Tanlash operatori va unga doir dastular tuzish

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Tanlash operatori va unga doir dastular tuzish

Купить

Kirish
Inson turmush tarzining rivojlanishi yangi yangi kashfiyotlarning yartilishiga
sabab bo`lmoqda. Inson yangilik yaratilish jarayonida har xil to`siqlarga duch keladi
va shu to`siqlarni yengish jarayonida yangi ixtirolar vujudgal kelaveradi. Lekin hayot
tajribalardan ma’lumki, ko`pinch yangi kashfiyot ma’lum bir muommoni hal qilish
jarayonida yuzaga keladi. O’zbekiston mustaqillikka erishgandan so’ng uning oldida
iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish uchun, madaniy va ma’naviy yangilanish uchun keng
yo’llar ochildi. Mustaqillikning birinchi kunidan boshlab bozor iqtisodiyoti, ishlab
chiqarish, zamonaviy texnalogiyani tadbiq etish va jahon iqtisodiy aloqalari tizimiga
kirishning eng maqbul yo’llarini qidirish bilan bog’liq bo’lgan muammolarni mustaqil
yechishga to’g’ri keladi.
Shu bois respublikaning barcha sohalarini texnik qayta qurollantirish,
zamonaviy texnika va texnalogiya bilanta’minlash hamda xalqaro zamonaviy
talablarga javob beruvchi telekommunikasiyali va kompyuterli aloqa tizimini
rivojlantirish dolzarb masalalardan biri bo’lib qoldi. 1991 – 1994 yillarda O’zbekiston
hamdos’tlik davlatlari orasida birinchilardan bo’lib axborotlashning yaxlit davlat
siyosatini amalgam oshirishga asos soldi. “Axborotlash haqida”gi, “EHM uchun
dastur va ma’lumotlar bazasini huquqiy himoyasi haqidagi”, “Aloqalar haqidagi”
qonunlar bilan O’zbekiston Respublikasini 2010 yilgacha axborotlash, qayta
qurishning milliy dasturi va telekommunikasion tarmoqni rivojlanishining normative
huquqiy asoslari yaratildi va axborot resurslari rivojlanishi uchun iqtisodiy, tashkiliy
shart-sharoit va kafillik ta’minlandi.
O’bekiston uchun mulkchilikning hususiy va aralash shakllariga o’tish,
energatik, xomashyoviy resurslaridan unumli foydalanish davrida kompyuter
texnologiyalaridan milliy iqtisodni boshqarishda foydalanish toboro muhim bo’lib
bormoqda. 1993 – 1995 yillarda davlat boshqaruvi va bank muassasalarining

informasion tizimlarini kompyuterlashtirishga asosiy etibor beriladi. Biz kompyuterni
yaratilishini XX – asrning buyuk kashfiyotlardan biri desak yanglishmaymiz. Davr
talabiga ko`ra bugunga kelib kompyuter texnalogiysi juda rivojlanib ketdi.
Ma’lumotlarni boshqarish, ayniqsa, hozirgi kunda juda muhum axamiyat kasb
etmoqda. Ma’lumotlarni boshqarish tizimlariga bo`lgan talab kun sayin ortib
bormoqda.
Fan va texnika rivojlanib borayotgan ayni payitda ma’lum bir sohada ishni
boshlash va uni boshqarishni axborot texnalogiyalarsiz, jumladan kompyuter
texnalogiyalarsiz tasavvur qilib bo`lmaydi.

I-BOB. C++ dasturlash tili haqida tushuncha.
1.1 C++ algoritmik tilining alifbosi, o’zgaruvchilar, o’zgarmaslar haqida tushuncha
Ob’ektga yo‘naltirilgan dasturlash uzoq yillar davomida an’anaviy, ya’ni standart
hisoblangan dasturlashga nisbatan hos bo‘lgan tasavvurlarni bir chetga qo‘yishni
talab qiladi. Natijada ob’ektga yo‘naltirilgan dasturlash juda ham sodda,
ko‘rgazmaliligi yuqori bo‘lib, dasturiy ta’minot yaratishdagi ko‘plab
muammolarni hal qilishning juda ajoyib vositasiga aylanadi.
C++ algoritmik tilining alifbosi, o’zgaruvchilar, o’zgarmaslar haqida tushuncha.

