд бўлишини тақозо этади: − таълимнинг техник воситалари сифатида компьютерлар ва коммуникация воситалари; − таълим жараёнини ташкил этиш усун унга мос тизимли ва амалий дастур таъминоти; − таълим-тарбия жараёнида янги ўқув-техника воситаларини татбиқ этиш бўйича мос методик ишланмалар Hozirgi kunda ta ’ lim jarayonida interfaol uslublar ( innovatsion pedagogik va axborot texnologiyalari ) dan foydalanib , ta ’ limning samaradorligini ko ‘ tarishga bo ‘ lgan qiziqish e ’ tibor kundan - kunga kuchayib bormokda . Zamonaviy texnologiyalar ( PowerPoint dastur ) orqali qo ‘ llanilgan mashg ’ ulotlar o ‘ quvchilar egallayotgan bilimlarni o ‘ zlari qidirib topishlariga , mustaqil o ‘ rganib , tahlil qilishlariga , hatto xulosalarni ham o ‘ zlari keltirib chiqarishlariga qaratilgan . O ‘ qituvchi bu jarayonda shaxs va jamoaning rivojlanishi , shakllanishi , bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi , shu bilan bir qatorda , boshqaruvchilik , yo ‘ naltiruvchilik vazifasini bajaradi . Bunday o‘quv jarayonida talabaasosiy figuraga aylanadi. 8 I – BOB bo‘yicha xulosalar Замонавий иқтисодий ва ижтимоий-сиёсий тараққиёт жамиятимиздаги ҳар бир шахснинг ривожланишига янгидан-янги талаблар қўймокда. Давлатимиз томонидан янги мактаблар қурилиши, минглаб мактабларни янгитдан реконструкция қилиш, жорий таъмирлаш ишлари жадал суръатлар билан олиб борилмоқда. Мактабларни янги жиҳоз, асбоб- ускуналар, такомиллаштирилган дастурлар, модеринизaция қилинган, тажрибасиновдан ўтган стандартлар, дарсликларнинг янги авлоди билан 8 G‘aybullayev N ., Yodgorov R ., Mamatqulova R., Toshmurodova K . Pedagogika. T . 2000 34 (ижара тариқасида) таъминлаш, компьютерлаштириш давлат дастурлари асосида изчил амалга оширилмоқда. Ўқув жараёнини янгиланган дастур ва стандарт талабларига жавоб берадиган замонавий дарслар асосида ташкил этиш даври келди. Бошқача қилиб айтганда зерикарли дарслар ўрнига дарсларни ташкил этишга маъсулият билан ёндашадиган, касбий билимдонлик, методик маҳоратга эга, маъсулиятли, замонавий, интерфаол педагогик технологияни мукаммал ўзлаштириб олган, инновaциялар асосида таълимни ташкил эта оладиган ўқитувчиларга талаб ошиб бормоқда. Бугунги кунда ривожланган мамлакатлар таълим тизими амалиётида интерфаол таълимларидан табора кенгроқ фойдаланилмоқда. Ҳозирда янгича методларни ёки инновацияларни таълим жараёнига татбиқ этиш ҳақида тўхталганда интерфаол усулларнинг ўқув жараёнида қўлланиши тушунилади. Интерфаоллик – бу ўзаро икки киши фаоллиги, яъни, бунда ўқув- билув жараёни ўзаро суҳбат тариқасида диалог шаклида (компьютер ёрдамида ) ёки ўқувчининг ўзаро мулоқотига асосан кечади. Интерфаоллик ўзаро фаоллик, ҳаракат, таъсирчанлик, ўқувчи ва ўқитувчи мулоқотларида содир бўлади. Интерфаол усулнинг бош мақсади: ўқув жараёни учун энг қулай вазият яратиш орқали ўқувчининг фаол, эркин фикр юритишига муҳит яратишидир. Интер-фаоллик асосида дарсни ташкил этиш шундай кечадики, бу жараёнда бирорта ҳам ўқувчи четда қолмайди, яъни улар кўрган, билган, ўйлаган фикрларини очиқ-ойдин билдириш имкониятига эга бўладилар. Ўқувчилар ҳамкорликда ишлашда мавзу мазмунини билиш, ўзлаштиришда ўзларининг шахсий ҳиссасини қўшиш имкониятига эга бўладилар. Ўзаро билимлар, ғоялар, фикрларни алмашиш жараёни содир бўлади. Бундай ҳолатлар ўзаро самимийликни таминлайди, янги билимлар олиш, ўзлаштиришга ҳавас ортади, шу жараёнда бир-бирларини қўллаб- қувватлаш, ўзаро дўстона муносабатлар вужудга келади. 35 Бунинг тарбиявий аҳамияти катта. Демак, интерфаол дарсларни ташкил қилишда ўқув жараёнида якка тартибда ва жуфт бўлиб ишлаш, гуруҳларда ишлаш, изланишга асосланган лойиҳалар, ролли ўйинлар, ахборот манбалари билан ишлаш, ижодий ишлашдан фойдаланиш мумкин. II–BOB. ЗАМОНАВИЙ АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИБ ДАРС ЎТИШ ТАСНИФИ ВА АФЗАЛЛИКЛАРИ 2 . 1 . Ta’lim jarayonida multimedia vositalarini qo’llash Respublikamizda ta ' lim islohotlarni bosqichma - bosqich amalga oshirib borilayotgan hozirgi davrda , kadrlar tayyorlash milliy dasturi talablaridan va islohotning bosh maqsadidan kelib chiqqan holda , ta ' lim muassasalari talabalarida muayyan o ' quv ishlarini mustaqil ravishda bajarish , kerakli ma ' lumotlarni izlab topish va tahlil qilishga o ' rgatish hamda shu asosda ma ' suliyatli yechimlar qabul qilish ko ' nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish vazifa qilib qo ' yilgan . 9 Davlatimiz tomonidan ta ' lim - tarbiya sohasida islohotlarni yanada chuqurlashtirish , ta ' lim standartlari va dasturlarini takomillashtirish , maktablar , litseylar , oily o ' quv yurtlarining moddiy texnik bazasini yanada mustahkamlash masalalariga katta e ' tibor berib kelinmoqda . Hozirgi kunda davlatimizda ta’limga e’tibor kuchaytirilmoqda. Bu haqda O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning: “Yoshlarimizni mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo’lib, dunyo miqyosida o’z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo’sh kelmaydigan insonlar bo’lib kamol topishi, baxtli bo’lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz” degan so’zlari buning yaqqol isbotidir. O’zbekiston milliy ta’lim-tarbiya jarayonida multimedia vositalarini qo’llash tajribasi shakllanib bormoqda. Negaki bu ayni vaqtda zamon talabidir. 9 O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori 06. 06. 2002 y. №200 “Komp’yuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish” chora-tadbirlari to`g’risida. 36 Taraqqiy etib borayotgan informatsion vositalar jamiyatimizda ijtimoiy rivojlanishining asosini belgilovchi an’anaviy imkoniyatlar bilan bir qatorda insonlarning qobiliyati , tashabbuskorligi, ishga ijodiy yondashishi, intelektual faoliyati, mustaqil ravishda o’z bilim va ko’nikmalarini takomillashtirishi kabi omilllar tashkil etadi. Katta hajmdagi ma’lumotni saqlash, uzatish, qabul qilish bilan bog’liq axborot yaratish jarayoni inson faoliyatini turli soxalarida kompyuter texnoloiyalarini rivojlantirishlarini ko’zda tutadi. Zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan foydalanish, dars jarayonlarida o‘quvchilarni ijodiy jarayonga yunaltirish, hamda dars jarayonlarida dastur asosida o’tishning yangi pedagogik texnologiyalariga asoslangan holda interfaol usulda darslarni tashkil qilish, dars mobaynida o’quvchilar uchun qiziqarli bo’lgan kompyuter dasturlariga asoslangan multimediyali va prezentatsion vositalardan foydalanib darslarni tashkil etish zarur. 10 Bugun gi davrda sodir bo‘layotgan innovatsion jarayonlarda ta’lim tizimi oldidagi muammolarni hal etish uchun yangi axborotni o‘zlashtirish va o‘zlashtirgan bilimlarni o‘zlari tomonidan baholashga qodir, zarur qarorlar qabul qiluvchi, mustaqil va erkin fikrlaydigan shaxslar k е rak. Shuning uchun ham, ta’lim muassasalarining o‘quv-tarbiyaviy jarayonida zamonaviy o‘qitish uslublari - int е rfaol uslublar, innovatsion t е xnologiyalarning o‘rni va ahamiyati b е qiyosdir. Innovatsion t е xnologiyalar p е dagogik jarayon hamda o‘qituvchi va talaba faoliyatiga yangilik, o‘zgarishlar kiritish bo‘lib, uni amalga oshirishda asosan int е rfaol m е todlardan foydalaniladi. Inson tafakkuri shu qadar taraqqiy etib bormoqdaki, bunda texnikalashtirish va kompyuterlashtirish jarayoni nafaqat ishlab chiqarishning turli soxalari, balki madaniyat va ta’lim soxalariga ham dadil kirib bormoqda. Kompyuter texnologiyalarining shiddat bilan rivojlanishi ta’lim jarayonini yangi bosqichga ko’tardi. Bu o’z o’rnida ta’lim mazmunini, metod va shakllarini qayta ko’rib chiqish uchun yangi bilim hamda ko’nikmalar bilan yanada boyitish zaruriyatini tug’dirdi. 10 https://studref.com/534413/informatika/istoriya_razvitiya_kompyuternoy_grafiki 37 Bugungi kunda jamiyatimizning turli sohalarida faoliyat ko’rsatuvchi mutaxassislarning professionallik darajasi ularning kompyuter tehnologiyalarini egallaganligi bilan ham belgilanadi. Bu hol zamon talabiga aylanib qoldi. Mazkur talabga javob berish uchun mutaxassislarni tayyorlash jarayonida, ya’ni ta’lim muassasalarida yetarli baza yaratilishi kerak. Hozirgi vaqtda ta’lim muassasalarida yangi pedagogik texnologiyalarning ilmiy asoslarini yaratish, ularni tasniflash, metodik ahamiyatini belgilash kabi dolzarb muammolar ustida ish olib borilmoqda. Yangi pedagogik tehnologiyalar deganda, an’anaviy va noananaviy metodlar bilan bir qatorda ta’limni kompyuterlashtirish ham tushuniladi. Shu manoda tobora shakllanib borayotgan kompyuter-axborot madaniyati axborotni yetkazish va qabul qilishda yangi munosabatlarni vujudga keltiradi, fikrlashning yangi turini xosil qiladi. Bunda inson inofrmation koinot bilan o’zaro muloqotga kirishadi. Telekommunikasiya (telefon, televideniye, radio) tarmoqlarining kompyuter tarmoqlari bilan birikishi yagona jahon axborot makonini-multimediani tashkil etadi. Ushbu makonning eng muhim qismi Internet tarmog’i ayniqsa uning giper-media xizmatlari (Vorld-Vide Veb), gipermediapochta, videokonferensiyalardir. Multimedia (“ko’p muhitlik” degan ma’noni bildiradi)-zamonaviy axborotlar tehnologiyasi bo’lib, kompleks tushunchani anglatadi. Multimedia axborotning turli ko’rinishlari-matn, jadval, grafika, nutq, animatsia, multiplikatsiya), video tasvir, musiqa yordamida axborotni yig’ish, saqlash, qayta ishash va uzatish vazifalarini bajaradi. Multimedia “mnson-kompyuter” interaktiv (diologig) muloqotning yangi, takomillashgan pog’onasi bo’lib, unda foydalanuvchi juda keng va har tomonlama axborot oladi. Multimedia vositalaridan xordiq chiqarish, ta’lim olish va reklama kabi sohalarda foydalaniladi. Multimedia vositalari asosida kichik maktab yoshidagi o’quvchilarga ta’lim berish xozirgi kunning dolzarb masalalaridandir. Замонавий таълим тизимининг асосини сифатли ва юқори технологияли муҳит ташкил этади. Унинг яратилиши ва ривожланиши техник 38 жиҳатдан мураккаб, шу билан бир қаторда бундай муҳит таълим тизимини такомиллаштиришга, таълим жарае?нига ахборот коммуникация технологияларини жорий этишга хизмат қилади. Таълим жара е?нида мультимедиа технологияларидан фойдаланиш машғулотларни интерфаол режимда олиб боришга имкон беради. Мультимедиа (ингл. сўз multi – кўп, media – муҳит) – бу турли кўринишдаги ахборотлардан (матн, тасвир, овоз, видео, анимация) иборат яҳлит бир кўринишга айтилади. Мультимедиа технологиялари – бу мультимедиали махсулот яратиш жара е?нидаги техник ва дастурий воситаларни танлаш ва қўллаш жара е?нига айтилади. Мультимедиа технологияларининг асосий мақсади – ахборотни қабул қилишда содда ва қулай бўлган мультимедиа махсулотини яратишдан иборат. Multimedia - zamonaviy texnik va dasturiy vositalardan foydalangan holda interaktiv dasturiy ta'minot nazorati ostida vizual va audio effektlarning o'zaro ta'siri, ular matn, ovoz, grafik, fotosuratlar, videolarni bitta raqamli tasvirda birlashtiradi. Ta’lim jarayonida multimedia vositalarini qo’llash pedagogik va psixologik nuqtai nazardan juda katta ahmiyatga ega. Unda beriladigan material chuqurroq o’zlashtiriladi, vaqtni tejash imkoniyatiga erishiladi, olingan malumot kishi xotirasida uzoq vaqt saqlanadi, kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning passiv tinglovchi sifatida ishtirok etishi qisqarib, izlanuvchanlik va bilish faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan multimedia dasturlari tadbiq etiladi, ta’lim jarayoniga badiiylik kiritiladi. Boshqacha qilib aytganda, multimedia ta’limning emotsional- estetik ta’sirlanish, maqsadga intilish, tadqiqotchilik kabi motivlarni faolashtiradi. Ma’lumki, ta’lim oluvchi birinchi marta eshitgan mavzusining faqat to’rtdan bir qismini , ko’rgan materiallarining esa uchdan bir qisminigina eslab qoladi; ham ko’rib, ham eshitsa axborotning ellik foizini yodda saqlaydi. Interaktiv multimedia tehnologiyalaridan foydalanganda esa bu ko’rsatkich 75 % tashkil etadi. Shu bois katta hajmdagi axborotni qabul qilish, tushunish hamda voqyeylikka nisbatan faol va ma’suliyatli munosabatni tarbiyalashning 39 psixofiziologik va estetik xussusiyatlarini hisobga oluvchi multimedia nazariyasini hususan multimedia pedagogikasini yaratishga intilish kerak. Multimediani qo’llash uchun quyidagi tehnik vositalar kerak bo’ladi: kompyuter, lazer disklarni o’qiydigan SD ROM qurilmasi, SI-ovoz xaritasi, AS faol kolonka, SD- kompakt disk eng zamonaviy kompyuterlarda yuqoridagi qurilmalarning ba’zilari kompyuter ichiga joylashtiriladi. Ta’lim jarayonida multimediani qo’llashda o’qituvchiga hozircha dasturlovchi mutaxassis yaqindan yordam berishi kerak . Multimedia texnologiyalari o'quv jarayonini boyitadi, o'rganishni yanada samarali qiladi, idrok etish jarayoniga jalb qiladi ta'lim ma'lumotlari o'quvchining hissiy komponentlarining aksariyati. Umuman olganda, ta’lim tizimida kompyuter texologiyalaridan foydalanishning quyidagi usullari mavjud: 1. Multimedia darsligi. 2. Bilim va ko’nikmalarni mustahkamlash bo’yicha topshiriqlar to’plami keltirilgan metodik tavsiyalar. 3.O’rganilayotgan mavzular bo’yicha nazariy bilimlar boshlang’ich Auditoriya o’quvchilari tomonidan qanday darajada o’zlashtirilayotganini tekshirishga mo’ljallangan test dasturi. 4.Bir tildan ikkinchiga yoki bir alifbodan ikkinchisiga o’tirish; 5. Elektron virtual kutubxona; 6. Har bir talaba u ch un amaliy topshiriqlarni tayyorlash va bosib chiqarish dasturi; 7. Distant uslubida o’qitish, ya’ni o’qituvchi va o’quvchilar ma’lum masofada joylashgan holda ta’lim berish tizimi. 8. Internet tarmog’iga ulangan multimedia kompyuterlari. 9. Printer(topshiriqlarini tayyorlash va test natijalarini chiqarish uchun). 10.Kompyuter ulangan proyektor yoki aqdim etish tehnologiyasi. 40 Quyida biz shu usullardan biri, kompyuterlashgan darslarning eng oddiy turi mashg’ulotni taqdim etish texnoloiyasi yordamida, ya’ni ko’rgazma sifatida o’tkazish haqida to’xtalmoqchimiz. Bu usulda dars o’tkazish uchun o’qituvchiga ovoz xaritasi va kolonkasi mavjud bo’lgan kompyuter, multimedia proyektori va MS Pover Point 97 dasturi yordamida o’tilajak dars uchun kompyuterda slaydlar yaratiladi. Slaydlar ma’lum mavzuni yorituvchi matn, rasm, lug’at, grammatik qoidalar bilan bog’liq bo’lgan jadvallar, animatsiya effektlari, o’zlashtirish darajasini tekshirish uchun testlar, ovoz, vidio rolik va hokazolardan tashkil topadi. Ular muayyan mantiqiy ketma- ketlikda biriktiriladi. Slaydlarni almashtirishning vaqti (interval) belgilanadi. O’qituvchi tasvirni ko’radi, eshitadi. Bunday dars o’tishning texnik jihatdan ikki usuli mavjud: 1-usul. Kompyuter tarmog’i bor bo’lsa har bir o’quvchi o’z monitorida ko’radi; 2-usul. Multimedia texnologiyasi asosidagi dars na’munasini . Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun ta’lim muassasasining chizmachilik fanini tanladik. Darsni rejalashtirishda, slaydlar tayyorlashda quyidagi omillarga alohida e’tibor berishimiz kerak. Ta’lim muassasasida esa mavjud bilimlar faqat takomillashtiriladi, ya’ni yagona maqsadga yo’naltirilgan ravishda nutqiy ehtiyoj zaruriyatdan kelib chiqqan holda komleks beriladi. Natijada o’quvchilarda mavzu bo’yicha o’z fikrini mustaqil ifoda eta olish ko’nimalarini yanada rivojlantirish ko’zda tutiladi. Slayd yaratishda quyidagilarga alohida e’tibor berish lozim: slaydlardagi matn, rasim, videolavha va boshqalar mantiqan o’zaro bog’liq bo’lishi, bir-birini to’ldirishi kerak; animatsiya, ovoz, video kabilar o’quvchilarni asosiy matndan chalg’itmasligi kerak. Ketma-ket kelgan slaydlarda bir xil emas balki, turli texnologik vositalardan, ayniqsa o’quvchini o’ylantirib qo’yadigan, izlanishga, mustaqil fikr yuritishga va o’z fikrini bayon etishga undaydigan usullardan foydalanish maqsadga muofiqdir. Shuni aytib o’tish kerakki, taqdim etish axborot 41 texnologiyasining samaradorligi asosan o’qituvchining fantaziyasiga, topqirligiga, pedagogik va aktyorlik mahoratiga bog’liq. Multimedia vositalari asosida o’qitish jarayonini tashkil etish metodikasi an’anaviy o’qitish usulidan tubdan farqlanib talabalar uchun:  o’quv materiallarini obrazlar ko’rinishida taqdim etish;  o’qitishning differensial va individual holatda bo’lishi;  o’qish va o’zlashtirish jarayonini baholab borish, teskari aloqa bog’lash;  o’quv materialini o’zlashtirish jarayonida o’z-o’zini nazorat qilib borish va tuzatish;  o’rganilayotgan mazularni namoyish etish va ularning o’zaro aloqadorligini kuzatish;  chizmachilik fan mavzularini animasiya, grafika, multiplikasiya, ovoz kabi kompyuter va axborot texnologiyalaridan foydalanish;  chizmachilik fanlarini o’zlashtirish uchun ko’nikmalar hosil qilish ;  o’quvchilarning mustaqil ishlashlari va mavzularni o’zlashtirishlari uchun yangi sharoit yaratish kabilar. Bu boradagi olib boriladigan ishlar ta’lim-tarbiya tizimidagi zamonaviy axborot texnologiyalarining multimedia imkoniyatlarini ta’lim-tarbiya ishlarini tashkillashtirish va joriy qilish bilan bog’liqligi, ulardan maqsadli foydalanish ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga olib keladi. Bu jarayonlarda multimedia vositasi boshlang’ich Auditoriyada o’rganiladigan har bir fanga tatbiq etish orqali bu fanlarning o’zlashtirish qamrovini oshiradi. Bundan tashqari, boshlang’ich ta’limdagi ma’naviy-ma’rifiy ishlarni axborot texnologiyalarining dasturiy vositalari asosida multimedia imkoniyatlaridan foydalanish orqali o’zlashtirish va o’rganish jarayoni ortib boradi. Talabalar kompyuter xotirasiga joylashtirilgan ma’naviy-ma’rifiy yo’nalishdagi fotosur’atlar, ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni o’tkazish ssenariylari, bu yo’nalishdagi materiallarga tegishli tayanch iboralar, atamalar va tushunchalarning mazmuni bilan tanishib boradi hamda ulardan foydalanish ko’nikmasini o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladi. 42 Bugungi kunda multimedia texnologiyalari o‘quv jarayonini axborotlashtirishning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Dasturiy ta'minotni takomillashtirishda va uslubiy yordam , moddiy-texnik bazasi, shuningdek, majburiy malaka oshirishda pedagogik xodimlar ta'limda zamonaviy axborot texnologiyalarini muvaffaqiyatli qo'llash istiqbollari mavjud. Multimedia quyidagi xususiyatlarga ega: - axborot turlarini matn, jadval, turli xil bezaklar, nutq, musiqa, telekadrlar, videofilmdagi parchalar, animasiya ko’rinishidagi axborotlarni o’z ichiga oladi; - turli xil axborotlarni kompyuterda qayta ishlash va aks ettirish uchun markaziy prsessorning harakatchanligini, ma’lumotlarni uzatishning o’tkazish qobiliyatini, tezkor hajmli va katta sig’imli xotirani, kompyuter kanallari bo’yicha almashish tezligini taxminan ikki baravar oshirish talab etiladi; - “o’quvchi-kompter-o’qituvchi” interaktiv muloqotning yangi darajasini ta’minlanishi, muloqot jarayonida o’quvchi ancha keng va har tomonlama axborotlarni olishi. Demak, multimediali texnologiyada ta’lim jarayoni quyidagicha kechadi. Kompyuterga o’rganiladigan materialni kiritish orqali talabalarni fikrlashga undaydi, talabalarni ning ta’lim materiallarini xotirada saqlash darajasini oshiradi. Shu bilan birgalikda ta’lim materiallariga qiziqishini orttirib borib, kompyuterda ishlash qobiliyatini o’stirishga xizmat qiladi. Kompyuter animatsiyalarini tayyorlash usullari Asosiy hosilning usuli. Sizga ob'ektni kerakli holatga o'rnatishga imkon beradi, vaqt oralig'iga nisbatan aytib bering. Kompyuter tizimi Bu strukturada etishmayotgan ramkalarni (qo'llab- quvvatlovchi xodimlar o'rtasida) to'ldiradi. Harakatning yo'qolgan bosqichlarini dam olish mavjud. Protsessual animatsiya. Kalit freym yordamida ba'zi harakatlarni takrorlash imkoniyati bo'lmasa qo'llaniladi. Tavsiflaydi kompyuter turlari Individual kadrlar tuzilmalarini izchil qurish nuqtai nazaridan animatsiyalar. 43 Yagona ramkalarni shakllantirish. Ko'pincha turli xil grafik muharrirlardan foydalangan holda amalga oshiriladi. Alohida tasvir ramkalari yaratiladi, bu ma'lum bir ketma-ketlikda qatnay oladi. Animatsiya qurish printsipi. Ilgari sanab o'tilganlarning eng yaxshi tushunarli. U bitta faylda turg'un ko'rinadi. Odatda GIF formatidan foydalaniladi. Shunga o'xshash fayllarni chiqarishga imkon beradigan bir qator dasturlar mavjud, masalan GIMP kabi. Yuqoridagi barcha kompyuter animatsiyasi turlari, harakatni yaratish jarayoni qanchalik ko'pligini tushunishga imkon beradi. 2.2. Kompyuter grafikasidagi animatsiya turlari Kompyuterning imkoniyatlari yordamida multfilmni yaratish muayyan qoidalar bilan bog'liq. Ularning printsiplari quyidagilar: Raster, Fraktal, vektor. Shuningdek, 2-va 3D animatsion dasturiy ta'minot bo'limi ham mavjud. Ikki o'lchovli dasturlar Flash animatsiya uchun odatda ishlatiladi, uch o'lchovli yorug'lik ob'ektining darajasini va turini belgilashingizga imkon beradi, matnlar, avtomatlar, avtomatik ravishda ko'rsatilishi (vizualizatsiya). Kompyuter animatsiyalarining asosiy turlari ishda bir xil printsiplarga ega. Yuqoridagi barcha turlar ularga tegishli. 11 Анимация (animation) - лотинча "anima" сўзидан олинган бўлиб - рух, жон маъносини билдиради (рухлантириш, жонлатириш). Инсон тасаввурида тимсолларни хосил қилиш учун сунъий яратилган тасвирларнинг мантиқий кетма-кетлиги анимацияни ифодалайди. Видео анимациядан фарқли равишда видео камера орқали олинган тасвирлар кетмакетлигидан хосил қилинади. Анимация учун эса хар бир кадр алохида яратилади ва харакат имитация қилинади. Анимация хосил қилиш технологияларига ротонусхалашни мисол қилишимиз мумкин. Бунда ҳар бир кадр алоҳида чизиб олинади ва тасвирга олинади. Бу технология "харакатни езиб олиш" деб хам аталади. 11 https://shongames.ru/uz/program/kakie-tipy-animacii-mogut-byt-ispolzovany-dobavlenie-animacii. 44 Анимация турлари:  Чизилган анимация - анимациянинг бир кўриниши бўлиб, хар бир кадр алохида чизилади.  Қумли анимация ёки кукун техникаси (ингл. Sand animation, Powder animation) — тасвирий санъатнинг бир йуналиши хисобланиб, мультипликация яратишда хам қулланилади.  Пластилинли анимация (ингл. clay animation) Анимация хар бир кадрни алохида яратиш оркали хосил қилинади. 45  Силуэтли анимация - ясси фигуралар қирқмалари қўлланилади (фигуралар коғоз, мато, ва бошқа материаллардан қирқиб олиш натижасида хосил қилинади)  Компьютерли анимация - ҳозирги кунда компьютерли анимация анимация яратишда энг қулай ва замонавий технология хисобланади. Animatsiya yaratish texnikasi doimo rivojlanib bormoqda va o'yin ishlab chiquvchilari va kinostudiyalari doimiy ravishda ushbu usullarni qo'llay oladigan iqtidorli va ijodiy shaxslarni qidirmoqdalar. Teleko'rsatuvlar, tijorat ilovalari, kompaniya logotiplari, filmlar, videolar yoki o'yinlar uchun raqamli belgilar yaratish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan animatsiyaning asosiy turlari.  An'anaviy animatsiya.  2D vektor animatsiya.  3D kompyuter animatsiya.  Harakatli grafika. 46  Harakatni to'xtating. An'anaviy animatsiya Rangli markerlar bilan shaffof qog'oz varaqlarida chizilgan tez sur'atda kadrlar sifatida ko'rinadigan tasvirlarni hech ko'rganmisiz? Ushbu turdagi kompyuter animatsiyasi an'anaviy deb ataladi. U dastlabki belgilar eskizlari uchun ishlatiladi. Bu jarayon ancha qimmat va ko'p vaqt talab qilishi mumkin, chunki animatorlar soniyasiga 24 kadr tezligiga asoslangan turli kadrlar to'plamini yaratishi kerak. Bu usul asosan shaxsiy kompyuterlarda, shuningdek, maxsus foydalanish bilan planshetlarda ishlatiladi kompyuter dasturlari eski Disney multfilmlari uslubida animatsiyalarni yaratishga imkon beradi. 2D vektor animatsiya Eng ko'p ishlatiladigan animatsiya uslubi. Uning ramkalari nisbatan tekis yuzada yaratilgan. Bundan tashqari, vektor animatsiyasi ba'zi an'anaviy animatsiya usullarini qabul qildi. Aslida, bu bir xil an'anaviy animatsiya, faqat rasm va bo'yash deb nomlanuvchi jarayon ramkalarga qo'llaniladi. Ushbu jarayon davomida animatorlar qog'ozga jonlantirilgan belgilar chizilgan nozik, shaffof tsellyuloid varaqlarini joylashtiradilar va keyin ularni plyonkaga qayta chizadilar. Oxirida turli belgilarga ega bo'lgan ramkalar bir- birining ustiga qo'yiladi va filmning yuqori shaffofligi tufayli bu turli xil elementlar va belgilar kompozitsiyasini yaratishga imkon beradi. 3D kompyuter animatsiya 3D animatsiya boshqa animatsiya turlaridan butunlay farq qiladi kompyuter grafikasi ... Garchi ular bir xil kompozitsiya va harakat tamoyillaridan foydalansalar ham, texnik usullar turli muammolarni hal qilish uchun foydalaniladi sezilarli darajada farqlanadi. 3D animatsiyada animator grafik rassom bo'lishi shart emas. Bu rasm chizishdan ko'ra qo'g'irchoqlar bilan o'ynashga o'xshaydi. U kompyuterda yaratilgan tasvirlar deb ham ataladi (CGI). Ular kompyuter animatorlari animatsiyani yaratish uchun birlashtirilgan tasvirlar oqimini 47 yaratganda yuzaga keladi. Dinamik va statik tasvirlarni birlashtirish kompyuter grafikasi yordamida amalga oshiriladi. 3D-da yaratilgan belgilar ekranda raqamli ko'rsatiladi va keyin har bir modelni boshqacha animatsiya qilish imkonini beruvchi simli ramka bilan birlashtiriladi. Animatsiya alohida kalit kadrlarda modellarni yaratish yo'li bilan shakllantiriladi, shundan so'ng kompyuter ularni "tarqatish" ni amalga oshiradi, asosiy kadrlar orasiga oraliq kadrlarni qo'shish orqali animatsiyani izohlaydi. Bundan tashqari, ob'ektning turli qismlarini turli vaqt oralig'ida ifodalovchi egri chiziqlar bilan ishlash uchun ko'p vaqt sarflanadi. 3D animatsiyasida barcha belgilar, hatto ma'lum bir vaqtda biror narsa bilan qoplangan va ko'rinmaydiganlar ham hisobga olinishi kerak. Ushbu turdagi animatsiyalarning asosiy farqi shundaki, an'anaviy va 2D animatsiyada rassom alohida kadrlar bilan ishlaydi, 3D animatsiyada esa doimo uzluksiz oqim mavjud. Agar u to'xtab qolsa, bu xato sifatida qabul qilinadi. Xarakter o'z o'rnida qolsa ham, doimo haqiqat illyuziyasini yaratadigan doimiy kadrlar oqimi mavjud. Harakatli grafika Promo-videolar, animatsion logotiplar, filmning ochilish kreditlari va ilovalar reklamalari qanday yaratilgani haqida hech o'ylab ko'rganmisiz? Bu harakatlanuvchi grafik matnlar va elementlar, yoki men uni harakatlanuvchi grafika deb ataydigan bo‘lsak, amalga oshiriladi. Bu kadrlar orasidagi suyuqlik harakatini yaratish uchun animatsion kadrlarning "tarqalishi" dan foydalanadigan jarayon. Ramkalarni tarqatish dasturlari bir nechta effektlarni yaratish uchun animatsiya hajmini avtomatik ravishda o'zgartiruvchi skriptlarni qo'llab-quvvatlaydi. 3D kompozitsiyalar bir-biriga nisbatan harakatlanadigan tekis elementlardan yaratiladi, bu esa hajm illyuziyasini yaratadi. Ular, shuningdek, ovoz effektlari yoki musiqa bilan hamroh bo'lishi mumkin. Bunday ob'ektlar ko'pincha multimedia loyihalarida qo'llaniladi. 48 To'xtash-harakat Kompyuter animatsiyasining stop-motion ko'rinishi ko'proq an'anaviy animatsiyaga o'xshaydi. Ob'ektni suratga olish kifoya va ob'ektni nisbatan ko'chirishda qisqa masofa , siz boshqa suratga tushasiz. Ushbu protsedura bir necha marta takrorlanadi va tasvirlar birin-ketin takrorlanganda harakat taassurotlari paydo bo'ladi. 3D animatsiya qo g irchoq animatsiyasi texnologiyasiga o xshaydi: sizʻ ʻ ʻ ob yektlarning sim ramkalarini yaratasiz, ularga materiallar qo yasiz, barchasini ʼ ʻ bitta sahnaga joylashtirasiz, yorug lik va kamerani o rnatasiz, so ngra filmdagi ʻ ʻ ʻ kadrlar sonini va ob yektlar harakatini o rnatasiz. . ʼ ʻ Kamera yordamida nima sodir bo'layotganini kuzatishingiz mumkin, u ham harakatlana oladi. Ob'ektlarning uch o'lchovli fazoda harakati traektoriyalar, kalit ramkalar bo'ylab va murakkab tuzilmalar qismlarining harakatini bog'laydigan formulalar yordamida aniqlanadi. To'g'ri harakat, yorug'lik va materiallar joyida bo'lsa, siz renderlash jarayonini boshlaysiz. Bir muncha vaqt davomida kompyuter barcha kerakli ramkalarni hisoblab chiqadi va tayyor filmni beradi. Tasvirni yaratishning ushbu texnikasidan kelib chiqadigan kamchilik - bu shakllar va sirtlarning haddan tashqari silliqligi va ob'ektlarning ba'zi mexanik harakati. 