Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 1.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Tamaki tripisini (thrips tabaci lind) g‘o‘zadagi zarari va unga qarshi zamonaviy kurash vositalarini qo‘llash

Купить
1 TAMAKI TRIPISINI ( THRIPS TABACI LIND) G‘O‘ZADAGI ZARARI VA UNGA QARSHI ZAMONAVIY KURASH VOSITALARINI QO‘LLASH MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………… 3 I – bob. G‘O‘ZANI SO‘RUVCHI ZARARKUNANDALARI, TARQALISHI, ZARARI VA KURASH CHORALARI ( ADABIYOTLAR TAHLILI )........................................................... 8 II – bob. TAMAKI TRIPSINING BIOEKOLOGIYASI, HAYOT KECHIRISHI, TARQALISHI........................................................... 17 2.1. Tamaki tripsi bioekologiyasi va hayot kechirishi ................................. 17 2.2. Tamaki tripsini tarqalishi, rivojlanishi va g‘o‘zaga yetkazadigan zarari...................................................................................................... 19 III – bob. G‘O‘ZADAGI TAMAKI TRIPSIGA QARSHI UYG‘UNLASHGAN KURASH CHORAL A RI TAHLILI............. 26 3.1. Tamaki tripsiga qarshi agrotexnik kurash choralari.............................. 26 3.2. Tamaki tripsiga qarshi biologik kurash usuli........................................ 29 3.3. Tamaki tripsiga qarshi kimyoviy kurash usuli...................................... 37 3.4. Tamaki tripsiga qarshi o‘tkaziladigan boshqa kurash usuli.................. 44 I V – bob. TAMAKI TRIPSIGA QARSHI O‘TKAZILGAN KURASH CHORALRINING BIOLOGIK VA IQTISODIY SAMARADORLIGI TAHLILI......................................................... 47 4.1. G‘o‘zadagi tamaki tripsiga qarshi kurash choralarining biologik samaradorligi tahlili.............................................................................. 47 4.2. G‘o‘zadagi tamaki tripsiga qarshi kurash choralarining iqtisodiy samaradorligi tahlili.............................................................................. 51 XULOSA LAR……………………………………………………….. 54 O‘RGANILGAN VA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ........................................................................................... 56 ILOVALAR ......................................................................................... 60 2 KIRISH Mavzusining dolzarbligi: G‘o‘za qishloq xo‘jaligi ekinlari orasida dunyoda yetakchi o‘rinda turadi. Uning mahsuloti paxta oq, yumshoq tola bo‘lib, deyarli to‘liq sellyulozadan (taxminan 87-90%) iborat. Jahonda g‘o‘za 80 dan ortiq mamlakatda yiliga o‘rtacha 26-27 million tonna paxta hosili olinadi va uning 60 foizdan ortig‘i uch davlat hissasiga to‘g‘ri keladi. G‘o‘za dehqonchilikdagi qadimgi ekinlardan biri. Uning vatani Hindiston hisoblanadi. G‘o‘za paxtasidan olinadigan toladan foydalanish qadim zamonlar — paleolit davridan boshlangan. Hind vodiysida miloddan 3 ming yil ilgari paxta yetishtirilib, undan yigirilgan ip tayyorlangan. Shuningdek, Xitoy, Eron, Peru va Meksikada g‘o‘za miloddan bir necha asr ilgari ma’lum bo‘lgan. Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘rta Osiyoda miloddan avval 6-5-asrdan boshlab ekilgan. 10- asrdan Ispaniyaga va undan boshqa Yevropa mamlakatlariga tarqalgan. Ekin maydonining kattaligi jihatidan birinchi o‘rinda G. H irzutum turadi. Uning tabiiy holda tarqalgan joyi Markaziy Amerikadagi Meksika davlati bo‘lgani uchun Meksika g‘o‘zasi deb ataladi. Bizda bu turning tabiatiga birmuncha o‘zgarishlar kiritilgan va o‘rta tolali g‘o‘za deyiladi. Paxta tolasidan xilma-xil gazlamalar, ip, arqon, transportyor lentalari, rezina shilanka va balonlar uchun maxsus to‘qimalar va boshqalar tayyorlanadi. Jumladan, bir tonna paxtadan 340-350 kg tola, 50-60 kg momiq va 600 kg chigit olinadi. Bir tonna chigitdan esa 170 kg moy, 400 kg kunjara , 30 kg sheluxa olinadi. Bundan tashqari undan margarin, kirsovun va atir sovunlar tayyorlashda foydalaniladi. Respublikamizda g‘o‘za ekinini ichki imkoniyati juda kattadir. Agar bu ekinni biologik talablarini mumkin qadar to‘laroq qondiriladigan ilmiy asoslangan dehqonchilik sistemasi joriy qilinsa, olinadigan paxta hosildorligi gektaridan 40-45 s/ga yetkazish mumkin. Bugungi kunda davlatimizni paxtachilikga oqilona ixtisoslashuvini saqlab qolish iqtisodiyotimizni asosini tashkil etadi. G‘o‘za ekinini ichki imkoniyatlari juda 3 kattadir. Agar bu ekinni biologik talablarini ilmiy asoslangan dehqonchilik sistemasida amalga oshirilsa olinadigan paxta hosildorligi gektaridan 50-60 sentnerga yetishi mumkin. Mamlakatimizda paxtachilik bilan shug‘ullana boshlaganligiga ikki ming yildan ko‘proq vaqt bo‘lgan. Respublikamiz olimlari oldiga, yuqori hosilli, tezpishar tola sifati yuqori bo‘lgan, zararkunanda va kasalliklarga chidamli navlarni yetkazib berish ma’suliyati yuklanadi. Qishloq xo‘jalik ekinlarini zararkunandalariga qarshi hozirgi kunda yaratilgan o‘simliklarni biologik ximoya qilish texnologiyasi mavjud bo‘lib, bu usul keng qo‘llanilmoqda. Biologik h imoya usuli, zararli organizmlarga qarshi ularni tabiiy kushandalarini qo‘llashdan iboratdir. Biroq g‘o‘za zararkunandalar va kasalliklar bilan qattiq shikas t lanadigan o‘simliklar qatoriga kiradi. Uni bir qator zararkunandalar zararlaydi. Ularga o‘z vaqtida qarshi kurashilmasa, xosilni anchagina qismini yedirib qo‘yish mumkin. Alimuxammedov S.N. va boshqalar (1989) ta’kidlashicha O‘zbekiston sharoitida g‘o‘za ekiladigan maydonlarda, g‘o‘za o‘sish rivojlanish davrida 214 turdan oshiq zararli hashoratlar rivojlanadi va zarar keltiradi. Yeremenko T.S. va boshqalar (1982) kuzatishlari shuni ta’kidlaydiki Jizzax va Sirdaryo viloyatlari sharoitida g‘o‘za agrobiosenozida 237 turdan oshiq hashoratlar hayot kechiradi. Shundan 30,4 % zararkunandalar, 53,1 % foydali h ashoratlar, 8,9 % o‘simliklarni changituvchilar va qolgan 7,6 % kanalar h isoblanadi. Ammo shu zararkunandalardan 10 turdan oshiqrog‘i asosiy va mavsumiy zararkunandalar h isoblanadi. Ko‘pchilik olimlarni fikricha asosiy zararkunandalar hisobiga yil davomida g‘o‘za hosildorligi 55-60 % gacha yo‘qotiladi. O‘simlikni himoya talablarini unumli va samarali amalga oshirish g‘o‘za hosilini saqlashda asosiy omillardan biri hisoblanadi. Endilikda g‘o‘zani umumiy himoya qilish tadbirlari xam tubdan o‘zgarmoqda. Bunda diqqat-e‘tibor ko‘proq biologik kurashga va tabiatdagi foydali h ashoratlarni saqlab qolishga va shular orqali zararkunandalarni yo‘qotishga qaratilmoqda. 4 Hozirgi vaqtda za h arli kimyoviy vositalarni keng ko‘lamda ishlatishning zararli oqibatlari ma’lum bo‘lmoqda. Chunki zararli kimyoviy vositalarni surunkasiga ishlatilishi natijasida atrof mu h it, suv, h avo h ayvonot olami za h arlanib insonlar salomatligiga katta putur yetkazmoqda. Shuning uchun keyingi yillarda g‘o‘za zararkunandalariga qarshi kurashda uyg‘unlashgan kurash usulidan foydalanishga katta e‘tibor berilmoqda. Bu h imoya usulida ko‘proq biologik kurashga e‘tibor berish, tabiatdagi foydali h ash a r o tlarni rivojlanishiga sharoit yaratib berish h amda zararkunandani sonini h isobga olgan h olda unga qarshi kurashish lozimdir. Ko‘pchilik olimlarni ta’kidlashicha zararkunandalarga qo‘llaniladigan h ar qanday kurash vositasini qo‘llaganda, ularni to‘liq yo‘qotishni ko‘zda tutmasdan, balkim ularni sonini bir oz kamaytirishga erishishni afzal ko‘rish yaxshiroqdir. Chunki bir zararkunandani umuman yo‘qotishga h arakat qilinsa, uning entomofaglari h am yo‘qolib ketadi. Umuman tabiatdagi muvozanat b u zilib ketishi mumkin. Shu narsani alo h ida qayd etish kerakki , ona-tabiatning o‘zi h am ev o lyu t sion taraqqiyot davomida boshqa mavjudotlar singari h ash a r o tlar h am alo h ida ma’lum muvozanat saqlaydi. H ash a r o tlar olamining h am o‘z kushandalari bo‘ladi. Ular zararli turlarni ko‘payishini chegaralab turadi. H ozirgi vaqtda faqat g‘o‘za dalalarining o‘zida g‘o‘za bilan biror-bir ji h ati bo‘yicha aloqador bo‘lgan 300 ga yaqin turdagi h ash a r o tlar borligi aniqlangan. Ilmiy izlanishning maqsadi: tamaki tripsini g‘o‘zaga yetkazadigan zararini o‘rganish, zararkunandani tarqalishini, bioekologik xususiyatlarini o‘rganish, hosil sifatini buzishdagi ahamiyatini o‘rganishdan iborat bo‘lib hisoblanadi. Ilmiy izlanishning vazifalari: tamaki tripsini fenologik rivojlanish davrini o‘rgangan holda ularni ko‘payishini hamda o‘simliklarga zarar keltirish davrlarini oldindan aniqlagan holda ularga qarshi uyg‘unlashgan kurash choralarini qo‘llashni o‘rganishdan va ishlab chiqarishga tavsiyalar berishdan iborat. Mavzuning o‘rganish darajasining qiyosiy tahlili: G‘o‘zaga bir necha turdagi tripslar zarar keltiradi. Ularni i chi da eng asosiylari tamaki tripsi , g‘o‘z a tripsi , shiraburin tripsidir . Keyingi yillarda bu zararkunandalarni rivojlanish dinamikasi va 5 zarari keskin o‘zgardi. Umuman h ar bir trips alo h ida olganda o‘zining zarar keltirish vaqtiga egadir. Shu sababli ularga qarshi o‘z vaqtida kurashish talab etiladi. Adiba Bey – Biyonka (1971) ma ’ lumotiga ko‘ra sobiq ittifoq bo‘yicha, g‘o‘za ekiladigan tumanlarda, g‘o‘zada 220 turdan ortiq umurtqasiz h ayvonlar shu jumladan 156 tur h ash a r o tlar zarar keltiradi. Bizni mustaqil jum h uriyatimizda esa g‘o‘za ekiladigan maydonlarda g‘o‘za o‘sish va rivojlanish davrida 2 1 4 turdan ortiq zararli h tlar rivojlanadi va zarar keltiradi. (Alimuxammedov va boshq. 1989). Ko‘pchilik olimlarni fikricha g‘o‘za, asosiy zararkunandalar hisobiga yil davomida 55-60 % hosilni yo‘qotadi. Paxtakor xo‘jaliklarda yildan – yilga texnika mineral o‘g‘itlar va o‘simliklarni himoya qiluvchi vositalar bilan ta’minlash yaxshilanmoqda. O‘simliklarni himoya qilish tadbirlarini unumli va samarali amalga oshirish g‘o‘za hosilini zararkunanda va kasalliklardan saqlashni asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Endilikda g‘o‘zani zararkunanda va kasalliklardan umumiy himoya qilish sistemasi ham tubdan o‘zgarmoqda. Bunda diqqat – e’tibor, tabiatdagi foydali hasharotlarga qaratilmoqda. Ularni ko‘plab biofabrikalarda ko‘paytirilmoqda, ko‘p yillar davomida surunkasiga zararkunandalarga qarshi qo‘llanilgan kimyoviy vositalar tabiatdagi turlar o‘rtasidagi muvozanatlarni buzilishiga sabab bo‘lmoqda, tabiatni ifloslanishiga olib kelmoqda. Hozirgi paytda zararkunandalarga qarshi kurashda uyg‘unlashgan himoya usuliga katta e’tibor berilmoqda va ayrim xo‘jaliklarda keng qo‘llanilmoqda. Bu kurash usuli juda keng ma’noga ega bo‘lib barcha kurash vositalarini kerakli vaqtida navbatlab zararkunandalarni zararlilik iqtisodiy chegarasini hisobga olgan holda ishlatish, tabiatdagi foydali hasharotlarni sonini hisobga olgan holda kurash choralarini qo‘llash kabi omillarga e’tibor berishga to‘g‘ri keladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Uyg‘unlashgan himoya uslubida zararkunandalarni sonini kamaytirish bilan birga tabiatdagi foydali hasharotlarni ko‘payishiga o‘simlikni sog‘lom rivojlanishiga sharoit yaratib beriladi. Ko‘pchilik olimlarni fikricha zararkunandalarga qo‘llaniladigan har qanday kurash vositalarini qo‘llaganda, ularni to‘liq yo‘qotishni o‘ylamasdan, balkim, ularni sonini 6 kamaytirishga erishmoq lozimdir. Chunki zararkunandalarni yo‘qotsak, uning tab i iy kushandalari h am yo‘qolib ketadi. Natijada tabiatdagi tabiy biosenoz buziladi. Shu narsani alohida qayd etish kerakki, ona – tabiatning o‘zi ham evalyusion taraqqiyot davomida boshqa mavjudotlar singari hasharotlar olamida ham ma’lum muvozanat saqlaydi. Tadqiqotning predmeti va ob’ekti: ilmiy izlanishlarining asosiy predmeti bo‘lib g‘o‘za o‘simligi hisoblansa, obekti bo‘lib tamaki tripsi, uni g‘o‘zadagi zarari, tarqalishi va ularga qarshi o‘tkazilgan kurash choralari hisoblanadi. Tadqiqotning ilmiy ahamiyati: Yuqorida aytib o‘tkanimizdek hozirgi paytda faqat g‘o‘za dalalarini o‘zida 300 turga yaqin hashoratlar borligi aniqlangan. Jumanov B.J. (1989) fikricha shulardan 8-10 % gina hosilga zarar yetkazadi, qolgan 70-80 % zararkunandalarga qirg‘in keltirib faqat ular hisobiga yashovchilar hisoblanadi. Keyingi yillarda respublika mizda insonlarning qishloq xo‘jalik faoliyati ancha faollashdi. Qishloq xo‘jaligida foydalanayotgan kimyoviy vositalar tirik mavjudotga salbiy ta’sir qilmoqda. Tuproqqa solinayotgan o‘g‘itlar miqdori jadal oshib bormoqda. Noorganik o‘g‘itlar, zaxarli ximikatlarning keng qo‘llanishi tuproqda va keyinchalik o‘simliklar va hayvonlardan olinadigan mahsulotlarda qo‘rg‘oshin, simob, ftor va tabiiy radionukleidlar miqdorini oshib borishiga olib kelmoqda. Sug‘oriladigan yer maydonlarining cheksiz ko‘paytirish siyosati, paxtachilikda yangidan – yangi rekordlarga intilish respublikamizda ekologik sharoitni juda murakkablashuviga olib keladi. Respublika xo‘jaliklari har yili 1,3-1,4 million tonna mineral o‘g‘itlar va 80-85 ming tonna har xil pestitsidlarni ishlatadi. O‘rtacha har bir gektar sug‘oriladigan maydonga 300-350 kg mineral o‘g‘itlar va 20- 25 kg pestisidlar to‘g‘ri keladi. Tabiatdagi muvozanatni saqlash uchun bor zararkunandalarni zararlik darajasini bilgan holda ularga kerakli vaqtda kurashish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Yuqoridagilarni hisobga olib biz malakaviy bitiruv ishimizda tamaki tripsi ni rivojlanish va zararini xabar berish yo‘li bilan o‘rgangan holda ularga qarshi tabiatdagi muvozanatni buzilishni oldini olishni iloji boricha ekologik toza kurash choralari tahlilini o‘rganishdan iborat. 