Tamom bo‘lmagan sodir etilgan jinoyat uchun jazo tayyinlash

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	50.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Tamom bo‘lmagan sodir etilgan jinoyat uchun jazo tayyinlash

Купить

Tamom bo lmagan sodir etilgan jinoyat uchun jazoʻ
tayyinlas h
M U N D A R I J A
Kirish...........................................................................................................2
1-bob Tamom bo`lmagan jinoyatlarni sodir etishning nazariy
masalalari............................................................................................................4
1.1 Tamom bo`lmagan jinoyatlar tushunchasi...................................................4
1.2 Tamom bo`lmagan jinoyatlar uchun jazo tayinlashning umumiy
qoidalari.............................................................................................................9
2-bob Tamom bo`lmagan jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish
asoslari.............................................................................................11
2.1 Jinoyatga tayyorgarlik ko`rishni kvalifikatsiya qilish ................11
2.2. Jinoyatga suiqasd qilishni kvalifikatsiya qilish ................................15
2.3. Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytishni kvalifikatsiya qilish…………20
3-bob Tamom bo`lmagan jinoyatlar uchun jazo tayinlashning xorijiy tajribasi
3.1. Rossiya federatsiyasida tamom bo`lmagan jinoyatlarning huquqiy
ahamiyati……………………………………………………………………...25
3.2. Ukraina davlatida tamom bo`lmagan jinoyatlar uchun jazo tayinlash
asoslari…………………………………………………………………………... 31
Xulosa................................................................................................... 33
Foydalanilgan adabiyotlar.............. ......................................................35

KIRISH
Bugungi kunda jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan adolatli hukm
chiqarish, odil sudlovni amalga oshirish davlat siyosatining asosiy bo‘g‘inlaridan
biri hisoblanadi. Bu o‘rinda Jinoyat kodeksining odillik va insonparvarlik
prinsiplari ro‘baro keladi. Chunki jinoyat sodir etgan shaxsga tayinlanadigan jinoiy
jazoning miqdori va muddati adolatli va shaxsning ijtimoiy holatlariga mutanosib
bo‘lishi lozim. 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasining 15-maqsadida “Davlat organlari va mansabdor
shaxslarning faoliyati ustidan samarali sud nazoratini o‘rnatish hamda fuqaro va
tadbirkorik subyektlarining odil sudlovga erishish darajasini oshirish” kerakligi
keltirib o‘tilgan. Bu esa sudlar faoliyatiga va odil sudlovga qaratilayotgan
e’tiborning oshishidan darak beradi.
O‘zbekistonda Respublikasida birinchi instansiya sudlarida 2018-yilda 38
183 ta, 2019-yilda 28 846 ta, 2020-yilda 30 282, 2021-yilda esa 47 657 ta jinoyat
ishlari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, shaxslarni sud zalidan qamoqqa olish
ko‘rsatkichlari 2018-yilda 1990 ta, 2019-yilda 1542 ta, 2020-yilda 1747 ta, 2021-
yilda 2707 tani tashkil etgan bo‘lsa, ozod etilgan shaxslar 2018-yilda 3290 ta,
2019-yilda 3080 tani tashkil qilgan. Sudlar tomonidan oqlangan shaxslar
dinamikasi esa 2018-yilda 867 ta, 2019-yilda 859 ta, 2020-yilda 781 ta, 2021-yilda
esa 932 tani tashkil qilgan. Ushbu raqamlarga e’tiborimizni qaratadigan bo‘lsak,
sudlar tomonidan jnoyat ishlarini ko‘rib chiqish ko‘rsatkichi 2018-yilga nisbatan,
2021-yillarda oshganini, shunigdek, sudlar tomonidan oqlov hukmi chiqarish
ko‘rsatkichlari ham nisbatan ko‘payganligini ko‘rishimiz mumkin.
MATERIAL VA METODLAR Mazkur kurs ishi tahliliy tadqiqot sifatida ilmiy-
nazariy manbaalar tahlilini va qonun hujjatlari asoslarini o‘z ichiga oladi. Ushbu
1

kurs ishi sohaga oid bo‘lgan ilmiy tushunchalar, nazariyotchi olimlarning
qarashlari, xorijiy mamlakatlarda ushbu sohada amalda bo‘lgan holatlar tahlil
qilinib, milliy tizimga joriy qilish imkoniytalari va istiqbollari tahlil qilingan.
Ushbu tadqiqotni amalga oshirishda bilishning umumiy-ilmiy metodlari bo‘lgan
dialektik metod, tarixiy-qiyosiy tahlil, tizimli tahlil qilish uslublari, shuningdek,
umumiy mantiqiy metodlar – induksiya, deduksiya, analiz, sintez va maxsus
huquqiy metodlar qo‘llanildi. Ilmiy adabiyotlar va huquq normalarini sharhlashda
grammatik tahlil metodidan ham foydalanilgan.
2

1- bob Tamom bo`lmagan jinoyatlarni sodir etishning nazariy masalalari
1.1 Jinoyatda tamom bo`lmagan jinoyat tushunchasi.
O`zbekiston Jinoyat kodeksi VI bobida tamom bo`lmagan jinoyatlar
tushunchasi va ularning turlari nazarda tutilgan. Qasddan sodir etilgan jinoyatlar
uchta bosqichdan iborat bo`ladi. Bular quyidagilar:
1. Jinoyatga tayyorgarlik ko`rish;
2. Jinoyat sodir etishga suiqasd qilish;
3. Tamom bo`lgan jinoyat.
Jinoyatga tayyorgarlik ko`rish va sodir etishga suiqasd qilish va ularni sodir
etish qonun bilan qo`llanadigan manfaatlarni aniq xavf ostida qoldiradi. Shunga
ko`ra, bunday jinoyatlarda tamom bo`lmagan jinoyat tarkibi, ya`ni jinoyatga
suiqasd qilish tarkibi mavjud bo`ladi. Jinoyatga tayyorgarlik ko`rishni umumiy
tarzda ifodalaganda, jinoyatni sodir qilish uchun aniq sharoit yaratdi. Aybdor
bunda jinoyatga tayyorgarlik ko`rishning obyektiv tomonini bajaradi. Jinoyatga
suiqasd qilishda esa, bevosita jinoyatni amalga oshirish harakatlari boshlandi va
jinoiy maqsadni qisman amalga oshirgan bo`lishi mumkin. Ammo aybdor o`zining
irodasiga bog`liq bo`lmagan holda jinoyatni oxiriga yetkaza olmaydi. Tamom
bo`lgan jinoyatda esa muayyan jinoyat tarkibining barcha belgilari to`la amalga
oshiriladi.
Faqat to`g`ri qasddan sodir etiladigan jinoyatlardagina jinoyat bosqichlari
bo`ladi. Quyidagi jinoyat bosqichlari bo`lmaydi:
 Egri qasddan sodir etiladigan jinoyatlarda;
 Ehtiyotsizlikdan sodir etiladigan jinoyatlarda;
3

Amaldagi Jinoyat kodeksi 25-moddasi 1-qismiga jinoyatga tayyorgarlik ko`rish
tushunchasi berilgan bo`lib, unga ko`ra “Shaxsning qasddan qilinadigan jinoyatni
sodir etish yoki yashirish uchun shart-sharoit yaratuvchi qilmishi o`ziga bog`liq
bo`lmagan holatlarga ko`ra sodir etilishi boshlangunga qadar to`xtatilgan bo`lsa,
bunday qilmish jinoyatga tayyorgarlik ko`rish deb topiladi”, deyilgan. Jinoyatga
tayyorgarlik ko`rish tarkibi alohida xususiyatga ega bo`lib, u obyektiv va subyektiv
tomondan namoyon bo`ladi. Jinoyatga tayyorgarlik ko`rish obyektiv tomondan
quyidagi harakatlarda ifodalanishi mumkin:
-Jinoyat sodir etish vositasi yoki qurolllarini qidirib topish, ya`ni xohlagan yo`l
bilan jinoyatni sodir etish vositasi hamda (yoki) qurollariga ega bo`lish. Jinoyatni
sodir etish vositasi va qurollariga ega bo`lish qonuniy (masalan, aholi yashash
joylariga qonunga xilof ravishda kirish maqsadida chilangarlik asbobini
do`kondan xarid qilish, narkotik moddalarni yashirish hamda ularni noqonuniy
tarzda chegaradan olib o`tish maqsadida avtotransport vositasini tanishidan
vaqtincha ijaraga olish va boshqalar) yoxud noqonuniy bo`lishi mumkin (masalan,
o`g`irlangan mol-mulkni tashish maqsadida o`q otish qurolini o`g`irlash,
o`g`irlangan mol-mulkni tashish maqsadida avtotransportni olib qochish va
boshqalar);
- jinoyat sodir etish vositasi va qurollarini moslashtirish, ya`ni qasd qilingan
jinoyat sodir etishda foydalanish maqsadida qo`l ostidagi buyumlarning
ko`rinishini o`rgartirish hamda qayta ishlash;
- jinoyat sodir etish vositasi va qurollarini yasash, ya`ni ularni yarimfabrikatlar.
Yarimmahsulot, xomashyodan zavodda yoki hunarmandchilik usuli bilan yasash
(masalan. Fuqrolarga tegishli mulkka noqonuniy tarzda egalik qilish maqsadida,
militsiya xodimning qalbaki guvohnomasini yasash, uy-joyga kirish uchun eshik
ochadigan moslamalarni tayyorlash, firibgarlik yo`li bilan pul o`g`irlash maqsadida
hujjatlarni qalbakilashtirish va boshqalar)
4