3D Studio va 3D Studio MAX IBM’dagi eng mashhur 3D animatsiya paketlaridan biri bu Autodesk’dan 3D Studio. Dastur DOS ostida ishlaydi, uch o'lchamli filmni yaratishning butun jarayonini ta'minlaydi: ob'ektni modellashtirish va sahnani shakllantirish, animatsiya va vizualizatsiya, video bilan ishlash. Bundan tashqari, keng assortiment mavjud amaliy dasturlar (IPAS jarayonlari) 3D Studio uchun maxsus yozilgan. Xuddi shu kompaniyaning Windows NT uchun 3D Studio MAX deb nomlangan yangi dasturi so'nggi bir necha yil ichida yaratilgan va kuchli SGI ish stantsiyalari paketlariga raqobatchi bo'lishga da'vo qilmoqda. Interfeys yangi dastur barcha modullar uchun bir xil va yuqori darajadagi interaktivlikka ega. 3D Studio MAX ilg'or animatsiyani boshqarish imkoniyatlarini amalga oshiradi, har 49 bir ob'ektning hayot tarixini saqlaydi va turli xil yoritish effektlarini yaratishga imkon beradi, 3D tezlatgichlarni qo'llab-quvvatlaydi va ochiq arxitekturaga ega, ya'ni uchinchi shaxslarga tizimga qo'shimcha ilovalarni kiritish imkonini beradi. Elektr tasviri, SoftImage Yaratish uchun 3D animatsiya IBM va Macintosh kompyuterlarida animatsiya vositalarining katta to'plamini, maxsus effektlarni, tovush bilan ishlash vositalarini va moslashtirilgan parametrlarga ega shrift generatorini o'z ichiga olgan Electric Image Animation System paketidan foydalanish ham qulay. Ushbu dasturda modellashtirish vositalari bo'lmasa-da, u o'ttizdan ortiq turli model formatlarini import qilish imkoniyatiga ega. Paket shuningdek, ierarxik ob'ektlar va teskari kinematik vositalar bilan ishlashni qo'llab-quvvatlaydi. O'z navbatida, Microsoft kompaniyasining Softimage 3D dasturi SGI va Windows NT platformalarida ishlaydi. U ko'pburchaklar va splaynlarga asoslangan modellashtirishni, maxsus effektlarni yaratishni, zarralar bilan ishlashni va harakatni jonli aktyorlardan kompyuter belgilariga o'tkazish texnologiyasini qo'llab-quvvatlaydi. Macintosh uchun Infini-D Asosiy kompyuterda 3D animatsiya yoqilgan Macintosh platformasi Specular-ning Infini-D dasturidan boshlashingiz mumkin. Infini-D uchta asosiy jarayonni qo'llab-quvvatlaydi: yaratish 3D ob'ektlar , vizualizatsiya va animatsiya. Paket sizga 3D ob'yektlaringizni yaratishingiz mumkin bo'lgan oltita asosiy elementni, shuningdek, o'zingizning "qurilish bloklarini" yaratishga imkon beruvchi qo'shimcha muharrirni taqdim etadi. Infini-D-ning mahalliy kutubxonalarida soyalar va tekstura turlarining katta tanlovi mavjud va qo'shimcha ravishda siz yangi ranglar yaratishingiz va materiallarni import qilishingiz mumkin (masalan, skaner yordamida). LightWave 3D, SoftImage 3D va Media Studio SGI da Silicon Graphics kompyuterlarida bir nechta asosiy 3D animatsiya dasturlari mavjud. NewTek tomonidan yaratilgan nisbatan "eski" LightWave 3D to'plami 50 avvalgidek ishlaydi Windows muhiti va SGI do'stona interfeysga, kuchli modellashtirish, animatsiya va vizualizatsiya vositalariga ega, yaxshi kutubxona ob'ektlar va teksturalar, shuningdek, tarmoqda u bilan ishlash imkonini beruvchi VRML-fayllarni yaratish imkonini beradi. SGI-dagi boshqa kuchli 3D animatsiya dasturlari qatorida, Wavefront-dan bir nechta zamonaviy modellashtirish, animatsiya, maxsus effektlar va vizualizatsiya dasturlarini birlashtirgan Alias | Wavefront kompaniyasining Media Studio to'plamini ta'kidlash kerak. PowerAnimator va Media Studio paketlarining raqobatchilaridan biri Softimage va Microsoft kompaniyalarining SGI va WindowsNT platformalarida ishlaydigan Softimage 3D dasturidir. Softimage 3D ko‘pburchak va spline modellashtirish, maxsus effektlar, zarrachalar bilan manipulyatsiya va harakatni jonli aktyorlardan kompyuter qahramonlariga o‘tkazish texnologiyasini qo‘llab-quvvatlaydi. SGI da PowerAnimator SGI-dagi zamonaviy 3D animatsiyaning flagmanlaridan biri bu Alias Wavefront-dan PowerAnimator to'plamidir. Uning murakkab ierarxik ob'ektlar va sirtlar bilan ishlashni qo'llab-quvvatlovchi modellash vositalari ko'pburchaklar va eng muhimi, splinelar asosida ob'ektlarni yaratish uchun eng kuchli va qulay vositalar to'plamidir. Paket sizga real tasvirlarni yaratishga imkon beradi, xususan, mukammal yoritish imkoniyatlari - yo'naltiruvchi va tarqoq, diqqatga sazovor joylar va boshqa effektlardan foydalangan holda. To'plam muqarrar ravishda kompyuter tomonidan yaratilgan silliq va qattiq tuzilmalarni jonlantiradigan boy soyalash va sirtni ko'rsatish usullarini qo'llab-quvvatlaydi. Dastlabki "tezkor" ko'rsatish mumkin. PowerAnimator ob'ektlar, chiroqlar va kameralar uchun boy animatsiya vositalarini, zarralar bilan ishlash va animatsiyani avtomatlashtirish uchun ajoyib vositalarni o'z ichiga oladi. To'plamdagi animatsiya asosiy kadrlar, teskari kinematika va harakatni jonli aktyorlardan kompyuter qahramonlariga o'tkazish texnologiyasidan foydalangan holda yaratilgan bo'lib, bu sizga ob'ektlarning juda tabiiy harakatlarini olish 51 imkonini beradi. Bundan tashqari, PowerAnimator to'plami kuchli yuz va mushaklar animatsiyasini, shuningdek, tovush va tasvirning aniq sinxronizatsiyasini qo'llab-quvvatlaydi. PowerAnimator boshqa apparat vositalari bilan mos keladi va dasturiy ta'minot : U juda ko'p sonli fayl formatlarini konvertatsiya qilishni va tashqi qurilmalar bilan qulay aloqani qo'llab-quvvatlaydi. Siz modellar va animatsiya bilan ishlash uchun o'zingizning dasturlaringizni yozishingiz, yuzalarni soya qilish, tekstura yaratish va yorug'lik manbalari bilan ishlash uchun mualliflik texnologiyasini yaratishingiz mumkin. Paket shuningdek, 3D modellar va fon rasmlari kutubxonasiga ega CD-ROMni ham o'z ichiga oladi. Bundan tashqari, paketning "o'chirilgan", oddiyroq va arzonroq versiyasi - Animator dasturi mavjud. 2.3. Chizmachilik darslarida PowerPoint animatsiyalarni yaratish va effektlardan orqali talabalarning faoliyatini faollashtirish. O‘quvchilarning chizmachilik darslarida Power Point dasturi foydalanib grafikaviy tayyorgarligining takomillashuvi so‘nggi yillarda olg‘an surilgan ilg‘or g‘oyalar asosida ta’limni qayta qurishning qanchalik tez va muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga bog‘liqdir. Maktablarimizda hozir yangi dastur yaratildi, darsni yaratish ustida olimlar ish olib bormoqdalar. Endi esa o‘qitish metodini takomillashtirish asosiy masalalaridan biridir. Bu yo‘nalishdagi izlanishlarning zarurligi, birinchidan zamon darsiga, o‘qituvchilarning ilmiy metodik tayyorgorligiga bo‘lgan talablarning ortib borganligidan bo‘lsa, ikkinchidagi so‘nggi yillarda metodikada erishilgan yangiliklarni didaktik nuqtai nazardan o‘qituvchilarning baholay olishiga bo‘lgan talabning ortib borishidir. Hozirgi kunda zamonaviy texnalogiyalar asosida online darslarda PowerPoint dasturi asosida taqdimotlar (slaytlar) orqali chizmachilikning yangi dasturining yaratilishi bilan bir qatorda talabalarning aqliy faoliyatini rivojlantirish yo‘llarini izlash sohasida ham tinimsiz ilmiy va uslubliy ishlar qilinmoqda. O‘qitish metodlarini takomillashtirish va pedagogik jarayonning samaradorligini oshirish, o‘quvchilarning bilish faoliyatini takomillashtirish yo‘llarini aniqlash 52 bilan bog‘liq. Bu vazifani amalga oshirishda Talabalarning o‘quv faoliyatini to‘g‘ri tashkil etish, ularda grafikaviy faoliyatning ratsional usullarini tarkib toptirish muhim rol o‘ynaydi. Bu esa o‘qituvchidan katta pedagogik mahorat talab qiladi. O‘qituvchilarning pedagogik mahoratini ularning yangi ish formalariga jalb qilish orqali, ta’limning eng samarali metodik usullarini aniqlash va ularni amalda sinab ko‘rish orqali oshirish mumkin. Keyingi yillarda o‘qituvchilar o‘quvchilarning tarqatma topshiriqlar bo‘yicha mustaqil ishlarini tashkil qilish, Talabalarning o‘quv faoliyatini aktivlashtirish va ularni ijodiy masalalarni hal qilishga jalb etish sohasida juda boy tajribaga erishdilar. O‘qitish jarayonida o‘quvchilarning chizmachilik darslarida Power Point dasturi asosida ularning ijodiy qolilyatlarini, fazoviy tasavvurlarini, tafakkurini rivojlantirish sohasida qilinadigan ishlarni yanada takomillashtirishda Talabalarning o‘quv ishlarini ratsional tashkil qilish bilan bog‘liqdir. Bu o‘quvchilarni faqat bilimlar sistemasi bilan ta’minlab qolmay , balki ularda fikrlash faoliyatining PowerPoint dasturi asosida turli grafik masalalarni echish bilan bog‘liq bo‘lgan ratsional usullarni shakllantirishi kerak . O'ylaymizki, ko'pchilik PowerPoint dasturini biladi va undan foydalanadi. Ko'p odamlar original yangi ishlanmalar ancha yaxshi bo'ladi, deb ishonaman. Va ular bir narsada to'g'ri. Office 2013/2016 to'plami juda katta pul sarflaydi va odamlar eski versiyalarning imkoniyatlari ichki ehtiyojlar uchun etarli bo'lsa (maktab, ish uchun taqdimot tayyorlash va h. k.), ba'zi dasturlarda ish haqini sarflashda hech qanday nuqta ko'rmaydilar.) Bundan tashqari, yuqorida aytib o'tilganlarning hammasiga dasturning eski versiyalari ochiq kirish joyida topish oson. PowerPoint qayerdan paydo bo'lgan? Kim va nima uchun uni ixtiro qildi ? Bularning barchasi qanday boshlandi ? 1984-yilda Power Point dastur ning birinchi versiyasi AQSH da ishlab chiqish boshlandi. Amerikalik talaba Bob 53 Gaskins yangi texnologiyalar dunyosiga jasorat bilan yo'l ochishi mumkin bo'lgan bunday kompyuterni yaratishni rejalashtirgan. Lekin shunga o'xshash biror narsa yaratish uchun, shubhasiz, aql-idrokli g'oyaga ega bo'lgan iste'dodli ishlab chiquvchi kerak emas! Shunday qilib, 1984 yilda Gaskins Forethought kompaniyasining muvaffaqiyatsizligiga uchradi va ishlab chiquvchi Dennis Ostinni yo‘lladi. Bob va Dennis birgalikda kuchlarni birlashtirdi va birgalikda loyihalarni himoya qilishda ishonchli yordamchi bo'lishga, bosh dizayn boshqaruvchisiga va "poking usuli"ni o'rganish uchun qiziqarli ob'ektga ega bo'lgan dasturni yaratdi. 12 Power Point yaratish fikri Berkli oliygohi talabasi Bob Gaskins (Bob Gaskins)da paydo bo'ladi. 1984-yil (1-rasm) Gaskins Forethought firmasiga qo'shildi va Dennis Ostin (Dennis Austin) ismli dasturchini ishga yollaydi. Bob va Dennis harakatlarini birlashtirishadi va Presenter dasturini yaratishadi. Dennis dasturning original versiyasini Tom Rudkin bilan yaratadi. Keyinchalik Bob dastur nomini PowerPoint deb o'zgartirishga qaror qiladi. 1-rasm. November 1984:   Start  of  development 1987-yil (2-rasm) PowerPoint 1.0 Apple Macintosh tizimi uchun namoyish etiladi. U oq-qora formatda ishlagan. Keyinchalik Macintoshning rangli ko'rinishlari paydo bo'lgan va dasturning ham rangli versiyasi yaratilgan. Powepointning ilk versiyalarida dastur tarkibiga ko'k jildli kitob shaklidagi 12 https://uz.wikipedia.org/wiki/Microsoft_PowerPoint 54 yo'riqnoma kiritilgan, ammo bu biroz qimmatga tushishi munosabati bilan Forethought elektron yo'riqnomaga o'tishga qaror qiladi. 13 1987-yil Forethought va PowerPoint Microsoft tomonidan $ 14 mln.ga sotib olinadi. 1990-yil Microsoft Office paketi to'plamidagi Windows uchun versiyasi namoyish qilindi. 2002-yildan boshlab Office XP PowerPointning paydo bo'lishi bilan u Office paketidan alohida ham tarqatilishi mumkin edi. 2-rasm. 21. January  1987:   The  name  PowerPoint  was  established Keyinchalik 1987 yilda Forethought va uning mahsuloti Microsoft tomonidan 14 million dollar uchun sotib olingan. 1990-yilda (3-rasm) Windows versiyasi chiqarildi. Birinchi versiyani yaratganidan keyin 15 yildan ortiq vaqt o'tgach, zamonaviy PowerPoint 2003 kompyuter jamoasi tomonidan yangi versiyasi chiqadi. (Aslida, u 2002 yilda chiqdi, bu haqda juda kam odam biladi.) 13 https://studref.com/534413/informatika/istoriya_razvitiya_kompyuternoy_grafiki 55 3-rasm. May &  September  1990:   PowerPoint  3.0 Taqdimotdagi o'zgarishlarni taqqoslash va aralashtirish, individual shakllar uchun animatsiya yo'llarini o'rnatish, grafikalar yaratish, ko'rish uchun vazifa paneli, parol bilan taqdimotni himoya qilish va boshqalar. Microsoft PowerPoint dasturi 198 4 -yildan boshlab paydo bo lgan bo lsa ʻ ʻ ham, ammo prezentatsion grafik ishlarida yetakchi o'rin tutadi. Bu dasturning keyingi versiyalarida esa shu dasturga yangi qo'shimcha fikrlar va prezentastiyalarni qo llashning yangi usullari ishlab chiqildi. Microsoft ʻ PowerPointdan foydalanayotgan har bir foydalanuvchi xo s u yangi ish boshlovchi bo lsa, xo ʻ k tajribali bo lishidan qat iy nazar, ushbu dasturga kiritilgan yangi ʻ ʻ usullarni yuqori darajada baholaydi. Microsoft PowerPoint – taqdimotlarni tayyorlash va taqdimotlarni hosil qilish uchun mo ljallangan bo lib, unda yaratilgan taqdimotlarda oddiy ʻ ʻ animastiyalar hosil qilish mumkin. Prezentastiya – ma ruza, biznez reja va ʻ hokazolar bo lishi mumkin. Har bir taqdimot bir necha slayddan tashkil topgan ʻ bo lishi mumkin. Misrosoft PowerPoint – universal, imkoniyatlari keng bo lgan, ʻ ʻ ko rgazmali grafika amaliy dasturlari sirasiga kiradi va matn, rasm, chizma, ʻ grafiklar, animastiya effektlari, ovoz, videorolik va boshqalardan tashkil topgan slaydlarni yaratish imkonini beradi. (4-rasm) 56 4-rasm.  January  2007:   PowerPoint  2007 Ta'limning bugungi vazifasi kun sayin oshib borayotgan axborot-ta'lim muhiti sharoitida bilim oluvchilarga axborotlar oqimidan samarali foydalanishni o'rgatish va ularga mustaqil ishlash imkoniyatini yaratib berishdir. Umumo‘rta ta`lim maktablarida PowerPoint dasturi asosida ta’lim muhitini shakllantirish ta’lim sifatini oshirish bilan birga quyidagi imkoniyatlarni yaratadi : 1. Yagona axborot makonini yaratish - o‘quvchilarni o‘qitish va ijodiy jarayonga yunaltirish, tarbiyalashning sifat jihatidan yangi darajasiga o‘tish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish maqsadida zamonaviy texnalogiyalar orqali maktab ishining turli sohalarini birlashtirishga e'tibor qaratish; 14 2. Maktablarni axborotlashtirish jarayonini boshqarish tizimini yaratish - o‘quvchilarni o‘qitish va tarbiyalashni tashkil etishda sifat jihatidan yangi bosqichga o‘tish; 3. Amalga oshirishimiz o‘quv jarayonini uslubiy ta’minlashni yangi bosqichiga o‘tishga imkon beradigan yondashuvlar tavsifi; 4. O‘qituvchilarning malakasi va kasbiy tayyorgarligini oshirish, maktab o‘qituvchilarining axborot madaniyatini oshirishga qaratilgan bo‘lib, bu o‘quvchilarni o‘qishni tashkil etishning sifat jihatidan yangi bosqichiga o‘tish va o‘quv jarayonini metodik ta’minlashga yordam beradi; Shu vaqtgacha an’anaviy ta’limda o‘quvchilarni faqat tayyor bilimlarni egallashga o‘rgatib kelingan edi. Bunday usul o‘quvchilarda mustakil fikrlash, ijodiy jarayonga yunaltirish, ijodiy izlanish, tashabbuskorlikni so‘ndirar edi. 14 https://uz.wikipedia.org/wiki/Microsoft_PowerPoint 57 PowerPoint dasturida o'quv animatsion taqdimotlarini tayyorlash xususiyatlari . MS Power Point 2010da obyektlarga o'rnatiladigan animatsiyalar avvalgilariga nisbatan birmuncha yangilangan va to'ldirilgan. Slaydlardagi animatsiyali harakatlar jonli kabi amalga oshiriladi. O'quv animatsion (multimedia) taqdimotlarini tayyorlashda, bir tomondan, o'quv kurslarini yaratishning umumiy didaktik tamoyillarini, ekrandan va bosma asosda ma'lumotni qabul qilishning psixologik xususiyatlaridan kelib chiqadigan talablarni hisobga olish kerak (chunki har qanday matnni printer yordamida qog‘ozga chop etish mumkin), ergonomik talablar, ikkinchisi esa telekommunikatsiya tarmog‘ining dasturiy vositalari va zamonaviy axborot texnologiyalari taqdim etayotgan imkoniyatlardan maksimal darajada foydalanishdan iborat. Tabiiyki, didaktik va kognitiv maqsad va vazifalardan boshlash kerak, chunki axborot texnologiyalari vositalari didaktik vazifalarni amalga oshirish vositasidir. Boshqacha qilib aytganda, multimediali taqdimotlarning samaradorligi foydalanilayotgan materiallar (o‘quv kurslari) sifatiga va bu jarayonda ishtirok etayotgan o‘qituvchilarning mahoratiga bog‘liq. Shuning uchun multimedia taqdimotlarini pedagogik, mazmunli tashkil etish (taqdimotni loyihalash bosqichida ham, undan foydalanish jarayonida ham) ustuvor vazifa hisoblanadi. Animatsion taqdimotlaridan foydalangan holda zamonaviy darsni qurish kerak bo'lgan kontseptual pedagogik qoidalarning ahamiyati shundan kelib chiqadi. Animatsiya taqdimotlarini yaratishga  qo'yiladigan  talablar Animatsiya taqdimotlarini yaratishda quyidagi talablarni hisobga olish kerak:  Motivatsiya. Motivatsiya o'rganishning zaruriy komponenti bo'lib, u butun dars jarayonida saqlanishi kerak. Talabalar oldiga qo'yilgan aniq belgilangan maqsad katta ahamiyatga ega. Agar qo'yilgan topshiriqlar darajasi talabaning tayyorgarlik darajasiga mos kelmasa, motivatsiya tezda pasayadi. 