 0 dan 9 ga
 katta va kichik lotin harflari;
 cha raqamlari;
 maxsus belgilar (+, -, *, /, =, >, <, {, }, [, ], ‘) ni o’z ichiga oladi.
C++ tilida so’z deb bir nechta belgilar ketma-ketligi tushuniladi. Xizmatchi so’z deb
C++ tilidagi standart nom tushuniladi. Bu maxsus ma’noni anglatadi va uni
ma’lumotlarga berib bo’lmaydi.
Masalan: int, float, for, while va hokazo.
C++ tilida ma’lumotlarning elementlari bo’lib o’zgaruvchilar, o’zgarmaslar, izohlar
xizmat qiladi.
O’zgaruvchi:

Xotiraning nomlangan qismi bo’lib, o’zida ma’lum bir toifadagi qiymatlarni saqlaydi.
O’zgaruvchining nomi va qiymatlari bo’ladi. O’zgaruvchining nomi orqali qiymat
saqlanayotgan xotira qismiga murojaat qilinadi. Programma ishlashi jarayonida
o’zgaruvchining qiymatini o’zgartirish mumkin. Har qanday o’zgaruvchini
ishlatishdan oldin, uni e’lon qilish lozim.
Quyidagi butun sozlardan foydalanish uchun b , haqiqiy sonlardan foydalanish
uchun h o’zgaruvchisi e’lon qilingan:
int b;
float h;
O’zgarmaslar (const)
Hisoblash jarayonida qiymatini o’zgartirmaydigan kataliklarga aytiladi.
float const pi = 3.14;
Programmaning ma’lum qismini tavsiflash uchun ishlatiladi va bu qatorda hech
qanday aml bajarilmaydi, ya’ni programmaning biror qismini yaxshiroq tushuntirish
uchun xizmat qiladi. Izoh «/*» va «*/» simvollari orasida beriladi.
/* Bu yerga izoh yoziladi. */
Bundan tashqari birsatrli izohlardan ham foydalanish mumkin. Buning uchun izoh
boshiga «//» belgisi qo’yiladi.
Operator
Tilning yakunlangan jumlasi hisoblanadi va ma’lumotlar taxlilining tugallangan
bosqichini ifodalaydi. Operator nuqtali vergul «;» bilan ajratiladi.
Identifikator

Programmist tomonidan programma elementlari (funksiya, o’zgaruvchilar,
o’zgarmaslar …) uchun ixtiyoriy nom.
Identifikator tanlanganda quyidagilarga ahamiyat berish kerak:
 Iden tifikator lotin harflaridan boshlanishi shart;
 Ikkinchi simvoldan boshlab raqamlardan foydalanish mumkin;
 C++ da katta kichik harflar farq qiladi. Ya’ni quyidagilarning har biri alohida
identifikator hisoblanadi: KATTA, katta, KaTTa, kAttA, KattA, …
 Probel C++ da so’zlarni ajratish uchun ishlatiladi. Shuning uchun
identifikatorda probeldan foydalanib bo’lmaydi.
 Xizmatchi ( int, float, for, while kabi) so’zlardan identifikator sifatida
foydalanib bo’lmaydi;
Eslatma
Identifikator tanlashda birinchi belgi sifatida «_» belgisidan foydalanmaslik tavsiya
etiladi.
C++ da programma
C++ da programma funksiya yoki funksiyalardan tashkil topadi. Agar programma bir
nechta funksiyadan iborat bo’lsa, bir funksiyaning nomi main bo’lishi shart.
Programma aynan main funksiyasining birinchi operatoridan birinchi operatoridan
boshlab bajariladi.
Funksiyaning aniqlashishi quyidagicha bo’ladi:
qaytariluvchi_qiymat_toifasi funksiya_nomi ( [parametrlar] )

{
funksiya tanasini tashkil qiluvchi operatorlar
}
Qoida bo’yicha funksiya qandaydir bir qiymatni hisoblash uchun ishlatiladi. Shuning
uchun funksiya nomi oldindan, funksiya qaytaradigan qiymat toifasi yoziladi. Agar
funksiya hech qanday qiymat qaytarmaydigan bo’lsa, void toifasi yoziladi. Agar
funksiya qaytaradigan qiymat toifasi yozilmagan bo’lsa, int (butun) toifali qiymat
qaytariladi deb qabul qilinadi.
Funksiya bilan keyingi mavzularda batafsil tanishamiz.
C++ da oddiy matnni ekranga chiqaruvchi programmani ko’rib chiqamiz
1. # include <iostream> // ekranga ma’lumot chiqarish uchun
2.
3. int main ()
4. {
5. std :: cout << «Salom saytdagilar !»;
6.
7. return 0;
8. }
Har bir satrni o’rganib chiqamiz:

1, 2, 3- satrlar izoh hisoblanadi. Malakali programmistlar har qanday programma
muallif, programmaning tuzilish sanasi va maqsadini ifodalovchi izoh bilan
boshlanishini maslahat berishadi.
4, 6, 10- satrlar bo’sh satrlar hisoblanadi. Bosh satrlar programma qismlarini bir-
biridan ajratib qo’yish uchun ishlatiladi. Programma qismlarining bir- biridan ajralib
turishi, programma o’qilishini osonlashtiradi.
5- satrda, klaviaturadan ma’lumotlarni kiritish va ekranga chiqarish
uchun <iostream> sarlavha fayli programmaga qo’shilyapti. Bu satr klaviatura orqali
ma’lumot kirituvchi va ekranga nimadir chiqaruvchi har qanday programmada
bo’lishi shart. Aks xolda xato sodir bo’ladi.
Agar sizning kompliyatoringiz eski bo’lsa, unda <iostream.h> yozishingiz lozim
bo’ladi.
7- satrda butun toifadagi qiymat qaytaruvchi main funksiyasi berilgan int xizmatchi
so’zi butun toifadagi ma’lumotlarni e’lon qilishi uchun ishlatiladi.
8- satrdagi ochuvchi figirali { funksiya tanasining boshlanganligini bildiradi.
12- satrdagi yopuvchi figirali } funksiya tanasining tugaganini bildiradi.
9- satrda std::cout << orqali ma’lumotlar ekranga chiqariladi. Qo’shtirnoq orasida
yozilgan ma’lumotlar satr deyiladi. Qo’shtirnoq orasida nima yozilsa, hech qanday
o’zgarishsiz ekranga chiqariladi.
11- satrdagi return xizmatchi so’zi orqali funksiya 0 qiymat qaytaradi va programma
muvoffaqqiyatli yakunlanadi.
O’zgaruvchilarni e’lon qilish

Programmada ishlatilgan barcha o’zgaruvchilarni qaysi toifaga tegishli ekanligini
e’lon qilish kerak. Ma’lumotlarni e’lon qilishining umumiy ko’rinishi quyidagicha:
toifa_nomi o’zgaruvchi;
Agar bir nechta o’zgaruvchi bir toifaga mansub bo’lsa, ularni vergul bilan ajratib
berish mumkin.
Butun sonlarni ifodalash uchun int va haqiqiy sonlarni ifodalash
uchun float xizmatchi so’zlaridan foydalaniladi. Bu darsda shu 2 tasini bilish kifoya
qiladi. Keyingi mavzuda butun va haqiqiy sonlar haqida batafsil gaplashamiz
int x, y; // butun toifadagi o’zgaruvchilarni e’lon qilish
float a, b, c; // haqiqiy toifadagi o’zgaruvchilarni e’lon qilish
Kiritish va chiqarish operatorlari
Programmada klaviatura orqali ma’lumot kiritish va ekranga chiqarish uchun
preprotsessor direktivasini, ya’ni #include <iostream> ni programmaga qo’shish
shart.
Ma’lumot kiritish std::cin >> , ma’lumotlarni chiqarish std::cout << operatori orqali
amalga oshiriladi.
std::cin >> a;
Bu operator bajarilgan ekranda kursor paydo bo’ladi. Kerakli ma’lumot klaviatura
orqali kiritilgandan so’ng Enter tugmasi bosiladi.
cout orqali ekranga ixtiyoriy ma’lumotni chiqarish mumkin. Satrli ma’lumotlarni
ekranga chiqarish uchun, ularni qo’shtirnoq orasida yozish kerak.
Quyidagi a va b sonlarning yig’indisini chiqaruvchi programma berilgan:
// Maqsad: a va b sonlari yig’indisini chiqaruvchi programma

#include <iostream>
// standart nomlar fazosidan foydalanishni e’lon qilish
using namespace std;
int main ()
{
int a, b, c;
cout << «a=» ; cin >> a;
cout << «b=» ; cin >> b;
c=a + b;
cout << c << endl ;
return 0;
}
Arifmetik amallar:
 + qo’shish
 – ayirish
 * ko’paytirish
 / bo’lish
Ba’zi matematik funksiyalar:
Matematik funksiyalardan programmada foydalanish uchun math.h faylini
programmaga qo’shish kerak
#include <math.h>
Funksiyaning C++ da ifodalanishi Funksiyaning matematik ifodalanishi

abs(x) – butun sonlar uchun |x|
fabs(x) – haqiqiy sonlar uchun |x|
pow(x, y) x ni y darajasi
sqrt(x) √x
1.2 C++ da Increament va Decreament amallari.
Demak, barcha dasturlash tillarida bo'lgani kabi C++ da ham Increament va
Decreament amallaridan keng ko'lamda qo'llaniladi , Ya'ni biz yaratgan
o'zgaruvchimizni 1 ga orttirmoqchi bo'lsak Increament va 1 ga kamaytirmoqchi
bo'lsak Decreament amalidan foydalanamiz. Quyidagi misolda ko'rib chiqamiz.
#include<iostream>
using namespace std ;
int main(){
int a=5; // a o'zgaruvchimiz 5 ga teng bo'lsin
a++; // Increament amalidan foydalandik,o'zgaruvchimiz birga ortdi.