- jinoyat sodir etiladigan joyni va vaqtni o`rganish (masalan, do`kondan mol
o`g`irlashga ahd qilgan shaxs dastlab do`konning ish tartibi, ish kunining
boshlanishi va yakunlanishi, qo`riqlash xizmatining ish tartibi hamda do`konni
aylanish vaqti va yo`nalishini, do`kon ichiga kirishning eng qulay va xavfsiz
yo`llarini o`rganish);
- jinoyat sodir etish imkoniyatlarni aniqlash (masalan, qo`riqlash texnikasining
ishonchliligi, xavfsizlik xizmatining mavjudligi, uning qurollanganligi, sifat va son
hamda bank bo`limini talon-taroj qilishda xavf-xatarni kuchaytirishi yoki
kamaytirishi mumkin bo`lgan boshqa holatlarni o`rgaish);
- jinoyatni sodir etish vaqtida ko`zlangan maqsadga erishishga halaqit berishi
mumkin bo`lgan to`siqlarni bartaraf etish usullarini o`ylab topish (masalan, shaxsni
o`ldirish maqsadida uni qo`riqlayotgan soqchilarni chalg`itish xonaga yashirincha
jinoiy maqsadda kirish uchun signalizatsiya va telekuzatuv vositalarini ishdan
chiqarish);
- jinoyat ishtirokchilarini jalb etish, jinoiy guruhlar tuzish, ya`ni bir yoki bir nechta
jinoyatlar sodir etish uchun o`z maqsadlarini birlashtira oladigan shaxslarni qidirib
topish.
Jinoyatga tayyorgarlik ko`rish tarkibining subyektiv tomoniga xos jihat
shundaki, u faqat to`g`ri qasd bilan sodir etiladi, ya`ni shaxs o`z xatti-harakatlari
keyinchalik jinoyatni amalga oshirishga hamda uni yashirishga shart-sharoit yarata
oladi, deb o`ylaydi va buni xolaydi.
Qonun loyihasi shuningdek, o`n sakkiz yoshga to`lmagan jabrlanuvchining
nomusiga tegish yoki unga nisbatan zo`rlik ishlatib, jinsiy ehtiyojni g`ayritabiiy
usulda qondiradigan yoxud uni jinsiy aloqa qilishga majbur etgan yoki
fohishalikka jalb qilgan, voyaga yetmagan shaxs tavsiflangan pornografik
5

mahsulotni tayyorlagan shaxslarga nisbatan jazodan tashqari boshqa javobgarlik va
ta`sir choralari ham kuchaytirilib, xususan, ularga nisbatan:
-jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilish yoki jazoni yengilrog`i bilan
almashtirish tariqasidagi insonparvarlik aktlari qo`llanilmaslligi;
- tamom bo`lmagan jinoyatlar uchun jazi tayinlash yengillik berilmasligi nazarda
tutilgan.
Jinoyatlar sodir etilgan vaqti va o‘rniga qarab ularni tamom bo‘lgan va
tamom bo‘lmagan jinoyatlar turkumiga ajratiladi. Tamom bo‘lgan jinoyat
O‘zbekiston Respublikasi JKning 21-moddasida ta’kidlanganidek, ushbu Kodeks
moddasida jinoyat tamom bo‘lgan payt ijtimoiy xavfli qilmish bajarilgan vaqt deb
hisoblangan bo‘lib, uni sodir etgan shaxs o‘z qilmishining ijtimoiy xavflilik
xususiyatini anglagan va shunday qilmishni sodir etishni istagan bo‘lsa, bunday
jinoyat qasddan sodir etilgan deb topiladi. Ushbu Kodeks moddasida jinoyat
tamom bo‘lgan payt ijtimoiy xavfli oqibat yuz bergan vaqt deb topilgan qilmishlar
to‘g‘ri yoki egri qasddan sodir etilgan bo‘lishi mumkin.
Tamom bo‘lmagan jinoyatlarni o‘rganganimizda ularni turkumlarga bo‘lish
maqsadga muvofiq bo‘ladi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi JKning oltinchi
bobida tamom bo‘lmagan jinoyatlarning turkumlarga tasniflangan bo‘lib, unga
ko‘ra, tamom bo‘lmagan jinoyat jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish, jinoyat sodir
etishga suiqasd qilish va jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish kabilarga
bo‘linadi.
Xususan, ushbu kodeksning 25-moddasida jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish,
shaxsning qasddan qilinadigan jinoyatni sodir etish yoki yashirish uchun shart-
sharoit yaratuvchi qilmishi o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan holatlarga ko‘ra sodir etilishi
boshlangunga qadar to‘xtatilgan bo‘lsa, bunday qilmish jinoyatga tayyorgarlik
ko‘rish deb topilishi ko‘rsatilgan.
6

Bundan tashqari, qasddan sodir etiladigan jinoyat boshlanib, shaxsga bog‘liq
bo‘lmagan holatlarga ko‘ra oxiriga yetkazilmagan bo‘lsa, jinoyat sodir etishga
suiqasd deb topilishi ushbu kodeksda belgilab qo‘yilgan. Jinoyat sodir etishga
suiqasd qilish kabi jinoyatlarni tavsiflashda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi
Plenumining 2004 yil 24 sentyabrdagi 13-sonli «Qasddan odam o‘ldirishga oid
ishlar bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risida»gi qarori 3-bandida, qasddan odam
o‘ldirishga suiqasd qilish faqat to‘g‘ri qasd bilan sodir etilishi mumkin, chunki,
bunda aybdor o‘z qilmishining ijtimoiy xavfli xususiyatini anglagan,
jabrlanuvchining o‘limiga ko‘zi yetgan va uning o‘limini istagan bo‘ladi, biroq
o‘lim aybdorga bog‘liq bo‘lmagan holatlarga ko‘ra (jabrdiydaning faol qarshiligi,
boshqa shaxslarning aralashuvi, jabrlanuvchiga o‘z vaqtida tibbiy yordam
ko‘rsatilganligi va h.k tufayli) yuz bermasligi ko‘rsatilgan.
Ushbu kodeksning 25-moddasi 3-qismida esa jinoyatga tayyorgarlik
ko‘rganlik va jinoyat sodir etishga suiqasd qilganlik uchun javobgarlik ham ushbu
Kodeks Maxsus qismining tamom bo‘lgan jinoyat uchun javobgarlikni belgilovchi
moddasiga muvofiq hal qilinishini ko‘rishimiz mumkin. Jinoyat sodir etishdan
ixtiyoriy qaytish - shaxs jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish harakatlarini yoki jinoyat
sodir etishga bevosita qaratilgan harakatlarni oxiriga yetkazish mumkinligini
anglagan holda to‘xtatsa, shuningdek jinoiy oqibat kelib chiqishi mumkinligini
anglagan holda, shunday oqibat kelib chiqishining oldini olsa, jinoyat sodir
etishdan ixtiyoriy qaytish deb topiladi. Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish
javobgarlikni istisno qiladi.
Bu holatni qonun hujjatidagi norma bilan ko‘rib o‘tishimiz mumkin.
Masalan, O‘zbekiston Respublikasining 15.12.2000 yildagi 167-II-sonli
«Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida»gi Qonuni 28-moddasining ikkinchi
qismida, shaxs terrorchilik faoliyatida ishtirok etishdan o‘z ixtiyori bilan qaytgan,
bu haqda tegishli davlat organlariga xabar bergan hamda og‘ir oqibatlar yuzaga
kelishining va terrorchilar maqsadlari amalga oshirilishining oldini olishga faol
7

ko‘maklashgan taqdirda, qonunchilikka muvofiq javobgarlikdan ozod etilishi
mumkinligi ko‘rsatilgan.
. Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlashimiz joizki, sud va tergov organi sodir
etilgan qilmishning harakatlariga huquqiy baho berishda jinoyatlarning tamom
bo‘lgan va tamom bo‘lmaganligi, ularning sodir etilgan vaqti, o‘rni, aybdorning
shaxsi va holatlarini to‘la, xolisona va har tomonlama e’tiborga olishi lozim.
1.2 Tamom bo`lmagan jinoyatlar uchun jazo tayinlashning umumiy
qoidalari
Jazo tayinlash – ijtimoiy munsabatlarni jinoyat-huquqiy tarafdan himoya
qilishning asosiy bo‘g‘inlardan biri hisoblanadi. Bunga sabab jazoning o‘zi bu
jinoyat-huquqiy himoya qilish mexanizmining asosiy elementi bo‘lib, davlat jazo
choralarini tanlash jarayonini qanchalik to‘g‘ri va sermaxsul tashkil etilganligi va
qanchalik darajada natija berishini aniqlab beradi. Jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish
deb, shaxsning qasddan qilinadigan jinoyatni sodir etish yoki yashirish uchun
sharoitlar yaratuvchi qilmishi o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan holatlarga ko‘ra sodir
etilishi boshlangunga qadar to‘xtatilishiga aytiladi (JK 25-moddasi 1-qismi).
Jinoyat sodir etishga suiqasd qilish jinoiy faoliyatning ikkinchi bosqichidir. JK 25-
moddasi 2-qismiga muvofiq, qasddan sodir etiladigan jinoyat boshlanib, shaxsga
bog‘liq bo‘lmagan holatlarga ko‘ra oxiriga yetkazilmagan bo‘lsa, jinoyat sodir
etishga suiqasd deb topiladi. Ishtirokchilik tushunchasi – O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksining 27- moddasiga ko‘ra ikki yoki undan ortiq shaxsning qasddan
jinoyat sodir etishda birgalashib qatnashishi ishtirokchilik deb topiladi.
Ishtirokchilikda jinoyat sodir etish jazoni va qilmishni og‘irlashtiruvchi holat
bo‘lganligi sababli qilmishni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish hamda adolatli va qonuniy
jazo tayinlashda jinoyatda ishtirokchilik tushunchasini va uning belgilarini bilish
8

muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi JK ning 58-moddasida: Sud
tamom bo‘lmagan jinoyat uchun jazo tayinlashda jazo tayinlashning umumiy
asoslariga amal qilgan holda jinoyatning og‘ir-yengilligini, jinoiy niyat amalga
oshirilishining darajasini va jinoyatni oxiriga yetkaza olmaganlik sabablarini ham
hisobga oladi. Jinoyatga tayyorgarlik ko‘rganlik hamda jinoyat sodir etishga
suiqasd qilganlik uchun jazoning muddati yoki miqdori JK Maxsus qismining
tegishli moddasida nazarda tutilgan eng ko‘p jazoning to‘rtdan uch qismidan
oshmasligi kerakligi keltirib o‘tilgan. Mazkur kodeksda ushbu tartib tatbiq
etilmaydigan holatlar ham keltirib o‘tilgan. Shuningdek, tamom bo‘lmagan
jinoyatlar uchun umrbod ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo tayinlanishi
mumkin emas. Ishtirokchilikda sodir etilgan jinoyat uchun sud jazo tayinlashda har
bitta aybdorning jinoyatda ishtirok etganlik xususiyati va darajasini hisobga oladi.
9