58  Ta'lim maqsadini belgilash. Talaba kompyuterda ishlashning boshidanoq undan nima talab qilinishini bilishi kerak. O'quv maqsadlari dars jarayonida aniq va aniq shakllantirilishi kerak.  O'quv materialini idrok etish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish. O'quv materialini idrok etish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish uchun darslik to'plamiga kiritilgan yoki o'qituvchining o'zi tomonidan tayyorlangan yordamchi materiallar (talaba uchun qo'llanmalar) foydali bo'lishi mumkin.  O'quv materialini taqdim etish. Materialni taqdim etish strategiyasi hal qilinayotgan o'quv vazifalariga qarab belgilanadi. muhim muammo displey ekraniga etkazib beriladigan ramkalarning dizayni. O'qishning ma'lum tamoyillaridan foydalanish kerak.  Baho. Kompyuter bilan ishlash jarayonida talabalar o'quv materialini qanday engishlarini bilishlari kerak. Eng muhimi, "talaba - o'qituvchi - talaba" aloqalarini tashkil etishdir. Ushbu maqsadlar uchun maktab o'quvchilarining ishini loyihalarda yoki "hamkorlikda o'rganish", muhokamalarda tashkil etish tavsiya etiladi. Stsenariy diagrammasini yaratishda va animatsiya taqdimotiga matn qo'shimchasini tuzishda quyidagi tamoyillarga amal qilish kerak:  Taqdimot ixcham, tushunarli va kompozitsion jihatdan izchil bo'lishi kerak. Ssenariy bilan taqdimotning davomiyligi 20-30 daqiqadan oshmasligi kerak. Namoyish qilish uchun siz taxminan 20-25 slaydni tayyorlashingiz kerak (bitta slaydni ko'rsatish taxminan 1 daqiqani oladi, shuningdek, tomoshabinlarning savollariga javob berish uchun vaqt kerak).  Materialni taqdim etishda siz bir nechta asosiy fikrlarni ajratib ko'rsatishingiz kerak va namoyish paytida masalani turli tomonlardan ajratib ko'rsatish uchun vaqti-vaqti bilan ularga qayting. Bu ma'lumotni tinglovchilaringiz tomonidan to'g'ri qabul qilinishini ta'minlaydi. Fikringizni o'rganishni istasangiz, uni takrorlashdan qo'rqmang. 59 Samarali taqdimot  yaratish  bo'yicha  ko'rsatmalar Taqdimotni qanday yaratish kerak O'zingizning taqdimotingiz ustida ishlayotganingizda quyidagi reja sizga yordam beradi. Taqdimot ustida ishlashni boshlashdan oldin, siz nima haqida gaplashmoqchi ekanligingizni to'liq tushunishingiz kerak. Taqdimotda ortiqcha narsa bo'lmasligi kerak. Har bir slayd kerakli hikoyaviy havolani ko'rsatishi va taqdimotning umumiy g'oyasiga qarab ishlashi kerak. Muvaffaqiyatsiz slaydlarni boshqalar bilan birlashtirish, ko'chirish yoki butunlay o'chirish kerak. Belgilar uslubi va fon rangini tanlashda tayyor shablonlardan foydalaning. Ijodkorlik bilan shug'ullanishdan qo'rqmang. Grafiklarni joylashtirish va maxsus effektlarni yaratish bilan tajriba o'tkazing. Slaydlaringizni keraksiz tafsilotlar bilan ortiqcha yuklamang. Ba'zan bitta murakkab slayd o'rniga bir nechta oddiylarini taqdim etish yaxshiroqdir. Bitta slaydga juda ko'p ma'lumot to'plashga urinmang. Qo'shimcha effektlar o'z-o'zidan maqsad bo'lib qolmasligi kerak. Ular minimal darajada saqlanishi va faqat tomoshabin e'tiborini namoyishning asosiy nuqtalariga jalb qilish uchun ishlatilishi kerak. Ovoz va vizual effektlar hech qanday holatda oldinga chiqmasligi va foydali ma'lumotlarni yashirmasligi kerak. Animatsiyjn taqdimoti quyidagi fazilatlarga ega bo'lishi kerak:  Taqdimot bo'ylab osongina harakatlanish imkonini beruvchi qulay navigatsiya tizimi  Zamonaviy kompyuterlar va Internetning multimedia imkoniyatlaridan foydalanish (grafik qo'shimchalar, animatsiya, kerak bo'lganda ovoz va boshqalar).  Darsni kichik mantiqiy yopiq bloklarga bo'lish (slaydlar).  Taqdimotingizdagi har bir slaydning sarlavhasi bo'lishi kerak.  Adabiy manbalar, elektron kutubxonalar va Internetdagi axborot manbalariga havolalar. 60 Multimedia taqdimotlarini yaratishda sizga quyidagilar kerak:  darsni kichik semantik qismlarga - modullarga bo'lish. Har bir slaydning sarlavhasi bo'lishi kerak;  Har bir modul uchun tegishli ifoda shaklini tanlash va tinglovchilarga bo'lim sarlavhasi, matnlar, rasmlar, jadvallar, grafiklar, ovoz va video ketma-ketliklari va boshqalar. (tarkibiga ko'ra);  bo'limni o'rganishda talabalarning kognitiv faolligini modellashtirish va uni tuzishda natijalardan foydalanish (slaydlar orasidagi asosiy o'tish ketma-ketligi aniqlanadi);  bilim va ko'nikmalarni mustahkamlash va fikr-mulohazalarni ta'minlash usullarini loyihalash (topshiriqlarni tanlash, nazorat savollari, modellashtirish uchun topshiriqlar, javoblarni tahlil qilish usullarini ishlab chiqish, tipik noto'g'ri javoblarning nusxalari, maslahatlar (yordam) tuzish);  ergonomika talablari asosida matnlar tuzish, chizmalar, jadvallar, diagrammalar, chizmalar, video ketma-ketliklarni ishlab chiqish;  darsning har bir bo'limi modullarining ergonomik nuqtai nazardan joylashishi. Har bir modul maksimal darajada quyidagilarni o'z ichiga oladi: Dunyodagi ko‘pgina mamlakatlarning taraqqiyot darajasi ta’limning qanchalik rivojlanganligi, yangi innovatsion t е xnologiyalarni ta’lim olish jarayonida qo‘llanilishi bilan o‘lchanadi. Shuningd е k, rivojlangan mamlakatlarda fuqarolik jamiyati va huquqiy davlat barpo etishning muhim shartlaridan biri ham ularning zamonaviy ta’lim tizimini qanchalik rivojlantira olganligiga bog‘liqdir. K о mpyut е r gr а fik а sining riv о jl а nishi bil а n o’quvchi-talabal а r o’rt а sid а qo’ld а yuq о ri sif а tli chizm а b а j а rishg а qiziqish birmunch а k а m а yib b о shl а g а nligini kuz а tishimiz mumkin. O’quvchilar k о mpyut е rda ishlash malakalarini va pr ое ksi о n chizmachilik as о slarini puxta o’zlashtirgan bo’lsalargina Power Point dasturlari asosida chizmalar bajarishni t е z egallashlari mumkin. Shu munosabat bilan chizmachilik darslarida o‘quvchilarni bilish faoliyatini Power Point dasturlari 61 orqali faollashtirish muammosi alohida ahamiyat kasb etadi. Sharq mutafakkirlarini bilish jarayoni qanday bosqichlardan tashkil topgan, bilish va amaliy faoliyat o’rtasida qanday munosabatlar mavjudligi qiziqtirib kelgan. Abu Rayhon Beruniy “Geodeziya” asarida 69 ta chizmaning illyustratsiya tarzida berilishi chizmalar mohiyatining juda qadimdan tan olinganligini bildiradi. Abu Rayhon Beruniyning matematikaga tegishli “Trigonometrik funksiyalarni soddalashtirish”, “Yulduzlarni tekislikda tasvirlash”, “Sferik yoyni aniqlash haqida”, “Sfera nuqtalarini tekislikda tasvirlash”, “Evklid ishlariga izohlar” kabi asarlari ham grafika bilan bevosita bog‘liqdir. Abu Rayxon Beruniyning bunday qarashlari hozirgi zamon muhandislik grafikasida qo‘llanadigan asosiy 6 ta ko‘rinishlarga mos keladi. Muhammad Muso al-Xorazmiy, bilish faoliyati nazariyasiga ulkan hissa qo’shgan olim bo’lib, u bilishning tajriba-kuzatuv va Tadqiqot metodiga asos solgan. Muhammad Muso al-Xorazmiy tomonidan quyidagi umumdidaktik tamoyillar, metodlar va shakllar asoslab berilgan. Bular mustaqillik, ijodiy faollik, kuzatilgan faktlarni va hodisalarni tasvirlash va uni muntazam bayon qilish, tajribakuzatuv, Tadqiqot metodi, induktsiya va deduktsiya aspektida yakkalik va umumiylik birligi tamoyili, o'qitishning savol-javob shakli hisoblandi. Bilish jarayoniga olim Abu Nasr al-Forobiy alohida ahamiyat bergan. U o’zining “Aql ma’nolari to’g’risida”, “Baxt-saodatga erishuv to’g’risida” asarlarida insonlarning bilimga bo’lgan intilishlarini har tomonlama keng yoritishga harakat qilgan. Bu o’rinda Abu Ali ibn Sinoning aql taraqqiyoti bosqichlari haqidagi fikrlari qiziqish uyg’otadi. Unda uchta bosqich belgilanadi. Birinchi bosqich – aqliy idrok bo’lib, unda aqliy kategoriyalar tushuniladi. Ikkinchi bosqich – ikki tomonlama idrokdir. Uchinchi bosqich – fikran idrok qilinadigan bilimlar o'zlashtirib olinganda namoyon bo'ladi. O’rta asrlar qomusiy olimlarining qarashlari tahlilidan shunday xulosa qilish mumkinki, ularning ilmiy dunyoqarashi mavjud tashqi olam va uning kishilar ongida aks etishini tan olishlari tufayli yuzaga kelgan. Ular bilishning manbaini real voqelik deb hisoblaganlar. Yaqin va o'rta sharq qomusiy olimlarining pedagogik qarashlari tahlili bu qarashlarning 62 yaxlitligini, ularning ilmiy bilish, insonga bo’lgan munosabat va uning amaliy faoliyati shakllanishi va rivojlanish usullari bilan bog’liqligini ko’rsatadi. Talabala rning chizmachilik darslarida bilish faoliyatini faollashtirish uchun turli grafik ishlar bajarish, Power Point dasturidan foydalanish orqali ta’sir ko’rsatish mumkin. Bir tomondan, chizmachilik darslarida Power Point dasturlaridan foydalanish o‘quvchilarning tasviriy tafakkurining rivojlanishiga, ikkinchi tomondan esa ijodiy qobiliyatini va mantiqiy tafakkurning rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko’rsatadi. O‘qitish jarayonida talabala rning chizmachilik darslarida Power Point dasturi asosida ijodiy qobilyatlarini, fazoviy tasavvurini, tafakkurini rivojlantirish sohasida bajariladigan ishlarni yanada takomillashtirishda talabala rning o‘quv ishlarini ratsional tashkil qilish muhim ahamiyatga egadir. Bu o‘quvchilarni faqat bilimlar sistemasi bilan ta’minlabgina qolmay, balki ularda fikrlash orqali Power Point dasturi asosida turli grafik chizmalarni chizish grafik topshiriqlarni amaliy bajarish qobiliyatlarini ham rivojlantiradi. O'quv jarayonida yuqori texnologiyalardan foydalanish ortib borayotganligi sababli, chizmachilik, muhandislik grafikasi va tegishli fanlar kabi turli mavzularni taqdim etish uchun multimedia yordamini yaratish vazifasi rivojlanishning yangi vektorini oldi. Rasmiy idrok etish uchun qiyin bo'lgan ba'zi mavzular, masalan, "O'lchovli zanjirlarni o'rnatish va asoslarni tanlash" o'lchovli zanjirlarni qurish tamoyillarini tushunishni osonlashtirish uchun tegishli animatsiya yordamiga muhtoj. Yaqin o'tmishda har xil chizmalar yoki diagrammalar mavjud bo'lgan bosma nashrlar o'quv materialini vizual taqdim etishning eng yuqori cho'qqisi bo'lib tuyuldi. Hozirgi vaqtda ular bosma ommaviy axborot vositalaridan tobora uzoqlasha boshladilar va tanlov elektron ommaviy axborot vositalari foydasiga amalga oshirilmoqda. Shuningdek, ta’limning o‘zi ham bosqichma-bosqich masofaviy elektron ta’lim shakllariga ega bo‘lmoqda. Keling, grafik ma'lumotlarning taqdimotini bizning davrimiz nuqtai nazaridan ko'rib chiqaylik. Endi har xil turdagi tasvirlar kompyuter maydoniga 63 o'tmoqda. Shuningdek, boshqa turdagi ma'lumotlar, masalan, audio, video. Apparat va dasturiy ta'minotni ishlab chiqishning hozirgi bosqichida har xil turdagi ma'lumotlarni birlashtirish uchun ajoyib imkoniyat mavjud. Tayyorlangan namunalar misolida aytaylik, konstruksiyalarning to‘g‘riligini, talaffuzning to‘g‘riligini ko‘rsatish uchun o‘quv jarayonida ma’lumotlarning bunday birikmasidan foydalanish ayniqsa muhimdir. Masalan, animatsiya turli qismlarning bir butunga bog‘lanishini tushunishga yoki qandaydir murakkab mahsulot ishlab chiqarishda mexanik operatsiyalar ketma-ketligini ko‘rsatishga yordam beradi. Talabalar elektron vositalardan foydalanishlari, o'rganishga yordam beradigan qog'oz sahifalarni yuklab olishlari va chop etishlari mumkin. Auditoriya kurslari interaktivlik uchun ochiq. Multimedia ushbu kurslarni tushunishni osonlashtirish orqali ularning imkoniyatlarini kengaytiradi. Misol uchun, ular jarayonlarni turli burchaklardan ko'rsatish, ularni harakatda ko'rsatish orqali aniqlik qo'shadi. Qo'shimcha ma'lumot kanallari va resurslaridan foydalangan holda taqdimotga chuqurlik kiritishingiz mumkin. Videodan foydalanib, bir vaqtning o'zida aytib berish va ko'rsatishda mazmunli kontent qo'shishingiz mumkin. Biroq, agar siz ushbu xususiyatlardan beparvo foydalansangiz, teskari ta'sirga erishishingiz mumkin. Metodika va pedagogik psixologiyada o ‘ quv imkoniyatlarining eng asosiy usullarini tanlashga katta ahamiyat berilmoqda , o ‘ quvchilar bu usullar yordamida keng tarqalgan topshiriqlarni yechish , chizmani tahlil qilish va o ‘ qish kabi usullardan foydalanmoqdalar . O ‘ quvchilarning aqliy faoliyatini aktivlashtirishga grafik ishlar va PowerPoint dasturidan foydalanish orqali ikki tomondan ta ’ sir qiladi . Bir tomondan , Chizmachilik darslarida PowerPoint dasturidan foydalanish Talabalarning tasviriy tafakkurining rivojlanishiga , ikkinchi esa tomondan ijodiy jarayonlarga hamda mantiqiy tafakkurning rivojlanishiga bog ‘ liqdir . Chizmachilikni o ‘ qitish jarayonida o ‘ quvchilarning tasviriy tafakkurining va fazoviy tasavvurlarining rivojlanishiga ahamiyat berilmoqda . Mantiqiy tafakkurni rivojlantirish , tasavvurlarning turli xil 64 ko ‘ rinishlarini , har xil buyumlarni , buyumlar bilan tasvirlarni va hokazolarni , ularning muhim bo ‘ lmagan belgilarini ajratish va qarama - qarshi asosda taqqoslash usullari , yangi materialni bayon qilishda induksiya bilan birlashtirish masalalari ustida ishlashga to ‘ g ‘ ri keladi . Dissertatsiya ning birinchi boblarida o'quv jarayonida multimediyadan foydalanish tarixiga qisqacha to'xtalib o'tiladi, shuningdek, buning uchun eng ko'p ishlatiladigan dasturiy mahsulotlarning qiyosiy tahlili amalga oshiriladi. Chizmachilik fanini o‘qitishning asosiy maqsadi texnik chizmalarni bajarish, uni o’qish va o’z fikrini grafik tasvirlar vositasida ifoda etishga o’rgatishdan iboratdir. Chizmachilik darslarida AKTdan foydalanib o’quvchilarni fazoviy tasavvurini rivojlantirish va ijodiy jarayonga yo’naltirish yo’llari quyidagi mazmunda bo‘ladi. Chizmachilik darslarida  PowerPoint   dasturda   animatsion   effektlarning o‘qitishdagi  afzalliklari . To'g'ri yaratilgan va ishlab chiqilgan multimedia ilovalari, tabiiyki, har qanday matnli ma'lumotlardan ko'ra yaxshiroq, o'quvchilarga bilim olishga, o'rgatilgan bilim modelini yaratishga yordam beradi. animatsionning quyidagi potentsial afzalliklarini aniqlash kerak: Talabalarning interaktivligi · Matnli ma'lumotlar bilan solishtirganda tezlashtirilgan o'rganish Bilimlarni yaxshiroq yodlash va qo'llash · Amaliyot qilish imkoniyati Axborot-yordamning mavjudligi Animatsionning boshqa potentsial afzalliklari ham bor. Talabaga video va audioni idrok etishi uchun multimediani taqdim etish qobiliyati multimedianing ushbu ikki turdagi ma'lumotlarga nisbatan yaxshi ustunligini beradi. Bundan tashqari, audio va videoni idrok etish inson uchun juda farqli bo'lganligi sababli, ularning multimediada kombinatsiyasi ancha muvaffaqiyatli bo'ladi, chunki u eshitish va vizual idrok etishdan foydalanadi. 