7 I – bob. G‘O‘ZANI SO‘RUVCHI ZARARKUNANDALARI, TARQALISHI, ZARARI VA KURASH CHORALARI ( ADABIYOTLAR TAHLILI ). Mustaqil O‘zbekistonimizda g‘o‘za o‘simligida 300 dan ortiq zararkunandalar mavjud. Tripslar (tamaki) 40 dan orti q h ar xil o‘simliklarda zarar keltiradi. X.X.Kimsanboyev va boshqalar (2002) ta’kidlashicha tamaki tripsi hoshiya qanotlilar turkumiga mansub bo‘lib, g‘o‘za barglarini shirasini so‘rib, sifatini pasaytiradi.Tripsdan zararlangan barglar vazni kamayib, saralanganda darrov sinib ketadi. Sh.S.Muxammadaliyev va boshqalar (2002) fikricha bu mayda so‘ruvchi zararkunanda, asosan tamaki barglariga katta zarar keltiradi. Bundan tashqari g‘o‘za, piyoz, karam, kartoshka va bodringda h am zarar keltiradi. B.A.Sulaymonov (2002) bashoratiga ko‘ra tamaki tripsi mart oyida qish l ashdan chiqadi va begona o‘tlarga hamda bedapoyalarga tushadi. Tripsni yetuk yoshdagilari qishlab chiqadi. G‘o‘za ni h ollari una boshlashi bilan ularga uchib o‘tadi va barglarni, o‘suv nuqtalarini zararlaydi. Ular yosh barglarni s o ‘rib yirtilib ketishiga sabab bo‘ladi. Tripslar hoshiya qanotlilar yoki tripslar turkumiga, tuxumqo‘ygichlar kenja turiga, tripslar oilasiga mansub bo‘lib, g‘o‘zada 3-turi zarar keltiradi.1)tamaki tripsi, 2)g‘o‘za tripsi, 3)shiraburin tripsi. Bularni ichida tamaki tripsi keng tarqalgan bo‘lib, g‘o‘zani kuchli zararlaydi.(Yaxontov 1937) N.I.Xodosavich (1975) ma’lumotiga ko‘ra, trips zararidan o‘rta hisobda har gektar maydondan 4,6 sentner paxta hosili kamayish mumkin. Sh.T.Xo‘jayev (2014) ta’kidlashicha ayrim insektisidlarni ko‘p yillar mobaynida surunkasiga ishlatish natijasida bu preparatlarga nisbatan bardoshli populyatsiyalar vujudga kelishi mumkin. Buni oldini olish maqsadida turli kimyoviy sinflarga oid preparatlarni almashlab qo‘llash lozim.O‘zbekiston sharoitida trips yetti- sakkiz marta avlod beradi. S.M.Pospelov va boshqalar (1978) fikricha, tamaki tripsi h ammaxo‘r zararkunanda. U ham issiqxonalardagi, ham daladagi tamakini, bundan tashqari, 8 g‘o‘za, piyoz, soya, bodring, qovoq, tarvuz, pomidor, karam, zig‘ir, lavlagi, kartoshka kabi o‘simliklarni zararlaydi.Trips bilan zararlangan barglar, oq rangsiz dog‘ xosil qiladi, keyinchalik bu dog‘lar qo‘ng‘ir rangga o‘tib, barglar teshilib qoladi. S.N.Alimuxamedov va boshqalar (1990) ma’lumotlariga ko‘ra, tamaki tripsi g‘o‘za ekinlariga dastlabki rivojlanish davrida zarar keltiradi. Zararlangan barglarni ostki tomoni o‘ziga xos kumishsimon yaltiraydi, shikastlangan kurtaklarda bujmaygan barglar paydo bo‘ladi, o‘suv nuqtasi o‘lgandan so‘ng aksariyat poya “ayri” hosil qiladi, o‘sish va rivojlanishda orqada qoladi. Tanskiy.V.I.(1998) fikricha g‘o‘zada tamaki tripsini zararlilik iqtisodiy mezoni 1-o‘simlikda 5-8dona trips va lichinkasi qilib belgilangan. Po‘latov Z.A ( 20 14y) tavsiyasiga ko‘ra, tamaki tripsiga o‘z vaqtida o‘yg‘unlashgan kurash tizimida qarshi kurashni tashkil etsa kutilgan natijaga erishish mumkin. Ayniqsa suspenziyalar bilan kurashish eng yaxshi samara beradi. Agar o‘z vaqtida tamaki tripsiga qarshi kurashish chorasi olib borilmasa ular g‘o‘za xosildorligini 30-50 % gacha ayrim xollarda yosh nixollarni umuman yo‘qotishga olib keladi (31, 56-61 b.). V.Yaxontov 1931, Xodosavich 1975, Naziqulov 1991, Kimsanboyev 1997, Kan.A.A, Xodjayev 2000 ta’kidlashicha tripsni zararlilik darajasi, ularni o‘simlikda soni va yetkazadigan zarari vaqti hisoblanib, oxirgi natija hosildorlikni o‘zgarishi bilan aniqlanadi. A.Davletshini (1980) kuzatishlariga ko‘ra tamaki tripsi 20-26 0 C 70% nisbiy namlikda juda yaxshi rivojlanadi va zarar keltiradi. Mavsum davomida 7-8 ta avlod beradi, lekin 3-4 avlod g‘o‘zaga kuchli zarar yetkazadi.Ko‘pchilik olimlarni kuzatishlariga ko‘ra g‘o‘za dalalarida tamaki tripsini 22 dan ortiq tabiiy kushandalari mavjud. A.Davletshini 1972, Xodosavich 1975, Alimuxammedov 1991) Hozirgi paytda tripsga qarshi zamonaviy agrotexnik, biologik va kimyoviy kurash choralari qo‘llanilmoqda. Agrotexnik kurash (suspenziya) trips sonini kamaytirishda mu h im o‘rin tutadi. Ko‘pchilik olimlarni ta’kidlashicha fosforli o‘g‘itlar yordamida g‘o‘zani bargidan oziqlantirish natijasida tripslar soni 2-marotaba kamayadi. 9 X.Xamrayev 1982, Mirzaliyeva 1986, Xushvaqtov 1994, Nasriddinov1994, Kan.A.A 1988). Mirzaliyeva X.R(1986) ta’kidlashicha g‘o‘za shonalash davrida, laboratoriyada ko‘paytirilgan oltinko‘zni yetuk hasharotidan tripsga qarshi 1:100 nisbatda qo‘llash juda yaxshi samara beradi. Yuqorida adabiyotlar sharhidan ko‘rinib turibdiki tamaki tripsini, biologiyasi, tarqalish zarari, ularga qarshi kurash choralari ko‘pchilik olimlar tomonidan yaxshi o‘rganilgan (45, 87-94 b, 31, 56-61 b.). G‘o‘zaga jiddiy zarar keltiruvchi zararkunandalardan biri o‘rgimchakkana ( Tetranychus urticae Koch .) o‘rgimchaksimonlilar ( Arachnoidea ) sinfiga, Acariphormes tukurmiga, o‘rgimchakkanalar ( Tetranychidae ) oilasiga mansub. O‘rgimchakkana keng tarqalgan zararkunanda bo‘lib, barcha O‘rta Osiyo respublikalaridan tashqari ko‘pgina Yevropa va Osiyo mamlakatlarida tarqalgan. AQSh va Afrika mamlakatlarida g‘o‘zaga oddiy o‘rgimchakkanadan tashqari bir nechta, shu oilaga mansub, kanalar ham ziyon yetkazadi (22, 117-123 b.). O‘rgimchakkana juda mayda bo‘g‘imoyoqli hayvonlar namunasi bo‘lib uni oddiy ko‘z bilan zo‘rg‘a ko‘rish mumkin. Tanasi oval shaklda, bo‘yi 0,3-0,6 m ga boradi. Uning bahor-yozdagi avlodi ko‘kish-sariq, qishlab chiqadiganlari esa to‘qsariq-qizil bo‘ladi. Tanasining yon tomonlaridagi ikkita qoramtir dog‘lari yaqqol ko‘rinib turadi. O‘rgamchakkananing urg‘ochi zotlarining rivojlanishida: tuxum, lichinka, pronimfa, deytonimfa va yetuklik (imago) davrlarini kechiradi. Tuxumi yumaloq shaklida bo‘ladi. Lichinka, pronimfa va deytonimfa shakldagilari yetuk zotidan kichikligi bilan farq qiladi. Lichinkada uch juft, nimfa va imagoda esa to‘rt juftdan oyoq bo‘ladi (52, 101-108 b.). O‘rgimchakkana qishlovdan juda barvaqt, o‘rtacha sutkalik harorat 7,3 0 dan oshganda chiqadi. O‘rgimchakkananing birinchi avlodi begona o‘tlarda, ayniqsa qo‘ypechak kabi o‘tlarda rivojlanadi. Begona o‘tlar qurib dag‘allashganidan keyin yoki nihollari unib chiqgach, o‘rgimchakkana ularga o‘tadi. O‘rgimchakkana odatda shamol yordamida, o‘rgimchak iplari vositasida, shuningdek ish qurollari va hokazolar yordamida tarqaladi. Shu boisdan dastlab g‘o‘za va boshqa ekinlarning chekka tomondagilari zararlanadi. Dalalarning yo‘l yoqalaridagi ekinlar kanadan eng 10 ko‘p shikastlanadi, chunki yo‘l changi o‘rgimchak iplariga o‘rnashib, ularni tabiiy kushandalardan himoya qiladi, bunday o‘simliklardagi zararkunandaga akaritsidlar ham yaxshi ta’sir etmaydi. O‘rgimchakkana yozda (iyun-avgust) 8-12 kunda, may oyida 15-20 kunda, mart-aprel oylarida esa 25-30 kunda 1 avlod berib rivojlanadi (33, 90-98 b.). Yil mobaynida, geografik holat, ob-havo sharoiti hamda g‘o‘zaning turiga qarab, 12 dan 20 tagacha avlod beradi, shundan 8-12 avlodini iyun-avgust oylari mobaynida o‘taydi. Rivojlanish vaqtida ularning 40% dan ko‘prog‘i tabiiy ravishda qirilib ketadi. Urg‘ochisi o‘rta tolali g‘o‘za navlarida 100-160 tagacha tuxum qo‘yadi, 30-40 kun hayot kechiradi. Ingichka tolali navlarda esa 40-50 ta tuxum qo‘yib, 10-50 kun yashaydi; begona o‘tlarga 30 tagacha tuxum quyadi va 10 kundan ziyodroq umr kechiradi. O‘rgimchakkana uchun harorat 26-33 0 , havoning nisbiy namligi 55-60% bo‘lishi eng mo‘tadil sharoit hisoblanadi. Yozning oxirida, harorat pasayib ketganida, yog‘ingarchilik bo‘lib, shabnam tushganida hamda kushanda yirtqichlar faoliyati bilan o‘rgimchakkanalarning soni kamayadi. Kuz yaqinlashgan sari g‘o‘zada to‘q- sariq-qizil rangli urg‘ochisi paydo bo‘ladi, ular diapauzaga tayyorlanadi. O‘tlarda esa ular hatto noyabrda ham sarg‘ish-yashil rangdaligicha qoladi. Otalangan yetuk zot urg‘ochilari g‘o‘za ekilgan dalalarda, hamda, yo‘l, ariq yoqalarida, hazon ostida, ko‘sak chanoqlarida, tuproq yoriqlarida, tut daraxti po‘stlog‘i ostida yakka yoki yig‘ilib qishlaydi. Qishlashga kirganlari sovuqqa juda chidamlidir. Sernam joylarda sovuq 20 0 bo‘lganida ham qisman o‘ladi. Sovuq 29 0 dan ortganida kanalar 100% qiriladi. O‘rgimchakkana g‘o‘za va ko‘pgina boshqa ekin va daraxtlarning ashaddiy va doim tushadigan zararkunandasidir u hammaxo‘r zararkunanda bo‘lib o‘simliklarning 200 dan ortiq turida, shulardan begona o‘tlarning 173 turida, daraxt va butalarning 38 turida hamda ekinlarning 40 dan ortiq turida uchraydi. G‘o‘za, sabzavot va poliz, dukkakli ekinlar, yer yong‘oq, gul va bog‘zorlar shular jumlasidandir. Kana asosan barglarning orqa tomoniga joylashib olib unga shikast yetkazadi, bargni juda ingichka kul rang o‘rgimchak iplari bilan o‘raydi. Uning nomi ham shunga qarab qo‘yilgan. O‘rgimchakkana og‘iz apparatining xeliseralarini hujayraga sanchib kiritib, undagi 11 moddalarni so‘rib oziqlanadi. Zararlangan barglarining ustki tomonida unda-bunda och tusli, qattiq zararlangan joylarida esa q o‘ng‘ir va qizg‘ish dog‘lar paydo bo‘ladi. Kuchli shikastlangan barglar to‘kiladi, o‘simlik yalong‘ochlanadi va juda majmag‘il bo‘lib qoladi. O‘rgimchakkananing zararliligi uning g‘o‘zaga tushish muddatiga va o‘simliklarda qancha turishiga bog‘liq. Qancha barvaqt tushsa, shuncha ko‘p shikast yetkazadi. Masalan, F.M. Uspenskiyning ma’lumotlariga ko‘ra (1966, 1970 y.), iyunda zararlangan g‘o‘zalar (himoya choralari ko‘rilmaganda) hosilning 50-60% tini, avgustda tushganida esa 2-6% tini yo‘qotadi. O‘rgimchakkana ingichka tolali navlarga sust, o‘rta tolali g‘o‘za navlariga kuchli ta’sir etadi. Bu ana shu o‘simliklar bargining morfologik tuzilishida bo‘lgan farqga bog‘liq ekanligini ko‘pgina tadqiqotchilar tasdiqlashgan (V.V. Yaxontov, 1947; M.I. Kosobuskiy, 1956; F.M. Uspens-kiy, 1961 va boshqalar). F.S. Tolipovning (1977) o‘tkazgan tadqiqotlariga asosan g‘o‘zaning o‘rgimchakkanaga bardoshli, yoki chidamli bo‘lishi uning barglaridagi ostki epiderma va g‘ovak parenxima hujayralari qavatining balandligiga bog‘liq bo‘lar ekan. Bu hujayralarning balandligi 150,7-166,9 mkm (mikron) ga teng bo‘lganida, kana ustunchasimon parenxima hujayralarining shirasi bilan oziqlana olmas ekan, chunki yetuk o‘rgimchakkanada sanchib so‘ruvchi og‘iz apparatining uzunligi 116,9- 120,7 mkm ni, katta yoshdagi lichinkalarida esa 102,6-105,4 mkm ni tashkil qiladi. G‘o‘zaning o‘rgimchakkanaga bardosh berish darajasiga barg maydoni birligidagi hujayralarning zichligi, hujayra shirasining osmotik bosimi hamda yuqorida qayd etilganidek, ostki epiderma va mezofillaning g‘ovak parenximasi katta ta’sir qiladi. Bu ko‘rsatkichlarga mineral moddalar bilan oziqlanish ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Ya. Sodiqovning (1975) tadqiqotlaridan ma’lumki, amaldagi sarf-me’yorlarga nisbatan ikki baravar oshirilgan superfosfat bilan oziqlantirish g‘o‘zani o‘rgimchakkana bilan zararlanishini ikki marta kamaytiradi. O‘rgimchakkananing ko‘pgina (qariyb 40 dan ortiq) kushandasi bor, ammo bulardan stetorus qo‘ng‘izi ( Stethorus punctillum ), kanax o‘ r trips ( Scolothrips acariphagus ), yirtqich qandala ( Orius albidipennis ) va oltinko‘z ( Chrysopa carnea ) eng ko‘p ahamiyatlidir. Kanaxo‘r trips har sutkada kananing 50 tagacha tuxumi va 12 lichinkalarini yeydi, stetorus lichinkasi va qo‘ng‘izlari 100 tagacha, oltinko‘zning katta yoshdagi lichinkasi esa 800 tagacha tuxumini yeb bitiradi. O‘rgimchakkananing g‘o‘zada urchishini oldindan bilish (basharot qilish) o‘simliklarni himoya qilish ilmiy tadqiqot institutida yaratilgan uslub asosida o‘tkaziladi. Uzoq muddatli (kelgusi yil va undan keyingi yillarga mo‘ljallab), shuningdek qisqa muddatli (shu yildagini) basharot qilish uslubi mavjuddir. Uzoq muddatga mo‘ljallangan basharot qilish usuli bo‘yicha qishlaydigan kanalarni va ularning holatini hisobga olgan holda, shuningdek ularning qishlovdan chiqishini kuzatish asosida olib boriladi. Qisqa muddatli basharot esa, kutilayotgan havo haroratini o‘n kunliklar bo‘yicha, hamda g‘o‘za ekiladigan mintaqalar bo‘yicha aniqlash yo‘li bilan o‘tkaziladi. Kananing urchishi uchun o‘simliklar orasida havoning issiq saqlash darajasi 14,5 kkalni, psixrometrik budkada esa 13,0 kkal bo‘lishi eng monand sharoit hisoblanadi. Bu ko‘rsatkichlar o‘zgarsa, kananing ko‘payish sur’ati pasayadi (22, 45-56 b. 31, 56-61 b) . O‘simlik shiralari. Teng qanotlilar ( Homoptera ) turkumining Aphidinea kenja turkumiga mansub so‘ruvchi hasharotlar. G‘o‘zaga shiralardan bir necha turi zarar yetkazadi. Bular orasida beda yoki akatsiya shirasi, g‘o‘za yoki poliz va katta g‘o‘za shirasi xavflidir. Q isman g‘o‘zani Plotnikov shirasi va ildiz shirasi shikastlashi mumkin. Aka t siya biti barcha Yevropa, Shimoliy-Sharq Afrika va Shimoliy Amerika mamlakatlarida keng tarqalgan. O‘rta Osiyo, Zakavkazye va Yevropa qismining janubiy mintaqalarida uchraydi. Poliz shirasi tropik va subtropik iqlim sharoiti mavjud bo‘lgan mintaqalarga xos bo‘lganligi sababli, u ekvatordan 60 0 shimoliy va 40 0 janubiy kenglikda joylashgan mamlakatlarda uchraydi. Katta g‘o‘za shirasi Zakavkazye, Janubiy Ukraina va O‘rta Osiyo respublikalarida tarqalgan (35, 156-164 b.). G‘o‘zaga shikast yetkazadigan shiralar yumshoq tanli mayda hasharotlar bo‘lib, yetuk zotining kattaligi 2,5-4 mm ga teng. Shiralarning ikki shakli mavjud: qanotsiz va qanotlik; qanotligi ikki juft teng qanotga ega bo‘lib, oldingilari orqa- sidagidan ancha uzundir. Rivojlanishi to‘liqsiz: ya’ni partenogenetik tirik tug‘ish 13 hisobiga g‘umbak fazasi bo‘lmaydi. O‘simlik shiralari shakli jihatidan bir necha xil bo‘ladi, chunonchi bular o‘rtasida tirik tug‘uvchi qanotsiz urg‘ochilari, tuxum qo‘yadigan qanotsiz urg‘ochilari, tirik tug‘uvchi qanotli urg‘ochilari, qanotli (ba’zan qanotsiz) erkaklari bor (44, 76-84 b.). O‘simlik bitlari haroratga qarab 3-20 kun rivojlanadi. Mavsum davomida 20-26 ta, beda shirasi esa 12-15 tagacha avlod beradi. Urg‘ochilari yozda 18 kun yashaydi va 150 tagacha lichinka beradi (Sh.T.Xo‘jayev 2019) . Lichinkalar rivojlanib to‘rt marta tullaydi va besh yoshni kechiradi. Oz-ozdan yog‘in tushib turadigan sernam ko‘klam ob-havosi o‘simlik shiralarining rivojlanishiga yordam beradi, ammo shovullab yoqqan kuchli yomg‘irlar ularni qisman yo‘qotadi. Ob-havosi quruq, yuqori haroratli tumanlarda o‘simlik shiralari ko‘plab rivojlanmaydi. Yashash sharoiti yomonlashganida: oziq yetishmaganida, shuningdek asosiy va oraliq oziqbop o‘simliklar almashganida, shiralar joydan-joyga ko‘chadi. Yashash joyi almashganida otalangan tuxumlar asosiy o‘simliklarda qishlaydi. Ulardan bir-ikkita (qanotsiz) shiralar avlodi rivojlanadi. Ikkinchi-uchinchi avlodlarda qanotsizlar orasida tirik tug‘uvchi qanotli urg‘ochilari (avlod tarqatuvchilari) paydo bo‘lib, ular oraliq ekinlarga uchib o‘tib bir qancha qanotsiz shira avlodlarini boshlab beradi. Kuzda ko‘chib yuruvchilar orasida tirik tug‘uvchi qanotli urg‘ochilari paydo bo‘ladi. Asosiy o‘simliklarga qaytadigan bu shiralarni (remigrantlarni) jins tashuvchilar deyiladi (35, 166-169 b.). O‘simlik shiralari barglarning shirasini so‘radi. Buning oqibatida poya va ildizdagi zaxira uglevodlar miqdori keskin kamayib ketadi. Qattiq zararlangan barglarning shakli o‘zgaradi va buralib qoladi. Bunday o‘simliklar juda sust o‘sadi. Zararlangan o‘simliklarda hosil 15-20% gacha kamayishi mumkin. A. Xakimovning (1997) ko‘rsatishiga, nihollik davridan boshlab shira bilan zararlangan g‘o‘za 27,2% hosilni (15 s/ga) yo‘qotgan. G‘o‘za yetilayotganida (avgust-sentyabr) shiralar o‘zlaridan chiqargan suyuqliklari bilan tolani ifloslaydi va yopishqoq qilib qo‘yadi. Bunday tolalarda ko‘pincha qora shira (qora mag‘or) paydo bo‘ladi, u tolalarni buzib, paxtani qayta ishlaydigan mashinalarning ishini qiyinlashtiradi. 