a--; // Decreament amalidan foydalandik, o'zgaruvchimiz birga kamaydi.
cout<<a; //ekranda chop etish uchun cout funksiyamizdan foydalanamiz
return 0;

}
Ekranda: 5
Ma'lumot turlari.
O'tgan maqolamizda int va char ma'lumot turlari haqida qisqacha to'xtalib o'tgandik
bugun ular haqida to'liqroq o'rganishga harakat qilamiz. Demak, C++ tilida ham
o’zgaruvchilarning turlari bir necha guruhlarga ajraladi. Ularni quyida qarab
chiqamiz.
Butun son turlari.
Butun son qiymatlarni qabul qiladigan
o‘zgaruvchilar int( butun ) , short( qisqa ) va long( uzun ) kalit so‘zlar bilan aniqlanadi .
Belgi turi.
Belgi turidagi o‘zgaruvchilar ko'rib chiqganimizdek char kalit so‘zi bilan beriladi..
Belgi turidagi qiymatlar nisbatan murakkab bo‘lgan tuzilmalar – satrlar, belgilar
massivlari va hokazolarni hosil qilishda ishlatiladi.
Haqiqiy son turi.
Haqiqiy sonlar float kalit so‘zi bilan e’lon qilinadi. Agar kasrli son juda katta
(kichik) qiymatlarni qabul qiladigan bo‘lsa, u xotirada 8 yoki 10 baytli ikkilangan
aniqlik ko‘rinishida saqlanadi va mos double va long double kalit so‘zlari bilan e’lon
qilinadi.
Mantiqiy tur.
Bu turdagi o‘zgaruvchi bool kalit so‘zi bilan e’lon qilinib, (false, yolg‘on) yoki
(true, rost) qiymat qabul qiladi. Mantiqiy tur o‘zgaruvchilar qiymatlar o‘rtasidagi
munosabatlarni ifodalaydigan mulohazalarni rost ( true ) yoki yolg‘on ( false ) ekanligi

tavsifida qo‘llaniladi va ular qabul qiladigan qiymatlar matematik mantiq
qonuniyatlariga asoslanadi. Mantiqiy mulohazalar ustida uchta amal aniqlangan:
Void turi.
C++ tilida void turi aniqlangan bo’lib bu turdagi dastur obyekti hech qanday
qiymatga ega bo‘lmaydi va bu turdan qurilmaning til sintsksisiga mos kelishini
ta’minlash uchun ishlatiladi. Masalan, C++ tili sintsksisi funksiya qiymat qaytarishini
talab qiladi. Agar funksiya qiymat qaytarmaydigan bo‘lsa, u void kalit so‘zi bilan
e’lon qilinadi.
int a=0 A=1;
float аbс=17.5;
double Ildiz;
bool ok=true;
char LETTER=’z’;
Void funksiya(); // funksiya qaytaradigan qiymat inobatga olinmaydi
Turni boshqa turga keltirish.
C++ tilida bir turni boshqa turga keltirishning oshkor va oshkormas yo‘llari
mavjud. Umuman olganda, turni boshqa turga oshkormas keltirish ifodada har xil
turdagi o‘zgaruvchilar qatnashgan hollarda amal qiladi (aralash turlar arifmetikasi).
Ayrim hollarda, xususan tayanch turlar bilan bog‘liq turga keltirish amallarida
xatoliklar yuzaga kelishi mumkin. Masalan, hisoblash natijasining xotiradan
vaqtincha egallagan joyi uzunligi, uni o‘zlashtiradigan o‘zgaruvchi uchun ajratilgan
joy uzunligidan katta bo‘lsa, qiymatga ega razryadlarni yo‘qotish holati yuz beradi.
Oshkor ravishda turga keltirishda, o‘zgaruvchi oldiga qavs ichida boshqa tur nomi
yoziladi:
#include <iostream>

$int main() { int a=54; int b; float floating=15.854; a=(int) floating; // oshkor keltirish; b=(int) floating // oshkormas keltirish; cout<<’’yangi butun son (oshkor ravishda): ‘’<<a<<’’\n’’; cout<<’’yangi butun son (oshkormas ravishda): ‘’<<b<<’’\n’’; return 0; } Ekranda: yangi butun son ( oshkor ravishda): 15 yangi butun son ( oshkor ravishda): 15 O zgarmaslarni, o zgaruvchilarni, belgi(metka), protsedura va funksiyalarniʼ ʼ belgilashda ishlatiladigan nom identifikatorlar deyiladi. Identifikatorlarda birinchi$