65 PowerPoint 2010 - Chiroyli taqdimotlar yaratish Taqdimotlarini yaratishda animatsion effektlardan foydalani b kompyuter ekranidan axborotni qabul qilishning o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olish kerak. Butun dars davomida axborotni taqdim etishning yagona uslubini saqlab qolish va o'quv materialini taqdim etishning tuzilishi va shaklini birlashtirishga intilish kerak (foydalanuvchi interfeysini birlashtirish, grafik elementlardan foydalanish, dars shablonlarini yaratish). Dasturning asosiy xususiyati shundaki, standart animatsion ta'sir vositalaridan foydalanish barcha fayllarga bir vaqtning o'zida mumkin. Dasturda shuningdek, tayyor rang naqshlari mavjud. Ularning xilma-xilligi bor rang sxemalariularni har qanday tematik slaydlarga qo'llashga imkon beradi. Rangli naqshlar taqdimotning ishlashini, vaqtni tejashga va uni aniq stilistik yo'naltirishga imkon beradi. Taqdimotda rangdan foydalanish tavsiya etiladi, matnning alohida qismlarini rang bilan ajratib ko'rsatish eng samarali hisoblanadi alohida hujayralar jadval yoki butun jadval rangli (hujayra foni yoki jadval foni). Butun taqdimot bitta rang palitrasida, odatda bitta shablonga asoslangan holda amalga oshiriladi. Taqdimotingizni kompyuter ekranida o'qilishi uchun sinab ko'rish muhimdir. Taqdimot matnlari katta bo'lmasligi kerak. Materialni taqdim etishda ixcham, informatsion uslubdan foydalanish tavsiya etiladi. Animatsion effektlardan taqdimotini yaratishda siz muammoni hal qilishingiz kerak :qanday qilib, mahsulotning maksimal ma'lumot bilan to'yinganligi bilan, talaba uchun o'quv materialini tashkil etishning maksimal soddaligi va shaffofligini ta'minlash. Shunday qilib, animatsiya yaratish usullari mavjudligi to'g'risida maqola ma'lumotlarida ko'rib chiqilishi kerakki, zamonaviy dasturiy ta'minotni rivojlantirish bilan, ushbu masala yondashuvi eng oqilona bo'ldi. Animatsiya jarayoni bo'yicha ishlarni yangilash uchun ishlab chiqilgan ko'plab dasturlar ijodkorlik va ish uchun katta makon beradi. Va qanday animatsiyalar mavjudligini 66 tushunish eng mos dasturni tanlashda yordam beradi. Taqdimot namoyishida, nafaqat freymlar yoki o'lchamdagi har qanday elementni tanlash kerak bo'lishi mumkin. PowerPoint o'z muharririga ega, bu esa turli komponentlarga qo'shimcha animatsiyalarni kiritishga imkon beradi. Ushbu harakat nafaqat taqdimotni qiziqarli nuqtai nazar va o'ziga xoslikni keltirib chiqaradi, balki uning funktsiyasini oshiradi. Shu zahotiyoq, siz ishlashingiz kerak bo'lgan ta'sirlarning barcha effektlarini hisobga olish kerak. Ular foydalanishning mazmuni va operatsiyaning mohiyati bilan bo'lingan. Ularning barchasi 4 ta asosiy toifaga bo'lingan. Kirish Bir nechta elementning ko'rinishini yo'qotadigan bir guruh harakatlar. Har bir yangi slaydning boshlanishini yaxshilashga xizmat qiladigan taqdimotlarda taqdimotlarda taqdimotlarda eng keng tarqalgan animatsiya turlari. Yashil rang. Chiqindi Siz taxmin qilganingizdek, ushbu harakatlar guruhi, aksincha, ekrandan elementni yo'q qilish uchun xizmat qiladi. Ko'pincha, bir xil tarkibiy qismlarni kiritishning animatsiyasi bilan birgalikda va doimiy ravishda, ular slaydni keyingi tomonga burishdan oldin olib tashlanadi. Qizil rangda belgilangan. 67 Tanlash Animatsiya, bu tanlangan elementni o'ziga jalb qiladi, bu esa unga e'tiborni jalb qiladi. Ko'pincha u slaydning muhim jihatlari uchun qo'llaniladi, unga e'tiborni jalb qiladi yoki boshqa narsalardan chalg'itadi. Sariq rangda ko'rsatilgan. Harakatning usullari Slayd elementlarining joylashuvini kosmosdagi joylashuvini o'zgartirishga xizmat qiladigan qo'shimcha harakatlar. Qoida sifatida, bu usul Animatsiya juda kamdan-kam hollarda qo'shimcha vizualizatsiya, ayniqsa boshqa ta'sirlar bilan birgalikda muhim fikrlar juda kam ishlatiladi. 68 Maxsus effektlar dasturda eng ko'zga ko'rinadigan va unutilmas tarzda taqdim etilganlar uchun Slayd namoyishi paytida o'tish turini o'zgartirishga imkon beradigan aniq ta'sirlar to'plami mavjud. Shu sababli, slaydning o'zgarishi orasidagi pauza maxsus effektlar bilan to'ldirilgan pauza sezilmaydi. Effekt sozlamalari Ko'p holatlarda, ozgina animatsiya qo'shing, uni sozlashingiz kerak. Buning uchun ushbu bo'limda sarlavhada joylashgan barcha elementlarga xizmat qiling. Ushbu muammoni hal qilish usullaridan biri o'quv materialini taqdim etish usullarini va navigatsiya ob'ektlari to'plamini cheklashdir. Bunday holda, talaba ushbu taqdimot interfeysining xususiyatlarini tezda o'zlashtirsa, kelajakda undan 69 chalg'itmaydi, butun diqqatini o'quv ma'lumotlarining mazmuniga qaratadi. Animatsion effektlardan taqdimotini yaratishda o'qituvchi bir qator qiyinchiliklarga duch keladi:  ta'lim ma'lumotlari navigatsiya vositalari bilan vizual tarzda birlashtirilgan oddiy va intuitiv interfeysni yaratish zarurati;  qo'yilgan pedagogik maqsadlarga mos keladigan o'quv materialini taqdim etishning tarkibiy tashkil etilishi va shaklini aniqlash. Taklif etilayotgan yondashuvning asosiy maqsadi - kontentni tashkil etish jarayonini o'rganish va uni tomoshabinlar uchun eng qulay shaklda taqdim etishga qaratilgan. Muhim nuqta - taqdimotning umumiy uslubini tanlash. Taqdimot Auditoriyai, tinglovchilar toifasi aniqlanganda, uslubni tanlash osonroq bo'ladi. To'g'ri uslubni tanlash multimediya taqdimotining muayyan tarkibiy qismlaridan foydalanishning eng yaxshi, tasdiqlangan usullarini o'z ichiga olgan ergonomika tamoyillarini bilishni talab qiladi. Ushbu bosqichni hisobga olgan holda, siz bir nechta taqdimotlarni batafsil tahlil qilishingiz, ularning kamchiliklarini aniqlashingiz va ularni bartaraf etish yo'llarini taklif qilishingiz mumkin. Siz maksimal ma'lumotni minimal so'zlarga sig'dira olishingiz, o'quvchilar e'tiborini jalb qilishingiz va ushlab turishingiz kerak. Boshqa ommaviy axborot vositalaridan ma'lumotni shunchaki nusxalash va uni taqdimotga joylashtirish endi etarli emas. "Jest" topilgandan so'ng, siz taqdimotning tuzilishini ishlab chiqishni boshlashingiz, navigatsiya sxemasini qurishingiz, dars g'oyalari va darajasiga ko'proq mos keladigan vositalarni tanlashingiz mumkin. O'quv-uslubiy majmuaning didaktik funktsiyalarini ta'minlash uchun multimedia taqdimotiga quyidagi talablar qo'yiladi: 1. Semantik urg'ularni ajratib ko'rsatish uchun matn qismlari audio yoki video ma'lumotlar bilan birga bo'lishi mumkin. Geterogen yoki gipermatnli 70 ma'lumotlarni taqdim etish uchun ko'p oynali interfeysdan foydalanish tavsiya etiladi. 2. Animatsiya taqdimotida qo'shimcha materiallar, shuningdek, materiallar bo'lishi mumkin chuqur o'rganish mavzular. 3. Animatsiya taqdimotining eng muhim elementlari maslahatlar yoki tushuntirishlarga ega bo'lishi kerak. Taqdimotning ma'lumotnoma materialida asosiy ta'riflar mavjud, aksariyati muhim sanalar informatika fanining rivojlanish tarixi, ob'ektlarning ayrim xususiyatlarini taqqoslash uchun jadvallar va boshqalar. 4. O'quv materialining har bir tarkibiy bo'linmasini o'rganib chiqqandan so'ng, taqdimot o'rganilgan materialni yanada ixcham shaklda taqdim etgan holda umumlashtirish uchun materialni o'z ichiga oladi. 5. Animatsiya taqdimoti rivojlanish uchun ochiq bo'lishi kerak. 6. Animatsiyali taqdimot matni nusxa ko'chirish va chop etish imkoniyatiga ega bo'lishi kerak. Animatsiya li taqdimotlar tayyorlashda o‘qituvchi internet tarmog‘idan, zamonaviy multimediali ensiklopediyalardan, elektron darsliklardan foydalanishi kerak. Vaqt o'tishi bilan eng yaxshi multimedia taqdimotlari dars tayyorlash jarayonida asos sifatida foydalanish uchun Internetda paydo bo'ladi. Taqdimotni yaratishda mavzu va "tashqi" axborot oqimlari o'rtasida iloji boricha ko'proq aloqa nuqtalarini topishingiz kerak. Bu sizga taqdimotingizni yanada qiziqarli, dolzarb va hayajonli qilish imkonini beradi. Taqdimotda qo‘llaniladigan multimedia vositalari o‘quvchilar bilan yanada samarali muloqot qilishga yordam beradi. Uni amalga oshirishning barcha jihatlarini oldindan rejalashtiring. Moslashuvchanlik muvaffaqiyatli taqdimotning asoslaridan biridir. Talabalarning reaktsiyalariga javoban taqdimot davom etayotganda o'zgartirishlar kiritishga tayyor bo'ling. Taqdimot o'qituvchi va talaba uchun ikki xil bo'lishi mumkin. Elektron taqdimot doimiy ravishda yangi materiallar bilan yangilanadi va 71 takomillashtiriladi. Talaba uchun uning taqdimoti shaxsiy ishi bilan to'ldiriladi. Zamonaviy dasturiy ta'minot va texnik vositalar taqdimot mazmunini o'zgartirish va katta hajmdagi ma'lumotlarni saqlashni osonlashtiradi. PowerPoint animatsiyasi bilan ishlashni boshlash . PowerPoint- da animatsiyalar matnli qutilarga, o'q nuqtalari va tasvirlarga qo'llanilishi mumkin, shuning uchun ular slaydlar namoyishida slaydda harakat qilishadi. PowerPoint versiyalarida animatsiya tayyorligi slayddagi barcha tarkibga ta'sir qiladi. Kirish va chiqish effektlari sizning slaydlaringizga harakatlarni qo'shishning tezkor usulidir. Bundan tashqari, animatsiya uchun matn yoki ob'ektga harakatlanish yo'lini qo'llashingiz mumkin. PowerPoint ning barcha versiyalari qanday elementlarning harakatlanishiga va qanday qilib harakatlanishiga qaror berish uchun maxsus animatsiya xususiyatlariga ega. PowerPoint 2010-da taqdim etilgan Animatsiya Rassomi boshqa Microsoft Office dasturlarida Format Painter (Painter Format) opsiyasi kabi ishlaydigan ajoyib animatsiya vositasi. Ushbu animatsiya effektini bitta obyektdan boshqasiga bir marta bosish bilan nusxa ko'chirishingiz yoki bir xil animatsiya formatida bir nechta moslamalarni bo'yash uchun ikki marta bosishingiz mumkin. PowerPoint 2016 Morph o'tish turini qo'shdi. Xususiyat umumiy maqsadga ega bo'lgan ikkita slaydni talab qiladi. Morph faollashtirilganda, slaydlar avtomatik ravishda slaydlardagi moslamalarni jonlantirish, ko'chirish va ta'kidlashadi. PowerPoint dasturida turli xil animatsiya turlari asosan, animatsiya turlarini quyidagi guruhlarga guruhlash mumkin:  O'tishlar  Animatsiyalar O'tishlar - bu slaydlar orasidagi animatsiya. Siz o'tishning barcha effektlarini ko'rish uchun O'tish panelini ko'rishingiz mumkin. Ular ikkita slayd o'rtasida sezilarli o'tishni yaratish uchun juda mos keladi, ularni keyinroq ushbu qo'llanmadagi ba'zi misollarda ko'rasiz. 72 Tanlash uchun  effektlar  bilan  PowerPoint-dagi  o'tish  paneli. Animatsiya - bu slaydingizdagi animatsiya. Ushbu parametrlarni Animatsiyalar panelida ko'rishingiz mumkin. Ular ko'pincha slayd-shouda effektlar sifatida ishlatiladi. Misol uchun, animatsiya slaydingizdagi muayyan elementni ajratib ko'rsatish uchun ishlatilishi mumkin. Slayddagi elementni ajratib ko'rsatish orqali kerakli animatsiya turini tanlashingiz mumkin bo'lgan animatsiya paneli. Animatsiyalar to'rt turga bo'lingan bo'lib, ular obyektning slaydga kirib kelishi - Vxod, slaydda ajralib ko'rinishi - Videlenie, slayddan chiqib ketishi - Vixod hamda slayd bo'ylab biror yo'nalish bo'yicha harakat qilishi - Puti peremesheniya kabilardir. Bitta obyektga bir nechta animatsiya o'rnatish mumkin. Buning natijasida taqdimot tinglovchiga yanada tushunarli bo'lishiga erishiladi. Animatsiyaning boshlanishi, harakat chegaralari va qo'shimcha parametrlari, shuningdek ularni bajarilish tartibini almashtirish kabi amallarni ham bajarish mumkin. MS Power Point 2010 Animatsiya po obraztsu funksiyasiga ega bo'lib, uning vazifasi biror obyektga o'rnatilgan animatsiya nusxasini boshqa obyektga ham qo'llashdan iborat. Ya’ni boshqa obyektga shu animatsiyani boshqatdan o'rnatib o'tirmasdan uning nusxasini qo'llash mumkin. Animatsiya tomoshabinlarni xotirjam saqlashga va taqdimotga qo'shilishga imkon beruvchi taqdimotga qiziqish hissi qo'shmoqda. Tomoshabinlarning diqqatini jalb etadigan kirish va chiqish animatsiyalarining va ekrandagi effektlarning kombinatsiyasidan foydalaning. Biroq, diqqat bilan animatsiyadan 73 foydalaning. Bir nechta animatsiya taqdimotingizni jonlantiradi, lekin juda ko'p foydalanadi va siz havaskor ko'rinishdagi mishmash bilan yakunlanadi. Ushbu xatolik, bir slaydda juda ko'p turli xil yozuv kora ishlatish chalinish xatolariga o'xshaydi. Ba'zi odamlar taqdimotning nusxalarini olishni afzal ko'rishadi. Turli taqdimot dasturlari animatsiyalar va o'tishlarni turli usullardan foydalanganligi sababli, taqdimotning bosmadan PDF- versiyasini sinab ko'ring, animatsiya uchun bir slaydni keraksiz ravishda qo'shib olmaysiz. I I – BOB bo‘yicha xulosalar Олий таълимда ўқитишнинг сифатини ошириш сўзсиз янги ўқитиш усулларидан