2-bob. Tamom bo`lmagan jinoyatlar uchun jazo tayinlash asoslari
2.1 Jinoyatga tayyorgarlik ko`rishni kvalifikatsiya qilish
Biz yuqorida tamom bo`lmagan jinoiy faoliyatni kvalifikatsiya qilish masalas
ini, ya’ni birinchidan, jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish va jinoyat sodir etishga suiqd
qilishni tamom boTgan jinoyatdan farqlash va ikkinchidan, jinoyatga tayyorgarlik
ko‘rishni jinoyat sodir etishga suiqasd qilishdan farqlashni o‘z ichiga oladi deb qa
yd etdik. Endi mana shu muammolarni qanday hal etish lozimligini yoritib
beramiz.
Sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmishni kvalifikatsiya qilish mobaynida uning
tamom boTgan yoki tamom boTmaganligini aniqlash uchun biz muayyan jinoyat
tarkibining tuzilishiga (konstruksiyasiga) asoslanishimiz lozim. Jinoyat tarkibi
moddiy tarkibga tegishli boTsa, jinoyat jinoiy- huquqiy normada nazarda tutilgan
jinoiy oqibat yuzaga kelgan vaqtdan tamom boTgan hisoblanadi. Agar jinoyat
tarkibi formal tarkibli hisoblansa, jinoiy-huquqiy normada ko‘rsatilgan harakat
yoki harakatsizlik amalga oshirilgan vaqtdan tamom boTgan hisoblanadi
vajinoyatni tamom boTgan deb tan olish uchun qandaydir jinoiy oqibatning
yuzaga kelishi talab qilinmaydi.
Jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda kesik tarkiblijinoyatlarni ham esda tutish
lozim. Kesik tarkibni, jinoyat tarkibining turi sifatida ba’zi olimlar hozirga kelib
10

rad etayotgan boTsalar ham, biz uni jinoiy-huquqiy kvalifikatsiyani amalga
oshirishda katta ahamiyatga ega deb hisoblaymiz. Bundayjinoyatlardajinoiy
oqibat,jinoiy faoliyatning dastlabki bosqichida to‘xtatilgan boTadi va qonun bilan
qo‘riqlanadigan ijtimoiy munosabatlarga zarar yetkazilgan yoki
yetkazilmaganligidan qat’i nazar, normada nazarda tutilgan harakatlar amalga
oshirilgan vaqtdan boshlab tamom boTgan hisoblanadi.
Tamom boTmagan jinoiy faoliyatni tamom boTgan jinoyatdan farqlash
vaqtida tamom boTgan jinoyatda har doim muayyan jinoiy- huquqiy normada
nazarda tutilgan belgilarning barchasi mavjud boTishini nazarda tutish lozim.
Tamom boTmagan jinoiy faoliyatda esa har doim jinoyat obyektiv tomonining
biron-bir belgisi boTmaydi. Bunday hollarda sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmish u
yoki bu jinoyatni sodir etishga suiqasd deb JK 25-moddasiga murojaat etgan holda
kvalifikatsiya qilinadi. Masalan, 0‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 97-
moddasida nazarda tutilgan jinoyat tarkibi shunday tuzilganki, u jabrlanuvchining
oTimi yuzaga kelgan vaqtdan tamom boTgan hisoblanadi. Agar aybdorning odam
oTdirishga qaratilgan ijtimoiy xavfli qilmishi natijasida uning irodasiga bogTiq
boTmagan holatlarga ko‘ra oTim yuz bermasa, lekin jabrlanuvchiga tan jarohati
yetkazilsa, qilmish qasddan odam oTdirish jinoyatini sodir etishga suiqasd deb
kvalifikatsiya qilinadi. Qo‘shimcha ravishda badanga shikast yetkazish uchun
nazarda tutilgan normalar qoTlanilmaydi, chunki sodir etilgan qilmishni tamom
boTmagan deb kvalifikatsiya qilishning o‘zi aybdor ko‘zda tutgan jinoiy
oqibatdan yengilroq boTgan barcha holatlarni qamrab oladi.
Tamom boTgan jinoiy faoliyat kvalifikatsiya qilinayotganida unga qasdning
borligi va aniq ijtimoiy xavfli qilmish mavjudligini nazarda tutish lozim. Aybdor
shaxs bunday hollarda nimani niyat qilib qo‘ygan boTsa, o‘shani amalga oshiradi
va niyatiga yetadi. Masalan, Ochilov o‘zganing mulkini egallab olishni niyat qilib,
uni amalga oshirdi ya’ni mulkni egallab oldi va uni taqsimlash, undan foydalanish
hamda unga egalik qilishning real imkoniyatiga ega boTdi. Misoldan ko‘rinadiki,
qilmish tamom boTgan talon-toroj deb kvalifikatsiya qilinadi. Ushbu qilmishni
tamom boTmaganjinoiy faoliyat deb kvalifikatsiya qilish uchun aybdor
11

o‘ziningjinoiy niyatini amalga oshira olmagan boTishi kerak, ya’ni o‘zganing
mulkini irodasiga bogTiq boTmagan hollarga ko‘ra egallab olmagan boTishi
lozim. Masalan, boshqa bir holatda Ochilov o‘zganing mulkini egallab olishni
niyat qilib qo‘ydi, lekin jinoiy maqsad amalga oshirilayotgan vaqtda u ichki ishlar
idoralari xodimlari tomonidan qoTga olindi. Natijada ijtimoiy xavfli qilmish sodir
etishda aybdor boTgan shaxsning zararli niyati amalga oshmay qoldi. Bunday
qilmish talon-toroj jinoyatini sodir etishga suiqasd qilish deb JK 25-moddasiga
ko‘ra kvalifikatsiya qilinadi.
Tamom boTmagan jinoiy faoliyatni kvalifikatsiya qilish muam- molaridan
ikkinchisi - bu jinoyatga tayyorgarlik ko‘rishni, jinoyat sodir etishga suiqasd
qilishdan farqlashdir. Tamom boTmagan jinoiy faoliyatni kvalifikatsiya qilish
jarayonida jinoyat qaysi bosqichda majburiy to‘xtatilgan: tayyorgarlik
bosqichidami yoki suiqasd bosqichidami, aniq ko‘rsatilishi lozim. Shuning uchun
ham ushbu bosqichlarni kvalifikatsiya qilishda JK 25-moddasining 1 yoki 2-
qismlari qoTlanilishi lozim. Jinoyatga tayyorgarlik ko‘rishning obyektiv belgilari
quyidagilardan iborat: 1) jinoyat sodir etish uchun shart-sharoit yaratishga
qaratilgan qilmishlar; 2)jinoyatni yashirish uchun shart-sharoit yaratuvchi
qilmishlar; 3) shaxsga bogTiq boTmagan sabablarga ko‘ra jinoyat sodir etilishi
boshlangunga qadar qilmishning to‘xtatilishi.
Tamom bo‘lmagan jinoiy faoliyatni kvalifikatsiya qilish jarayonida
yuqoridagi belgilarning birinchisi va ikkinchisi muqobil tabiatga ega ekanligiga
e’tibor berish lozim. Aybdorning qilmishi, faqat jinoyat sodir etish yoki uni
yashirishga shart-sharoit yaratishdan iborat boTishi mumkin, ba’zi hollarda esa
qilmish har ikki harakatni amalga oshirishga qaratilgan boTadi. Tayyorgarlik
harakatlarini jinoyat tarkibini amalga oshirish uchun zarur boTgan harakatlar bilan
bogTiqlikda ko‘rib chiqilishi lozim. Tayyorgarlik harakatlari jinoiy niyatni amalga
oshirish yoki uni yashirish uchun shart-sharoit yaratishga qaratiladi va ular
o‘rtasida uzviy aloqa boTadi. Ana shu tayyorgarlik harakatlari o‘rtasidagi aloqani
to‘g‘ri belgilash, qilmishni jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish deb kvalifikatsiya
qilishga ta’sir ko‘rsatadi. Ular o‘rtasidagi aloqadorlik aniqlanayotganda
12

tayyorgarlikni qasdni izhor etish va suiqasddan aniq farqlash zarur. Agar jinoiy
faoliyat tayyorgarlik bosqichida aybdorning irodasiga bogTiq boTmagan
holatlarga ko‘ra to‘xtatilgan boTsa, qilmish JK 25-moddasi 1- qismiga binoan
kvalifikatsiya qilinishi lozim. Masalan, aybdor qalbaki pul yasashni maqsad qiladi
va uni amalga oshirish niyatida bo‘yoq tayyorlaydi, unga to‘g‘ri keladigan qog‘oz,
pul chiqaruvchi moslama topadi. Bu haqida xabar topgan ichki ishlar idoralari
xodimlari tomonidan aybdor shaxs qoTga olinadi. Ushbu hodisada aybdor
shaxsning jinoiy faoliyati tayyorgarlik bosqichida uning irodasiga bogTiq
boTmagan holatlarga ko‘ra to‘xtatilganligi ko‘rinib turibdi. Yuqorida aytib
o‘tilgan qoidaga asosan aybdorning harakatlarini 0‘zbekiston Respublikasi JK 25-
moddasining 1-qismi va 176-moddasining 1-qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi.
13

2.2. Jinoyatga suiqasd qilishni kvalifikatsiya qilish
Jinoiy-huquqiy kvalifikatsiyani amalga oshirayotgan shaxs aybdorning
qilmishi, qasddan sodir etiladigan jinoyatlarning suiqasd bosqichida uning
irodasiga bogTiq boTmagan holatlarga ko‘ra majburiy to‘xtatilganini aniqlasa,
qilmish JK 25-moddasining 2-qismiga binoan uning barcha belgilarini qamrab
oluvchijinoiy-huquqiy normani ko‘rsatib kvalifikatsiya qilinadi.
Qasddan sodir etiladigan jinoyatning boshlanishi va shaxsga bog‘liq
bo‘lmagan holatlarga ko‘ra to‘xtatilishida jinoyat sodir etishga suiqasd qilishning
qo‘yidagi belgilarini ajratish mumkin: l)jinoyat sodir etishning boshlanishi; 2)
majburiy to‘xtatilganlik; 3) to‘g‘ri qasd.
Shaxs jinoyat sodir etishga suiqasd qilganida u o‘z oldiga qo‘ygan maqsadga
erishish uchun zarur boTgan harakatlarning barchasini amalga oshira olmaydi yoki
ba’zi hollarda ko‘zlangan maqsad kelib chiqishi uchun barcha harakatlar amalga
oshiriladi, lekin shunga qaramay kutilgan jinoiy oqibat yuzaga kelmaydi.
Jinoyat huquqi nazariyasi va sud amaliyotida jinoyat sodir etishga suiqasd
qilish tugallangan va tugallanmagan turlarga boTinadi. Tugallangan suiqasdga
aybdor jinoiy maqsadiga erishish uchun zarur boTgan barcha harakatlarni amalga
oshiradi, lekin kutilgan oqibat unga bogTiq boTmagan sabablarga ko‘ra yuzaga
kelmaydi. Masalan, otilgan o‘q jabrlanuvchiga tegmaydi, jabrlanuvchiga zahar
14