1-jadval 14 G‘o‘zada o‘rgimchakkanaga qarshi tavsiya etilgan akari t sid-insektisidlar, hamda ixtisoslashgan akari t sidlar (Sh.T.Xo‘jayev ma‘lumoti «Ro‘yxat, 2007» dan olindi) № Dorining nomi va shakli Sarf-me’yori, l/ga Necha marta ishlatish mumkin Kutish muddati, kun Akarisid-insektisidlar 1. Benzofosfat, 30% em.k. 3-3,3 2 30 2. Zolon, 35% em.k. 2,5-3,0 2 30 3. Vertimek, 1,8% em.k. 0,3-0,4 2 30 4. Danadim, 40% em.k. 1,5-2,5 2 20 5. Danitol, 10% em.k. 1,5 2 20 6. Uzfen, 20% em.k. 0,75 2 20 7. Deltafos, 36% em.k. 1,25 2 30 8. Karate, 5% em.k. 0,5 2 30 9. Karate Zeon, 5% em.k. 0,4 2 30 10. Karbofos, 50% em.k. 1,2 2 20 11. Fufanon, 57% em.k. 1,2 2 20 12. Kurakron, 50% em.k. 1,2 2 30 13. Mitak, 20%em.k. 2-3 2 30 14. Nurell-D, 55% em.k. (siperfos, Sayren-S, tagrel-D, urell-D) 1,5 2 30 15. Pirineks, 40,5% em.k. 1,5 2 30 16. Politrin-K, 31,5% em.k. 1,0 2 30 17. Polo, 50% sus.k. 0,8-1,0 2 30 18. Talstar, 10% em.k. 0,6 2 30 19. Endjeo-K, 24,7% sus.k. 0,2 2 30 Akari t sidlar 15 1. Grizli, 36% em.k. 0,3-0,375 2 30 2. Zum, 10% sus.k. 0,25 2 30 3. Neoron, 50% em.k. 1-1,2 2 20 4. Nissoran, 5% em.k. 0,2 2 30 5. Nissoran, 10% n.kuk. 0,1 kg/ga 2 30 6. Omayt, 57% em.k. (dargit, uzmayt) 1,5 2 45 7. Ortus, 5% sus.k. 0,75 2 30 8. Oxak-oltingugurt qaynatmasi (OOQ) 0,5-1 0 3 - 9. Segra, 80% n.kuk. 6,0 5 1 10. Titaron, 30% sus.k 0,1 2 30 11. Tuyilgan oltingugurt 20-30 5 1 12. Flumayt, 20% sus.k. 0,2 2 30 Shiralarni yo‘qotadigan afidofag-yirtqichlar va parazitlardan 46 turi ro‘yxatga olingan. Shiraxo‘r qo‘ng‘izlar ( Coccinellidae oilasi)ning 18 turi: vizillovchi pashshalar ( Syrphidae oilasi)ning 6 turi: oltinko‘zlar ( Chrysopidae oilasi) ning 4 turi va gallitsa pashshalari ( Cecidomyiidae oilasi) eng faol yirtqichlar hisoblanadi. O‘simlik shiralarining ichki kushandalari – afidiidlar ( Aphidiidae ) shubhasiz katta ahamiyatga ega. Ular ba’zan shiralarning 90% gacha qismiga zarar yetkazishi kuzatilgan (31, 34-40 b.). II – bob. TAMAKI TRIPSINING BIOEKOLOGIYASI, HAYOT KECHIRISHI, TARQALISHI 16 2.1. Tamaki tripsi bioekologiyasi va hayot kechirishi. Tamaki tripsi ( Thrips tabaci Lind. ) g‘o‘za va boshqa ekinlarga jiddiy zarar keltiradigan xavfli so‘ruvchi zararkunanda bo‘lib hisoblanadi. G‘o‘zaga ko‘p tushadigan zararkunanda hisoblanadi. U g‘o‘zadan tashqari: tamaki, piyoz, karam, ko‘kat va gullarga kuchli shikast yetkazadi. Trips g‘o‘za maysalarining yosh barglari va o‘suv nuqtalariga joylashib olib sanchib so‘rib shikastlaydi. Trips, o‘simlik barglarining shirasini so‘rib, sifatini pa saytiradi (kuchini, hidini qirqadi). Tripsdan zararlangan barglar og‘irligi kamayib, saralanganda darrov sinib ketadi, dag‘allashadi va uzilib ketadigan bo‘lib qoladi, bu esa tamaki barglaridan sigara tayyor lashga xalal beradi. O‘simlik barglaridagi uglevodlar miqdori ham kamayadi (Fedorov). Bundan tashqari, tamaki tripsi o‘simliklarni virusli kasalliklarini tarqalishida judda katta ahamiyat kasb etadi . Trips bilan zararlangan barglarning ost tomoni o‘ziga xos ravishda kumushsimon yaltirab qoladi, shikastlangan kurtaklardan esa majmag‘il barglar yoziladi. O‘suv nuqtasi o‘lgach o‘simlikning rivojlanishi izdan chiqadi, ba’zan yosh o‘simlik nobud bo‘ladi (21, 45- 48 b.). N.I. Xodosevich (1975 y.) ma’lumotiga ko‘ra, trips zararidan o‘rta hisobda har gektardan 4,6 s. paxta hosili kamayishi mumkin. Tamaki tripsi urg‘ochisining uzunligi 0,8-0,9 mm, er kaginiki 0,7-0,75 mm; mikroskopik preparatlarda qoplag‘ich oyna ostida qorin segmentlari bir-biridan ajralishi sababli trips tanasi odatda cho‘ziq ko‘rinadi, shuning uchun tripsning uzunligi 1,2 mm gacha bo radi. Trips tanasi cho‘ziq; urg‘ochisining uzun, yirik (0,17-0,18 mm) va tish li tuxum qo‘ygichi bor. Trips mo‘ylovlari 7 bo‘g‘imli, boshi ko‘ndalang (bo‘yi enidan kalta), oldingi ko‘kragi bo‘yiga qaraganda deyarli 1,4 marta kengroq. Qanotlari kambar, chetlarida uzun kipriklari (tuklari) bor. Ustki qanotlarida uzunasiga ketgan ikkita tomir bo‘ladi; ustki qanot laridagi uzunasiga ketgan oldingi tomirning uch qismida 4 ta qil bor. Orqaning oldi qismi orqa burchaklaridagi qillarning uzunligi 35-43 mikron keladi. Tanasi cho‘ziq, urg‘ochisida uzun, yirik, arrali tuxum qo‘ygichi bor bo‘ladi. Yetuk hasharotning ikki juft (chekkalari 17 hoshiyali) tor qanotlari bor. Og‘iz apparati sanchib so‘rishga moslashgan, kalta. Tripsning lichinkasi imagoga qaraganda ochroq tusli, qanotsiz, urg‘ochilarida tuxum qo‘ygich bo‘lmaydi, ko‘zlari uch-to‘rtta fasetkalardan iborat, burtchalari olti bo‘g‘imli. Tamaki tripsi yer betiga to‘kilgan barglar va o‘simlik qoldiqlari ostida qishlaydi. Mart oyida trips begona o‘tlarda rivojlanadi, keyin g‘o‘zaga o‘tadi. Urg‘ochisi bir oycha yashaydi va shu vaqt mobaynida o‘simlik to‘qimalariga tuxum qo‘yadi (19, 196 – 203 b.). 1-rasm. Tamaki tripsi ( Thrips tabaci Lind. ) 1- imago, 2-lichinkasi. Lichinkasining rangi imagoga qaraganda ochroq, qanotsiz bo‘lib, urg‘ochilarining tuxum q o‘ ygichi yo‘q , ko‘zlari 3-4 katakli, mo‘ylov lari 6 bo‘g‘imli. Tuxu mi loviya shaklida, oqimtir, uzunligi 0,21-0,25 mm. Tamaki tripsi voyaga yetgach tuproqning yuza qat lamida har xil o‘simlik qoldiqlari ostida va begona o‘tlar orasida qishlab chiqadi. Trips erta ko‘klamda uyg‘onadi va xo‘ra bo‘lganidan begona o‘tlar bilan oziqlana v eradi. Tamaki va boshqa ekinlar ekil gandan keyin tez orada begona o‘tlardan tamaki va boshqa ekinlarga uchib o‘tadi (41, 98-104 y.). Tripsning urg‘ochisi erkagidan ko‘proq bo‘lib, barg to‘qimasiga, ayniq sa o‘simlikning uchidagi yosh barglariga (ularni xush ko‘rganidan) ko‘plab tuxum qo‘yadi. Urg‘ochi trips umr bo‘yi 100 tacha tuxum qo‘yadi. 18 Tuxumlardan uch-to‘rt kundan so‘ng lichinka chiqib, asosan barg tomiri bo‘ylab oziqlana boshlaydi. To‘rt marta tullagach, lichinka yetuk hasharotga aylanadi. Voyaga yetgan trips juda serharakat bo‘lib, doimo bir o‘simlikdan ikkinchi o‘simlikka va bir daladan ikkinchi dalaga uchib yuradi; ular havo q uruq va issiq vaqtda, ayniqsa, tushda serharakat bo‘ladi. Havoning nis biy namligi qancha yuqori bo‘lsa, trips o‘simlikda o‘shan cha uzoq turadi, ko‘pincha bir o‘simlikda hammasi bo‘lib bir necha soat turadi. Urg‘ochi trips bir necha o‘simlikka tuxum qo‘yadi. Yoz vaqtida voyaga yetgan trips 10-25 kun yashaydi. Tuxum qo‘yilgandan 3-4 kun keyin lichinkalar chiqadi. Lichinkalar voyaga yetgan hasharotga qaraganda kam harakatroq bo‘ladi. Ular faqat bir barg doirasida yuradi, lekin ba’zan yangi barglarga va hatto yon atrofdagi o‘simliklarga ham o‘tadi. Voyaga yetgan trips va lichinkalar asosan barglarning tomirlari bo‘ylab oziq lanadi. Lichinka 10-15 kunda yetiladi. Shunday bo‘lsada, yoz faslida tripsning rivojlanish (tuxumdan lichin ka chiqishi va uning imagoga aylanishi) davri 20 kun dan oshmaydi. Markaziy Osiyoda trips yoz bo‘yi kamida 7 av lod beradi, O‘zbekiston sharoitida trips yetti-sakkiz marta avlod beradi (34, 78-85, 41, 146-157 b.). 2.2. Tamaki tripsini tarqalishi, rivojlanishi va g‘o‘zaga yetkazadigan zarari. Tamaki tripsi dunyoning barcha mintaqalarida keng tarqalgan ashaddiy zararkunandalardan biri bo‘lib hisoblanadi. Osiyo davlatlari hamda Yevropaning bir qancha davlatlarida tarqalgan. O‘rta Osiyoda davlatlari A f g‘oniston, Qozog‘iston, Tojikiston, Turkmaniston, Qirg‘i z iston xususan O‘zbekistonning barcha viloyatlarida tarqalgan. Zararkunanda madaniy o‘simliklarni so‘rib ularga zarar keltiradi. Ob havo sharoitlari qulay kelgan yillarda zararkunandani juda ham ko‘payib ketishi kuzatiladi. Tamaki tripsi hosilni 5 %, ayrim maydonlarda esa 40 % gacha ka maytiradi. Tamaki tripsi ayrim o‘simliklarning hosilini 50 - 75 % gacha ka maytiradi (Kosobuskiy), bu zararkunanda maysaning uchki kurtagini zarar lasa va 19 tuproqdagi hasharotlar ildiz bo‘g‘zini shikastlasa maysa butun lay quriydi. Ba’zi dalalarda tamaki tripsi paxta hosilini 40 % gacha kamaytiradi. Tamaki tripsi tushgan g‘o‘za tupida o‘rta hisob bilan 185 ta ko‘sak nob ud bo‘ladi (Stepansev). Trips bilan zararlangan g‘o‘za kuzda paxta sifatini pasaytirad i . Ular o‘ zlarining yelim simon yopishqoq chiqindisi b i lan paxtani ifloslaydi, ularning chiqin dilarida rangi q urumga o‘ xshash zamburu g‘ lar avj oladi, natijada paxta tolasi q orayadi. Markaziy Osiyo da bu ho disani «shira» deb, paxta tolalarining q urumsiz chiqindi bilan yopishib q olishini esa «o q shira» deb ataydilar. 2-rasm. Tamaki tripsi ( Thrips tabaci Lind. ) va lichinkalarining bargni zararlashi. Trips bilan zararlangan paxtani zavodlarda tozala n gan i da ulardan tola kam chi q ad i va mash i nalarning ishi o g‘ irlashadi. Trips tushgan paxtaning tolasi pishi q b o‘ lmayd i . 20 Yil mobaynida, geografik holat, ob-havo sharoiti hamda g‘o‘zaning turiga qarab, tamaki tripsi yaxshi rivojlanadi. Rivojlanish vaqtida ularning 20% dan ko‘prog‘i tabiiy ravishda qirilib ketadi. Urg‘ochisi o‘rta tolali g‘o‘za navlarida 60-80 tagacha tuxum qo‘yadi, 30-40 kun hayot kechiradi. Ingichka tolali navlarda esa 65-85 ta tuxum qo‘yib, 10-50 kun yashaydi; begona o‘tlarga 30 tagacha tuxum qo‘yadi va 10 kundan ziyodroq umr kechiradi. zararkunandaning rivojlanishi uchun harorat 26-33 0 , havoning nisbiy namligi 55-60% bo‘lishi eng mo‘tadil sharoit hisoblanadi. Yozning oxirida, harorat pasayib ketganida, yog‘ingarchilik bo‘lib, shabnam tushganida hamda kushanda yirtqichlar faoliyati bilan tripslarning soni kamayadi. Kuz yaqinlashgan sari g‘o‘zada to‘q-sariq-qizil rangli urg‘ochisi paydo bo‘ladi, ular diapauzaga tayyorlanadi. O‘tlarda esa ular hatto noyabrda ham sarg‘ish-yashil rangdaligicha qoladi. Otalangan yetuk zot urg‘ochilari g‘o‘za ekilgan dalalarda, hamda, yo‘l, ariq yoqalarida, xazon ostida, ko‘sak chanoqlarida, tuproq yoriqlarida, tut daraxti po‘stlog‘i ostida yakka yoki yig‘ilib qishlaydi. Qishlashga kirganlari sovuqqa juda chidamlidir. Sernam joylarda sovuq 20 0 bo‘lganida ham qisman o‘ladi. Sovuq 29 0 dan ortganida kanalar 100% qiriladi. Dalada tarqalgan tripslarni aniqlashda dala monitoringi o‘tkaziladi va o‘simlik barglari nazorat qilinadi. Tripslar asosan g‘o‘za barglarning orqa tomonida so‘rib zarar keltirgani uchun ushbu zararkunandani kuzatish barg orqasi nazorat qilish bilan boshlanadi. Tamaki tripsi asosan kechki vaqtlarda g‘o‘zaga zarar yetkazadi. Kunduz kunlari asosan tuproq yoriqlari oralarida o‘simlik soya va begona o‘tlar oralarida jon saqlaydi (19, 196 – 203 b.). 2-jadval G‘o‘zadagi tamaki tripsiga qarshi qarshi kimyoviy preparatlarni qo‘llash samaradorligi (Xo‘jayev va boshqalar 2012 y Toshkent viloyati ) 21 Variantlar Prepar at s arf i , l,kg/ga O rtacha 1 bargdagi ʻ bitlar soni, dona. Biologik samaradorlik, kunlar bo yicha ʻ % i shlov berilguncha i shlov berilgach, kunlarda 3 7 14 3 7 14 Sipermetrin, 25% k.em. 0, 6 28,9 4,3 3,2 1,3 85,1 88,9 95,5 Killer, 5% k.em. 1,0 32,5 5,6 4,2 2,2 82,7 87,1 93,2 Endjeo, 24,7% s.k. 0,4 34,4 6,3 4,6 2,8 81,6 86,6 91,9 Nazorat (ishlovsiz) - 36,3 38 , 5 44 , 8 49 , 2 - - - Xo‘jayev va boshqalar 2012 y Toshkent viloyati sharoitida olib borgan tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki tamaki tripsiga qarshi 4 variantda tadqiqotlar o‘tkazgan bunda zararkunandalarga qarshi kurash turli xil insektisidlar qo‘llagan bular Sipermetrin, 25% k.em., Killer, 5% k.em., Endjeo, 24,7% s.k. bo‘lib, Sipermetrin, 25% k.em., preparati 0, 6 l /ga qo‘llanilgan variantda preparat qo‘llanilmagan davrda 28,9 ta ishlov o‘tkazilgandan 3 kundan keyin 4,3 ta, 7 kundan keyin 3,2 ta 14 kundan keyin 1,3 tani tashkil etgan, biologik samaradorlik 95,5 % ni tashkil etgan. Killer, 5% k.em., preparati 1, 0 l /ga qo‘llanilgan variantda preparat qo‘llanilmagan davrda 32,5 ta ishlov o‘tkazilgandan 3 kundan keyin 5,6 ta, 7 kundan keyin 4,2 ta 14 kundan keyin 2,2 tani tashkil etgan, biologik samaradorlik 93,2 % ni tashkil etgan. Endjeo, 24,7% s.k., preparati ishlatilgan variantda, preparat qo‘llanilmagan davrda 34,4 ta ishlov o‘tkazilgandan 3 kundan keyin 6,3 ta, 7 kundan keyin 4,6 ta 14 kundan keyin 2,8 tani tashkil etgan, biologik samaradorlik 91,9 % ni tashkil etganligini ko‘rish mumkin (24, 96 – 105 b.). Tamaki tripsi va shiralarga qarshi tajribalar o‘tkazilgan Farg‘ona viloyatida Urazbayev A va boshqalar tomonidan quy i dagi natijalarga erishilgan. 