Taqrizlar, ilmiy maqolalar yozish amaIiyoti - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	50.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Taqrizlar, ilmiy maqolalar yozish amaIiyoti

Купить

Taqrizlar, ilmiy maqolalar yozish amaIiyoti
Reja:
Kirish
Asosiy qism.
1.Taqriz yozish amaliyotini shakllantirish
2. Ilmiy maqola yozish tartibi
3. Ilmiy maqolaga qo’yiladigan talablar
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Inson ilmiy tadqiqotlar yordamida o’zini qurshagan olamga epistemologik
jihatdan muttasil ravishda chuqur va keng kirib boradi. O’sib boruvchi ilmiy
bilishning epistemologik jihatdan bunday faolligi murakkab, kompleksli
hodisadir. Bu hodisaning bir ma noli talqinini berish juda qiyin. Fanning‟
epistemologik sabablari orasida insoniyatning o’z hayotiy faoliyatining tashqi
sharoitlariga moslashish borasidagi faoliyatini tilga olish o’rinli bo’ladi. Insoniyat
tabiat qo’ynida vujudga kelgan, yashaydi va rivojlanadi. Atrof muhit, bir
tomondan, insoniyat mavjudligining zarur va etarli sharti bo’lsa, ikkinchi
tomondan, tabiatning o’zi eng maqbul holatda insonga befarq, eng nomaqbul
holatda esa unga nisbatan dushmanona kayfiyatdadir. Yashab qolish uchun
insoniyat murakkab, ba’zan o’ziga nisbatan dushmanona kayfiyatdagi tashqi
sharoitlarga moslashishi zarur, shuning uchun ham u ilmiy bilimni tabiatga
ijtimoiy qalqon, tabiatning so’qir va ayovsiz kuchlaridan o’ziga xos himoya
vositasi sifatida qarshi qo’yadi. Fan bu erda butun kishilik jamiyatining
rivojlanish, moslashish va yashab qolish jarayonida himoya vositasi bo’lib xizmat
qiladi.
Ilmiy bilish ob’ektiga epistemologik jihatdan chuqur kirib borish uchun fan
ijtimoiy institut sifatida ilmiy kadrlar bilan uzluksiz to’ldirilib borilishi kerak.
SHuning uchun ham u jamiyatda ma’rifiy, o’qituvchilik funksiyasini bajaradi,
zotan, olimlarning o’sishi, shakllanishi aynan ilmiy jamoalarda sodir bo’ladi.

Taqriz yozish amaliyotini shakllantirish
Taqriz (arab. — ijobiy baho) — adabiy tanqid janri - yangi badiiy, ilmiy
yoki ilmiy-ommabop asar tahlili. Taqrizda asarning bibliografik tavsifi,
shuningdek, mazmuni, unda ko’tarilgan muammolar, asarning g‘oyaviy badiiy
xususiyatlari, muallif ijodida, adabiyotda tutgan o’rni haqida ma’lumot bo’ladi:
asarga baho beriladi, uning asosiy fazilatlari va nuqsonlari qayd qilinadi. Taqriz
asosan keng kitobxonlar ommasi uchun mo’ljallanadi, ularni yangi asarlardan
ogoh qiladi.Zarurini tanlab olishga ko’maklashadi. Ichki т aqriz ham bo’ladi.
Masalan, nashriyotga kelgan badiiy, tanqidiy va ilmiy-ommabop asar ichki
taqrizga beriladi, biroq bu taqriz matbuotda e’lon qilinmaydi.
Taqriz - s а yl а nm а b а y о nning bir turi. U b а diiy, ilmiy, m е t о dik v а b о shq а
а s а rl а rg а b е rilg а n b а h о dir. Taqrizd а а s а r t а nqidiy t а hlil е til а di. Shu nuqt а i
n а z а rd а n b а h о l а n а di. А s а rning yutuql а ri h а m, nuqs о nl а ri h а m ko’rs а til а di.
T а qrizchi o’zining d а ’v о l а rini turli d а lill а r а s о sid а isb о tl а b b о r а di, а s а rg а ilmiy
iz о hl а r b е r а di. Taqriz y о zish о d о bi хо lislikni, h а qiq а td а n ch е tl а shm а slikni t а l а b
е t а di. T а qriz qilin а y о tg а n а s а rning yutuq v а k а mchilikl а ri, n а z а riy v а а m а liy
а h а miyati h а qq о niy ko’rs а tilishi l о zim. А s а rg а b а h о b е rishd а mu а llifning
sh ах siyati, о bro’si е m а s, b а lki uning ( а s а rning) х ususiyatl а ri, а h а miyati ko’zd а
tutil а di.
Taqriz yozishda quyidagi sxemaga amal qilinadi:
1. Tezis (umumiy holati) va uni ochib berish.
2. Kitob (film, teatr, maqola)ning baholanishi.
Taqrizning boshlang‘ich qismida quyidagi konstruksiyalardan
foydalaniladi:
Kitob (film, teatr, maqola)da hikoya qilinadi.
Kitob (film, teatr, maqola)da muammolar ko’tariladi.
Taqrizni baholash qismida quyidagi konstruksiyalardan foydalaniladi:
Men … hisoblayman …
Mening fikrimcha…
Mening nazarimda…