beriladi, biroq u turli sabablarga ko‘ra o‘z kuchini yo‘qotgan boTib ta’sir qilmaydi
va hokazo. Tugallanmagan suiqasdda esa shaxs ko‘zlab qo‘ygan maqsadini
amalga oshirish uchun zarur deb hisoblagan harakatlarning bir qismini sodir etadi,
jinoiy faoliyat unga bogTiq boTmagan sabablarga ko‘ra to‘xtaydi. Masalan,
aybdor jabrlanuvchiga pichoq bilan zarba berish uchun qoT ko‘tardi, lekin uning
qoTidan ushlab olishadi. Suiqasdning boshlangTch vaqti shaxs jinoyatning
obyektiv tomonini bajarishga kirishish vaqti boTsa, yakuniy vaqti jinoyat
tarkibining obyektiv tomonini toTa bajarishidir. Moddiy tarkibli jinoyatlarda
suiqasd bosqichini aniqlash deyarli qiyinchilik tug‘dirmaydi. Formal tarkibli
jinoyatlarda esa bu muammoni yechish bir muncha mushkuldir. Ularda suiqasd
bilan tamom boTganjinoyat bosqichlari birjinoiy xulqqa birlashib ketadi, chunki
shaxs tomonidan taqiqlangan harakatlarni bajarilishining o‘zi tamom boTgan
jinoyat deb tan olinadi. Jinoiy-huquqiy kvalifikatsiyani amalga oshirayotgan shaxs
formal tarkibli jinoyatlarda suiqasd bosqichi faqat obyektiv tomoni bir necha
harakatlardan iborat jinoyatlardagina boTishini esda tutishi lozim. Masalan: pora
berish jinoyati mansabdor shaxs porani olganidan so‘ng tamom boTgan
hisoblanadi. Agar mansabdor shaxs taklif qilinayotgan porani olishdan bosh
tortsa, pora beruvchining harakatlarida suiqasd bosqichining belgilari mavjuddir
va qilmish JK 25-moddasining 2- qismi va 211-moddasi bilan kvalifikatsiya
qilinmogT lozim. Qilmishni bunday kvalifikatsiya qilishning sababi pora
beruvchining jinoiy maqsadi unga bogTiq boTmagan sabablarga ko‘ra amalga
oshmaganligidir.
Bizga jinoyat huquqidan ma’lumki, suiqasdning yaroqsiz turi ham mavjud.
Suiqasdning bu turida aybdor yaroqsiz obyektga yoki qonun bilan qo‘riqlanadigan
obyektlarga yaroqsiz vositalar bilan tajovuz qiladi. Agar jinoiy-huquqiy
kvalifikatsiyani amalga oshirayotgan shaxs, aybdor yaroqsiz obyektga yoki
obyektga yaroqsiz vositalar bilan tajovuz qilganligini aniqlasa, sodir etilgan
qilmish suiqasd deb kvalifikatsiya qilinishi lozim.
Yaroqsiz obyektga tajovuz qilganda shaxs shunday harakat qiladiki, yuzaga k
elgan sharoitda unga real zarar yetkazishi mumkin emas. Masalan, Ergashev g‘ara
15

zgo‘ylik maqsadida Toshmatovni oTdirmoqchi bo‘ladi va qulay paytni poylab uni
ng uyiga keladi hamda jabrlanuvchi divanda uxlab yotganligini oynadan ko‘radi.
Ergashev oynadan Toshmatovga qarata o‘qotar quroldan o‘q uzadi va uni o‘ldirdi
m deb o‘ylaydi. Aslida esa Toshmatov ikki soat oldin yurak xastaligi natijasida
o‘lgan bo‘ladi. Yuqoridagi qoidaga asosan obyektga nisbatan xatolikka yo‘l
qo‘yilgan deb hisoblanadi va qilmish JK 25-moddasi orqali 97- moddasi 2-
qismining «и» bandi bilan kvalifikatsiya qilinadi. Bunday hollarga yana misol
tariqasida quyidagini keltirish mumkin: shaxs o‘g‘irlik jinoyatini sodir etish
maqsadida do‘konga kiradi, shu payt u qorong‘ilikda turgan manikenni do‘kon
qorovuli deb o‘ylab unga qarata o‘q uzadi yoki o‘g‘ri birovning cho‘ntagiga qo‘l
soladi, cho‘ntakda hech narsa bo‘lmaydi.
Shaxsning qasdi amalga oshmay qolganida kvalifikatsiya masalasi qanday hal
qilinadi? Bunday hollarda qilmish kutilgan niyatga suiqasd deb kvalifikatsiya
qilinadi. Shu bois shaxs talon-toroj jinoyatini sodir etganida u ko‘zlab qo‘ygan
mulkning miqdori kvalifikatsiyani aniqlab beradi. Agar shaxs o‘zganing mulkiga
ancha, ko‘p, juda ko‘p miqdorda talon-toroj qilishni ko‘zlab qo‘ygan bo‘lsa-yu,
lekin jinoiy niyat unga bog‘liq bo‘lmagan sabablarga ko‘ra to‘liq amalga
oshirilmay qolgan bo‘lsa, qilmish ko‘zlangan miqdorda talon-toroj jinoyatini sodir
etishga suiqasd deb kvalifikatsiya qilinadi. Bunday hollarda real egallab olingan
mulkning miqdori inobatga olinmaydi. Masalan, Aliyev zavod g‘aznasiga
(kassasiga) ishchilar uchun mo‘ljallangan ish haqi olib kelinganligi haqida xabar
topadi. Aliyev ushbu pullarni egallab olish maqsadida kechqurun zavod g‘aznasi
binosiga kiradi va shu yerdagi seyfni kalit tanlash yo‘li bilan ochadi hamda u
yerda oz miqdorda pul borligini ko‘radi. 0‘zining harakatlari natijasida Aliyev
ellik ming so‘m miqdordagi pulni egallab oladi, uning niyati esa juda ko‘p
miqdordagi mulkni talon-toroj qilish edi. Lekin niyat unga bog‘liq bo‘lmagan
sabablarga ko‘ra to‘la amalga oshirilmadi. Qilmish ushbu belgilarga asosan
JKning 25-moddasining 2- qismi va 169-moddasi 4-qismining «а» bandi bilan
kvalifikatsiya qilinadi. Jinoyat sodir etishda shaxs o‘ylab qo‘ygan jinoyati bilan
real amalga oshirgan jinoyat o‘rtasida sezilarli darajada jiddiy farqi bo‘lmasa,
16

erishilgan natija va qilmish tugallangan jinoyat tariqasida kvalifikatsiya qilinadi.
Chunki suiqasd deb qilmish faqatgina shaxs og‘irlashtiruvchi tarkibli talon-torojni
maqsad qilib qo‘yib, amalda esa oddiy talon-torojni sodir etgani uchun
kvalifikatsiya qilinadi. Agar aybdor million so‘m miqdordagi pulni egallab olish
maqsadini ko‘zlab o‘g‘irlikjinoyatini sodir etsa-yu, amalda esa 10000 (o‘n ming)
so‘m pulni egallab olsa, qilmishda JK 169-moddasining 2, 3, 4-qismlarida nazarda
tutilgan og‘irlashtiruvchi holatlar mavjud boTmasa, JK 169-moddasining 1-qismi
bilan kvalifikatsiya qilinadi. Agar OgTrlashtiruvchi holatlar mavjud boTsa, u
holda qilmish OgTrlashtiruvchi belgiga nisbatan suiqasd sifatida baholanadi.
Ushbu aytilgan fikrlar asosida, agar shaxs OgTrlashtiruvchi tarkibli jinoyat sodir
etish maqsadini o‘ziga bogTiq boTmagan sabablarga ko‘ra amalga oshira olmagan
boTsa, qilmishga tamom boTmagan jinoiy faoliyat deb qaraladi degan umumiy
qoidani ishlab chiqish mumkin. OgTrlashtiruvchi tarkibning yo‘qligi, oddiy
tarkibning mavjudligi qilmishni tamom boTgan jinoiy faoliyat deb tan olish uchun
asos boTa olmaydi, chunki bunday hollarda o‘ylab qo‘yilgan maqsad shaxsga
bogTiq boTmagan sabablarga ko‘ra yuzaga kelmaydi, u esa OgTrlashtiruvchi
tarkiblijinoyat sodir etishni maqsad qilib qo‘ygan.
Ikki yoki undan ortiq shaxsni qasddan oTdirishjinoyatini sodir etishda bir
shaxs oTsa-yu, ikkinchisi tirik qolsa, qilmishni tamom boTgan jinoyat deb tan
olish mumkin emas, chunki ikki yoki undan ortiq shaxsning oTimi aybdorga
bogTiq boTmagan sabablarga ko‘ra yuzaga kelmagan. Shu bois qilmishni JK 97-
moddasining 2-qismi va 25-moddaning 2-qismi orqali 97- modda 2-qismining «а»
bandi bilan kvalifikatsiya qilish lozim.
Yaroqsiz vositalar bilan suiqasd qilishda aybdor shaxs jinoyat sodir etishda
shunday vosita va qurollardan foydalanadiki, ular o‘zining xususiyatlariga ko‘ra
kutilayotgan jinoiy oqibatni yuzaga keltira olmaydi. Masalan, Karimov Ilyosovni
oTdirish uchun unga to‘pponchadan o‘q uzmoqchi boTib, tepkini bosadi, lekin
to‘pponchaning tepkisi yo‘qligi uchun o‘q otilmaydi. Qilmishga yaroqsiz qurol
bilan suiqasd qilish deb qaraladi va JK 25-moddasiing 2-qismi va 97-moddasining
tegishli qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi.
17

Yaroqsiz obyektga tajovuz qilishda ham yaroqsiz vositalar bilan qonun bilan
qo‘riqlanadigan obyektlarga tajovuz qilishda ham shaxs o‘zi ko‘zlagan maqsadga
olib keluvchi va muayyan jinoyat tarkibining obyek tiv tomonini tashkil etuvchi
ma’lum bir harakatlarni amalga oshiradi, lekin jinoiy oqibat uning irodasiga
bogTiq boTmagan holatlarga ko‘ra yuzaga kelmaydi. Shuning uchun ham bunday
holat jinoyat sodir etishga suiqasd qilish uchunjavobgarlikka doir umumiy
qoidalar asosida ko‘rib chiqiladi.
Jinoyat kodeksining 25-moddasi 2-bandiga ko’ra, qasddan sodir etiladigan
jinoyat boshlanib, shaxsga bog‘liq bo‘lmagan holatlarga ko‘ra oxiriga
yetkazilmagan bo‘lsa, jinoyat sodir etishga suiqasd deb topiladi. Jinoyatga
tayyorgarlik ko‘rganlik va jinoyat sodir etishga suiqasd qilganlik uchun
javobgarlik ham Jinoyat kodeksining Maxsus qismining tamom bo‘lgan jinoyat
uchun javobgarlikni belgilovchi moddasiga muvofiq hal qilinadi.
Demak, nomusga tegishga bo’lgan harakat jinoyatchiga bog’liq bo’lmagan
sabablarga ko’ra yakuniga yetmagan bo’lsa, uni Jinoyat kodeksi 118-
moddasi “Nomusga tegish” jinoyatining 2-qismi “a” — “shaxsning o‘n sakkiz
yoshga to‘lmaganligi aybdorga ayon bo‘lgan holda” bandiga 25-modda orqali
suiqasd qilish deb jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin. 118-moddaning 2-qismi
“a” bandi jazoni og’irlashtiruvchi holat hisoblanib, ushbu jinoyatni sodir etishda
aybdor deb topilgan shaxs o‘n yildan o‘n besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish
bilan jazolanadi.
18