22 Olimlar tajribalarni Farg‘ona viloyati O‘simliklarni himoya qilish ilmiy tadqiqot punktida 2017 yilda o‘tkazishgan, ilmiy tadqiqotda Agrofos Ekstra, 60 % em.k, Defentoks, 2,5 % em.k, A-Rate, 5% em.k., Faskorrd, 10% em.k (andoza) preparatlaridan foydalanishgan. G‘o‘zadagi o‘simlik bitlari Agrofos Ekstra, 60 % em.k., preparati qo‘llanilgan variantda ishlovgacha 30,8 tani, preparatlar qo‘llanilgandan 1 kundan so‘ng 1,3 donani, 3 kundan so‘ng 1,3 donani, 7 kundan so‘ng 1,2 donani, 14 kundan so‘ng esa 1,5 donani tashkil etganligini ko‘rishimiz mumkin (25, 89 – 95 b.). Defentoks, 2,5 % em.k., preparati qo‘llanilgan variantda ishlovgacha 34,0 tani, preparatlar qo‘llanilgandan 1 kundan so‘ng 1,0 donani, 3 kundan so‘ng 1,0 donani, 7 kundan so‘ng 0,9 donani, 14 kundan so‘ng esa 1,2 donani tashkil etganligini ko‘rishimiz mumkin. A-Rate, 5% em.k., preparati qo‘llanilgan variantda ishlovgacha 32,2 tani, preparatlar qo‘llanilgandan 1 kundan so‘ng 1,3 donani, 3 kundan so‘ng 1,3 donani, 7 kundan so‘ng 1,2 donani, 14 kundan so‘ng esa 1,6 donani tashkil etgan. Faskorrd, 10% em.k (andoza) preparati qo‘llanilgan variantda ishlovgacha 33,4 tani, preparatlar qo‘llanilgandan 1 kundan so‘ng 1,5 donani, 3 kundan so‘ng 1,4 donani, 7 kundan so‘ng 1,3 donani, 14 kundan so‘ng esa 1,6 donani tashkil etgan. Nazorat variantida (ishlov berilmagan) 34,2 donani 1 kundan so‘ng 35,6 donani, 3 kundan so‘ng 37,4 donani, 7 kundan so‘ng 38,7 donani, 14 kundan so‘ng 40,5 donani tashkil etganligini ko‘rsatadi (41 , 196 – 203 b.). Bunda bitlar bilan kurash natijalarining eng yaxshisi bo‘lib Defentoks, 2,5 % em.k preparati qo‘llanilgan variantni ko‘rishimiz mumkin 1,2 donani tashkil etganini ko‘rishimiz mumkin. 3- jadval G‘o‘zani so‘ruvchi zararkunandalariga qarshi preparatlarni qo‘llash (Urazbayev A va boshqalar Farg‘ona viloyati O‘HQITI tayanch punkti 2017 y .) 23 № Tajriba variantlari Prepar at s arf i , l,kg/ga Ishlovgacha dona Ishlovdan keyin, kunlar, dona 1 3 7 14 Shiralar, bitta o‘simlikda 1 Agrofos Ekstra, 60 % em.k 0,5 30,8 1,3 1,2 1,2 1,5 2 Defentoks, 2,5 % em.k 0,25 34,0 1,0 1,0 0,9 1,2 3 A-Rate, 5% em.k 0,2 32,2 1,3 1,3 1,2 1,6 4 Faskorrd, 10% em.k (andoza) 0,1 33,4 1,5 1,4 1,3 1,6 5 Nazorat (ishlovsiz) - 34,2 35,6 37,4 38,7 40,5 Tamaki tripsi, bitta o‘simlikda 1 Agrofos Ekstra, 60 % em.k 0,5 13,5 7,0 3,0 1,6 1,7 2 Defentoks, 2,5 % em.k 0,25 22,0 11,3 6,3 4,3 3,6 3 A-Rate, 5% em.k 0,2 16,5 6,0 2,0 1,6 2,0 4 Faskorrd, 10% em.k (andoza) 0,1 20,3 10,0 4,5 4,6 3,5 5 Nazorat (ishlovsiz) - 14,6 17,5 21,0 23,3 19,0 Ushbu tajribalarda g‘o‘za tamaki tripsi bilan ham zararlanishi o‘rganilgan bunda ham Agrofos Ekstra, 60 % em.k, Defentoks, 2,5 % em.k, A-Rate, 5% em.k., Faskorrd, 10% em.k (andoza) preparatlaridan foydalanishgan. G‘o‘zada tamaki tripsi Agrofos Ekstra, 60 % em.k., preparati qo‘llanilgan variantda ishlovgacha 13,5 tani, preparatlar qo‘llanilgandan 1 kundan so‘ng 7,0 donani, 3 kundan so‘ng 3,0 donani, 7 kundan so‘ng 1,6 donani, 14 kundan so‘ng esa 1,7 donani tashkil etganligini ko‘rishimiz mumkin. Defentoks, 2,5 % em.k., preparati qo‘llanilgan variantda ishlovgacha 22,0 tani, preparatlar qo‘llanilgandan 1 kundan so‘ng 11,3 donani, 3 kundan so‘ng 6,3 donani, 7 24 kundan so‘ng 4,3 donani, 14 kundan so‘ng esa 3,6 donani tashkil etganligini ko‘rishimiz mumkin. A-Rate, 5% em.k., preparati qo‘llanilgan variantda ishlovgacha 16,5 tani, preparatlar qo‘llanilgandan 1 kundan so‘ng 6,0 donani, 3 kundan so‘ng 2,0 donani, 7 kundan so‘ng 1,6 donani, 14 kundan so‘ng esa 2,0 donani tashkil etgan. Faskorrd, 10% em.k (andoza) preparati qo‘llanilgan variantda ishlovgacha 20,3 tani, preparatlar qo‘llanilgandan 1 kundan so‘ng 10,0 donani, 3 kundan so‘ng 4,5 donani, 7 kundan so‘ng 4,6 donani, 14 kundan so‘ng esa 3,5 donani tashkil etgan. Nazorat variantida (ishlov berilmagan) 14,6 donani 1 kundan so‘ng 17,5 donani, 3 kundan so‘ng 21,0 donani, 7 kundan so‘ng 23,3 donani, 14 kundan so‘ng 19,0 donani tashkil etganligini ko‘rsatadi. Tamaki tripsi bilan kurash natijalarining eng yaxshisi bo‘lib Agrofos Ekstra, 60 % em.k preparati qo‘llanilgan variantni ko‘rishimiz mumkin 1,7 donani tashkil etganini ko‘rishimiz mumkin. III – bob. G‘O‘ZADAGI TAMAKI TRIPSIGA QARSHI UYG‘UNLASHGAN KURASH CHORAL A RI TAHLILI 3.1. Tamaki tripsiga qarshi agrotexnik kurash choralari. 25 Qishloq xo‘jaligi tashkiliy tuzilish nuqtai nazaridan, asosan fermer xo‘jaliklariga aylangani sababli, o‘simliklarni himoya qilish nuqtai nazaridan fermer xo‘jaliklari quyidagi vazifalarni bajarishi zarur: 1. G‘o‘za maydonlarini hamma tomondan asoslangan a lmashlab ekish tizimini tuzish. Bunda yer unumdorligini va hosildorlikni oshirishni nazarda tutish bilan birga, yerda turli zararkunanda va boshqa kasalliklarni chaqiruvchi mikroorganizmlar zahirasini ozaytirish nazarda tutiladi. 2. Barcha g‘o‘za va boshqa ekin ekiladigan yerlarda va ularning atrofidagi uvatlarda, hamda bog‘larda qishlab qoladigan zararkunandalarning muvaffaqiyatli qishlab chiqishini oldini olishga qaratilgan tadbir-choralarni mo‘ljallash va amalga oshirish. 3. O‘simliklarni himoya qilish uchun kerak bo‘ladigan biologik va kimyoviy vositalar ehtiyojini hisoblab chiqib, sarf bo‘ladigan xarajatlarni rejalashtirish. Purkagichlarni jihozlab, kimyoviy vositalar zahirasini yaratish. 4. O‘simliklarni himoya qilish borasida eng so‘nggi tavsiyalarni nazarda tutib, bilim saviyasini oshirib borish va qat’iy rioya qilish. G‘o‘zada tamaki tripsiga qarshi kurash yuzasidan o‘tkaziladigan agrotexnika tadbirlari asosan ogohlantiruvchi choralardir. Bu tadbirlar bir tomondan dalalarni xavf-xatar tug‘diradigan miqdorda zararli organizmlar paydo bo‘lishidan asraydi, ikkinchidan o‘simliklarni zararlanishiga bardoshliligini oshiradi; tripslarni ommaviy ko‘payish oqibatida o‘simliklarning himoyalanish javobini kuchaytiradi, shuningdek himoya tadbirlarining samaradorligini oshiradi. O‘simliklarni tamaki tripsi va turli zararkunanda lardan saqlashga doir agrotexnika tadbirlari o‘simlik o‘stirish agrotexnikasining umumiy qoidalariga zid kelmaydi, balki umumiy agronomiya choralarining bir qismini tashkil qiladi. Agrotexnika tadbirlari tamaki tripsi ko‘payish xususiyatlari to‘g‘risidagi bilimga asoslangan bo‘lib, eng samarali fursatlarni nazarda tutadi. Agrotexnik tadbirlar turli usullardan tashkil topadi. Almashlab ekish . Faol ravishda : g‘o‘za – beda, makkajo‘xori yoki oqjo‘xori, hamda oraliq va siderat ekin ekilgan dalalar birgalikda yuksak darajada umumagronomiya samarasini berishidan tashqari, g‘o‘zani tamaki tripsi va boshqa 26 zararkunandalar bilan zararlanishini keskin kamaytirishga imkon beradi. Respublikamizda g‘alla ekilgan maydon ko‘paytirilib, bedani ozayib ketishi va ayniqsa, bo‘g‘doyni g‘o‘za ichiga ekilishi, yuqorida qayd qilingan ijobiy natijalarga olib kelmaydi. Urug‘likni tayyorlash va uni ekish muddatlari . Ekin ekishda yuqori kondisiyali, faqat tumanlashtirilgan navlardan, hamda turli kasalliklar infeksiyasiga qarshi dorilangan urug‘lardan foydalanish lozim. Tamaki tripsi va so‘ruvchi zararkunandalar, shuningdek kasalliklarning zarariga bardoshli sog‘lom, tekis o‘sgan nihollarni undirib olish lozim. O‘simliklarni o‘g‘itlash ularni himoya qilish jihatidan ikki hil ahamiyatga ega: o‘simlik dastlabki rivojlanish fazasida o‘g‘it (ayniqsa azotli) solish natijasida u tez, sog‘lom o‘sishi bilan birga ekin zararlanishidan hiyla saqlanib qoladi. Fosforli o‘g‘it ta’sirida esa, hujayra shirasining osmotik bosimi ko‘tarilib, hamda to‘qima zichligi oshib, tamaki tripsi va boshqa ayrim zararkunandalarning (o‘rgimchakkana, shira) rivojlanishi pasayadi. Kaliyli o‘g‘itlar o‘simliklarni kasalliklarga nisbatan bardoshli qiladi. Defoliasiya va desikasiya o‘tkazish yo‘li bilan paxta yig‘im-terimiga, hosilni mashinalarda yig‘ishtirishga kirishiladi, albatta. Bu tadbir, ayni vaqtda, qishlashga ketayotgan zararli organizmlar sonini kamaytirishda muayyan ahamiyat kasb etadi. Hozir xo‘jaliklarda ishlatilayotgan defoliantlar: o‘rgimchakkana, o‘simlik shiralari, oqqanot, qandala, g‘o‘za tunlami va boshqalarni ancha kamaytirishi mumkin. Ko‘pgina O‘zbekiston olimlarining tadqiqotlaridan ma’lum bo‘lishicha, defoliantlarga aralashtirib, yoki alohida ayrim, sarfi yarimga kamaytirilgan insektisidlarni ishlatish natijasida qishlab qolgan zararkunandalarning bir qismi qish davomida qirilib ketadi (G‘. Miraliyev, 1978; Sh.T. Xo‘-jayev, M. Yusupova, 2006). Hosil yig‘ib-terib olinganidan keyin g‘o‘zapoya va boshqa o‘simlik qoldiqlarini yig‘ishtirib daladan olib chiqib tashlash – albatta bajarilishi zarur tadbir bo‘lib, u zararkunandalarni va turli kasalliklarning yuqumlarini kamaytirishga qaratilgandir ( Sh.T. Xo‘-jayev, M. Yusupova, 2019 ) . 27 Shu maqsad bilan, bahorda (may oyining ohirida) uvatlardagi tut daraxtlari, hamda begona o‘tlarni birorta keng ta’sir etadigan (siperfos, fozalon, karate, talstar) insektisid-akaritsidlar bilan OVX traktor purkagichi yordamida ishlansa, atrofidagi g‘o‘za yoki boshqa ekin: shira, o‘rgimchakkana, trips kabi zararkunandalar bilan kech va kam shikastlanishi mumkin. Bundan tashqari tamaki tripsiga qarshi Sh.T.Xo‘jayev va boshqalar tomonidan 2012-2015 yillarda g‘o‘zani barg orqali oziqlantirib tamaki tripsini kamayishiga erishgan. Ular tamaki tripsini rivojlanishi, zarari va ularga qarshi kurash choralarini samaradorligini o‘rganishgan va quy i dagi variantlardan foydalanishgan. 4 – jadval G‘o‘zani barg orqali oziqlantirish orqali so‘ruvchi zararkunandalar miqdorini kamaytirish (Sh.T.Xo‘jayev va boshqalar Toshkent viloyati 2012-2015) Variantlar Tajriba rejasi I Nazorat Tamaki tripsiga qarshi kurash chora s i amalga oshirilmadi. II Tajriba Tamaki tripsiga qarshi 10 % ammafos (22 kg/ga) suspenziyasi bilan qarshi kurashildi. Tamaki tripsi ni rivojlanish dinamikasi va zarari ni h ar 10 kunda tanlab olingan o‘simliklardan kuzatilib turiladi. O‘simlikni o‘sish va rivojlanish ini har oyni 1-3 kunlari hisoblab turil gan . Tajribada agrotexnik kurash chorasi olingan ma’lumotlar asosida olib boril gan . 3.2. Tamaki tripsiga qarshi biologik kurash usuli. Tamaki tripsiga qarshi kurash choralarini qo‘ l lashda biologik usuldan foydalanish juda katta ahamiyat kasb etadi. Chunki tabiatda tarqalgan tabiiy 28 biosenozlarning o‘rni zararkunandalarni kamayishini taminlab turadi. Biologik kurashda oltinko‘zdan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Oltinko‘zlar – to‘rqanotlilar ( Neuroptera ) turkumiga, oltinko‘z ( Chrysopidaye ) oilasiga mansub hasharotlardir. Bu oilaga mansub hasharotlar Yevropa, Osiyo, Afrika va Ameri- kaning ko‘pgina tabiiy sharoitli makonlarida keng tarqalgan. Hozirgi vaqtda O‘rta Osiyoda uning 24 turi, Ozarbayjonda – 33, Qozog‘istonda – 15 turi aniqlangan. O‘zbekiston sharoitlarida oltinko‘zlarning tur tarkibi, hamda eng ko‘p tarqalgan va istiqbolli turlarining ba’zi bioekologik xususiyatlarini A.K. Mansurov, F.M. Uspenskiy, O.Sh. Yuzbashyan va boshqalar o‘rganishgan (Sh.T.Xo‘jayev 2019) . Ular oltinko‘zlarning qariyb 11 turini aniqlashgan. Bu xil oltinko‘zlar tabiiy biosenozlardagina emas, balki har xil ekinlarda va daraxtlarda ham uchraydi. O‘zbekistonda aniqlanganlari o‘rtasida eng ko‘p uchraydigan turlari quyidagilardir: Chryzopa sarnea Steph., Ch. septempunctata W., Ch. albolineata L., Ch. vittata W . Oltinko‘zlar tillasimon och yashil tusli juda nozik hasharotlar hisoblanadi. Ularning ancha keng, sadafsimon yoki kamalaksimon tovlanadigan qanotlari yoyilganda 19 dan 55 millimetrgacha yetadi. Murtlari tuksimon, peshonasi yassi bo‘ladi. Yorug‘lik tomon yaxshi uchadi. Endigina qo‘yilgan tuxumlari och yashil tusli bo‘ladi, keyin esa asta-sekin qorayadi. Urg‘ochisi tuxumlarini g‘o‘zaning shoxiga, barglariga yoki shona tugunchalariga bittadan yoki to‘p-to‘p qilib nozik ipaksimon asosga qo‘yadi. Oltinko‘z qurtining gavdasi old va orqa tomonidan ixcham bo‘lib, tez yugurishga mo‘ljallangan. Bunga uning ko‘krak qismida joylashib yaxshi rivojlangan oyoqlari yordam beradi. Tusi och yashildan – och sariqgacha. Panjalaridagi tirnoqlari o‘rtasida empodiyalari bor. Ko‘krak va qorin segmentlarida tananing yonlarida uchi ilmoqli yirik tuklar bilan qoplangan juft bo‘rtiklari rivojlangan. Lichinkaning katta yapaloq boshidagi uzunchoq, o‘roqsimon egilgan yuqori jag‘lari o‘ljani tutib olishga moslashgan. Pastki jag‘lari yuqorisiga zichlashib yopiq nay hosil qiladi. Bu naycha orqali yuborilgan maxsus hazm qilish shirasi vositasida oldindan eritilgan o‘lja ichki a’zolari va to‘qimalari mazkur nay orqali so‘riladi. Lichinkaning og‘iz bo‘shlig‘iga parda tortilgan bo‘ladi. Oziqlanib bo‘lgan uchinchi yoshdagi qurt malpigi naychalari mahsuli bo‘lmish ipaksimon iplardan 29 yumaloq, oq pilla o‘raydi. Bir necha kun o‘tgach, qurt oxirgi marta po‘st tashlab g‘umbakka aylanadi. Ochiq tipda tuzilgan g‘umbak yashil tusli bo‘ladi. Rivojlanish oxirida harakatchan bo‘lib qoladi, pillaning yuqori qismini kemiradi va shu