қандай фойдаланишга боғлиқ бўлмоқда . Янги ўқитиш усуллари талабаларнинг эътиборини таълим жараёнига жалб эта билиш мухим саналади. Бунда албатта талаба доимий равишда изланиш ва харакатда бўлиши лозим, яъни берилган маълумотларни очиши, қайта ишлаши ва олган билимларни аниқ масалалар ечишда қўллаши лозим. Ахборот технологияларнинг қўлланилиши ўқитишнинг барча шаклларида (маъруза, амалиёт, лаборатория ва мустақил таълим) тезлик билан ўз самарасини беради. Компьютер ва дастурий махсулотларнинг беқиёс даражада ривожланиши ахборот технологияни таълимда қўллашга кенг имкониятлар очиб бермоқда. Ўқув материалларини мультимедиа тизимлари кўринишида тайёрлаш ва уларни компьютер тармоқлари ва узатиш воситалари орқали кўпчиликка тақдим этиш мумкин. Компьютер технологияларининг таълим тизимига кенг жорий этилиши барча турдаги ўқитиш шаклларининг ўқув материалларини қайтадан кўриб чиқишни талаб этади. Хар бир ўқитиш шаклига мос равишда мультимедиали электрон ўқув материалари тайёрлаш керак бўлади. Xulosa qilib aytganda, ta’lim muassasalarining zamonaviy jarayonida axborot tehnologiyalaridan, jumladan, multimedia vositalaridan foydalanish quyidagi muhim muammolarni yechishda yordam beradi: Ta’lim jarayonini faollashtirish; o’quv faoliyatining samaradorligini oshirish; talabalarning mustaqil 74 ravishda ishlash madaniyatini rivojlantirish; egallayotgan kasbiga ijodiy yondoshish ko’nikmasini hosil qilish; mustaqil ta’lim doirasini kengaytirish, xullas, yetuk mutaxxasislarni yetishtirish. Shu sababdan hozirgi paytda pedagog va dastur tuzuvchisi mutaxassislarning birlashib , turli fanlardan multimedia darsliklari yaratish ta’im samaradorligini oshirish uchun kutilgan natijalarni berishini unutmasligimiz kerak. Shubhasiz, multimedia texnologiyalari o‘quv jarayonini boyitadi, o‘quv jarayonini samaraliroq qiladi, ta’lim axborotini idrok etish jarayonida o‘quvchining ko‘pchilik hissiy komponentlarini jalb qiladi. Demak, G.Kirmayerning fikricha, o‘quv jarayonida interaktiv multimedia texnologiyalaridan foydalanganda o‘rganilgan materialning ulushi 75% gacha bo‘lishi mumkin. Bu, ehtimol, aniq optimistik baholash bo'lishi mumkin, ammo idrok jarayonida vizual va eshitish komponentlari ishtirok etganda o'quv materialini o'zlashtirish samaradorligi ma'lum bo'lganligi kompyuterlar paydo bo'lishidan ancha oldin ma'lum edi. Multimedia texnologiyalari ta'lim vizualizatsiyasini statikdan dinamikaga aylantirdi, ya'ni vaqt o'tishi bilan o'rganilayotgan jarayonlarni kuzatish mumkin bo'ldi. Ilgari faqat ta'lim televideniesi bunday imkoniyatga ega edi, ammo bu ko'rinish sohasi interaktivlik bilan bog'liq jihatga ega emas. Vaqt o'tishi bilan rivojlanadigan jarayonlarni modellashtirish, bu jarayonlarning parametrlarini interaktiv ravishda o'zgartirish multimediali o'quv tizimlarining juda muhim didaktik afzalligi hisoblanadi. Bundan tashqari, juda ko'p ta'lim maqsadlari o'rganilayotgan hodisalarni ko'rsatishni Auditoriyada amalga oshirish mumkin emasligi bilan bog'liq bo'lsa, bu holda multimedia vositalari bugungi kunda yagona mumkin. Аудитория машғулотларида компьютердан фойдаланиш ўқитиш жараёнини қизиқарли олиб бориш , ҳар бир талабага индивидуал ёндашиш имконини беради . Ахборот коммуникация технологиялари имкониятлари орқали талабаларга жуда кўп маълумотларни олиш имкониятларига эга бўлади. Маъруза, амалий ва семинар машғулотларини ахборот коммуникация технологияларилар ёрдамида ташкил этишда фанга тегишли ҳар бир мавзу 75 бўйича фан ўқитувчиси томонидан алоxида дарс ишланмаси ишлаб чиқилиши лозим. Ишланма асосида ўқитувчи томонидан режадаги барча мавзуларга оид баён этилиши лозим бўлган назарий, амалий-семинар машғулотларига тегишли топшириқлар тўпламини электрон тақдимот шакли тайёрланади. Дарс ишланмаларига тақдимот слайдлар тайёрланиб, видеопроекторлар орқали ўқувчиларга тушунтирилса мақсадга мувофиқ бўлади. Тақдимотда қўшимча адабиётлардаги расмларни, аниқ жараёнларни акс эттирувчи тасвирлар, тармоқдаги маълумотлардан катта электрон экранда кўрсатиб тушунчалар берилса, ахборот таълим ресурс порталларидан фойдаланилса, ўқувчиларнинг билим ва малакалари янада бойитилади, шунингдек дарсга бўлган қизиқишлари янада ортади. Шундан сўнг фан ўқитувчиси дарсга тайёргарлик кўриши жараёнида мавзуни талабаларга ахборот коммуникация технологиялари воситаларидан қандай ва қайси вақтда фойдалана олишлигини технологик харитани дарс ишланмасида режалаштирилиши керак бўлади. Технологик харитани тузиш учун ўқитувчи педагогика, психология, хусусий методика, педагогик ва ахборот технологиялардан хабардор бўлиши, шунингдек, жуда кўп услуб ва усулларни билиши керак. Ҳар бир дарснинг ранг-баранг қизиқарли бўлиши аввалдан пухта ўйлаб тузилган дарснинг лойиҳалаштирилган технологик харитасига боғлиқ. Дарснинг технологик харитасини қай кўринишда тузиш, бу ўқитувчининг тажрибаси, қўйган мақсади ва ихтиёрига боғлиқ. Технологик харита қандай тузилган бўлмасин, унда дарс жараёни яхлит xолда акс этган бўлиши ҳамда аниқ белгиланган мақсад, вазифа ва кафолатланган натижа, дарс жараёнини ташкил этишнинг технологияси тўлиқ ўз ифодасини топган бўлиши керак. Фан ўқитувчиси фанга оид мукаммал мустақил таълим олишга мўлжалланган электрон ўқув адабиёти, электрон мультимедиали дарслик, нафақат матнли ва кўргазмали, балки, овозли, анимацияли бўлиши фанни ўзлаштиришда катта аҳамиятга эгадир. Юқоридагилардан умумий хулоса шуки, ахборот-коммуникацион технологиялари асосида талабаларнинг фанларга бўлган қизиқишларини янада 76 ошириш, касбий малака ва кўникмаларини шакллантириш бўйича ҳамда таълим самарадорлигини таъминловчи қуйидаги услубий тавсияларни амалиётга жорий этиш мақсадга мувофиқдир: - талабаларнинг ахборот маданиятини шакллантиришда ахборот-коммуникацион технологиялари имкониятларидан самарали фойдаланиш; – турли фан ва компьютер тўгараклари, Интернет клубларида бўлажак мутахассисларда касбий сифатларни шакллантиришга алоxида эътибор бериш; 50 – талабаларнинг ахборот-коммуникацион технологиялари бўйича мустақил ишларини ташкил этишларидан унумли фойдаланиш; – тегишли ўқув фанларини ўрганишда предметлараро боғлиқлик ва алоқадорликни таъминлаш; – талабаларнинг касбий амалий фаолиятини такомиллаштириш; – фан-техника ва технологияларнинг сўнги ютуқлари бўйича маълумотлардан фойдаланиш; - компьютер воситасида ўқитишда илғор педагогик технологиялар ва фаол методларни қўллаш; - баxолашда талабаларни фаоллиги ва мустақил ишлаш қобилиятига алоxида эътибор қаратиш. Демак, ахборот коммуникация технологияларидан таълим жараёнида фойдаланилганда таълимтарбия ишларининг самарадорлиги ошади, ва баркамол авлод ва етук мутахассисларни тарбиялашда ахборот коммуникация технологиялари муҳим омил бўлиб ҳисобланади. Zamonaviy ta ‘ limni tashkil etishga qo ‘ yiladigan muhim talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay , qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishishdir . Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni o ‘ quvchilarga yetkazib berish , ularda ma ‘ lum faoliyat yuzasidan ko ‘ nikma va malakalarni hosil qilish , shuningdek o ‘ quvchilar faoliyatini nazorat qilish , ular tomonidan egallangan bilim , ko ‘ nikma hamda malakalar darajasini baholash o ‘ qituvchidan yuksak pedagogik mahorat hamda ta ‘ lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi Kompyuter grafikasi darsligida , kompyuterda n foydalanib: to ‘ g ‘ ri chiziq , burchak va tekis shakllarni yasash ; berilgan oddiy detallarning fazoviy holatini va 77 uning shaklini dizayn asosida qisman o ‘ zgartirish ; kompyuterda buyumlarni loyixalash kabi mavzularda PowerPoint dasturidan foydalanib animatsiya asosida chizmachilik darsl arga dars jarayonlarini amalga oshirish o ‘ quvchilarni yanada ijodkorlik va fazoviy tassavurlarini yanada rivojlantirishda muhim vositalardan biri hisoblanadi . Chizmachilik darslarida o‘yinli texnologiyalardan to‘g`ri va oqilona foydalanish o‘quvchilarda bu fanga bo‘lgan qiziqishlarini oshiradi va dars samaradorligiga ham katta ta‘sir qiladi. III-BOB CHIZMACHILIK DARSINI O’QITISHDA ANIMATSION EFFEKTLARDAN FOYDALANISH METODIKASI BO‘YICHA PEDAGOGIK TAJRIBA SINOV ISHLARI. 3.1-Pedagogik tajriba sinov ishlarini tashkil etish va uni amalga oshirish metodikasi Respublikamizda ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilganligi ta’lim tizimi sifatini yuqori saviyaga olib chiqishni talab etmoqda. Ta'limdagi innovatsiyalarni tahlil qilganda, tadqiqotda misollar keltirish mumkin. Ularning yordami bilan talaba muammoning dolzarbligini aniqlash, uni hal qilish yo'llarini aniqlash, Tadqiqot uchun usullarni tanlash, Tadqiqotlar o'tkazish, mantiqiy xulosalar chiqarish va ushbu sohadagi keyingi tadqiqotlar istiqbollarini aniqlashni o'rganadi. Tadqiqot uchun zarur bo'lgan asosiy usullar va usullar orasida: Tadqiqotlar, suhbatlar, vaziyatlarni modellashtirish, didaktik o'yinlar. Hozirgi kunda yetakchi oliy o‘quv yurtlarida yangi boshlanuvchilar uchun olimlar ko‘magida “Ilm-fandagi ilk qadamlar”, “Men tadqiqotchiman” tanlovlari va konferensiyalari o‘tkazilmoqda. Talabalar tugallangan Tadqiqotlarni ommaviy himoya qilish, ilmiy munozara o'tkazish bo'yicha birinchi tajribaga ega bo'ladilar. Tadqiqotimiz doirasi olib borilgan tajriba-sinov ishlariga qo’yilgan asosiy maqsad, tadqiqotlarimiz natijasida ishlab chiqilgan didaktik o’yinlarning 78 chizmachilik fanini o’qitish jarayoniga tadbiq qilishdan olingan samaradorlikni aniqlashdan iborat bo’ldi. Tajriba-sinov bu guruhlarning amaliyot mashg`ulotlarida 5-15 daqiqa oralig`ida fanning ishchi dasturi bo’yicha belgilangan mashg`ulotlar mavzularini o’tishda, iqtidorli talabalarga nazariy tomonlarini har bir elementidan talabalar tomonidan asosiy mavzuni o’zlashtirishlariga halaqit bermaydigan, balki uni yanada to’ldirgan holda foydalanildi. Tajriba-sinov ishlarini amaliy mashg`ulotlarda uni oldiga qo’yilgan umumta`lim maqsadlardan quyidagilarni ajratish mumkin: Ta`limiy: ob`ektlarni tasavvur qilishni shakllantirish va loyihalash ko’nikmalari hosil qilish uchun sharoitlar yaratish. Rivojlantiruvchi: talabalarning dars jarayonida fazoviy tasavvurlarini shakllanishi, ijodiy va aqliy faoliyatlarini rivojlantirish, mustaqil va guruhda ishlash ko’nikmlarini hosil qilish uchun sharoitlar yaratish: Tarbiyaviy: yangi metodikani qo’llab talabalarda fanga nisbatan qiziqish uyg`otish, ularda grafik savodxonlikni oshirish. Magistrlik dessirtatsiyamning tajriba-sinov ishlari Samarqand davlat arxitektura – qurilish institutida 20 21 -2022 o’quv yili davomida o’tkazildi. Tajriba “Chizmachilik” fani bo’yicha turli ta’lim yo’nalishlaridagi 8 a -8 b -auditoriya o‘quvchilarini 2 ta Auditoriyada olib borildi va unda 20-2 2 nafar o’quvchi qatnashdi. Tajriba sinov jarayonida foydalanilgan asosiy materi al OTMlar uchun grafik tasvir va tafsifning monandligini ta’minlash orqali o’quvchilarning fazoviy tasavvurini rivojlantirish doir tarqatma material va grafik topshiriqlardan iboratdir. Biz tajriba sinov jarayonini tashkil etishda nazorat guruhlarida ham, tajriba guruhlarida ham o’quvchilarning soni, «Geometrik yasashlar» modulning o’qitlish darajasi hamda turli xil ko’rinishdagi mavzuga doir topshiriqlarni to’g`ri bajarish malakalari bir xil bo’lishiga e`tiborimizni qaratildi. Pedagogik Tadqiqotlar Samarqand davlat arxitektura – qurilish institutida 2021-2022 o’quv yili davomida o’tkazildi uch bosqichda olib borildi: 79 1. Muammolarni o‘rganish bosqichi (20 21 yili). 2. Muammolarni yechimlarini izlash (202 2 yili). 3. Eksperementni o‘tkazish bosqichlari (202 2 yili). Tadqiqotimiz muammolarini o‘rganish bosqichida quyidagi vazifalar belgilandi: Shakllantiruvchi tajriba-sinov ishlari (2021-2022 o’quv yili) jarayonida grafik tasvirni ta’minlash orqali o’quvchilarning fazoviy tasavvurini rivojlantirish amaliyotda sinab ko’rish maqsadida quyidagi vazifalar amalga oshirildi: - o’qituvchilarni grafik tasvirni ta’minlashni dars jarayoniga tatbiq etish; - tajriba va nazorat guruhlarini tanlash; - tajriba va nazorat guruhlaridagi natijalami tahlil qilish; - tajriba sinov ishlari jarayonida aniqlangan kamchiliklami bartaraf etish yo’llarini aniqlash; - olingan natijalarga ko’ra ishlab chiqilgan metodikani takomillashtirish. Shakllantiruvchi tajriba-sinov ishlari ananaviy (ma’ruza, amaliy mashg’ulotlar, mustaqil ishlar) va noananaviy metodlardan (multimediali, didaktik o’yinlar va interaktiv metodlar) foydalanib olib borildi va natijalari matematik- statistika yordamida tahlil qilindi. Tajriba-sinov ishlari yakunida ishlab chiqilgan metodikaning yutuq va kamchiliklari aniqlanib, uni takomillashtirish yo’llari ishlab chiqishga qaratilgan quyidagi vazifalar amalga oshirildi: - tajriba va nazorat guruhlarining nazorat ishlari va ular asosida aniqlangan bilim darajalarini taqqoslash va xulosalar chiqarish; - ishlab chiqilgan metodika natijalarini ananaviy metodika natijalari bilan taqqoslash, uning ijobiy va salbiy tomonlarini ko’rsatish; - grafik tasvirning monandligini ta’minlash orqali o’quvchilarning fazoviy tasavvurini rivojlantirish o’qitish jarayonida kompyuter texnologiyasining yoritilmagan qirralarini aniqlash va kelajakda olib boriladigan ilmiy tadqiqot ishlariga tavsiyalar berish. 