2.3. Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytishni kvalifikatsiya qilish
Jinoiy-huquqiy faoliyat yuqorida ko‘rsatilganidek, bir necha bosqichdan o‘tad
i. Bosqichlar ba’zi hollarda bir-biridan vaqt oraligT bilan ajralib turadi. Ba’zan esa
muayyan bosqichning o‘zi, vaqt oralig‘ida o‘tish mobaynida shaxs boshlagan
jinoiy faoliyatni davom ettirishni to‘xtatishi mumkin.
Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish, jinoyat huquqida muhim ahamiyatga
ega, chunki ujavobgarlikni istisno qiladi. Shuning uchun ham u jinoyatlarning
oldini olish va profilaktika qilish vazifalarini amalga oshirishda katta ahamiyatga
ega.
Jinoyat huquqida jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish deganda, shaxs o‘zi
boshlagan jinoiy faoliyatni, uni oxiriga yetkazish uchun imkoniyat mavjudligini
anglagan holda to‘xtatishi yoki jinoiy oqibat kelib chiqishini oldini olishi
tushuniladi. Bunda shaxsning o‘z jinoiy faoliyatini amalga oshirishdan bosh
tortishi, ixtiyoriy va butunlay qaytishi nazarda tutiladi.
Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish, ko‘zda tutilayotgan jinoiy oqibatga
olib kelmagan harakatlarni qaytarishdan bosh tortishni o‘z ichiga olmaydi. Jinoyat
sodir etishdan ixtiyoriy qaytishni, shaxs ko‘zlagan jinoiy oqibatga olib kelmagan
harakatlarni qaytarishdan bosh tortishidan ajrata bilishi lozim. Masalan, Jo‘rayev
G‘ofurovni o‘ldirish maqsadida uning orqasidan kuzatadi va odam kam bo‘lgan
xilvat joydan unga qarata to‘pponchadan o‘q uzadi, lekin o‘q jabrlanuvchiga
19

tegmaydi. Jo‘rayev G‘ofurovga qarata ikkinchi marotaba o‘q uzadi, bu gal ham
o‘q nishonga tegmaydi. Shunda aybdor voqea sodir bo‘lgan joydan qochib ketadi.
Jo‘rayevning harakatlari qasddan odam o‘ldirishga qaratilgan bo‘lsa ham, u o‘z
jinoiy faoliyatini davom ettirishdan ixtiyoriy qaytadi, chunki maqsadni amalga
oshirish uchun barcha imkoniyatlar mavjud edi degan xulosaga kelishi mumkin.
Bunday fikr xatodir, chunki, Jo‘rayev ikki marta jabrlanuvchiga qarata o‘q uzadi,
ikkalasida ham o‘q uning irodasiga bog‘liq bo‘lmagan holda jabrlanuvchiga
tegmaydi. Shunda u o‘z harakatlarini davom ettirmaydi. Aybdorning boshlang‘ich
ikki harakati- dayoq odam o‘ldirishga suiqasd qilishning tamom bo‘lgan tarkibi
mavjud. Ushbu belgilarga asoslangan holda qilmishni JKning 25-moddasini 2-qis-
mi va 97-moddasining tegishli qismi, bandi bilan kvalifikatsiya qilinadi.
Agar jabrlanuvchiga birinchi marotaba o‘q uzilganda tegmasa, ikkinchi
marotaba o‘q uzilganda esa o‘q nishonga tegsa va turli sabablarga ko‘ra o‘q uzgan
shaxs, jabrlanuvchiga birinchi tibbiy yordam ko‘rsatgan taqdirda ham
kvalifikatsiya masalasi yuqoridagi holat kabi hal qilinadi. Aybdorning
jabrlanuvchiga birinchi tibbiy yordam ko‘rsatganligi kvalifikatsiyaga ta’sir
ko‘rsatmaydi, balki jazo tayinlashda inobatga olinishi mumkin.
Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish tamom boTmagan jinoiy faoliyatning
ikki bosqichida ham uchrashi mumkin. Bunda tamom boTmagan jinoiy
faoliyatning xususiyati, shaxs qaysi bosqichda jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy
qaytganligi, jinoyat sodir etishda shaxsning roli e’tiborga olinishi lozim.
Respublikamiz jinoyat qonunchiligiga asosan shaxsning jinoyatni oxiriga
yetkazishdan ixtiyoriy qaytganligi belgilangan barcha hollarda, uning ixtiyoriy
qaytganligiga ko‘ra jinoiy javobgarlikdan ozod qilish masalasini hisobga olish
lozim.
Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish, jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish va uni
sodir etishga suiqasd qilish bosqichlarida ham boTishi mumkin. Ba’zi olimlar
jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish suiqasdning tamom boTmagan turidagina
mumkin, tamom boTgan suiqasdda esajinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish
mumkin emas, degan fikrlarni bildirganlar. Bunday mualliflarning fikriga
20

qo‘shilib boTmaydi. Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish tamom boTgan
suiqasdda ham uchrab turadi. To‘g‘ri, bir daqiqali jinoyatlarda ixtiyoriy qaytish
boTmaydi va bu kvalifikatsiyada inobatga olinadigan holatdir. Masalan, qasddan
odam oTdirish, badanga shikast yetkazish va hokazo jinoyatlarda maqsadni
amalga oshirishga qaratilgan harakatlar toTiq amalga oshirilganidan so‘ng
jinoyatdan ixtiyoriy qaytish mumkin emas, chunki aybdor maqsadini amalga
oshirish uchun zarur deb hisoblagan barcha harakatlarni bajaradi, lekin jinoiy
oqibat unga bogTiq boTmagan holatlarga ko‘ra yuzaga kelmaydi. Bunday
jinoyatlarda jinoiy oqibat tarkibning obyektiv tomonini tashkil etuvchi harakat
(harakatsizlik) bajarilganidan so‘ng darhol yuzaga keladi. Jinoyat sodir etishdan
ixtiyoriy qaytishning sust (passiv) turi jinoiy faoliyatning tayyorgarlik va suiqasd
bosqichlarida uchrashi mumkin. Faol (aktiv) turi esa faqat tamom boTgan
suiqasdda mavjud boTadi.
Tamom boTgan suiqasdda qachonki harakat bilan rejalashtirilgan jinoiy
oqibat o‘rtasida ma’lum vaqt oraligT mavjud boTsa, shaxs o‘z jinoiy maqsadini
amalga oshirishdan ixtiyoriy qaytishi mumkin. Bu vaqt oralig‘ida shaxsda jinoiy
oqibatning oldini olish uchun imkoniyat boTadi. Bunday hollarda shaxsning
harakatlarini rag‘batlantirishga toTa asos boTadi, chunki shaxs o‘zining faol
harakatlari bilan jinoiy oqibatning yuzaga kelishini oldini olishi mumkin. Tamom
boTgan suiqasdda jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytishning faqatgina faol turi
mavjud boTadi. Shaxs harakatlarni toTa bajarganidan so‘ng jinoiy oqibatning
oldini olish uchun faqat faol harakat qiladi. Harakatsizlik bilan tamom boTgan
suiqasddajinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish mumkin emas.
Tamom boTgan suiqasdda shaxs jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytishda,
qilmishni kvalifikatsiya qilish uchun kutilayotgan zararli oqibatning oldi olingan
boTishi lozim. Agar amalga oshirilgan harakatlarga qaramay, jinoiy oqibat yuzaga
kelsa, sodir etilgan qilmish tamom boTganjinoyat tariqasida umumiy asoslarda
kvalifikatsiya qilinadi. Aybdorning jinoiy oqibatning oldini olishga qaratilgan
harakatlari jinoiy javobgarlikdan ozod qilish uchun asos boTa olmaydi. Ular
faqatgina sud tomonidan jazo tayinlashda inobatga olinishi mumkin. Agar bunday
21

harakatlar natijasida shaxs kutilayotgan jinoiy oqibatni qisman oldini olsa va
kutilayotgan oqibatga qaraganda yengilroq oqibat yuzaga kelsa, kvalifikatsiya
masalasi boshqacha hal qilinadi. Masalan, Pirmatov rashk orqasida xotinini
oTdirmoqchi boTib unga zahar beradi, bir oz vaqt o‘tgandan so‘ng uning xotiniga
raxmi keladi va unga zaharning kuchini yo‘qotuvchi boshqa dori beradi. Natijada
jabrlanuvchining hayoti saqlab qolinadi, biroq unga og‘ir shikast yetkaziladi.
Bunday holatda aybdorni odam oTdirishga suiqasd qilganlik uchun JK 26-
moddasiga binoan jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish qoidalarini qoTlab
jinoiy javobgarlik istisno qilinishi mumkin. Shaxs faqatgina haqiqatda keltirib
chiqargan zararli oqibati uchungina javobgarlikka tortiladi va qilmish JKning 104-
moddasi bilan kvalifikatsiya qilinadi. 0‘zbekiston Respublikasi jinoyat
qonunchiligiga asosan shaxs jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytganligi uchun
javobgarlik faqatgina uning haqiqatda amalga oshirgan harakatlarida boshqa bir
jinoyat tarkibi mavjud boTmasagini istisno qilinadi.
Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytishni to‘g‘ri aniqlash uchunjinoiy-
huquqiy kvalifikatsiya aniq va ravshan amalga oshirilgan bo‘lishi lozim. Uning
yordamida u yoki bu shaxs qaysi jinoyatni sodir etishdan ixtiyoriy qaytganligi va u
qaysi jinoyat uchun javobgarlikka tortilishi lozimligi aniqlab olinadi. Shaxs qaysi
jinoyat uchun javobgarlikka tortilishi lozimligi aniqlanayotganida jinoyat tarkibini
to‘g‘ri aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy
qaytgan shaxsning qilmishi javobgarlikni istisno qiladi va uning harakatlarida
boshqa jinoyat tarkibi mavjud boTsa, javobgarlikka tamom boTmagan jinoiy
faoliyat uchun emas, balki tamom boTganjinoyat uchunjavobgarlikka tortiladi.
Jinoyat ishtirokchilikda sodir etilgan boTsa, ixtiyoriy qaytish masalasi
boshqacha hal qilinadi. Ishtirokchilarning harakatlari bir-biri bilan chambarchas
bogTiqdir. Shu bois ham ishtirokchilarning jinoyat sodir etishdagi roliga ko‘ra
jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytishining hususiyatlari aniqlanadi. JK 30-
moddasining 5-qismiga asosan tashkilotchi, dalolatchi yoki yordamchi jinoyat
sodir etishdan ixtiyoriy qaytgan deb ishtirokchilik uchun javobgarlikdan ozod
22