qismi qopqoq singari ochiladi. Hosil bo‘lgan teshikdan g‘umbak tashqariga chiqadi va qulay joyni tanlab substratga mahkam yopishib oladi va tullaydi, pirovardida yetuk zot uchib chiqadi. Oltinko‘zning qurtlarigina yirtqichlik qilib hayot kechirishadi, ular nihoyatda xo‘ra bo‘ladi, joydan-joyga tez ko‘chish va a’lo darajada izlash xususiyatlariga ega bo‘ladi. Juda hammaxo‘r bo‘lib, bo‘g‘imoyoqlilarning 70dan ziyod turlari bilan, shu jumladan, kanalarning 11 turi bilan oziqlanadi (39, 58 – 67 b.). Oltinko‘zning hayot kechirish davri quyidagicha kechadi. U yetuk zot shaklida va qisman pilla ichidagi g‘umbak holida tuproq kesaklari, o‘simlik qoldiqlari ostida, daraxt va bino yoriqlari, kavaklarida qishlaydi. O.Yu. Yuzbashyanning ma’lumotlariga qaraganda, oltinko‘zlar O‘zbekiston sharoitida turarjoylar va boshqa imoratlar ichida faqat yetuk zot shaklida qishlab chiqadi. Qishlab chiqqan oltinko‘zlar tabiiy sharoitlarda erta bahorda, ya’ni mart oxiri-aprel boshlarida, o‘rtacha sutkalik harorat 10-11 0 ga yetganda faollashadi. Qishlovdan chiqqan hasharotlar bu vaqtda gulli o‘simliklarning gul changi bilan oziqlanishadi, juftlashadi, so‘ngra esa tuxum qo‘yishga kirishadi. Tuxumlar o‘simlik barglarining yuzasi va ost tomonlariga va boshqa joylarga bittadan yoki bir nechtadan to‘p-to‘p qilib qo‘yiladi va ingichka poyacha holida substratga ilashadi. Ko‘pincha oltinko‘z tuxumlarini shira juda ko‘paygan joylarda-lichinkalari uchun oziq oson topiladigan yerlarga qo‘yadi. Tuxum qo‘yish tekis kechadi. Bitta urg‘ochi sutka davomida 65 tagacha, butun umri davomida esa 500-750 tagacha tuxum qo‘ya oladi. Embrionlik rivojlanish davomiyligi, ob-havo sharoitlariga qarab, 4 dan 15 kungacha davom etadi. Lichinkaning tuxumni yorib chiqishi hammasi bo‘lib bir necha minutga cho‘ziladi, shundan keyin ular birmuncha vaqt qimirlamay qoladi. Terisi qurib qotgandan keyin lichinka tuxum bandi bo‘ylab pastga tushadi va zo‘r berib oziq qidira boshlaydi. Lichinkalar (ayniqsa kichik yoshdagilari) juda serharakat bo‘ladi. Oziqlanish vaqtida ular ikki marta tullaydi. So‘nggi tullash pilla ichida kechadi. Lichinkalik davrining 30 rivojlanish davomiyligi, atrof muhit haroratiga va oziq mavjudligiga qarab 7 dan 21 kungacha davom etadi. Birinchi yoshdagi lichinkalar asosan har xil hasharotlarning tuxumlari, shiralar va kanalar bilan oziqlanadi, ikkinchi va uchinchi yoshdagilari kamhara-kat bo‘ladi, hamda yirikroq o‘ljalarni afzal ko‘radi. Rivojlanish davri davomida lichinka 300 tagacha shira, o‘rgimchakkana va zararli tunlamlarning tuxumlarini yeydi (34, 86 – 96 b.) . Katta yoshdagi lichinkalari, oziqlanishni poyoniga yetkazib, pilla o‘raydi va bevosita o‘simliklarda, uning turli pana joylarida g‘umbaklanadi. G‘umbaklanishga kirish davri 2 dan 7 kungacha, g‘umbak davri esa 5 dan 16 kungacha davom etadi. G‘umbakdan ochib chiqqan yetuk hasharot 5-7 kun oziqlanadi va shundan keyin juftlashadi. Urg‘ochilar shira to‘plangan joyni qidirib topishi bilanoq tuxum qo‘ya boshlaydi. Ular sutkaning oqshom va ertalabki soatlarida juda faol bo‘ladi: urg‘ochilari butun hayoti davomida (birmuncha vaqt oralatib) tuxum qo‘yadi. Oltinko‘zning yetuk zoti tabiiy sharoitda giyoh shiralari, gulli o‘simliklarning gulchanglari, hamda barg, meva va boshqalarning suyuqliklari bilan oziqlanadi. O‘zbekiston sharoitida oltinko‘zlarning asosiy turlari 4-5 avlod berib ko‘payadi. Tabiatda oltinko‘zlarning avlod berish miqdori iqlim sharoitlariga, hamda atrofdagi o‘simliklarda bo‘g‘imoyoqli hayvonlarning zichligiga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, oltinko‘z bir avlodining rivojlanishi, haroratga (19-21 0 dan 35-37 0 gacha) va havo namligiga qarab 25 kundan 55 kungacha davom etishi mumkin. Harorat 37-40 0 S va havoning nisbiy namligi 30-40% bo‘lganida, bir avlodning rivojlanishi 15-19 kunda tugallanadi (14, 45 – 61 b, 40, 97 – 103 b.). Oddiy oltinko‘z lichinkasi va xonqizi trips va shiralarning har xil turlari bilan, hamda o‘rgimchakkana, sikada, komstok qurti, tokka tushadigan un qurti, fitonomus va qurtlar bilan oziqlanishi mumkin. Yetuk oltinko‘zlar o‘z avlodlarini oziq bilan ta’minlash uchun mavsum davomida har xil ekinlarga ko‘chib yurishadi. Qurti uchun yetarli miqdorda oziqa manbai topilishi bilanoq urg‘ochisi darhol tuxum qo‘yishga kirishadi. Erta bahorda bedazorlarda, arpa, bug‘doy ekinlarida, begona o‘tlarda, tut, meva daraxtlarida ko‘plab oltinko‘zlarni topish mumkin. G‘o‘za nihollarida trips va shira paydo bo‘layotgan davrda ular shunday paykallarga o‘tib obdon rivojlanadi. 31 Keyinchalik ular boshqa ekin maydonlariga tusha boshlaydi. Biroq, ularning nufuzi turli makonlarda turlicha bo‘lishi mumkin. Ular mavsum davomida g‘o‘za ekinlariga va mevali daraxtlarga eng ko‘p tushadi. Masalan, g‘o‘za maydonida may o‘rtalarida har 100 tup o‘simlikda 8-15 ta yetuk zot, 20-25 ta tuxum, 2-5 ta lichinka, 1-2 ta g‘umbak sanash mumkin (28, 67 – 71 b, 39, 97 – 103 b.) . G‘o‘za sug‘orila boshlaganida hamda asosiy o‘ljalar ko‘payganida, oltinko‘zlarning yetuk zot va lichinkalarining hayot faoliyati uchun eng qulay sharoit vujudga keladi. Jumladan, bu davrda, ya’ni iyun-iyul oxirlarida har 100 tup o‘simlikda 800-1000 tagacha yetuk zot, 1200-1500 ta tuxum, 75-100 ta lichinka va 25-30 ta g‘umbak sanash mumkin. Keyinchalik, garchi oltinko‘z uchun oziqa soni ko‘paysa hamki, ularning, xususan, lichinka va g‘umbaklarining soni keskin kamayadi. Oktyabr oxiri-noyabr boshlarida tabiatda oltinko‘z tuxumi va lichinkalari ko‘rinmay qoladi, g‘umbak va imago ham onda sonda uchrashi mumkin. Ana shu davrda qishlab chiqadigan avlodning yetuk zotlari paydo bo‘ladi. Ularning uchishi noyabr oxirigacha, kuz juda iliq kelganda esa dekabr o‘rtalarigacha davom etadi. Oltinko‘zlar agrobiosenozda muayyan o‘rin egallashiga qaramay, yuqori harorat, havo nisbiy namligining pastligi, tabiiy kushandalar, g‘o‘zani har xil zararkunandalardan himoya qilishga keng ishlatiladigan zaharli kimyoviy vositalar ta’sirida ularning nufuzi va foydali faoliyati ancha pasayadi. Shu bois trips, shira, o‘rgimchakkana va boshqalar tushgan uchastkalarga oltinko‘zlarni mavsumiy chiqarish usuli katta qiziqish uyg‘otadi (14, 45 – 61 b, 40, 97 – 103 b.) . Hozirgi vaqtda oltinko‘zlarni laboratoriyalarda tabiiy oziqlarda hamda sun’iy oziqli muhitlarda ommaviy tusda ko‘paytirish usuli tuzib chiqilgan. Tabiiy oziqda ko‘paytirish uchun don kuyasi kapalagining endigina qo‘ygan yoki qizargan tuxumlaridan muvaffaqiyatli foydalaniladi. Oltinko‘zlarni ommaviy tusda ko‘paytirilganda uning har bir rivojlantirish davri uchun xar hil o‘rtacha sutkalik harorat va havo namligi talab etilishini hisobga olish lozim. Birinchi yoshdagi lichinkalar uchun 80% li havo namligi bilan uyg‘unlashtirilgan 25 0 li harorat maqbul hisoblanadi. G‘umbaklar birmuncha kam talabchan, biroq ular o‘sha sharoitlarda eng ko‘p yashab qolishi qayd etilgan. Tuxumlar, ikkinchi va uchinchi yoshlardagi qurtlar 32 hamda g‘umbak oldi holati haroratlarning keng diapozonida (20-30 0 haroratda) va namlikda (50-80%) muvaffaqiyatli rivojlanaveradi. Yetuk zot rivojlanishi uchun maqbul bo‘lib yuqori namlik (80%) va mo‘tadil harorat (20 0 C atrofida) hisoblanadi. Ana shunday sharoit mavjud bo‘lganda hasharotning yashovchanligi eng yuqori darajada bo‘ladi; eng uzoq (80-82 kun) umr kechiradi va eng ko‘p miqdorda (750) gacha tuxum qo‘yadi (18, 99 – 109 b, 37, 287 – 295 b.). B.P. Adashkevichning ma’lumotlariga qaraganda, oltinko‘z tuxumlarining rivojlanish davomiyligi, haroratga qarab, 3 sutkadan 7 sutkagacha boradi. Lichinka 15-28 kun, g‘umbak esa 8-17 kun rivojlanadi. Yetuk zot bir oygacha yashaydi. Bir avlodning o‘rtacha rivojlanish davomiyligi 52 kunni tashkil etadi. Tabiatda oltinko‘z xiyla nufuzli bo‘ladi. Uning yetuk zoti har xil ekinlarga ko‘chib yuradi, oziqning mo‘l-ko‘lligiga qarab goh-u goh-bu dalada to‘planadi. Muayyan daladagi trips, shiralar yoki kanalar sonini kamaytirish uchun oldindan laboratoriyada ko‘paytirilgan oltinko‘zlarning qurtlarini sun’iy ravishda tarqatish kerak. Oltinko‘zlarni ommaviy tusda urchitish usuli ko‘pchilik davlatlar kabi, bizning mamlakatimizda ham tuzib chiqilgan. Oltinko‘z urchitish texnologiyasi quyidagi jarayonlarni: lichinkalar uchun oziq tayyorlash, tuxumlarni inkubatsiya qilish, lichinka va yetuk zotni tarbiyalash, tuxum olish va ularni yig‘ishtirish, biomaterialni saqlashni o‘z ichiga oladi. Substratdan ajratilgan oltinko‘z tuxumlarini 25 0 harorat va 80% nisbiy havo namligida ikki-uch sutka tutiladi. Bunday sharoitlarda lichinkalar to‘rt-besh kunda ochib chiqadi. Qurt chiqishidan bir kun oldin (yakkalatib o‘stirish uchun) tuxumlar katakli sadkalarga joylashtiriladi yoki yarim litrli shisha bankalarda gruppalab o‘stiriladi. Oltinko‘z qurtlariga kannibalizm (o‘zidakalarni yeb qo‘yish) xosdir. Shuning uchun bu hasharotni ko‘paytirishda yakka-yakka qilib maxsus uyali sadkalarda o‘stirish, yoki ma’lum «qurbonlar» bilan gruppali o‘stirish usuli ishlatilishi mumkin. Yakka o‘stirish usuli maxsus jihozlarni talab etib qimmat bo‘lganligi sababli, ikkinchisi gruppali o‘stirishni ta’riflab o‘tamiz (14, 45 – 61 b.). Oltinko‘z qurtlarini gruppali usulda o‘stirish uchun muayyan qoidalarga rioya etish talab qilinadi. Oziqni mo‘l-ko‘l qilib berish kerak. Laboratoriyadagi sharoit 33 qurtlar uchun hamisha optimal bo‘lishi kerak: harorat 20-27 0 , havo namligi 50-70%. Qurtlarni gruppalab parvarishlash kannibalizmdan to‘liq holi qila olmaydi, shuning uchun ularni yarim litrli shisha bankaga 50 tadan oshirmay joylash shart. Har bir bankaga 100-200 tagacha va xususan 200 tagacha hasharot joylashtirilsa, zichlik oshishi oqibatida qurt chiqishi 18-20% kamayadi. Oltinko‘zlarni qurtlik davrida tarqatishni ko‘zda tutilganda, uni gruppalab boqish yahshi samara beradi. Biolaboratoriya va biofabrikalarda oltinko‘zni ommaviy tusda urchitish borasidagi muammolardan biri - qurtlarni oziq bilan ta’minlash masalasidir. Oltinko‘zlar hozirgacha don kuyasi kapalagi tuxumlarida o‘stirilmoqda. Lekin nisbatan qimmat bo‘lsa ham qurtlarni oziqlantirishga monand sun’iy oziq muhitlarining bir nechta retseptlari yaratilgan. Yirtqich qandalalar. Qandalalar yarimqattiq qanotlilar ( Hemiptera ) turkumiga kirib, noto‘liq rivojlanadilar. O‘zga bo‘g‘imoyoqli hayvonlar hisobiga yashaydigan 7 ta oilaga mansub qandalalar qayd qilingan. Bularning orasida ayniqsa Antocoridae oilasiga mansub Orius qandalasining ( Orius albidipennis Reut . va Orius niger Wolff ) ahamiyati kattadir. Keng tarqalib, kuchli urchiydigan bu kushandalar o‘rgimchakkananing tuxum va lichinkalarini so‘rib katta foyda keltiradi. Bularning har biri bir kunda 100 dan ortiq tuxum va lichinka bilan oziqlanishi mumkin (F.M. Uspenskiy, 1970). Bulardan tashqari, yirtqich qandalalardan nabiuslarni ( Nabis ferus L .) – Nabidae oilasi, hamda miridlarni ( Campylomma diversicornis Reut ) – Miridae oilasi, qayd etib o‘tish mumkin. Yirtqich qandalalar o‘rgimchakkanadan tashqari: shira, trips, mayda qurtlarni so‘rib oziqlanadi. Aniqlanishicha, yirtqich qandalalar hatto g‘o‘za tunlamining tuxumlarini 50% gacha kamaytirib turishi mumkin. Yirtqich qandalalar yetuk zot shaklida turli o‘simlik qoldiqlarining ostida qishlab qolib, kelgusi yilining martidan oktyabrgacha faol hayot kechiradi. Bu davrda 4-5 ta avlod berib ko‘pgina zararli hasharotlarni sezilarli dar a jada kamaytiradi. Koksinellidlar - qattiq qanotlilar ( Coleoptera ) turkumining, xonqizi ( Coccinellidae ) oilasiga mansub hasharotlardir. Konsinellidlar oilasiga mansub vakillar keng tarqalgan bo‘lib, ular ekinlarga tushadigan xavfli zararkunandalarni 34 yo‘qotishda katta ahamiyatga ega. Shiralar, kanalar, qurtlar, qalqondorlar, kapalaklarning tuxumlari va kichik yoshlardagi qurtlari hamda fitonomus qurtlari ana shunday zararkunandalar qatoriga kiradi. Qo‘ng‘izning gavdasi yumaloq, tepasi qubbali, osti yassi, aksari yarim shar shaklida bo‘lib, yon tomondan qaralganda old yelkasi va qanot ustligi ravon qubbali holda ko‘zga tashlanadi. Tuxumlari sariq rangli, xiyla yirik, uzunchoq shaklda bo‘ladi. Koksinella oilasiga mansub qo‘ng‘izlar tuxumlarini tamaki tripsi va o‘simlikxo‘r shiralar koloniyalari yonidagi o‘simliklarning har xil qismlariga to‘p- to‘p qilib qo‘yadi. Yirtqich tuxumidan ochib chiqqan lichinkalari shiralar bilan oziqlanadi. Endigina ochib chiqqan lichinkalar birmuncha vaqt tuxum po‘stloqlarida (bir-biriga qattiq qisilib) o‘tiradi va shirani topishi bilanoq uni yoyishga kirishadi. Kichik yoshlardagi qurtlar u qadar harakatchan bo‘lmaydi. Yoshi oshgan sayin juda harakatchan bo‘lib, trips va shiralarning to‘pidan to‘piga o‘taveradi. Lichinkalar o‘z hayotida to‘rt yoshni o‘taydi. G‘umbaklanish payti kelganda lichinkalar tanasining keyingi tomoni bilan biror narsaga ilinib oladi. G‘umbaklar kamharakat bo‘ladi, lekin iztiroblanganda gavdasining old qismini qo‘qqisdan ko‘tarib, perpendikulyar holatda turadi. G‘umbaklanadigan joylar har xil bo‘lishi mumkin. G‘umbaklar ko‘pincha lichinkalar oziqlangan o‘simliklarning barglarida yoki shoxchalarida joylashadi. G‘umbaklardan chiqqan qo‘ng‘izlar shiralarni zo‘r berib qiradi va 10-12 kun o‘tgach juftlashishga kirishadi, yana bir-ikki kun o‘tishi bilanoq tuxum qo‘ya boshlaydi. Urg‘ochilari tuxumlarini ravon qo‘ymaydi. Tuxum qo‘yishga kirishgandan keyin 10-15 kun o‘tgachgina eng ko‘p (sutkasiga 38-42 ta) tuxum qo‘yiladi. Urg‘ochilarning tuxum qo‘yish davri 45 kungacha cho‘ziladi. Bitta urg‘ochi zot umuman 250 dan 2900 tagacha tuxum qo‘yishi mumkin. Koksinellid qo‘ng‘izlari turlicha balandlikdagi