80 Tadqiqotimiz muammolari yechimlarini izlash bosqichining vazifalari: Monitorda miltillovchi o'sha animatsion rasmlar chaqaloqni qiziqtiradi, diqqatini jamlaydi. Zamonaviy kompyuter dasturlari o'qituvchiga talabalar bilan birgalikda turli xil hayotiy vaziyatlarni taqlid qilish, ularni hal qilish yo'llarini izlash imkonini beradi. a) chizmachilik fanini o‘qitishda talabalarning bilish jarayonini faollashtiradigan metodlar yordamida o‘qitishga qo‘yilgan didaktik talablarni aniqlash; b) chizmachilik fanini o‘qitishda talabalarning bilish jarayonini faollashtiradigan turli tashkiliy shakllarini, o‘qitish metodikasini izlash; v) chizmachilik fanini o‘qitishda talabalarning bilish jarayonini faollashtiradigan metodlardan amalda foydalanish natijalarini tahlil qilish; Tadqiqotimiz ning o‘tkazish bosqichining vazifalari: a) chizmachilik fanini o‘qitishda talabalarning bilish jarayonini faollashtiradigan metodlarni dars jarayonida qo‘llashni talabalarning fazoviy tasavvurini va mantiqiy firklash qobiliyatini oshirishga hamda chizmachilik fanini o‘zlashtirish ko‘rsatkichlariga ta’sirini aniqlash; b) Umumta`lim maktablari tizimida pedagogik faoliyat ko‘rsatayotgan chizmachilik o‘qituvchilarining pedagogik faoliyatga metodik jihatdan tayyor gar li - gining tarkibiy qismlari, darajalari, ko‘rsat kich lari va unga ta’sir ko‘rsatadigan omillarni aniqlash va mazkur tayyorgarlikni takomillashtirishga imkon beradigan tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqot amalga oshirildi, umumlashtiruvchi nazorat sinovi o’tkazildi, o’tkazilgan tadqiqot natijalari tahlil qilindi va xulosalar chiqarildi. Umumta`lim maktablarida o’qituvchilarning ish tajribasini kuzatganimizda guruhlarda mustaqil grafik ishlari sifatida asosan test topshiriqlar bilan cheklanilganligini aniqlashga muvaffaq bo’ldik. Chizmachilik fani uchun o’quvchining fazoviy tasavvurini kengaytirish muhim masal bo’lganligi uchun tajrib-sinov ishlarimda zamonaviy axborot texnalogiyalaridan kompyuterda 81 PowerPoint dasturidan foydalanib eliktron darslar, tarqatma materialdan foydalanishga qaror qildim. Umuman olganda ilmiy ishimning asosiy maqsadi shundan iboratki o’quvchilarda chizmalarni osonlik bilan tushunish, qanday chizish algorintimini eliktron darsliklar orqali chizmalarni o’qishlarini tezlashtirish, dars jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanib dars uchun ajratilgan vaqtdan unumli foydalanib vaqtdan yutishga muvaffaq bo’lish hisoblanadi. Ўқитиш жараёнини ташкил этишга қўйиладиган замонавий талаблар ва хорижда яратилган мультимедиали интерактив маърузалар ҳисобга олинган ҳолда мультимедиали интерактив маъруза яратиш ва ўқув жараёнига тадбиқ этиш ҳолати таҳлил қилинди. Мультимедиа технологияларини лекция курсларида қўллаш талабаларнинг этиборини, тушуниш ва эсда сақлаб қолиш қобилиятини, аниқ фактларни кўрсатилиши, қоидаларни тушунарлилиги талабаларнинг активлигини оширади. Мультимедиа маъруза кундан кунга жуда қулайлашиб дидактик аҳамияти кучаймоқда. Мультимедиа технологиялари қуйидагиларни амалга оширади: маърузанинг ахборотлилигини оширади, ўқув материалини хар ҳил формаларда фойдаланиш эвазига мативацияни ошишига ва дарснинг кўргазмалилигини ошишига сабаб бўлади ва яна маърузанинг қийин ўзлаштириладиган маълумотларини қайтариш имконини беради. Мультимедиали маърузаларнинг асосий устунлиги қуйидагилардан иборат: интерактив мулоқотни амалга ошириш имконини берувчи дастурий ва аппарат воситалари орқали бир вақтнинг ўзида аудитория билан мулоқотда савол жавоб бериш ва эмоционал қайта алоқасини бошқариш имконини беради. Хар бир маъруза презинтацияси 15-20 слайддан иборат бўлади. Ушбу маъруза қуйидагилардан ташкил топган: маърузани мавзуси, режаси, асосий кўриладиган саволлар ва асосий материалнинг иллюстрация 82 кўринишида тақдим этилиши, схема, жадвал ва матн блокларидан иборат бўлади. Маъруза курсларида мультимедиа технологияларини қўллашдаги эффективлигини аниқлаш ва уларни билишга оид фаолиятини фаоллаштиришга таьсир этиш, ўрганувчиларнинг психофизиологик ҳолати назорат гуруҳларида ажратилган, бир хил таркиб ва ўзлаштиришига эга бўлганлар. Биринчи гуруҳда мультимедиа технологиялариниқўллаган ҳолда маъруза ўқитилгандаги талабаларни ҳолати. Иккинчи гуруҳда эса анъанаваий технологиялар асосида маъруза ўқитилгандаги талабаларни ҳолати . Ананавий маърузада мультимедиа технологияларини қўллаганда янги маълумотларни хотирамизда анча яхши сақланганлигини кузатамиз. Маърузада мультимедиа технологияларини қўллагандан кейин натижа 88 % дан хам юқорига кўтарилади. Ананавий маъруза ўтилгандан кейин натижа эса фақатгина 36 % гагина кўтарилди. Талабаларнинг функционал ҳолатини баҳолаш ўтказилди.Уни натижаси қуйидаги расмда кўрсатилган (3.1-расм). 3.2-расм.Талабаларнинг функционал баҳолашҳолати. Келтирилган расмдан келиб чиқиб, ўрганувчилар маърузада мультимедиа технологияларини қўллашдан кейин кайфиятнинг кўтарилганлигини, сергакликнинг ошганлигини, эьтиборнинг кучайганини ва 83 зўриқишининг камайганини аниқланди. Бундан келиб чиқиб, мультимедиали дастур орқали талабаларнинг қабул қилиш кўрсаткичи ва қўйилган саволарга тушунчаси, ўқитувчи ва талабалар аудитория ишларига ўта қулай шароит туғдиради, шак-шубҳасиз у методик ва техник муоммоларни ечишга ёрдамлашади. Юқоридагилардан келиб чиқиб, ҳозирги кундаги кўпгина методик инновациялар интерфаол усулларни қўллаш билан боғлик. Мультимедиали маърузани интерфаол усулларни қўллаш орқали дарсда барча ўқувчилар билим олиш жараёнига жалб қилинишлари, уларда билган нарсалари бўйича тушуниш ва харакат қилиш имконияти бўладиган интерактив маърузалар яратувчи барча дастурлар билан танишиш ва унияратиш масаласи қўйилди. Замонавий компьютер технологияларидан ўқувчиларга таълим бериш ва қайта тайёрлаш жараёнида кенг фойдаланиш, келажакда етук ва юқори малакали мутахассисларни камол топтиради PowerPoint 2010 dasturining animatsiya interfeysidan foydalanib to‘g`ri chiziq kesmasini teng bo‘laklarga bo‘lish Animatsiya grafikasi, eng oddiy ta'rif bilan, harakatni tasvirlaydigan har qanday grafik elementdir. Slaydda yoki butun slaydni taqdimot dasturida alohida elementlarga qo'llaniladigan vizual effektlarga animatsiyalar deyiladi. PowerPoint, Keynote, OpenOffice Impress va boshqa taqdimot dasturlari dasturiy ta'minot bilan paketlangan animatsiya xususiyatlariga ega bo'lib, foydalanuvchilar o'zlarining tomoshabinlarini taqdimotga qiziqishlarini saqlab qolish uchun grafikalar, sarlavhalar, o'qlarni ko'rish va grafik elementlarini jonlantirishlari mumkin. To‘g`ri chiziq kesmasi AB ni teng bo‘laklarga bo‘lish uchun A nuqta orqali AB to‘g`ri chiziqqa ixtiyoriy burchakda AS yordamchi to‘g`ri chiziq o‘tkazamiz. Bu to‘g`ri chiziqni A uchidan o‘zaro teng kesmani qo‘yamiz. Oxirgi 5 nuqtani B nuqta bilan birlashtiramiz. Bo‘lingan nuqtalar orqali B 5 ga parallel chiziqlar o‘tkazamiz. Natijada AB to‘g`ri chiziq kesmasi teng bo‘laklarga bo‘linadi. (1-shakl). 84 1-bosqich 2-bosqich 3-bosqich 4-bosqich 5-bosqich 6-bosqich 85 Ko’rib turganingizdek kesmani teng bo‘laklarga bo‘lish PowerPoint dasturida animatsiya buyrug`idan foydalanib chizmaning qanday ketmaketlikda kelishi (algotitimi) slayd shaklida joylashtirilgan. Berilgan mavzu bo‘yicha o’quvchi uchun tayyorlangan slayd o’quvchilarga qo’yib beriladi. Vazifa berilgandan so’ng ma’lum bir vaqt belgilanadi. O’quvchilar vazifani chizmachilikda foydalaniladigan o‘quv qurollari ( serkul, qalam, o‘chirgich,  burchakliklar ) orqali ishchi daftariga bajarishni boshlaydilar, albatta bar bi o‘quvchida chizmachilik darsida foydalaniladigan o‘quv qurollari bo‘lishi kerak. Muammoga uchragan yoki chizmani chizishga qiynalgan o’quvchilar yordam sifatida keyingi slaydni o’tkazib ko’rishlari mumkin bo’ladi. Mustaqil tarzda tushunchaga ega bo’lgan o’quvchi ishini davom ettiradi. Berilga vaqt tugagach esa ular keyingi slaydni o’tkazib to’g’ri javobni ko’rish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Bu esa o’quvchilar o’zlarini o’zlari tekshirishlari hamda uyda ham bundan mustaqil foydalanib Mavzu yuzasidan ko’nikmalarini oshirishlari imkoniyatini yaratadi. Vazifani bajarib bo’lgan o’quvchi osondan qiyinga qarab borish maqsadida keyingi variant beriladi. Unda ham ish shu tartibda boradi. 3.2 O‘tkazilgan tajriba-sinov ishlarining tahlili va samaradorligi . Tadqiqotning birinchi qismi (2020 yil) da talabalar bilan o‘tkazilgan suhbatlar , anketa savollariga berilgan javoblar tahliliga ko‘ra, 86 chizmachilik fanini o‘qitishda o‘quvchilarning ijodiy jarayoni va fazoviy tassavurini faollashtiradigan metodlardan foydalanishda PowerPoint dasturi orqali taqadimot (animatsiya)dan foydalinmasligi asosiy muammolar aniqlandi. Chizmachilik fanini o‘qitishda bilish faoliyatini faollashtiradigan maslalar yechishdan PowerPoint dasturi orqali taqadimot animatsiya effeklardan samarali foydalanilmagan. Bilish faoliyatini faollashtiradigan maslalar yechishdan foydalanish natijasida talabalarda chizmachilik fanini o‘rganishga bo‘lgan ehtiyojlarini oshirdi va bunday masalalarni o‘quv dasturiga kiritish zaruratini keltirib chiqardi. Tadqiqotning ikkinchi bosqichida (2021 yil) chizmachilik masalalari, o‘qitishning didaktik talablarni hisobga olgan holda ishlab chiqildi. O‘tkazilgan so‘rovlar va suhbatlar tahlil qilindi va bu bosqichida quyidagi muammolar aniqlandi: 1. Chizmachilik mavzularini o‘qitishda bilish faoliyatini faollashtiradigan masalalar ishlab chiqilmaganligi; 2. O‘quvchilarga chizmachilik darslarini kompyuter texnalogiyalardan foydalanimaganligi; 3. Multimediali ya`ni eliktron darsliklar (slayt) dasturlarning yetishmasligi. Tajriba-sinov ishlarida ishtirok etganlarning nazariy bilimlari test topshiriqlari orqali, ko‘nikmalarning egallanganlik darajasi ko‘nikma tarkibiga kiradigan ish usullarini to‘g‘ri bajarilganligi bilan aniqlandi. Har ikkala holatda ham o‘zlashtirish sifati K a = p/a formulasi bilan aniqlandi. Bu erda K a - o‘zlashtirish koeffitsenti, a –to‘g‘ri javoblar, p –topshiriqlarning umumiy soni. Har qanday ta’limning maqsadi-bilimni hamda uni amalda qo‘llay bilish ko‘nikmalariva malakalarini shakllantirish, shunga zarur shaxs sifatlari va ko‘rsatmalarini ishlab chiqishlozim. O‘quv faoliyati harakatida maqsadning bar cha kompanentlari amalga oshar ekan turli usullarni birgalikda qo‘llash zarur. 87 Shuning uchun, usul tanlashda eng asosiy omil bo‘lib aniq o‘quv mashgulotining didaktik vazifasi xizmat qiladi. Quyidagi kabi darslarni kuzatish, u yoki bu o‘quv maqsadlarini aniqlab olish uchun anketa so‘rovnomasi o‘tkazib olinadi. Anketa so‘rovnomasi ilovada berilmoqda. Tadqiqot davomida amalga oshirilgan tajriba-sinov ishlari jarayonida chizmachilik darslari talabalarining mavjud sharoitda samaradorligi qay darajada ekanligini o’rganishga harakat qildik. Tajriba- sinov ishlarini amalga oshirish uchun 2021-2022 yillar mobaynida Samarqand davlat arxitektura qurilish unstituti 2 ta guruh talabalari bilan tadqiqot o’tkazildi. Tajriba- sinov ishlariga 42 nafar talabalarning 22 nafari tajriba guruhiga, 20 nafari nazorat guruhiga jalb qilindi. Tajriba guruhlarida dars biz taklif etgan, yangi pedagogik texnologiya asosida, nazorat guruhlarida esa an`anaviy uslubda amalga oshirildi. 1 Tajriba-sinov va nazorat maydonlari tarkibi Tajriba-sinov qatnashchilari Pedagogik tajribaning boshlanishi Pedagogik tajribaning yakuni Darajalar Darajalar yuqori yaxshi qoniqarli yuqori yaxshi qoniqarli 1- guruh 20-ta 7 9 4 9 9 2 22-ta 9 1 0 3 1 1 1 0 1 Pedagogik tajriba-sinovda ishtirok etgan 1- guruh 20 nafar talablar ning tayyorgarlik darajasi minimal talablar bo‘yicha tahlil qilinganda 7 nafar o`quvchi da «yuqori», 9 nafar o`quvchi da «yaxshi», 4 nafar o`quvchi da «qoniqarli», 2- guruh 88 2 2 nafar talablari tayyorgarlik darajasi minimal talablar bo‘yicha 9 nafar o‘quvchida «yuqori», 1 0 nafar o‘quvchida «yaxshi», 3 nafar o‘quvchida «qoniqarli» darajada ekanligi ma’lum bo‘ldi. Pedagogik tajriba – sinov ishlaridan keyin olingan ma’lumotlar minimal talablar bo‘yicha tahlil qilinsa, 1- guruh 20 nafar talablar ning tayyorgarlik darajasi minimal talablar bo‘yicha tahlil qilinganda 9 nafar o`quvchi da «yuqori», 9 nafar o`quvchi da «yaxshi», 2 nafar o`quvchi da «qoniqarli», 2- guruh 2 2 nafar talablari tayyorgarlik darajasi minimal talablar bo‘yicha 1 1 nafar o‘quvchida «yuqori», 1 0 nafar o‘quvchida «yaxshi», 1 nafar o‘quvchida «qoniqarli» darajada ekanligi ma’lum bo‘ldi. Olib borilgan tajriba-sinov ishlarimiz davomida o‘quvchilarda chizmachilik darslarida PowerPoint dasturi orqali ularning ijodiy jarayonga, mantiqiy fikirlash va fazoviy tassavurlarini namoyon bo‘lishi uchun zaruriy sharoitlar tahlil qilindi. Tadqiqot maqsadi va vazifasidan kelib chiqqan holda tajriba-sinov ishlarida ta’limni tashkil etishda integrativ va differensial yondashuvlar, interfaol ta’lim metodlari hamda an’anaviy yondashuvlarning imkoniyatlari tahlil qilindi. Eski usullar bilan hal qilib bo'lmaydigan qator muammolarga qaramay, innovatsiyalarni joriy etishda qiyinchiliklar mavjud. O'qituvchi tushunishi kerakki, innovatsion usullarni joriy etish nafaqat o'quvchilarga materialni yanada samarali o'zlashtirishga yordam beradi, balki ularning ijodiy salohiyatini rivojlantiradi. Lekin bu o‘qituvchining o‘z intellektual va ijodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarishiga ham yordam beradi. Тажриба –синов ишлари шуни кўрсатдики, тажриба гуруҳида олиб борилган методик ишлар назорат гуруҳига нисбатан самарали экан.