qilinishi uchun ular o‘z vaqtida jinoyatning oldini olish borasida o‘zlariga bog‘liq
barcha choralarni ko‘rgan bo‘lishlari lozim.
Tashkilotchijinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytishi uchun bajaruvchi
tomonidan sodir etiladigan jinoyatning oldini olish borasida faol harakat qilgan
bo‘lishi lozim. Tashkilotchining amalga oshirgan barcha faol harakatlariga
qaramay, jinoyatning oldi olinmasa, uning amalga oshirgan harakatlari
kvalifikatsiyaga ta’sir ko‘rsatmaydi. Ular faqat sud tomonidan jazo tayinlashda
inobatga olinishi mumkin. Tashkilotchining javobgarligi istisno qilinishi uchun u
o‘zining faol harakatlari bilan jinoyatning oldini olgan bo‘lishi lozim.
Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytganligi uchun dalolatchiningjinoiy
javobgarligi masalasi ham yuqoridagidek hal qilinadi.
Yordamchi tomonidan jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish ham faol va sus
t qilmishlarda ifoda etishi mumkin.
Bajaruvchi tomonidan jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish sust hulq-atvor
shaklida namoyon bo‘ladi. Bunda u jinoiy oqibatni keltirib chiqaruvchi harakatlar
ni davom ettirishdan bosh tortadi. Bu holat uning jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy
qaytganligidan dalolat beradi. Agar bajaruvchi jinoiy maqsadga erishish uchun
lozim deb topgan harakatlarning barchasini bajarsayu,jinoiy oqibatning oldini
olish borasida ma’lum harakatlarni amalga oshirsa, u faol harakat qilgan bo‘ladi.
Shunday qilib, shaxsni ijtimoiy xavfli qilmish sodir etishdan ixtiyoriy qaytdi,
deb kvalifikatsiya qilish uchun ujinoiy faoliyatni oxiriga yetkazish imkoniyatini
anglagan holda o‘z harakatlarini to‘xtatish yoki jinoiy oqibatga olib kelishiga
ko‘zi yetgan barcha harakatlarni amalga oshirib, jinoiy oqibatning oldini olishi
lozim. Shaxs jinoyat sodir etishdan o‘z irodasi, xohishiga ko‘ra ixtiyoriy va
butunlay qaytishi lozim, ya’ni jinoiy faoliyat tashqi ta’sirlar ostida to‘xtatilgan
bo‘lmasligi kerak. Jinoiy- huquqiy kvalifikatsiyani amalga oshirishdajinoyat sodir
etishdan ixtiyoriy qaytishni aniqlash lozim, chunki ular javobgarlikni, agar
ularning harakatlarida boshqa bir mustaqil jinoyat tarkibi mavjud bo‘lmasa, istisno
qiladi. Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish jinoyatlarning oldini olish va ularni
profilaktika qilishda katta ahamiyatga ega. Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish
23

instituti jinoiy faoliyatni boshlagan shaxslarga, normal hayotga qaytish
imkoniyatini yaratadi va bunday qilmishlar rag‘batlantirilmog‘i lozim.

3-bob Tamom bo`lmagan jinoyatlar uchun jazo tayinlashning xorijiy tajribasi
3.1. Rossiya federatsiyasida tamom bo`lmagan jinoyatlarning huquqiy
ahamiyati
Rossiyada tugallanmagan jinoiy faoliyat uchun javobgarlik to'g'risidagi
qonun hujjatlari tahlil qilinadi, shuningdek uning shakllanishining asosiy
bosqichlari ko'rib chiqiladi. Har bir bosqichda tugallanmagan jinoyat institutiga
o'ziga xos xususiyatlarga va individual yondashuvlarga ega bo'lgan o'ziga xos
normativ-huquqiy hujjatlar mavjud.
Tugallanmagan jinoyat, inqilobdan oldingi Qonunchilik, jinoyatga
tayyorgarlik, jinoyatga urinish, inqilobdan oldingi Rossiya qonuni Ilmiy
huquqshunoslar, tarixchilar va boshqa tadqiqotchilar doiralarida inqilobdan oldingi
davrdagi jinoyat qonunchiligida bosqichlar tushunchasi umuman mavjudmi degan
savol tug'iladi jinoyat sodir etilgan, qurilgan tugallanmagan jinoyat institute va u
qanchalik batafsil edi o'sha davr jamiyatlari. Tugallanmagan jinoyatning tarkibi
jazolanish uchun asos bo'lishi mumkinmi degan savollar ham ko'tarildi. Shuning
uchun bumaqola hali ham yuqori dolzarblikka ega, chunki har doim tarixchilar va
huquqshunoslar ko'tarildi va ko'tarildi u yoki bu huquqiy institutning, shu jumladan
institutning kelib chiqishi mavzusi tugallanmagan jinoiy faoliyat. Rossiya jinoyat
24

huquqining kelib chiqishi va dastlabki rivojlanishi o'z ildizlarini oladi tarix uchun
erishib bo'lmaydigan antik davrdan. Erta huquqiy normalarni o'rganish davrlar, shu
jumladan jinoyat huquqi normalari, eng mashhurlaridan kelib chiqadi hozirgi
vaqtda huquqiy yodgorliklar:
- Rossiyaning Vizantiya bilan shartnomalari;
- Rus Haqiqati;
- Sudnikov 1497 va 1550 yillar;
- Sobor kodeksi 1649 yil
I. D. Belyayev kabi tarixchilar tomonidan, S. V. Bahrushin, A. S. Orlov va
boshqalar ular faqat rus huquqining umumiy tizimini o'rganish vazifalarini o'z
zimmalariga oldilar, ammo va alohida toifalarga ajratilgan huquq institutlarini
o'rganish bo'yicha tarixiy tahlil va individual davr qonunchiligini taqqoslash.
Huquq tarixini o'rganishda dogmatik usulning ustunligiga qaramay Rus tilini
o'rganishga imkon bergan Rossiya umuman huquq, huquqshunoslar tomonidan
tarixchilar tomonidan, shunga qaramay, keng tahlillar o'tkazildi ayrim institutlar
ham, ular orasida ham tugallanmagan jinoyat instituti oxirgi o'rinni egallamaydi.
Biroq, tarixchilar bunday turga etarlicha qiziqish bildirsa ham inqilobdan oldingi
davrdagi mahalliy olimlarning asarlarida tugallanmagan jinoyat sifatida jinoyatlar
kuzatilmagan etarli o'rganish. Adabiyotda huquqiy yo'nalish mavjud
tugallanmagan jinoyat va javobgarlik to'g'risida faqat alohida eslatmalar unga.
Ba'zi olimlarning fikriga ko'ra, tugallanmagan jinoyatlar haqida eslatib
o'tilgan birinchi manbalardan biri, rus haqiqati paydo bo'ldi. Tarixchilar ushbu
tarixiy hujjatni tahlil qilganda, yuqorida aytib o'tilgan huquqiy manbada
tugallangan jinoyatlar, shuningdek, suiqasd kabi tugallanmagan jinoyat turlari
ta'kidlanganligi qayd etildi jinoyat uchun. Rossiya haqiqatida jinoyatga urinish
bitta ko'rsatma bilan belgilandi - " jazo odam tomonidan amalga oshiriladi,
qilichini yechdi, lekin urmadi"
25

Qurol namoyishi taxmin qilinmoqda umuman olganda, u allaqachon
tugallangan jinoyat sifatida hisoblanishi mumkin edi, ammo bu sohadagi
tarixchilarning fikrlari turlicha. Masalan, ba'zi olimlar tomonidan ilgari surilgan
"qilichni ochish" degan taxmin – tahdid mavjud", ya'ni qoidalarga asoslanib hujjat,
bu harakat hali mavjud emas oxirigacha yetkazilgan jinoyat; boshqalar esa bunday
qilmish deb hisoblashadi haqorat, bu allaqachon ko'rib chiqilgan tugallangan jinoiy
harakat. Ular ham bor edi, qurolning ta'sirini kim taxmin qilgan bu bir vaqtning
o'zida tahdid va haqoratdir - men bunday fikrga amal qildim L. E. Presnyakov,
ammo etarli bunday fikr argumentatsiya olmadi. Tarixiy va huquqiy tahlil
Rus haqiqati qurol bilan qilingan harakatlar uchun javobgarlik kelib
chiqqanligini ko'rsatdi quyidagi harakatlarni bajarishda:
- qilich tutqichi bilan urish yoki qilich bilan urish, g'ilofda yashiringan;
- qo'lni kesish yoki shikastlash;
- oyoqning kesilishi yoki shikastlanishi;
- barmoqlarning kesilishi yoki shikastlanishi;
- soqol va mo'ylovning shikastlanishi;
- qilichni qindan olib tashlash, agar bu hech qanday zarba yoki zarar ko'rmadi.
Yuqorida sanab o'tilgan harakatlar jinoiy deb topildi va jazoga tortildi.
Shunday qilib, sanktsiyalar taqdim etildi, ular ko'proq edi, odatda jarimalar 1 dan
40 grivnagacha. Eng qat'iy sanktsiya bu vaziyatda qilichni g'ilofdan olib tashlash
uchun tayinlangan kishi edi bu harakat suiqasd sifatida qabul qilinmadi inson
salomatligi yoki hayoti to'g'risida. Biroq, yo'q kamroq, qilichni g'ilofdan olib
tashlash tahdid deb hisoblangan, ya'ni. bunday harakat bu jinoyatga urinish
belgilari. Yuqoridagi faktlar shuni ko'rsatadiki, rus haqiqatida jinoyat sodir
etishning turli bosqichlari haqidagi g'oyalar juda noaniq edi, chunki hatto birinchi
qarashda ham, pishirishga o'xshash harakat yoki suiqasd quyidagicha aniqlandi
"xafagarchilik" deb nomlangan – ular ishongan yakuniy jinoiy harakat jiddiy
26