… menga yoqdi.
… menda katta taassurot uyg‘otdi.
Kitob (film, teatr, maqola) … o’rgatadi.
Rus tanqidchiligi tarixida taqrizning rivojida V.G. Belinskiyning roli katta.
U taqrizni haqiqiy san at darajasiga ko tardi. Taqriz badiiy asar haqida shunchakiʼ ʻ
ma lumot beruvchi janr darajasidan adabiy hayotning muhim masalalarini
ʼ
ko taruvchi, kitobxonni hayot va adabiyot haqida o ylashga o rgatuvchi, uning
ʻ ʻ ʻ
estetik didini tarbiyalashga yordam beruvchi janrga aylanadi. Taqriz xarakteriga
ko ra xilma-xil bo ladi. Masalan, kengaytirilgan annotatsiya tipidagi taqrizda
ʻ ʻ
asar haqida bibliografik ma lumot beriladi. Tanqidiy yoki publitsistik taqrizlarida
ʼ
konkret asar munosabati bilan biron muhim masala haqida fikr yuritiladi. Esse
(adabiy o ylar) xarakteridagi taqrizda taqrizchi o z fikr tuyg ularini, asarni o qish
ʻ ʻ ʻ ʻ
jarayonida hosil bo lgan taassurotlarini lirik tarzda ifodalaydi. Nihoyat, muallif
ʻ
o z asariga ham taqriz yozishi mumkin (avtotaqriz). Bunda muallifning asarga
ʻ
qarashlari bayon qilinadi yoki u biron munosabat bilan munozaraga kirishadi.
O zbek adabiyotida taqriz XX asr. boshlarida vaqtli matbuot bilan teng
ʻ
rivojlana boshlagan. Endilikda Taqriz o zbek adabiy tanqidchiligining eng muhim
ʻ
janrlaridan bo lib qoldi. Oybek, Abdulla Qahhor, Shayxzoda, G afur G ulom kabi
ʻ ʻ ʻ
yozuvchilar, O’.Hoshimov, S.Husayn, Olim Sharafiddinov, V.Zohidov,
I.Sultonov, H.Yoqubov, M. Qo shjonov, Ozod Sharafiddinov, U.Normatov, N.
ʻ
Xudoyberganov, I.Haqqulov va boshqa olimlar o zbek adabiy hayotida chuqur iz
ʻ
qoldirgan taqrizlar yaratdilar. Adabiy jarayonda paydo bo’lgan yangi asarni
birinchi bo’lib baholaydigan hozirjavob taqriz janrida ilmiy-estetik tahlil ixcham,
siqiq shaklda, ommaga tushunarli tarzda o’z ifodasini topadi. Shuning uchun
taqriz birgina asar tahlili orqali adabiy jarayondagi yangi tamoyillarni baholay
oladigan xususiyatga ega. Taqriz muayyan asarning tahlili orqali ijodkorning
hayot haqiqatini to’g‘ri yorita olganligi, kitobxonga badiiy asarning qanday
bo’lishi haqida tasavvur bera oladi.
Bugungi adabiy jarayonda ham taqrizchilik ma’lum darajada rivojlanib
bormoqda. Ammo u qay darajada taraqqiy etmoqda, bu sohada
qanday yutuq va nuqsonlarga yo’l qo’yilmoqda degan savollar tug‘ilishi, tabiiy. Shu
jihatdan, 2006–2009 yillar oralig‘ida “O’zbekiston adabiyoti va san’ati”
gazetasida bosilgan ayrim taqrizlarni ko’zdan kechirdik. Mustaqillikning
dastlabki davrlarida taqrizlar ko’pincha “Kitobingizni o’qidim”, “Doimiy
hamroh”, “Nigoh”, “Va’da” ruknlari, ba’zan esa to’g‘ridan to’g‘ri “Taqriz” rukni