tog‘larda qishlaydi. Bahorda qishlov joylaridan ancha barvaqt uchib chiqadi. Qishlov joylaridagi havoning harorati va namligi qo‘ng‘izlarni faol holatga o‘tishiga olib keladigan asosiy shartlardandir. Qishlovdan chiqqan qo‘ng‘izlar aprel boshida yoki o‘rtalarida, ya’ni o‘rtacha sutkalik harorat 12-15 o yetganda bedazorda, shaftolizor bog‘larda va yovvoyi 35 o‘simliklarda paydo bo‘ladi. Oziqning miqdori va sifatiga hamda ob-havo sharoitlariga qarab, ularning qo‘shimcha oziqlanishi 10-22 kunga cho‘ziladi. So‘ngra esa ular juftlashish va tuxum qo‘yishga kirishadi. Yirtqich xonqizlar orasida eng hammaxo‘ri 7-nuqtali qo‘ng‘iz hisoblanadi. Har bir qo‘ng‘iz bir sutka davomida 50 dan 100 tagacha shira yeydi, lichinkalari esa 85 tagacha shirani qiradi. To‘rtinchi yoshdagi lichinkalari ayniqsa badnafs bo‘ladi. Barcha makonlarda shiralar nufuzi keskin kamayishi natijasida iyul oxiri – avgust boshlarida turlicha qo‘ng‘izlarning ko‘pi yozgi uyquga ketish uchun vodiydan tog‘li tumanlarga uchib ketadi. Yetti nuqtali va o‘zgaruvchan xonqizi qo‘ng‘izlari Toshkent viloyatidagi Oqtosh, Xo‘jakent, Xumson, Suvko‘kda, ya’ni dengiz sathidan 800-2500 metr balandlikda to‘planadi. Ular ko‘pincha yakka holda, ba’zan esa, 15-20 tadan bo‘lib, o‘tlar va butalar tagida, hazon va ezilgan barglar ostida joylashib oladi. Kuzgi sovuqlar tushishi bilan qo‘ng‘izlar to‘plangan joylaridan to‘g‘onlar yonidagi eng bahavo joylarga va tog‘larga uchib borib, u yerlarda necha minglab yig‘ilishadi. Qishlovga to‘plangan ayrim to‘plari bir-birlariga yaqin joylashadi. Ular odatda har yili bir xil joylarda qishlanadi, bu esa qishlaydigan to‘plarning joylanishini kartaga olish imkonini beradi. O‘zbekistonda koksinellidlarni eng samarali turlariga quyidagilar kiradi: 7-nuqtali xonqizi, o‘zgaruvchan besh nuqtali, 2 nuqtali semiadaliya hamda brumus. Boshqa xil turlari kam uchraydi. Tamaki tripsiga qarshi entomofaglarni rivojlanish dinamikasi. Tabiiy entomofaglar tamaki tripsni sonini kamaytirishda katta a h amiyatga egadir. G‘o‘za maydonlarida tripsni asosiy entomofaglar kuzatildi va oltinko‘z ko‘proq uchradi. Entomofaglardan birinchi bo‘lib xonqizi paydo bo‘ldi. Uning rivojlanishi may oyining 2-chi o‘n kunligida boshlandi. Xon qizini eng ko‘p uchragan vaqti iyun oyiga to‘g‘ri keldi. Bunda 100 o‘simlikda 52 ta xonqizi borligi aniqlangan. Keyin xon qizini soni kamayib borganlini kuzatishgan. Lekin mavsum oxirigacha kam miqdorda bo‘lsada uchrab turishi hamda oltinko‘z iyun oyining boshlarida paydo bo‘la boshlashi to‘g‘risidagi ma‘lumotlar uchraydi. Iyun oyining boshlarida oltinko‘zni soni 43 dona (100-o‘simlik hisobida) ga yetdi va shundan keyin sekin kamayib 36 borganligi olimlar tomonidan o‘rganilgan. Lekin oltinko‘z ham mavsum oxirigacha g‘o‘za m a ydonlarida borligini kuzatish mumkin. 5 - jadval. Tripsni tabiiy kushandalarini rivojlanish dinamikasi (100-o‘simlik hisobida dona) (Sh.T.Xo‘jayev) Kuzatish kunlari Nazorat Tajriba 10% ammofos Xonqizi O ltinko‘z Xonqizi Oltinko‘z 10. V - - - - 20.V 8 3 8 4 1.VI 24 18 29 19 10.VI 39 22 37 19 20.VI 47 33 52 28 1.VII 36 38 41 43 10.VII 32 32 28 29 20.VII 21 23 19 21 1.VIII 24 15 27 12 10.VIII 13 18 8 10 20.VIII 22 22 34 14 1.IX 8 15 16 14 3.3. Tamaki tripsiga qarshi kimyoviy kurash usuli. G‘o‘zani tamaki tripsidan uyg‘unlashgan himoya qilish tizimlarida kimyoviy usul hali ham yetakchi o‘rinni egallaydi. Bunda kutilgan samaraga tez erishiladi, barcha ishlarni to‘liq mexaniza t siyalash mumkin bo‘ladi. Kimyoviy himoya vositalari (pestitsidlar) kimyo sanoatida ishlab chiqariladi va iste’molchilarga ancha arzon baholarda sotiladi. Demak, bu xarajatlar tezda qoplanib ketadi. Hisobotlardan ma’lum bo‘lganidek, paxtachilikda pestisidlar ishlatish natijasida yiliga har gektarda 4-5 s. hosil saqlanib qoladi, shu bilan birga zararkunandalarga qarshi kurashga sarflangan mablag‘ besh-olti baravar qoplanib ketadi. Biroq, bu usulning talay afzalliklaridan 37 tashqari, kamchiliklari ham bor, ulardan eng muhimi – issiqqonli hayvonlar va odam uchun zaharliligidir. Surunkasiga bir xil dorini qo‘llanaverishi tripslarda ularga nisbatan chidamlilik yoki bardoshlilik xususiyatini vujudga keltirishi mumkin. Bundan tashqari, insektitsidlar universallik xossaga ega bo‘lgani tufayli, zararkunandalar bilan birga foydali entomofaglarni ham kamaytirishi va tabiiy biosenozlarni izdan chiqarishi mumkin. Shu sababli, mamlakatning ko‘p ilmiy tadqiqot muassasalarida mazkur nuqsonlarni bartaraf etishga qaratilgan izlanish ishlari olib boriladi. Tadqiqotlarning hozirgi bosqichida tavsiya qilinadigan insektitsid va akaritsidlarning xilini ham, zararkunandalarga qarshi kurash tizimini takomillashtirish ishida ham, birmuncha muvaffaqiyat qozonilganini qayd etish mumkin. Bulardan foydalanish kimyoviy usulda dorilanadigan maydonlar hajmini qisqartirishga va o‘stirilayotgan ekinlarni to‘liq saqlab qolishga imkon yaratadi. Xo‘sh, insektoakarisidlar oldiga asosan qanday talablar qo‘yiladi? Bu, avvalo, dorilarni odam va hayvonlar uchun kam zaharli bo‘lishi; tevarak muhitda bir mavsum va yil davomida zaharsiz metobolitlarga parchalanishi; biologik hamda iqtisodiy jihatdan yuqori samarali bo‘lishi; qulay preparativ shaklga ega bo‘lishi; foydali organizmlarga nisbatan mumkin qadar bezarar bo‘lishidir. Borgan sari, dorilarni ishlatish usul va vositalari takomillashib bormoqda. Kimyoviy vositalarni o‘rganish, sinash va ishlatishga oid barcha masalalar Davlat komissiyasi zimmasiga yuklatilgan. Pestitsidlarga sanitariya-gigiyena jihatidan baho berishga doir masalalar esa respublika sanitariya, gigiyena va mutaxassislik kasalliklarini o‘rganish ITIga yuklatilgan. Pestisidlarning fizik- kimyoviy, hamda toksikologik va qo‘llanish xususiyatlarini; atrof muhitdagi holati va boshqalarni puxta bilib olish – ulardan xavfsiz, hamda to‘g‘ri foydalanishning asosiy shartidir. Pestitsidlar hayvon va odamni zaharlashi, tashqi muhitda saqlanishi hamda olinadigan mahsulotda to‘planishi mumkin, shu boisdan har qaysi dori uchun qat’iy ravishda ilmiy asoslangan tavsiyalar, cheklashlar (reglamentlar) bo‘lishi va ular pestitsidni bexatar samarali qo‘llanilishini ta’minlashi talab qilinadi. Pestitsidlarni 38 ishlatish qoidalari Davlat kimyo komissiyasi tomonidan sog‘liqni saqlash vazirligi bilan hamkorlikda belgilanadi. Buning uchun har yili «Qishloq xo‘jaligida ishlatish uchun ruxsat etilgan pestisidlar va agroximikatlar ro‘yxati» tuziladi. Unda dorilarning nomi, ularni sarflash me ‘ yorlari, qo‘llanishga ruxsat etilgan ekinlar; shuningdek «kutish muddatlari», ya’ni hosil yetilishigacha oxirgi dorilash muddatlari ko‘rsatiladi. Har yili eng samarali, ammo odam va hayvonlar uchun kam zaharli hisoblangan yangi pestitsidlar ro‘yxatga kiritiladi, eskirib qolgan va eng zaharli dorilar ro‘yxatdan chiqarib tashlanadi. Binobarin, zaharli ximikatlardan foydalanishda shu yil uchun tasdiqlangan pestitsidlar ro‘yxatiga, shuningdek ta’riflangan preparatlarning reglamentlari va amaliy tavsiyalarga amal qilmoq lozim. Pestitsidlar ishlatishda qo‘yiladigan asosiy talablar quyidagilardan iborat. 1. Dorilarni tavsiya etilgan sarflash me ‘ yorlariga qat’iy rioya qilish lozim. Belgilangan me ‘ yorlarini oshirish yoki kamaytirish bir qancha ko‘ngilsiz oqibatlarga olib kelishi mumkin. 2. Faqat zarurat tug‘ilganda, ya’ni zararkunandaning nufuzi iqtisodiy miqdor mezonidan oshgandagina kimyoviy dorilash o‘tkazish. Bunda shu zararkunandalarga qarshi kurash olib borish tizimi va foydali hasharotlarning nufuzi inobatga olinishi lozim. 3. Pestitsidlarni saqlash, transportda tashish va ishlatishda xavfsizlik qoidalariga doir instruksiyaga amal qilish shart. 4. Kutish muddatlariga – oxirgi dorilash bilan hosilning yetilishi o‘rtasidagi vaqtga qat’iy rioya qilish, pesti t sidlarning oziq mahsulotlaridagi yo‘l qo‘yilgan qoldiq miqdorini oshib ketmasligini ta’minlaydi. 6 - jadval G‘o‘zada tamaki tripsi va boshqa so‘ruvchi zararkunandalarga qarshi kurashda preparatlar «O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligida o‘simlik zararkunandalari, kasalliklariga va begona o‘tlarga qarshi foydalanish uchun ruxsat etilgan kimyoviy 39 va biologik himoya vositalari, defoliantlar hamda o‘simliklarning o‘sishini boshqaruvchi vositalar» ro‘yxati 2022-yilda nashr etilgan Preparat, ishlab chiqaruvchi firma, mamlakat, qayta ro‘yxatga olish sanasi Sarf me’yori, ga/kg yoki ga/l Preparatdan foyda laniladigan ekin turi Qaysi zararkunandaga qarshi ishlatiladi 1 2 3 4 Abamektin (abamectin) ABAMIN 5% em.k. “ Popular science biotehnology ” , MChJ, O‘zbekiston, 31.12.2023 0,2 G‘o‘za Trips, o‘rgimchakkana MEKAR, m.em. (18 g/l) “ Щ yelkov o Agroxim” AJ, Rossiya 30.09.2025 0,4 G‘o‘za O‘rgimchakkana, shiralar, trips Alfa sipermetrin (alpha cypermethrin) FOSShANS, em.k. “Pervy shans trade” MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,25-0,3 G‘o‘za Shiralar, trips, qandalalar, g‘o‘za tunlami Asetamiprid (acetamiprid) AGROPLAN NEO 20% s.e.k. (B) “Top Agro Trade” MChJ, O‘zbekiston, 31.12.2022 0,2 G‘o‘za Shiralar, trips, oqqanot AGRO-SPLAN 20% n.kuk. “Agro Aziya Group”, MChJ, O‘zbekiston, 31.12.2023 0,2 G‘o‘za Trips ASETAMID 20% em.k. “ Popular science biotechnology ” , MChJ, O‘zbekiston, 31.12.2023 0,5 G‘o‘za Shiralar, trips K 3x3, 20% n.kuk. (B) “ Corewell Traiding ”, O‘zbekiston, 30.12.2022 0,15 G‘o‘za Shiralar, trips MASPILAN GRANT 20% n.kuk. “Agro Vet Kimyo” MChJ, O‘zbekiston, 31.12.2023 0,15-0,2 G‘o‘za Trips, shiralar CANIPLAN 20 SP “Salar agromarket”, MChJ , O‘zbekiston 30.09.2025 0,3 G‘o‘za Trips 40 MOSETAM 20 SP, s . e . kuk . “Landchem” XK-MChJ, Avstriya 30.04.2026 0,2 G‘o‘za Shira, tripslar Asefat (acephate) EZOFOKS, 75% n.kuk. “Ifoda Agro Kimyo Himoya”, MChJ O‘zbekiston 30.09.2025 0,7 G‘o‘za Shiralar, tripslar Beta-sipermetrin + xlorpirifos ( beta - cypermethrin + chlorpyriphos ) BETAFOS 20% em.k. “Top Agro Trade” MChJ, O‘zbekiston, 31.12.2022 1,0 G‘o‘za Shiralar, trips Buprofezin + imidakloprid APPOLON 40% n.kuk. “ Zara Trust ”, MChJ, O‘zbekiston, 31.12.2023 0,25 G‘o‘za Trips Deltametrin (deltamethrin) DESIS 10% em.k. (B) «Bayer KropSay- yens», Germaniya, 31.12.202 4 0,2 G‘o‘za Shiralar, trips, oqqanot, g‘o‘za tun- lami Diafentiuron (diafenthiuron) RAUDO 50% sus.k. “ UPL Europe Limited ”, Buyuk Britaniya 30.04.2026 0,8-1,0 G‘o‘za Shiralar, trips, o‘rgimchakkana Dinotefuran (Dinotefuran) Tenchu 20% s.e.g. “Mitsui Chemical”, Yaponiya 30.09.2025 1,0 G‘o‘za Shiralar, trip s D inotefuran + tiametoksam EFFEKT EKSTRIM, s.d.g. “Awiner O‘g‘it”, MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,3 G‘o‘za Shiralar, trips, oqqanot Dimetoat (dimethoate) DEMOFOS, em.k. “Ifoda Agro Kimyo Himoya”, MChJ O‘zbekiston 30.09.2025 2,0 G‘o‘za Shiralar, trips, o‘rgimchakkana, oqqanot ALPGOR 40 em.k. “Agro Best Grup”, Turkiya 30.09.2025 1,0 G‘o‘za Shiralar, trips, qandalalar, g‘o‘za qandalasiga 41 CANSACOR 40 EC “Salar agromarket”, MChJ , O‘zbekiston 30.09.2025 2,0 G‘o‘za Trips DIMETOAT-58, 40% em.k. “Agro Aziya Group” MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 1,5 G‘o‘za Shiralar, trips Imidakloprid (imidacloprid) GALIL sus.k. “Adama Agrokalcher B.V.”, Niderlandiya 30,04,2026 0,2-0,3 G‘o‘za Poliz biti (shirasi), tamaki tripsi, o‘rgimchakkana, g‘o‘za tunlami IMIDAShANS, s.e.k. “Pervy shans trade” MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,15-0,2 G‘o‘za Shiralar, trips KONFIDET 20% s.e.k. “Mobedco”, MChJ, O‘zbekiston 30.09.2025 0, 3 G‘o‘za Shiralar, trip- slar Imidakloprid Ekstra Original 70% s.d.g. “Zara Trust” MChJ, O‘zbekiston 31.12.2025 0,07- 0, 1 G‘o‘za Shiralar , trips IMIDAKLOPRID ORIGINAL 35%sus.k. « Zara Trust », MChJ O‘zbekiston 31.12.2023 0,1 G‘o‘za Shiralar, trips XIMIDOR 60% sus.k. “Ximreaktivsnab” MChJ, O‘zbekiston 31.12.2022 0,07 G‘o‘za Trips EKVADOR 35% sus.k. “Ifoda agro kimyo himoya”, MChJ, O‘zbekiston, 31.12.2023 0,1 G‘o‘za Shiralar, trips Insector 350 SC “Salar agro market”, MChJ, O‘zbekiston 30.09.2025 0,1 G‘o‘za Shiralar, trips KANVIDOR 20% s.e.k. “Agro Aziya Group” MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,15-0,3 G‘o‘za Trips 42 SUNPLUS 350 SC, sus.k. “Agro business”, MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,3 G‘o‘za Shira, trips, oqqanot Imidakloprid + alfa-sipermetrin (imidacloprid + alpha cypermethrin) ESPERO, sus.k (200+120 g/l) “Щyelkov o Agroxim” AJ, Rossiya 30.09.2025 0,25 G‘o‘za Shiralar, trips Imidakloprid + beta-sipermetrin (imidacloprid + beta cypermethrin) CANTAR 300 em.k. “Agro Best Grup”, Turkiya 30.09.2025 0,15 -0,2 G‘o‘za Shiralar, trips , saraton Imidakloprid + Lyambda sigalotrin ( imidacloprid + lambda cyhalothrin ) ANTIKOLORAD MAKS, sus.k. “Swissagro” QK-MChJ, O‘zbekiston “Fabrika agroximikatov” MChJ, Ukraina 0,25 G‘o‘za Shiralar, g‘ o‘za tunlami IMIDAShANS PLYuS, sus.k.