sanktsiyalar, shu jumladan qon qasos. 1497 yilgi sud kodeksiga murojaat qilib, biz
ushbu qonun hujjati ekanligini ta'kidladik tugallanmagan uchun jinoiy
javobgarlikning aniq ta'rifini o'z ichiga olmagan jinoiy faoliyat, ammo olimlar ular
o'zlari uchun suiqasd deb hisoblanishi mumkin bo'lgan 2 ta harakatning
mavjudligini ta'kidladilar jinoyat. Bunday harakatlar:
- davlatga suiqasd;
- jamiyatdagi huquqiy tartibga urinish. Va shunga qaramay, ushbu maqolalar to'liq
ma'lumot olish uchun da'vo qila olmaydi tugallanmagan jinoyatchilik, chunki
ularga faqat davlat uchun ayniqsa xavfli deb hisoblangan shaxslar ko'rsatilgan.
Jinoyatning o'zi uchun hech qanday sanktsiyalar yoki tavsif berilmagan. Bunday
noto'g'ri tushunchalar mavjud ular sud kitobini noto'g'ri talqin qilish natijasida
yuzaga kelishi mumkin - "suiqasd" deganda "tajovuz" degan ma'noni anglatadi.
1550 yildagi sud kodeksi hech qanday hissa qo'shmagan tugallanmagan jinoyat
institutining rivojlanishi bilan bog'liq muhim o'zgarishlar va ta'kidlanganidek V. P.
Portnov tomonidan, 1550 yildagi sud kitobi "mazmuni bo'yicha 1497 yildagi sud
kitobining yangi tahriri". Asosiy qismda har bir "o'g'rilik ishi" feodal rus davrida
tugallangan jinoyat o'sha paytdagi tegishli jazolar bilan shafqatsiz jazolandi.
Garchi ba'zi tarkiblar hech bo'lmaganda uzoqdan tugallanmagan jinoyatlarga
o'xshasa ham, malaka ular suiqasd yoki tayyorgarlik sifatida feodal huquqining
repressiv haqiqatlari bilan bog'liq holda noo'rin ko'rinadi.
Zamonaviy tadqiqotchilar tomonidan keyingi ma'lum qonun hujjati
Sobornoye ekanligi aniqlandi 1649-yilgi Nizomda bunday jinoyatga
qalbakilashtirish kabi tayyorgarlik va allaqachon Farmon 1661 yil turli
bosqichlarni belgilab berdi ushbu jinoyatni sodir etish. 1661-yilgi Farmon qoidalari
bilan qattiq jazolangan hatto soxta pul ishlab chiqarish niyatini aniqlash,
ya'ni.harakatga aylanmagan niyat uchun. Shuningdek, ayrim huquqshunoslar
tomonidan ushbu farmondagi harakat "suiqasd" sifatida xonimning hayoti, sharafi
va sog'lig'i". Shuningdek, quyidagilar uchun javobgarlik nazarda tutilgan
27

"suverenning sog'lig'i va hayotiga suiqasd". 1845 yilgi Nizom, avvalgi me'yoriy
hujjatlardan farqli o'laroq, bo'linish bosqichlariga bo'lingan jinoyatlar. Shunday
qilib, Kodeks jinoiy harakatni amalga oshirishning quyidagi bosqichlarini aniqladi:
- niyatni aniqlash;
- jinoyatga tayyorgarlik;
- jinoyatga urinish;
- sodir etilgan jinoyat. Niyatning jazolanishi sodir bo'ldi faqat u yo'naltirilgan
bo'lsa og'ir jinoyatlarni sodir etish uchun (bunday holda, yo'naltirilgan og'ir
jinoyatlar sodir etilishi nazarda tutiladi to'g'ridan-to'g'ri davlatga qurilish). Niyat
quyidagicha aniqlandi tasvir: agar yuz aniqlangan bo'lsa istakni yozma yoki
og'zaki ifoda etdi yoki qilish niyatini bildirdi jinoyat, keyin u allaqachon qabul
qilingan niyat. Bunday harakatlar orasida tahdidlar, jinoiy harakat qilish takliflari
kiritilgan. 1845 yilgi Nizom bu jinoiy harakatni belgilaydigan so'nggi qonun hujjati
edi bunday harakatlar uchun javobgarlik – ma'lumki, hech qanday keyingi
normativ hujjatda bayonot mavjud emas yoki jinoyat haqidagi taxmin alohida
bosqich emas edi. Jinoyatga urinish ostida Kodeks jinoiy niyatni haqiqatga
aylantira boshlagan yoki davom ettirgan harakatlar sifatida tushunilgan. Suiqasd
gradatsiyasi mavjud edi. 1845 yilgi Nizomda:
- jinoyat sodir etishga ko'proq yaqinlik qilishga urinish:
- jinoyat sodir etishga kamroq yaqin bo'lishga urinish. 1845 yilgi Nizomda jinoyat
sodir etishdan ixtiyoriy ravishda voz kechish kabi institutning mavjudligi. Ushbu
bosqichning aniq ta'rifi yo'qligiga qaramay, Kodeks normasi ixtiyoriy ravishda rad
etishni quyidagicha aniqladi: "jinoyatga tayyorgarlik ko'rgan yoki uni allaqachon
tishlagan kishi to'xtaganida va bundan keyin u o'z xohishiga ko'ra o'z rejasini
amalga oshirdi, keyin u faqat tayyorgarlik paytida qilgan ishi va suiqasdning o'zi
jinoyatdir". Agar biz ushbu atamani talqin qilsak zamonaviyroq, biz buni
aytishimiz mumkin ixtiyoriy rad etish deganda aybdor o'z xohish-irodasi bilan rad
28

etgan xatti-harakatlar va agar bir vaqtning o'zida sodir etilgan bo'lsa uning
harakatlari oxirigacha yetkazilgan jinoyat sifatida hisoblanmagan.
Yuqoridagilarni xulosa qilib shuni aytish kerakki, inqilobdan oldingi
qonunchilikni tahlil qilish quyidagilarni ko'rsatdi natija: tugallanmagan jinoyat
instituti o'zining "mukammalligi" ga erishishdan oldin juda uzoq va qiyin yo'lni
bosib o'tdi va faqat XIX asr o'rtalarida shakllangan. Ushbu davrga qadar
Qonunchilik yanada shafqatsiz bo'lib tuyuldi va jinoiy harakatlarni to'liq
bajarilmagan va kuchga kirmaganlarga ajratmadi feodal tuzumning qattiq asoslari.
Davlat shakllanishining boshidanoq Qonunchilik bosqichlarni ajratmadi umuman
olganda, umuman olganda, u bunday tushunchani kiritmagan yoki jinoyat sodir
etish rejasini alohida deb tan olgan buning uchun belgilangan jazolardan kam
bo'lmagan muayyan jazolarni nazarda tutadigan bosqichlar tugallangan jinoiy
faoliyat. Biroq, inqilobdan oldingi tajribasiz jinoyat bosqichlari sohasidagi rus
qonunchiligi, ya'ni ularsiz normativ hujjatlar rus haqiqati sifatida, 1497 va 1550
yillardagi sud hujjatlari, Sobor 1649 yilgi Nizom aniq bo'lmaydi va eng rivojlangan
zamonaviy tuzilgan Qonunchilik o'tgan va oldingi xatolardan sohada qonunchilikni
rivojlantirishning muhim bosqichlari jinoyat huquqi.
29

3.2. Ukraina davlatida tamom bo`lmagan jinoyatlar uchun jazo tayinlash
asoslari.
Har qaysi ishtirokchining shaxsiga tegishli bo‘lgan yengillashtiruvchi va
og‘irlashtiruvchi holatlar sud tomonidan faqat shu ishtirokchining o‘ziga jazo
tayinlashda hisobga olinishi belgilangan. Tamom bo‘lmagan jinoyat sifatida, faqat
jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish va suiqasd qilish tan olinishi lozim. Jinoyat sodir
etishdan ixtiyoriy ravishda qaytish, tamom bo‘lmagan noqonuniy tajovuz turi
sifatida baholanib jinoiy javobgarlikka tortishni istisno qiladi. Shuningdek,
jazoning og‘irligi jinoyatning sodir etilishi bosqichlari bilan mutanosib bo‘lishi
kerak. Shuning uchun ham jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish, jinoyat sodir etishga
suiqasd qilish va tugallangan jinoyatlar uchun bir me’yorda jazo tayinlash mumkin
bo‘lmaydi. Bunda uning ijtimoiy xavflilik darjasini aniqlash muhim hisoblanadi.
Ukraina Jinoyat kodeksining 68-moddasida tamom bo‘lmagan va ishtirokchilikda
sodir etilgan jinoyatlar uchun jazo tayinlashning asoslari keltirib o‘tilgan. Unga
ko‘ra:
1. Tugallanmagan jinoiy huquqbuzarlik uchun jazo tayinlashda sud Ukraina
Jinoyat Kodeksning 65-67 -moddalari qoidalariga amal qilgan holda, shaxs
tomonidan sodir etilgan qilmishning og‘irligini, jinoiy g‘ayriqonuniy niyatning
30

amalga oshirilganlik darajasini va jinoyat sodir etilganligini, jinoiy huquqbuzarlik
sodir etilmaganligi sabablarini hisobga oladi.
2 Jinoyatga tayyorgarlik ko‘rganlik uchun jazoning muddati yoki miqdori
Jinoyat kodeks maxsus qism moddasining sanksiyasida (moddaning bir qismining
sanksiyasida) nazarda tutilgan eng og‘ir jazo turining eng yuqori muddati yoki
miqdorining yarmidan oshmasligi kerak.
3. Jinoiy huquqbuzarlikka suiqasd sodir etganlik uchun jazoning muddati
yoki miqdori eng og‘ir turdagi eng ko‘p muddat yoki miqdorning uchdan ikki
qismidan oshmasligi kerak.
4. Jinoyatga tayyorgarlik ko‘rganlik va jinoyatga suiqasd qilganlik uchun
umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanilmaydi, 109-114-1-moddalarida
nazarda tutilgan Ukraina milliy xavfsizligi asoslariga, tinchlikka, fuqarolar
xavfsizligiga qarshi jinoyatlarni sodir etish hollari bundan mustasno.
5. Sud jinoyat sodir etishda ishtirokchilarga jazo tayinlashda Jinoyat
Kodeksning 65-67 -moddalari qoidalariga amal qilgan holda, ularning har birining
jinoiy huquqbuzarlik sodir etishdagi ishtirokining xususiyati va darajasini hisobga
oladi. Ukraina Jinoyat kodeksining ushbu moddasida nazarda tutilgan holatlarga
nazar tashlaydigan bo‘lsak, Jinoytaga tayyorgarlik ko‘rish va suiqasd uchun jazo
tayinlash alohida alohida nazarda tutilgan, ya’ni jinoytaga tayyorgarlik uchun
Maxsus qism moddasida nazarda tutilgan eng ko‘p jazo muddatining yarmidan,
suiqasd uchun esa uchdan ikki qismidan oshib ketmasligi belgilangan. O‘zbekiston
Respublikasining amaldagi JK ga ko‘ra jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish va suiqasd
uchun umumiy eng ko’p jazoning uchdan ikki qismidan ortiq bo‘lmasligi
belgilangan. Boshqa holatlarda mamlakatlar o‘rtasidagi qonunchilik normalarining
o‘zaro o‘xshash ekanligini ko‘rishimiz mumkin. Belorussiya davlati Jinoyat
kodeksining 67-moddasiga asosan: 1 Tugallanmagan jinoyat uchun jazo
tayinlashda aybdor tomonidan sodir etilgan xatti-harakatlarning xususiyati va
31