Тадқиқот давомида ўтказилган тажриба-синов ишлари натижалари талабаларга билим беришда, уларнинг қизиқишлари ва балимларини шакллантиришда қўлланилган 89 мультимедиали интерактив маъруза ва педагогик технологиялари асосида олиб борилган маъруза машғулот самарали эканлигидан далолат беради. III-BOB bo’yicha xulosalar Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki talabalariga chizmachilik fanini o‘qitishda bilish faoliyatini faollashtiradigan maslalar yechishdan PowerPoint dasturi orqali taqadimot (animatsiya)dan samarali foydalanish natijasida 2020-2021 o‘quv yilida 47-48 % ni, 2021-2022 o‘quv yilida esa 90-95 % ni tashkil etdi. Hozirgi kunda ta`lim tizimida o’qitish usullarining boy xazinasi to’plangan. Biz ta`limning rivojlanishida pedagogik texnologiyalardan to’g`ri foydalana olsak, ko’zlagan natijaga ishonch va qisqa yo’l bilan erisha olamiz. Ta`lim texnologiyalari sohasidagi izlanishlarning to’xtovsiz rivolanib borishi va yangi imkoniyatlarning yuzaga kelishi, ta`lim vazifalarining muvaffaqiyatli amalga oshirish o’qitish usullarini mutassil yangilab turishi, xalq pedagogikasi, ayniqsa milliy sharq xalqlari pedagogikasidan ijodiy foydalanishni talab qilmoqda. Lekin shuni ham aytib o’tish kerakki oldinroq aytib o’tganimizdek, zamon o’zgarishi, ta`limning rivojlanishiga qarab yangidan yangi texnologiyalar yaratiladi. YAratilayotgan zamonaviy texnologiyalardan ko’proq foydalanish yaxshi, lekin eski texnologiyalarni yoddan chiqarmasligimiz kerak, ya`ni ular (eski texnologiyalar)ni yaxshi, sifatli, o’tkir metodlarini dars jarayonida qo’llab turishimiz kerak. Shuni alohida ta`kidlash joizki, o’quvchilarning bilim saviyasini, fanni o’zlashtirish darajasini har hil metodlar yordamida aniqlash yaxshi natija berishini kuzatdik Tadqiqot maqsadi va vazifasidan kelib chiqqan holda quyidagilarni bajarishga erishdim:  davlatimiz tomonidan  ta`lim  tizimiga  qaratilayotgan  diqkat  e`tibor  o’rganildi; 90  muhandislik grafikasi  fanidan  o’yinli  texnologiyalarni  qo’llanilishi  taxlil qilindi;  talabalarda  muhandislik  grafikasi  mavzulariga  oid  fazoviy  tassavurni,  ya`ni xotira  tassavurini  rivojlantirishga  mo’ljallangan  o’yinli  (didaktik  o’yinlar) ishlanmalaridan  foydalanish  metodikasi  ishlab  chiqildi. XULOSA . Xulosa qilib aytganda mamlakatimiz mustaqilligiga erishgan davrlardanoq barcha soxalarda bo‘lgani singari ta’lim soxasida ham ko‘pgini samarali ishlar amalga oshirildi. Prezidentimiz aytganidek, O‘zbekiston kelajagi o‘sib borayotgan yosh avlod qo‘lida , ya’ni uning sa’y-harakatlariga bog‘liq. Sobik Sovet ta’lim tizimi xalq ta’limiga bo‘lgan ehtiyojni qondira olmaganligi sababli jahon tajribalaridan kelib chiqqan xolda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1992 yil 2 iyul qarori asosida Ta’lim to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi . Bu esa ta’lim tizimini yangilanishiga sabab bo‘ldi. Shu davr mobaynida qanchadan-qancha o‘quv muassasalari tashkil etildi. Keyingi yillarda yuqorida takidlangan so‘zimizning isboti o‘laroq mamlakatimizning barcha hududlarida yangidan kasb -hunar kollejlari , oliy ta’lim muassasalari barpo etildi . Компьютер технологияларининг таълим жараёнида қўлланилиши маъруза дарсларининг хам шаклини ўзгартиришни талаб этмоқда. Маърузачи чекланган хажмдаги вақт орлиғида белгиланган мавзу бўйича асосий тушунчаларни ўрганишга йўналтирувчи кўрсатма ва изохлар беради. Бундай шароитда ўқитиш сифати ва самарасини ошириш учун ўқув материалини визуаллаштириш мухим ўрин тутади. Анъанавий усулда маъруза дарсларида доска, мел ва плакатлар каби воситалардан кўп фойдаланилган. Улар хам ўз вақтида етарли даражада самара бериб келган. Лекин плакатлар статистик характерга эга бўлиб уларга ўзгартириш киритиб бўлмаган. Доскага 91 маълумотларни ёзибўчиришга кўп вақт сарфланган. Ўз-ўзидан маълумки белгиланган материалларни талабалар эътиборига тўлиқ тақдим этиш имконияти чегараланган. Компьютерга уланган сонли видеопроекторларнинг қўлланилиши анъанавий ўқитиш усулидан ахборотларни электрон шаклда тасвирлаш имконига эга янги интеграллашган ўқитиш усулига ўтказди. Маъруза ўқитувчиси доска ва мел ўрнига ахборотларни турлича кўринишларда тасвирловчи жуда катта имкониятга эга бўлган замонавий воситаларга эга бўлди. Бунда ўқитувчи ўқув материалини тақдим этиш шакли ва кетма-кетлигини ўзи аниқлайди. Ўқув материалининг манбаи сифатида CD диск ва HTML хужжатлари хизмат қилади. Талабалар берилаётган материалларнинг асосий қисминигина конспект қилиб, кўпроқ вақтини тинглашга ва саволлар беришга сарфлаши, ўқув материалини мустақил ўрганишда адабиётлар қидиришга кўп вақт сарфламасдан, CD дискдаги тайёр ўқув материаллардан ўрганиши мумкин бўлади. Тажрибалар шуни кўрсатмоқдаки, мультимедиа маърузаларда ўқув материалининг график, тасвир ва анимациялар билан кенг қамраб олиниши ўқитувчига мавзу бўйича кўпроқ ахборот бериш ва тушунтириш учун чегараланган вақтдан унумли фойдаланиш имконини беради. Тақдим этилаётган материалларнинг визуаллиги талабаларнинг эсда сақлаб қолиш даражасини хам оширади. Ta’lim soxasidagi yuksak o‘zgartirishlar yoshlarimizning ayniqsa ijodiy jarayonga , ijodkorlikga yo‘naltirilgan bo‘lib ko‘pgina samarali ishlar amalga oshirildi. Keyingi yillarda “ yoshlar ijodiyoti markazi ” va shunga o‘xshash yoshlarimizni ijodga yo‘naltiruvchi muassasalar ko‘paymoqda . Chizmachilik darslarida ham yoshlarni ijodga yo‘naltirish diqqat markazimizda turadi. Ta’lim jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanib darslarni tashkillashtirish o‘quvchilarni fanga bo‘lgan qiziqishlarini oshiradi . 92 Dissertatsiyada ta’lim soxasidagi islohatlar, maqsad va vazifalarini aniq dalillar bilan, misollar keltirib tahlil qilingan. Chizmachilik faniga quyilgan zamonoviy talablar Talabalarning bilimga qiziqishini rivojlantirib , ularning o‘z bilimi, ko‘nikma va malakasini mustaqil ravishda to‘ldirib borishiga erishish lozim. Bu masalalarni amalga oshirishida dars berish jarayonida o‘qitishning didaktik tamoyillariga yonma-yon ravishda amal qilish zarurdir , ana shundagina yuqoridagi vazifalarni amalgam oshirish uchun zarur shart-sharoit yaratiladi. Didaktik tamoyillar o‘qitishning ilmiy asoslaridir. Grafik bilimlarni o‘zlashtirishning izchilligi Talabalarning bilim saviyasini ham qobiliyatini ketma-ket rivojlanishini ham ta’minlaydi. Izchillik tamoyili chizmalarni o‘qish uchun chizmalar tanlash o‘qituvchidan moxirlikni va pedagogik jihatdan to‘g‘ri chizmalarni tanlashni talab qiladi. Talabalarning ijodkorlikka bo‘lgan qiziqishini dissertatsiya oxirida keltirilgan masalalar orqali uyg‘otish mumkin . Professional yoki raqobatbardosh darajasida taqdimotda animatsiyadan foydalanish uchun ma'lum standart mezonlar mavjud: Slayddagi barcha animatsion elementlarning umumiy qayta tinglash muddati 10 soniyadan oshmasligi kerak. Eng mashhur ikkita formatlar mavjud - kirish va chiqish joyiga 2 soniya yoki ishlab chiqarish va 6 soniya va 6 ta jarayonda muhim fikrlarni ajratish bo'yicha. Taqdimotlarning ba'zi turlari har bir slaydni deyarli to'liq namoyish etganda animatsiya elementlarini ajratish uchun o'z vaqtining o'z vaqtiga ega. Ammo bunday dizayn o'zini bir yoki boshqa tarzda oqlashi kerak. Masalan, agar u haqida slayd va ma'lumotni vizualizatsiya qilishning mazmuni bu yondashuvda saqlanadi va nafaqat bezash uchun foydalanilmaydi. Bunday ta'sirlar ham tizimni yuklaydi. Bu kichik misollarda sezilarli bo'lishi mumkin, chunki zamonaviy qurilmalar yaxshi ishlashni maqtagan. Biroq, ulkan media paketini kiritish bilan jiddiy loyihalar ishlayotganda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Sayohat yo'llaridan foydalanganda, mobil eleme ekranlar ostonlari chegaralaridan tashqariga chiqmasligini diqqat bilan kuzatib boradi. Bu Taqdimot Yaratuvchi taqdimotining 93 professionalligini namoyish etadi. GIF formatidagi video fayllar va rasmlarga animatsiyani qo'llash juda tavsiya etiladi. Birinchidan, tez-tez ommaviy axborot vositalarini buzish holatlari mavjud. Ikkinchidan, hatto yuqori sifatli konfiguratsiya, muvaffaqiyatsizlikka uchraydi va fayl harakat jarayonida o'ynashni boshlaydi. Taxminan aytganda, tajriba qilmaslik yaxshiroqdir. Vaqtni tejash uchun animatsiyani haddan tashqari tez ro'za tutish mumkin emas. Agar qat'iy reglament bo'lsa, umuman ushbu mexanizmdan voz kechish yaxshiroqdir. Effektlar, birinchi navbatda, vizual qo'shimcha, shuning uchun ular hech bo'lmaganda odamni bezovta qilmasliklari kerak. Haddan tashqari tez va silliq harakatlar zavqlanishni keltirib chiqarmaydi. Oxirida men PowerPoint animatsiyasi paydo bo'lgan tongida qo'shimcha bezatilgan element bo'lganligini ta'kidlamoqchiman. Bugungi kunda ushbu effektlarsiz professional taqdimot talab qilinmaydi. Har bir slayddan iloji boricha ajoyib va \u200b\u200bfunktsional animatsiya elementlarini yaratishda amaliy ahamiyatga ega bo'lish juda muhimdir. FAYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 94 1. Karimov I.A . “Barkamol avlod O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori ”. Toshkent , 1997. 2. Karimov I. A. “ O‘zbekiston buyuk kelajak sari ” Toshkent 3. Ўзбекистон Республикасининг « Таълим тўғрисида » ги қонуни ( Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори . – Т .: Шарқ нашриёт матбаа - концерни . 1997. – Б .20-29. 4. Ўзбекистон Республикасининг « Кадрлар тайёрлаш миллий дастури » Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори . – Т .: Шарқнашриёт матбаа - концерни .1997. Б .-31-61 5. “O‘zbekiston ” 1998 y. I. A.Karimov “ Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch ” Toshkent. 2008 yil . 6. Mirziyoyev Sh.M, “Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz” T. ; “O’zbekiston” 2017 7. O‘zbekiston Respublikasining 1997 yil 29 avgustdagi «Ta’lim to‘g‘risida»gi qonuni//Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori – T.: Sharq, 1997. -B. 20-29. 8. “Oliy ta’limning davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash to‘g‘risida”. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. 343-son 16.08.2001. http://www.lex.uz/docs/361387 9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. O‘zbekiston respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida. (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 y., 6- son, 70-modda) 10. Mirziyoyev Sh. M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq / Sh.M. Mirziyoyev. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016. - 56 b. 11. Abduqodirov A.A., Pardayev A. Ta’lim va tarbiyada zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish uslubiyoti. –T:, “Tafakkur”. 2014. -366 bet 12. Abduqodirov A.A., Pardayev A.X. Masofali o‘qitish nazariyasi va amaliyoti.-T.: Fan -2009. -145 b. 13. Akimov S.S. Metodicheskaya sistema obucheniya osnovam nauchnix issledovaniy v texnologicheskom obrazovanii studentov pedagogicheskix universitetov // Vzaimodeystviye lichnosti, obshestva i obrazovaniya v sovremennix sotsiokulturnix usloviyax: Mejvuzovskiy sbornik nauchnix trudov. Red. kollegiya S.A. Lisitsin, V.P. Solomin, S.V.Tarasov. – SP b.: LOIRO. 2005. S. 292-295. – 474 s. 14. Amonashvili Sh.A. Razmishleniya o gumannoy pedagogike. https://www.twirpx.com/file/1581618/ (data obrasheniya: 09.08.2019). 95 15. Anatolyev A.G., Razvitiye veb-texnologiy: osnovniye tendensii i perspektivi. http://www.4stud.info/web-programming/lecture9.html 16. Aripov M.M., Haydarov A. Informatika asoslari. O‘quv qo‘llanma – T.: O‘qituvchi, 2002. – 432 b. 17. Asyamov S.V., Beknazov O.N. O‘quvchilar bilimini baholash tizimida pedagogik testning o‘rni.O‘quv-metodik qo‘llanma. T.-2012y.42b. 18. Avanesov V. Opredeleniye pedagogicheskogo testa.// Upravleniye shkoloy. № 29. http://testolog.narod.ru/Theory21.html 19. Avanesov V.S. Teoriya i praktika pedagogicheskix izmereniy (materiali publikatsiy). testolog.narod.ru/Theory21.html 20. Avanesov V.S. O professionalnom samoopredelenii shkolnikov // Sovetskaya pedagogika. 1985.- № 7.- S.25-28 Olimov A. Pedagogik testlar tarixi va rivojlanishi. http://testolog.uz/?con=maqolaview&id=8 21. Baholash metodlari. O‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi muassalari o‘qituvchilari va amaliyot ustalari malakasini oshirish va trenerlar tayyorlash bo‘yicha o‘quv metodik qo‘llanma / A Nishonov, B. Xaydarov, B.Nuriddinov va boshqalar.- T.: 2003. - 153 b. 22. Munavvarov A. K . Pedagogika. To‘shkent , 1996. 23. Mahkamov U. Axloq-odob saboqlari . Toshkent 1994. 24. Rixsiboyev T. “Kompyuter grafikasi”. -T.: "Tafakkur qanoti". 2012. 25. Murodov Sh.K. "Injenerlik graflkasi". -T.: "Sano-standart .2013 26. Nishonaliyev U., Tursunov I . Pedagogika kursi. Toshkent ,1996. 27. Abduraxmanov SH. Chizma geometriya kursini o‘q itish mahsuldorligini oshirishning ilmiy-metodik asoslari. Monografiya- Namangan , 2007. 28. Adilov P, Tashimov N., Xoshimova X . Chizma geometriyada murakkab va qiyin masalalarni berish talabalarda fazoviy tafakkurni oshirish vositasi sifatida - T ., Pedagogik ta’lim , 2005 q 3. B . 94-97 29. Xolimov M . Fazoviy tasavvurlash va mantiqiy fikrlash qobiliyatini o‘stirishning tezkor usuli. Toshkent , Nizomiy nomidagi TDPU, Respublika IAK materiallari, 2005 y , b . 120-122. 30. Pedagogika. O‘quv qo‘llanma. T. 1996. 31. G‘aybullayev N.R . va boshqalar . Pedagogika. Universitetlar uchun dastur . T . 1996. 32. Yadgarov . N . D . Fazoviy almashtirishlar jarayonida o‘quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirish omillari . Dissertatsiya . T., 2009 33. G‘oziyev E . Pedagogik psixologiya asoslari . T . 1997. 34. G‘aybullayev N ., Yodgorov R ., Mamatqulova R., Toshmurodova K . Pedagogika. T . 2000. 35. G‘aybullayev N., Yodgorov R ., Mamatqulova R., Toshmurodova K . Pedagogika. T . 2000 36. X.Ibragimov, SH. Abdullayeva. Pedagogika nazariyasi (darslik). Т., «Fan va texnologiya», 2008, 288 bet. 96 37. Umronxo‘jayev A. "Maktabda chizmachllik o‘qitishni takomillashtirish". - T .: " O ‘ qituvchi ". 1 993. 38. Botvinnikov A.D. va boshqalar. « Chizmachilik ” Toshkent O‘qituvchi, 1989. 39. Qobiljonov K.M . va boshqalar « Chizmachilik va chizma geometriya asoslari » Toshkent , « O‘qituvchi » 1983. 40. Isayeva M.SH. «Chizmachilikdan topshiriqlar». Toshkent «O‘qituvchi» 1993. 41. Umronxujayev A. « Proeksiyalash asoslari » « O‘qituvchi », 1992. 42. O‘rta maktab chizmachilik (A.D.Botvinnikrv tariri ostida) 43. Olimova Q.T. "Zamonaviy ta’lim texnologiyalari". -T.: 2007 44. E.Vasimnikov, "Me т .o буч . чер " M.1990 str.126-128 45. S.Dembinskiy, "Meт.преп.черч. в ср.шк" M.1976. стр 275-279 46. I.Rahmonov. Chizmachilikdan test . T., «O‘qituvchi», 1994. 47. Yu.Qirg‘izboyev va boshqalar. Mashinasozlik chizmachilik kursi. T., «O‘qituvchi», 1989. 48. E.Ro‘ziyev, A.Ashirboyev. Muhandislik grafikasini o‘qitish metodikasi. T. Yangi asr avlodi. 2010. 49. A.Ashirboyev. Chizmachilik. T. Yangi asr avlodi. 2008. 50. S.K.Bogolyubov, A.I.Voinov. Texnikaviy chizmachilik kursi Toshkent, «O’qituvchi», 1976. 51. Y.N.Baxanov. Texnikaviy chizmachilikdan topshiriqlar to’plami. Toshkent, «O’qituvchi», 1982. 52. Sh.K.Murodov va boshqalar. Chizma geometriya. Toshkent, “Iqtisod - moliya”, 2008. 53. 10. I.Rahmonov «Chizma geometriya kursi va texnikaviy grafikadan testlar». T. «O’qituvchi» nashriyoti 1996 y. 54. 11. I.Rahmonov, Chizmachilikdan didaktik o’yinlar. T., «O’qituvchi» nashriyoti 1995 y. 55. A.Valiyev va boshqalar. “Chizmachilikni o’qitishda pedagogik texnologiyalar“ 1-2 qism TDPU rizografi, 2013 56. Azaizho’jaeva N.N. «Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat» – T., Adabiyot jamg’armasi, 2006 INTERNET MA’LUMOTLARI 1. www. ziyo.net 2. www. ursu .com 3. https://uz.wikipedia.org/wiki/Microsoft_PowerPoint 4. https://studref.com/534413/informatika/ istoriya_razvitiya_kompyuternoy_grafiki 5. https://shongames.ru/uz/program/kakie-tipy-animacii-mogut-byt- ispolzovany-dobavlenie-animacii/ 97 6. www.ppf.uni.udm.ru 7. www.talant.spb.ru/wald.html 8. www.school. edu. ru. 9. www. inter – pedagogika. ru. 10. www. ppsy.ru. 11. www.wwings.ru 12. www.ppf.uni.udm.ru 98

Talabalarga chizmachilik darsini o‘qitishda animatsion effektlardan foydalanish metodikasi

Купить