“Pervy shans trade” MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,2-0,3 G‘o‘za Shiralar, trips Lyambda sigalotrin + asetamiprid ( lambda cyhalothrin + acetamiprid ) YeIJO*DO 24,7% sus.k. (B) (A) “Zibo Xianlongda Pesticide Co. Ltd.”, XXR, 31.12.2022 0,15–0,2 G‘o‘za Shiralar, trips Lyambda sigalotrin + tiametoksam (lambda cyhalothrin + thiametoxam) T-35 SUPER 24,7% sus.k. “ Ibodulla Ziyodulla Yusuf ”, MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,2-0,25 G‘o‘za Shira, trips, qandalalar ENDJEO DUO, sus.k. “Awiner O‘g‘it”, MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,2 G‘o‘za Trips Lyambda sigalotrin + tiametoksam + lyufenuron (lambda cyhalothrin + thiametoxam + lufenuron) ENERGY-TRIO 32,5% em.k. “Eco Life”, MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,25 G‘o‘za Trips Novaluron + Bifentrin (novaluron + bifenthrin) RIMON FAST sus.k. 0,3–0,7 G‘o‘za Shiralar, trips, o‘rgimchakkana, 43 “Adama Agrikalcher B.V.”, Niderlandiya, 31.12.2022 oqqanot, g‘o‘za tunlami Pimetrozin ( pymetrozine ) TANGO 50% s.d.g. “Yevro Tim”, O‘zbekiston-Germaniya, MChJ 30.09.2025 0,2-0,3 G‘o‘za Shiralar, trips, oqqanot, qandalalar NUSTORIA 50 WC, s . d . g . “Agro business”, MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,3 G‘o‘za Shira, trips, oqqanot Pimetrozin+nitenpiram PROTEKT NEO 80% em.k. “Awiner O‘g‘it”, MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,15-0,25 G‘o‘za Trips Piriproksifen ( pyriproxyfen ) URBAN 10 em.k. “Agro Best Grup”, Turkiya 30.09.2025 0,5 G‘o‘za Shiralar, trips SALARFOS 65% em.k. “Salar Agromarket”, MChJ, O‘zbekiston 30.04.2026 0,35 G‘o‘za Shiralar, trips 3.4. Tamaki tripsiga qarshi o‘tkaziladigan boshqa kurash usuli. Mexanik usul deb zararkunandalarga qarshi kurashda turli xil mostlamalardan foydalanishga aytiladi. Paxtachilikda g‘o‘zani zararkunandalardan himoya qilish maqsadida ular atrofidagi begona o‘tlarni olib chiqarib yo‘q qilish va usul jumlasidandir. Fizikaviy usulga zararkunandalarga qarshi kurashda yuqori va past haroratni ishlatish hamda ultrazvuk, yuqori chastotali tok, infraqizil to‘lqinlar, yorug‘lik, ultrabinafsha to‘lqinlarini ishlatish va boshqalar kiradi. Buning oldini olish uchun uy sharoitida quyidagi oddiy fizikoviy usul qo‘llaniladi. Kechasi uchadigan hasharotlarni hisoblash va qisman qirish uchun sveto-lovushkalardan foydalanadi. Bu moslamalarda elektr manbai, lampa, kalpak va past qismida voronka hamda hasharot yig‘uvchi moslama ishlatilinadi. Svetolovushkalar stolbalarga yerdan 2-4 m balandlikda ilinadi. Oddiy lampalardan 44 ko‘ra ultrabinafsha nurlanadigan PRK-4 yoki BUV va EUV lampalari ko‘proq hasharot jalb qiladi. Genetik va boshqa yangi usullar . G‘o‘zani so‘ruvchi zararli organizmlaridan himoya qilishda nur va kimyoviy moddalar yordamida hasharotlarni sterilizatsiya (bepusht) qilish yoki qirish, hamda gormonal preparatlarni, attraktant (jalb qiluvchi) va repellent (o‘zidan haydovchi) moddalarni ishlatish ushbu usullarga kiradi. Sterilizatsiya (naslsiz) qilish maqsadida koboltning (SO 60 ) radioaktiv izotopi yordamida maxsus moslamada erkak hasharotlarga gammanurlanish beriladi. Kimyoviy sterilizatsiya uchun gametasid xususiyatga ega bo‘lgan vositalar ishlatiladi. Odatda, buning uchun etilenimin mahsuli bo‘lgan tiotef, afolat, tretamin (TET), fosfazin kabi kimyoviy moddalar ishlatilishi mumkin. Amaliyotda bu moddalarning birini hasharot yetuk zoti g‘umbakdan chiqqanidan keyin 5%-lik qand eritmasiga 0,01-0,1% - miqdorida qo‘shib oziqlantirilsa qo‘yilgan maqsadga erishiladi. Ya’ni: a) yetuk zot qanday jinsga ega bo‘lmasin u urchish qobiliyatini yo‘qotmaydi, aksincha, qisman zo‘rayadi, yashash muddati qisqarmaydi; b) sterilizasiya samaradorligiga ega bo‘lish uchun hasharot juftining birortasiga ta’sir etish kifoya etadi; v) urg‘ochi zot xemosteriliantlar ta’sirida ikki baravar kam tuxum qo‘yadi; xemosteriliantlar ta’sir qilgan hasharotlar qo‘ygan tuxumning 94-98% tidan qurt paydo bo‘lmaydi. O‘z-o‘zidan ma’lumki xemosteriliantlarni qo‘llash uchun maqsadga muvofiq hasharotni sun’iy ravishda laboratoriyalarda ko‘paytirishga to‘g‘ri keladi. Kelajakda, bu usulni qo‘llash istiqbolli yo‘llaridan biri bu xemosteriliantlarni hasharot jinsiy feromonlari bilan birgalikda qo‘llashdir, ammo bunga mavjud kimyoviy moddalarning odam va issiq qonli hayvonlar uchun yuqori darajada zaharliligi hozircha to‘sqinlik qilmoqda (M.A. Buliginskaya, G.D. Chugunova,1972; S.T. Vasyurin, A.I. Gavrilova, 1972 va boshqalar) . Ammo qayd etilgan kamchilik tufayli bu usul keng ishlatilgani yo‘q. Yangi kurash usullaridan biologik faollik bilan ta’sir etadigan moddalarni qo‘llash istiqbollidir. Bunday moddalar o‘z asosida hasharot metamorfoza (o‘zgarishida) faol ishtirok etadigan asosiy garmon- ekdizon (qurtlarning po‘st tashlashini, yetuk zotga o‘tishini va diapauzadan chiqishini ta’minlaydi) hamda yuvenil garmon- neotenin (qurtlarni yetuk zotga aylanishiga to‘sqinlik qiladi) 45 nisbatini va faoliyatini o‘zgartirib hasharot jismining anormal rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan. Odatda, hasharot lichinka va qurtlarining normal rivojlanishi qonda ekdizon garmoni ko‘payishi bilan po‘st tashlash, so‘ngra yuvenil garmon ortishi bilan keyingi ekdizon ko‘payish to‘lqinigacha rivojlanish bilan ifodalanadi. Bu borada har ikkala garmonning birortasini miqdor nisbatini o‘zgartirish organizmni o‘limga maxtum etadi, Misol uchun, hasharot organizmiga qo‘shimcha sintetik yuvenoid preparat (dimilin tipidagi) yuborilsa, qurt po‘st tashlay olmay (yorilib)yoki yetuk zotga aylanmay nobud bo‘lishi mumkin. Aksincha, antiyuvenoid preparat yuborilsa - qurt barvaqt yetuk zotga aylanib rivojlanishga qobiliyatsiz bo‘lib qol ishi to‘g‘risida olimlar ko‘plab izlanishlar olib borilgan. Repellent moddalar deb xurkitadigan moddalarga aytiladi. Bunday moddalar ko‘pincha chivin va pashshalarni yaqinlashtirmaslik uchun ishlatiladi (dimetilftalat). Attraktantlar deb jalb qiluvchi moddalarga aytiladi. O‘z navbatida bular jinsiy attraktantlar (jinsiy feromon-lar), hamda oziqa va tuxum qo‘yish uchun jalb qiluvchi moddalarga bo‘linishi mumkin. I V – bob. TAMAKI TRIPSIGA QARSHI O‘TKAZILGAN KURASH CHORALIRINING BIOLOGIK VA IQTISODIY SAMARADORLIGI TAHLILI 4.1. G‘o‘zadagi tamaki tripsiga qarshi kurash choralarining biologik samaradorligi tahlili. G‘o‘zadagi tamaki tripsiga qarshi J.T.Xo‘jayev va boshqalar ilmiy tadqiqotlar olib borishgan. Tajribalarida tripsga qarshi qo‘llanilgan agrotexnik kurash usulini 46 biologik samaradorligini aniqlash qo‘llanilgan 10% li ammafosni (22 kg/ ga) qanchalik trips sonini kamaytirish bilan ifodalagan. J.T.Xo‘jayev tajribada qo‘llanilgan agrotexnik kurashning biologik samaradorligi quyidagi formula bo‘yicha ishlab topilgan. BS = A-V x 100% A Tajriba tripsga q arshi 10 % li ammofos bilan barg sathidan ozi q lantir gan . Bu davrda tripslar soni 1- o‘ simlikda 11 dona borligi ani q lan gan . Q arshi kurash o‘tkazilgandan keyin esa 10-iyun kuni qayta tekshiruvlar olib borilganda 1- o‘simlikda 3 dona qolganligi aniqlangan. Keyingi kuzatuvlarda tripslar soni zararlilik iqtisodiy chegarasidan oshmaganligi kuzatilgan. Natijada boshqa kurash choralari olib borilmagan. Ilmiy izlanishlari natijasida J.T.Xo‘jayev tamaki tripsiga qarshi o‘tkazgan tadbirlari ya‘ni 10 % li ammofos 22,0 kg/ga bilan suspenziya o‘tkazganida biologik samaradorlik 72,7 % ni tashkil etganligini ko‘rishimiz mumkin. Bunda qo‘llanilgunga qadar bo‘lgan zararkunandalar soni 11 donani 10 % li ammofos 22,0 kg/ga bilan suspenziya o‘tkazganidan so‘ng esa 3 donani tashkil etgan. Nazorat variantida birinchi kuzatuvda 8 donani va keyingi kuzatuvda 9 donani tashkil etganligini ko‘rishimiz mumkin. Suspenziya bilan ishlov berish tripslar bilan zararlanishni kamaytirib qolmasdan, o‘simlikni barg orqali oziqlanishini ham ta‘minlaydi va shu tariqa g‘o‘zani o‘sish va rivojlanishini ham yaxshilanishiga olib kelganligini ko‘rsatadi. 7 - jadval. Tamaki tripsiga qarshi qo‘llanilgan agrotexnik kurashni biologik samaradorligi (Sh.T.Xo‘jayev, 2012-2015 y. Toshkent viloyati ) Variantlar Tekshiruv kunlari Vositalar qo‘llanilgunga qadar bo‘lgan Vositalarni ishlatilgandan keyingi qolgan Biologik samaradorlik (%-xisobida) 47 zararkunan dalar soni (1- o‘simlik xisobida dona) zarar- kunandalar so- ni (1-o‘simlik xisobida dona) I Nazorat h ech qanday kurash chorasi qo‘llanilmaydi 3.06 10 .06 8 - - 9 - II Tajriba agro - texnik kurash 10 % li ammofos 22,0 kg/ga 3.06 10.06 11 - - 3 72,7 Raxmatov A. va boshqalar 2012-yilda o‘tkazgan tadqiqotlarida tamaki tripsiga qarshi kurash turli xil variantlarda ularga qarshi preparatlardan foydalanilgan. Bunda Karache super, 10% em.k., preparatini 2 xil normada sinab ko‘rib biologik samaradorligi aniqlangan. Keyingi variantda Atilla, 5 % k.e., preparatidan foydalanilgan. Karache super, 10 % em.k., preparatini 0,075 l/ga sarf me‘yorida qo‘llanilganda 3 kundan so‘ng birinchi nazorat o‘tkaziladi bunda 8,0 dona, 7 kundan so‘ng 5,1 donani, 14 kundan so‘ng 3,8 donani hamda biologik samardorlik 89,54 % ni tashkil etganini ko‘rishimiz mumkin. Karache super, 10 % em.k., preparatini 0,1 l/ga sarf meyorida qo‘llanilganda 3 kundan so‘ng birinchi nazorat o‘tkaziladi bunda 4,8 dona, 7 kundan so‘ng 2,2 donani, 14 kundan so‘ng 0,9 donani hamda biologik samardorlik 97,6 % ni tashkil etganini ko‘rishimiz mumkin. Atilla, 5 % k.e., preparatini 4,5 l/ga sarf me‘yorida qo‘llanilganda 3 kundan so‘ng birinchi nazorat o‘tkaziladi , bunda 4,8 dona, 7 kundan so‘ng 2,0 donani, 14 kundan so‘ng 0,8 donani hamda biologik samardorlik 97,9 % ni tashkil etganini ko‘rishimiz mumkin. 8 - jadval 48 Tamaki tripsining g‘o‘zadagi zarariga qarshi insekti t sidlarni qo‘llash samaradorligi (Raxmatov A va boshqalar 2012 y) Variantlar Sarf me’yori, l,kg/ga Zararkunandaning soni 1 m 2 dona. Samaradorlik, kunlar bo yicha % ʻishlov beril ga ndan keyin, kunlarda 3 7 14 3 7 14 Karache super, 10% em.k. 0, 075 8,0 5,1 3,8 79,5 85,9 89,54 Karache super, 10% em.k. 0,1 4,8 2,2 0,9 87,3 94,2 97,6 Atilla, 5 % k.e. 0,25 4,5 2,0 0 , 8 88,9 94,6 97,9 Nazorat (ishlovsiz) - 37 , 6 37 , 1 35,9 - - - Raxmatov A. ilmiy tadqiqotlarida tamaki tripsiga Atilla, 5 % k.e. preparati bilan kurash o‘tkazilgan variantda yuqori biologik samaradorlik qayd etilgan (-rasm). 9 - jadval Tamaki tripsni rivojlanish dinamikasi. ( 1-o‘simlik h isobida dona) (Sh.T.Xo‘jayev, 2012-2015 y. Toshkent viloyati ) Kuzatish kunlari Nazorat h ech qanaqa kurash olib borilmagan Tajriba agrotexnik kurash ammofos 10% li Tamaki tripsi (dona) Tamaki tripsi (dona) 10. V 4,5 5,0 49 20. V 6 8 1. VI 8 11 10. VI 9 3 20. VI 4 2 1. VII 5 4 10. VII 3 2 20. VII 4 1 1.VIII 2 - 10.VIII - - 20.VIII - - 1.IX - - 3 - rasm. Tamaki tripsining g‘o‘zadagi zarariga qarshi insekti t sidlarni qo‘llashning biologik samaradorligi (Raxmatov A va boshqalar 2012 y) Tamaki tripsi soni kam bo‘lsada, g‘o‘za o‘sishdan to hosil yig‘ib olguncha rivojlanib zarar keltiradi. Tamaki tripsini rivojlanish dinamikasi g‘o‘za unib chiqgandan boshlab zarar keltira boshlaydi. 4.2. G‘o‘zadagi tamaki tripsiga qarshi kurash choralarining iqtisodiy samaradorligi tahlili. 50 G‘o‘zadagi tamaki tripsiga Sh.T.Xo‘jayev olib borgan ilmiy izlanishlarda qarshi agrotexnik kurash ya’ni 10 % li ammofosni (22 kg/ga) suspenziyasini qo‘llab nazoratga nisbatan 3,6 s/ga qo‘shimcha hosil olganligini ko‘rish mumkin. Sh.T.Xo‘jayev, 2012-2015 o‘tkazgan tadqiqotlarining iqtisodiy samaradorligi berilgan. 1. Hosildorlik. a) nazorat – 32,4 s/ga b) tajriba – 36,0 s/ga II. Hosildorlikni variantlar bo‘yicha farqi a) nazorat – 0 s/ga, b) tajriba – 3,6 s/ga. III. Sh.T.Xo‘jayev, 2012-2015 o‘tkazgan tadqiqotlarida xo‘jalikda paxtani sotish bahosi 1 sentneri o‘rtacha 330000so‘mni tashkil etgan. 1 s – 330000 so‘m. 3,6 s – x X = 330000 x 3,69 = 1188000 so‘m/ga, IV. Qo‘shimcha hosil hisobiga yalpi daromad olingan. a) nazorat – 0 so‘m, b) tajriba - 1188000 so‘m/ga V. Yetishtirilgan qo‘shimcha h osil uchun ketgan xarajatlar 5.1. O‘simliklarni himoyasi uchun. Tajriba varianlarida tamaki tripsiga qarshi 10% li ammofosni (22 kg/ga) suspenziyasi qo‘llanilgan. 1 kg ammofos suspenziyasi tayyorlash uchun va ishlov berish bilan birgalikda 2500 so‘mga xarajat bo‘lgan. Demak: 1 kg – 2500 so‘m 22 kg - X X = 2500 x 22 = 55000 so‘m/ga 5.2. Qo‘shimcha hosilni tashish uchun ketgan xarajatlar. Xo‘jalikda 1 tonna paxtani tashish uchun 25000 so‘m to‘langan. Demak : 1 t - 25000 so‘m, 0,36 t - X X ≈ 25000 x 0,36 ≈ 9000 so‘m/ga 5.3. Qo‘shimcha hosilni quritish va yuklash uchun ketgan xarajatlar. Xo‘jalikda 25500 so‘m to‘langan. 1t - 10500 so‘m 0,36 t - X X ≈ 25500 x 0,36 ≈ 9180 so‘m/ga 1 51 5.4. Qo‘shimcha hosilni terish uchun ketgan xarajatlar. Xo‘jalikda 1 kg paxtani terish uchun 800 so‘mdan to‘langan. 1 kg - 800 so‘m 360 kg - X X = 800 x 360 = 288000 so‘m/ga 1 5.5. Tajribada boshqa xarajat 50000 so‘m bo‘ldi. VI. Jami xarajatlar. 55000 + 9000 + 9180 + 288000 + 50000 = 361180 so‘m/ga VII. Sof daromad. 1188000 – 361180 = 826820 so‘m/ga VIII. bir so‘m xarajat h isobiga foyda. 