jamoat xavflilik darajasi, jinoiy niyatni amalga oshirish darajasi hamda jinoyat
tugallanmagan holatlar hisobga olinadi. 2. Jinoyatga tayyorgarlik ko‘rganlik va
jinoyatga suiqasd qilganlik uchun o‘lim jazosi qo‘llanilmaydi. Ushbu holatlar
yuqorida keltirib o‘tilgan Ukraina Jinoyat kodeksi O‘zbekiston JK moddalarida
nazarda turtilgan holatlar o‘xshashlikni ko‘rsatmoqda.
XULOSA
Tamom bo‘lmagan jinoyatlar uchun jinoiy jazo tayinlash masalalalarini
tahlil qilish jarayonida amaldagi O‘zbekiston Respublikasi JK ning 58-moddasiga
asosan “Jinoyatga tayyorgarlik ko‘rganlik hamda jinoyat sodir etishga suiqasd
qilganlik uchun jazoning muddati yoki miqdori ushbu Kodeks Maxsus qismining
tegishli moddasida nazarda tutilgan eng ko‘p jazoning to‘rtdan uch qismidan
oshmasligi kerak”ligi belgilangan, ammo Ukraina Jinoyat kodeksiga asosan
jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish uchun eng ko‘p jazo muddatining yarmidan, uchun
esa uchdan ikki qismidan oshmasligi belgilangan. Jinoyatga suiqasd jinoyat sodir
qilishga tayyorgarlik ko‘rishga nisbatan ijtimoiy xavfli hisoblanadi.
Shuni inobatga olgan holda quyidagicha o‘zgartirish kiritilishini lozim deb
hisoblaymiz: Birinchidan, JK ning 58-moddasida Jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish va
jinoyat sodir qilishga suiqasd uchun jazo tayinlashning alohida-alohida tartibini
belgilash. (Ukraina davlati tajribasi). Ikkinchidan, JK ning 30-moddasiga asosan
jinoyatda ishtirokchilik turlari hisoblangan Tashkilotchi, dalolatchi va
yordamchilar ham JK Maxsus qismida bajaruvchini javobgarlikka tortish
belgilangan moddasi bo‘yicha javobgarlikka tortilishi nazarda tutilgan. Ammo
32

jinoyat sodir etilish holatlari bo‘yicha vazifalarning og‘ir yengilligi har xil
hisoblanadi. Bu kabi o‘zgartirishlar jazo tayinblash uchun, sudlar faoliyatida
yengilliklar yaratishi va ko‘p jihatlarning sudyaning ichki ishonchiga havola
etilishi holatlariga barham berishi mumkin. Jinoyat sodir etishda aybdor deb
topilgan shaxslarga sud tomonidan yetarli va zarur bo‘lgan jazo tayinlanishi lozim,
shundagina jazo tayinlashdan ko‘zlangan maqsadga erishiladi .
Darhaqiqat, Jinoyat kodeksida tamom bo‘lmagan jinoyatlar uchun jazoning
muddati yoki miqdori Kodeks maxsus qismining tegishli moddasida nazarda tutilgan
eng ko‘p jazoning to‘rtdan uch qismidan oshmasligi kerakligi belgilangan. Tamom
bo‘lmagan jinoyatlar uchun jazo tayinlashda yengillik berilmaydi (hozirda tamom
bo‘lmagan jinoyatlar uchun tayinlanadigan jazo Jinoyat kodeksining tegishli
moddasida nazarda tutilgan eng ko‘p jazoning to‘rtdan uch qismidan oshmasligi
kerak).
33

Foydalanilgan adabiyotlar
Rahbariy adabiyotlar
1. Mirziyoev, Shavkat Miromonovich “Erkin va farovon, demokratik
O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. O'zbekiston Respublikasi
Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag'ishlangan Oliy Majlis
palatalarining qo'shma majlisidagi nutq /Sh.M. Mirziyoev. – Toshkent :
O'zbekiston, 2017. - 56 b.
2. Mirziyoev, Shavkat Miromonovich “Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-
intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi
bo'lishi kerak”. Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
asosiy yakunlari va 2017 yilga mo'ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim
ustuvor yo'nalishlariga bag'ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan
majlisidagi ma'ruza. 2017 yil 14 yanvar' /Sh.M. Mirziyoev. – Toshkent :
O'zbekiston, 2017. - 104 b. (.pdf 32.5Mb)
3. Mirziyoev, Shavkat Miromonovich “Buyuk kelajagimizni mard va
olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. Mazkur kitobdan O'zbekiston Respublikasi
Prezidenti Shavkat Mirziyoevning 2016 yil 1 noyabrdan 24 noyabrga qadar
34

Qoraqalpog'iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri saylovchilari
vakillari bilan o'tkazilgan saylovoldi uchrashuvlarida so'zlagan nutqlari o'rin
olgan /Sh.M.Mirziyoev. – Toshkent : “O'zbekiston”, 2017. – 488 b. (.pdf 214 Mb).
4. Mirziyoev, Shavkat Miromonovich “Milliy taraqqiyot yo'limizni
qat'iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko'taramiz” /Sh. M. Mirziyoev. –
Toshkent : O'zbekiston, 2017. - 592 b. (.pdf 170Mb)
Normativ-huquqiy hujjatlar
1.Jinoyat-ijroiya kodeks:T:.”Adolat” 2022
2.O'zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirining 2012-yil 29-dekabrdagi
“O'zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi ozodlikdan mahrum qilish turidagi
jazoni ijro etish muassasalarining ichki tartib qoidalarini tasdiqlash to'g'risida”gi
174-sonli buyrug'i
3. Ugolovniy kodeks Amerika. SPb., 1996. S.57.
4. Po UK Frantsii period "nadejnosti" – eto period, v techenie kotorogo na
osujdennogo ne rasprostranyayutsya polojeniya, kasayushiesya priostanovleniya
ispolneniya nakazaniya i ispolneniya nakazaniya po chastyam, pomesheniya vne
ispravitel'nogo uchrejdeniya, razresheniya vixoda, polusvobodi i uslovnogo
osvobojdeniya.
5. Ugolovniy kodeks Shvetsii. SPb., 2001. S.237.
6. O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi:T:.”Adolat” 2022.
7. O'zbekiston SSR Jinoyat kodeksi:T:.”O'zbekiston” 1970.
Darslik va o'quv qo'llanmalar
1. Rustamboev M.H., Axrorov B.J. va boshqalar. Jinoyatijroiya huquqi.
Darslik. –T.: O'qituvchi, 2002. -208 b.
2. Kadirov R. Sovershenstvovanie pravovogo regulirovaniya i primeneniya
distsiplinarnix mer k osujdennim. –T.: Shark, 2002. – 187 s.
35

$3. Abduxalikov M.A., Payzullaev Q., Abduqodirov Sh.Yo. Jinoyat-ijroiya huquqi (al'bom sxemalar). –T.TDYuI, 2005. -142 b. 4. Jinoyat ijroiya kodeksiga sharhlar. Mas'ul muharrir: yu.f.d.,prof. M.H.Rustamboev. –T.: TDYuI, 2007. –574 bet. 5. Salaev N.S., Rasulev A.K. Jinoyat-ijroiya huquqi. Ma'ruza va amaliy mashg'ulot o'tkazish bo'yicha o'quv-uslubiy qo'llanma. Mas'ul muharrir: yu.f.d., prof. Q.R.Abdurasulova. –T.: TDYuI, 2013. - 320 b. 6. Jinoyat-ijroiya huquqi. Darslik. Mualliflar jamoasi. Mas'ul muharrir: yu.f.n., dots. B.J.Axrorov. –T.: O'qituvchi, 2002. – 208 b. 7. Payzullaev Q., Abduqodirov Sh.Yo. Jinoyat-ijroiya huquqi (al'bom sxemalar). –T.: TDYuI, 2010. – 147 b. 8. Payzullaev K.P., Maxkamov O.M., Salaev N.S. Ugolovnoispolnitel'noe pravo (al'bom-sxema). Uchebnoe posobie. – T.: TGYuI, 2011. – 144 s. 9. Muxamedov X-M. Xorijiy mamlakatlar davlati va xuquqi tarixi.2- qism. Darslik. - T.: TDYuI 2004. - 540 b. 10. Muxamedov X-M. Urta asrlarda Angliya davlati va \ukuk,m. T..Adolat, 2000. — 80 b. 10.Yuldashev M.Sh. Mahkumlar huquqlari to'g'risidagi halqaro standartlarning milliy qonunchilikka implementatsiya qilinishi. – Toshkent: O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2010. – 32 b. 11.Turg'unov I.T., Yuldashev M.Sh. Mahkumlarning huquqiy holati. O'quv qo'llanma. Mas'ul muharrir A.X.Saidov. – T.: O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. -118 b. 12. Mahkumlar huquqlari: xalqaro va milliy standartlar //F.X.Bakaeva va boshqalar. Mas'ul muharrir A.X.Saidov. – T.: 2011. -220 b. 36$

14.Krilova N.E., Serebrennikova A.V. Ugolovnoe pravo zarubejnix stran…
S.
15. Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom
2. Jazo haqida ta’limot. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan. – T.:
O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 335
bet .
37

Tamom bo‘lmagan sodir etilgan jinoyat uchun jazo tayyinlash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Tamom bo‘lmagan sodir etilgan jinoyat uchun jazo tayyinlash

Похожие документы