826820:361180 = 2,29 so‘m/ga 10 - jadval. Iqtisodiy samaradorlik № Ko‘rsatkichlar birligi Variantlar Nazorat tajriba 1 Hosildorlik s/ga 32,4 36,0 2 Qo‘shimcha h osil s/ga - 3,6 3 1s paxtani davlatga sotish ba h osi so‘m 330000 330000 4 Yalpi daromad so‘m - 1188000 5 Jami xarajatlar so‘m - 361180 5.1. O‘simliklarni h imoyasi uchun so‘m - 55000 5.2. Tashish uchun so‘m - 9000 5.3. Quritish va yuklash uchun so‘m - 9180 5.4. Terish uchun so‘m - 288000 5.5. Qo‘shimcha xarajatlar so‘m - 50000 52 6 Sof daromad so‘m - 826820 7 Bir so‘m xarajat h isobiga olingan foyda so‘m - 2, 29 XULOSALAR Tamaki tripsi g‘o‘zaning asosiy so‘ruvchi zararkunandasi hisoblanib, zararkunandani rivojlanishi, zarari va ularga qarshi kurash choralarini tahlil qilib quydagilarni xulosa qilish mumkin. O‘zbekiston sharoitida tamaki tripsi mavsum davomida yetti sakkiz marotaba avlod berib rivojlanadi. Bahorda havo harorati 10 0 S dan oshgandan so‘ng zararkunanda rivojlanib boshlaydi. Dastlab u begona o‘tlarda rivojlanadi va keyin 53 g‘o‘zada rivojlanib mavsum oxirigacha unga zarar keltiradi. Zararkunandaga kurash choralari o‘tkazilmasa g‘o‘za hosilini 30-40% gacha pasayishiga olib keladi. J.T.Xo‘jayev tamaki tripsiga qarshi o‘tkazgan tadqiqotlarida 10 % li ammofos 22,0 kg/ga bilan suspenziya o‘tkazganida 72,7 % biologik samaradorlikga erishgan. Raxmatov A . va boshqalar tadqiqotlarida tamaki tripsiga qarshi turli xil variantlarda prep ara tlardan foydalanishgan. Bunda Karache super, 10% em.k., preparatini 2 xil normada sinab ko‘rib biologik samaradorligi aniqlangan. Keyingi variantda Atilla, 5 % k.e., preparatidan foydalanilgan. Karache super, 10 % em.k., preparatini 0,075 l/ga sarf me‘yorida qo‘llanilganda 3 kundan so‘ng birinchi nazorat o‘tkaziladi bunda 8,0 dona, 7 kundan so‘ng 5,1 donani, 14 kundan so‘ng 3,8 donani hamda biologik samardorlik 89,54 % ni tashkil etgan. Karache super, 10 % em.k., preparatini 0,1 l/ga sarf me‘yorida qo‘llanilganda 3 kundan so‘ng birinchi nazorat o‘tkaziladi bunda 4,8 dona, 7 kundan so‘ng 2,2 donani, 14 kundan so‘ng 0,9 donani hamda biologik samardorlik 97,6 % ni tashkil etgan. Atilla, 5 % k.e., preparatini 4,5 l/ga sarf me‘yorida qo‘llanilganda 3 kundan so‘ng birinchi nazorat o‘tkaziladi bunda 4,8 dona, 7 kundan so‘ng 2,0 donani, 14 kundan so‘ng 0,8 donani hamda biologik samardorlik 97,9 % ni tashkil etganini ko‘rishimiz mumkin. Tahlillarimizdan shuni xulosa qilishimiz mumkin tamaki tripsiga qarshi g‘o‘za unib chiqganidan so‘ng tizimli monitoring qilib borish va shu bilan birga barg orqali oziqlantirish (suspenziya qilish) o‘simlik barg sifatini yaxshilashgan va bir oz qalinlashishiga olib keladi. Erta bahorda so‘ruvchi zararkunandalar (bitlar, tamaki tripsi) barglarni zararlashi kamayadi, shuning uchun bunday vaziyatlarda Xo‘jayev tadqiqotlariga asoslanishimiz mumkin. Tamaki tripsini iqtisodiy zarar keltirish me’zonidan oshganidan so‘ng ularga qarshi A.Raximov tadqiqotlarida qo‘llanilgan Atilla preparati bilan ishlov berib zararkunandalar miqdorini kamaytirishimiz mumkin. Zararkunandaning ommaviy ko‘payishini oldini olish uchun ham turli tadbirlarni amalga oshirish zarur, bunda hosil yig‘ilgandan so‘ng dalani o‘simlik qoldiqlaridan tozalash, sifatli shudgor qilish, yaxob suvlarini berish, almashlab ekish, 54 dala atroflaridagi begona o‘tlarni tozalab yo‘qotish va boshqa tadbirlarni to‘g‘ri hamda sifatli bajarish tamaki tripsini kamayishiga olib keladi. O‘RGANILGAN VA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Almuxammedov S. N , Xojayev. Sh “G‘o‘za zararkurandalari va ularga qarshi kurash choralari ” Toshkent - 1991y. 2. Almuxammedov S. N va boshq “G‘o‘zani biologik usulda h imoya qilish ”. 3. Berim. N. G “O‘simliklarni h imoya qi li sh (rus) ” Moskva-1986y. 4. Vavilov G. G “O‘simlikshunoslik”Toshkent-1980y. 55 5. Dospexov. B. A “Dala tajribasi metodikasi ”(rus)Moskva-1985y. 6. Davlatshina. A. N “O‘zbekiston sharoitida g‘o‘zaning asosiy zararkurandalarning entomof a glar” T o shkent-1972y. 7. Davletshina A.G., Jurovskaya S.A. “G‘o‘za shiralari va unga qarshi kurash choralari” Toshkent 1953 y. 8. Davletshina A.G. “O‘zbekiston sharoitida g‘o‘zaning asosiy zararkunandalarini entomofaglari” Toshkent 1972 y. 9. Davletshina A.G. va boshqalar “Beda qora shirasini yoppasiga rivojlanishi” Biologiya jurnali № 3 1980 y. 10. Deryaben V.I. “G‘o‘zani so‘ruvchi zararkunandalariga qarshi uyg‘unlashgan himoya chorasi” Toshkent 1981 y. 11. Jumanov. B. J “Mittilar olamiga sayo x at ” Tashkent-1989y. 12. Karimov. I. A “O‘zbekiston iqtisodiy islo ho tlarni chuqurlashtirish yo‘lida ” T 1995y. 13. Karimov. I. A “Deqonchilik taraqqiyoti - farovonlik manbayi” T . 1994-y. 14. Kan. A. A va boshqa “Farg‘ona vodiysi sharoitida g‘o‘zani so‘ruvchi zararkurandalari. ” Toshkent -1992y. 15. Kimsanboyev X. X va boshqa “O‘simliklarni kimyoviy himoya qilish” Toshkent-1997 y. 16. Kimsanboyev X.X. va boshqa “Umumiy va qishloq xo‘jalik entomologiyasi” Toshkent-2002 y 17. Kimsanboyev X. X, Sulaymonov B. A. Va boshq “Qishloq xo‘jaligi ekinlari kasalliklari va zararkurandalariga qarshi kurashni tashkil etish” Toshkent 2004 y. 18. Kan A.A., Kim Ch.N. “G‘o‘za zararkunandalarini uyg‘unlashgan usulda h imoya qilish” Toshkent “Mexnat” 19. Mugulin. A. A “Qishloq xo‘jalik entomologiyasi” (rus) Moskva 1983y. 20. Muxammadaliyev. Sh. S Sulaymonov. B. A Rashidov M I “E k inlar zararli organizmlari rivojlanishi va tarqalishining bashorati” Toshkent-2009 y. 56 21. Nasrullayev D.N. “Qishloq xo‘jalik ekinlari zararkunandalari kasalliklari va ularga qarshi uyg‘unlashgan kurash choralari” Samarqand 1992 y. 22. Norziqulov M.N. “Poliz shirasi bi o logiyasi” Stalinobod 1948 y. 23. Nuruzev. G. S “O‘simliklarni kimyoviy usulda h imoya qilish ”(rus) Moskva -1987y. 24. Nisrullayev.D.N “Qishloq xo‘jalik ekinlari zararkuranandalari, kasalliklari va ularga qarshi integral kurash choralari,” Samarqand-1992y. 25. Nasriddinov. K. N “G‘o‘za zararkurandlari va kasalliklarga qarshi kurash choralari ” Toshkent-1976y. 26. Osmolovskiy.G Ye Bondorekno.N V “Entomologiya” (rus) Lelingra d 1973y. 27. Pospelov. S. V. Va boshq “O‘simliklarini himoy a qilish ” Toshkent- 1978y. 28. Tanskiy. V. I “Zararkurandalargi zararlanish darajasini biologik asoslari ”(rus) Moskva-1988y. 29. Uspenskiy.F.M va boshqa “G‘o‘za va boshqa ekinlar zararkurandalariga qarshi kurash” Toshkent-1968y. 30. Xamrayev. F. X “O‘simliklarni barg sat h idan oziqlantirishni so‘ruvchi zararkurandalarga ta’siri” Samarqand-1990 y. 31. Xushvaqtov Q. X “G‘o‘zani asosiy zararkurandalariga qarshi uyg‘unlashgan kurash chorasi” Andijon-1996y. 32. Xujayev Sh. T, Xolmurodov E. A “Entomologiya, qishloq xo‘jalik ekinlarni himoyasi, qishloq va agrotoksikologiya asoslari” Toshkent-2009y. 33. Xadasiyevich N.I. “G‘o‘zadagi poliz shirasining iqtisodiy zararlanish chegarasi” Moskva 1973 y. 34. Xushvaqtov Q.X. “Zarafshon vohasi sharoitida g‘o‘zaning asosiy zararkunandalariga qarshi uyg‘unlashgan kurash chorasi” Sanktpeterburg 1994 y. 35. Xadasiyevich N.I. “G‘o‘zadagi poliz shirasining iqtisodiy zararlanish chegarasi” Moskva 1973 y. 57 36. Xushvaqtov Q.X. “Zarafshon vohasi sharoitida g‘o‘zaning asosiy zararkunandalariga qarshi uyg‘unlashgan kurash chorasi” Sanktpeterburg 1994 y. 37. Shayxov. E T va boshq alar “Paxtachil i k” Andijon-1990y. 38. Shvesova O.N. “G‘o‘zani barg sat h idan oziqlantirish uning so‘ruvchi zararkunandalariga chidamliligini oshiradi”. Toshkent 1982 y. 39. O‘zbekiston Respublikasi qonuni “ O‘simliklarni zararkunanda kasallik va begona o‘tlardan h imoya qilish to‘g‘risida ” Toshkent-2000y. 40. O‘zbekistonda 2010-2015 yilarga mo‘ljallangan o‘simliklarni himoya qilishda ishlatishga ruxsat etilgan kimyoviy vositalar ro‘yxati. 41. Qodirov. S. Q , Xudayberdiyev. T. S “Paxtachilik ” Andijon-2002y. 42. G‘ulamov P. N. “Inson va tabiat” Toshkent-1990 y. 43. Yuzboshyan O.Sh., Xamroyev F.X. “G‘o‘zaning so‘ruvchi zararkunandalariga uyg‘unlashgan himoya chorasi” Toshkent 1982 y. 44. Tajriba olib borilgan fermer xo‘jaligni 2015-2016 yillardagi ma’lumotlari. 45. S.Isayev, B.Abdumo‘minov, A.Shamsiyev, X.Maxsadov //Yangi istiqbolli va rayonlashgan g‘o‘za // O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnali, 2015 yil, №11. Noyabr 29-30 b. 46. M.Qurbonmurodova // G‘o‘zani zararlovchi chigirtkalarning bioekologiyasi // agro ilm 1 (39), 2016 y., 45-46 b. 47. Q.Bababekov, N.Xo‘jamshukurov, X.Agzamova // G‘o‘za zararkunandalariga qarshi mikrobiologik kurash istiqbollari // Agro ilm 4 (42), 2016 y, 52-53 b. 48. B.Boltayev, M.Muhammadiyeva, B.Ibrohimov // G‘o‘za zararkunandalariga qarshi kimyoviy usulni qo‘llashning zararini kamaytirish va biologik usulni rolini oshirish omillari // agro ilm, 4 (42), 2016 y, 54-55 b. 49. D.Aminova, X.Yaxyayev // G‘o‘zani biologik usulda himoya qilish samaradorligini oshirish yo‘llari va usullari // agro ilm jurnali, 4 (42), 2016 y, 56-58 b. 58 ILOVALAR Tabachn ы y trips – Thrips tabaci Lind. Klass: Nasekom ы ye – Insecta Otryad: Baxromchatokr ы l ы ye — Thysanoptera Semeystvo: Tripidы – Thripidae 59 Vredonosnost tabachnogo tripsa Tabachn ы y trips vstrechayetsya absolyutno povsyudu. Vreditel osobo opasen, poskolku yavlyayetsya mnogoyadn ы m i povrejdayetsya okolo 150 vidov razlichn ы x rasteniy zakr ы togo i otkr ы togo grunta, a takje yavlyayetsya perenoschikom opasn ы x virusov. Sredi selskoxozyaystvenn ы x kultur naibolshiy vred prichinyayet luku, tabaku, xlopchatniku. Vredyat vzrosl ы ye nasekom ы ye i lichinki. Su щ yestvenn ы y vred prichinyayet na polyax luka i v teplisax. Pitayutsya putem v ы sas ы vaniya soka iz listyev rasteniya. Listya teryayut turgor, jelteyut i skruchivayutsya v spiral. Pri povrejdenii matochn ы x rasteniy, semena obrazuyutsya щ upl ы mi i imeyut nizkuyu vsxojest. V teplisax vred, prichinyayem ы y tripsami znachitelno bolshe, poskolku eto zakr ы toye prostranstvo i opasnosti podverjen ы vse v ы ra щ ivayem ы ye v teplise rasteniya. Morfologiya tabachnogo tripsa Razmer nasekomogo dostigayet 0,8 – 0,9 mm, ochen podvijnoye, kr ы lya po krayam pokr ы t ы baxromoy, usiki imeyut sem chlenikov, okraska ochen raznoobrazna i variruyetsya ot jeltoy do chernoy. Tabachn ы y trips imeyet 60 otlichitelnuyu osobennost, po kotoroy yego mojno otlichit ot ostaln ы x vidov tripsov – imeyet chet ы re distaln ы ye щ yetinki na jilke perednix kr ы lyev i prakticheski prozrachn ы y perv ы y chlenik usikov. Svet yaysa bel ы y, forma pochkoobraznaya, razmer 0,25 × 0,15 mm. Lichinki imagoobrazn ы ye, lishen ы kr ы lyev, v otlichii ot imago imeyut 6- chlenikov ы ye usiki, perv ы y vozrast lichinok imeyet bel ы y svet, vtoroy i nimf ы — jelt ы y. Biologiya razvitiya tabachnogo tripsa Zimovka proxodit v stadii imago. Zimuyut kak pravilo samochki, v pochve libo v otmershix rasteniyax, na glubine 5 – 7 sm, a v teplisax i xranili щ ax zimuyut pod suximi cheshuykami luka. V ы xod imago pripadayet na vtoruyu – tretyu dekadu aprelya, pri etom nasekom ы ye snachala zaselyayut sornuyu rastitelnost. Yaysa samki otklad ы vayut v tkani kormovogo rasteniya. Odna samka otklad ы vayet do 100 yais. Razvitiye yaysa dlitsya okolo 3 – 7 sutok, lichinki – 8 – 10 sutok. Lichinki proxodyat cherez dva vozrasta. V konse perioda aktivnogo pitaniya, lichinki perexodyat v pochvu, uglublyayas na 10 – 15 sm, gde proxodyat ye щ ye cherez dve stadii – pronifm ы i deytonimf ы . Spustya 4 – 8 sutok nachinayut poyavlyatsya imago. Odno pokoleniye razvivayetsya okolo 15 – 30 sutok. V otkr ы toy pochve trips dayet 3 – 6 pokoleniy, a v teplise 6 – 8 pokoleniy. Tabachnыy trips foto 61 Merы zaщitы ot tabachnogo tripsa Agrotexnicheskiye mer ы borb ы  pravilnыy polevoy sevooborot; 62  glubokaya zyablevaya vspashka;  utilizasiya posleuborochnыx rastitelnыx ostatkov. Ximicheskiye merы borbы Na luke ispolzovaniye insektisidov neobxodimo strogo ogranichivat, tak oprыskivaniye semennikov provoditsya tolko do i posle sveteniya. Obrabotka luka na pero ne dopuskayetsya.  Vermitek 018, k.e. (d.v. 18 g/l abamektin) – 0,7 – 1,0 l/ga, dvukratnoye oprыskivaniye v period vegetasii, srok ojidaniya 7 sutok. Preparat obladayet translaminarn ы m effektom, blagodarya chemu ne sm ы vayetsya dojdem. Polnostyu bezopasen dlya poleznoy entomofaun ы . Takje imeyet akarisidnoye deystviye. Deystvuyu щ yeye ve щ yestvo b ы stro razlagayetsya v prirode.  Aktellik 500, k.e. (d.v. 500 g/l pirimifos-metil) – 1,0 – 1,5 l/ga, opr ы skivaniye provoditsya dva raza v period vegetasii. Insektisid yavlyayetsya naiboleye bezopasnыm, iz ximicheskoy gruppы FOS;  Bi-58 Novыy, k.e. (d.v. 400 g/l dimetoat) – 0,5 – 1,0 l/ga, kolichestvo oprыskivaniy – dva, srok ojidaniya 30 sutok. Preparat imeyet kontaktno-sistemnoye deystviye, a takje fumigantnoye i akarisidnoye deystviye, obladayet siln ы m nepriyatn ы m zapaxom. Lichinka, dlinoy 0,8-0,9 mm, ochen boykaya, dve parы krыlyev okrujenы baxromoy iz resnichek, usiki 7chlenikovi, svet tela izmenchiv — ot jeltogo do pochti chernogo. Ot drugix tripsov otlichayetsya nalichiyem chetыrex distalnыx щyetinok na peredney prodolnoy jilke perednix krыlyev i svetlыm, pochti prozrachnыm pervыy chlenikom usikov. Yayso belogo sveta, razmerom 0,25?0,15 mm. Lichinki beskrыlыye, usiki 6chlenikovi, lichinka pervogo vozrasta belogo sveta, vtorogo vozrasta i nimfы — jeltыye. 63 Zimuyut imago, preimuщyestvenno samki, v pochve i rastitelnыx ostatkax, na glubine 5-7 sm, v teplisax, parnikax, xraniliщax pod suximi cheshuyami luka. Iz mest zimovki vыxodyat v 2-3-y dekadax aprelya, zaselyaya vnachale sornyaki. Samka otklad ы vayet yaysa v tkani listyev. Plodovitost — do 100 yais. Embrionalnoye razvitiye dlitsya 3-7 sutok, lichinochnaya stadiya — 8-10 sutok. U lichinok dva veka. Zavershiv pitaniya, uglublyayutsya v pochvu na glubinu 10-15 sm, gde proxodyat dve stadii — pronimf ы i deytonimf ы . Cherez 4-8 sutok poyavlyayutsya imago, kotor ы ye po tre щ inam zemli podnimayutsya na poverxnost i perexodyat na rasteniye. Poln ы y sikl razvitiya odnogo pokoleniya sostavlyayet 15-30 sutok. V Rossii tabachn ы y trips razvivayetsya v 3-6 pokoleniyax, v teplisax dayet 6-8 pokoleniy. Luk povrejdayut imago i lichinki. Nanosyat su щ yestvenn ы y u щ yerb na polyax luka pervogo, na posadkax vtorogo goda i v teplisax. Na luke pervogo goda trips ы pitayutsya, v ы sas ы vaya sok iz listyev. V sluchaye znachiteln ы x povrejdeniy listya teryayut turgor, ponikayut, kons ы ix jelteyut i skruchivayutsya spiralno. Na luke vtorogo goda nasekom ы ye pitayutsya na listyax i sosvetiyax i v ы sas ы vayut sok iz plodonojek i semyan. V teplisax vredonosnost tripsa usugublyayetsya tem, chto iz luka vreditel pereselyayetsya na ogurs ы , kotor ы m nanosit su щ yestvenn ы y vred.

Tamaki tripisini (thrips tabaci lind) g‘o‘zadagi zarari va unga qarshi zamonaviy kurash vositalarini qo‘llash

Купить