ostida bosilar edi. Keyingi yillarni kuzatganda, “Nigoh” va “Va’da” ruknlari kam
ko’rinadi. “Doimiy hamroh” ruknida esa taqrizdan ko’ra, yangi kitob haqida
ma’lumotnomalar berilmoqda. “Kitobingizni o’qidim” ruknida bosilayotgan
taqrizlar rang-barangligi bilan e’tiborni tortadi. “Tuyg‘ular musavviri” deb
nomlangan taqriz (2008, №41) shoir Tursun Alining “Oy yaprog‘i” to’plamiga
bag‘ishlangan. U o’quvchi diqqatini tortadigan so’zlar bilan boshlanadi: “Sokin
kuz oqshomida oyning ko’kdan ming bir hayoda anhorga inganini va suv betida
iymanibgina yuzaganini ko’rganmisiz?”. Taqrizchi Sh. Subhon modern she’rlari
bilan o’zbek she’riyatida o’z o’rniga ega shoirning she’rlaridagi o’ziga xoslikni
ochib bera olgan, tahlillardan o’quvchi qoniqadi. Shu bilan birga, to’plamning
kamchiliklari ham ko’rsatilgan. Ijodkor keying she’rlarida bu nuqsonlarni
takrorlamaslikka harakat qiladi, deb o’ylaymiz. Haqiqatan ham samimiy dil
izhorlaridan iborat taqriz o’quvchini “dilkashu dardkash shoir bilan suhbat”ga
chorlay oladi. Uni o’qigan o’quvchi shoir she’rlariga xolislik bilan berilgan
bahodan shunday xulosa chiqaradi.
A. Ko’chimovning “Ko’zlarimning qarog‘idasan” she’riy to’plamiga
adabiyotshunos Q. Qahramonov taqriz yozgan (2006, №49).”Sermavj tuyg‘ular”
deb atalgan taqrizda shoir she’rlaridan eng saralari tahlilga tortilgan. Shuning
uchun shoirning bu to’plami o’quvchida qiziqish uyg‘ota oladi, ammo
to’plamning kamchiliklari haqida fikr yuritilmagan.Taqrizning vazifasi, u yoki bu
janrdagi badiiy asarning tahlili orqali uning adabiy jarayon va yozuvchi ijodidagi
o’rnini aniqlash, yutuq va kamchiligini ko’rsatish, fikrini isbotlash va
baholashdan iborat. Yangi asarni birinchi bo’lib baholaydigan taqrizda ilmiy-
estetik tahlil ixcham, siqiq shaklda, ommaga tushunarli tarzda o’z ifodasini
topadi. Shuning uchun taqriz ayrim tanqidchilar aytayotganidek, faqat“kutib
oluvchi janr” emas. Balki u bir asar tahlili orqali adabiy jarayondagi yangi
tamoyillarni ko’rsatadigan, uning yozuvchi ijodida tutgan o’rnini tezlik bilan
baholay oladigan estetik xususiyatga ega. S. Sayyidning “So’z yo’li” ikki jildli
saylanmasiga shoir Mahmud Toirning (2009, №14) “Yog‘du ichra gullagan so’z”
deb nomlangan taqrizida buni ko’rish mumkin. Taqrizchi, eng avvalo, she’rdan
olgan taassurotlarini ifodali tarzda bayon etadi. Taqriz sarlavhani izohlash bilan
boshlanadi: “Yog‘du ichra gullagan so’z – she’r bo’ladi. Bunday she’rning
mazasi dardingga malham bo’ladi… She’rdagi otash – so’zdagi otash. Ochiq ko’z
bilan otashga o’zini otgan odam – shoir bo’ladi”. She’rdan ta’sirlangan bunday
qalb izhorlarini o’qigan kitobxon beixtiyor shoir she’rlariga qiziqib qolganini
sezadi. Taqrizda “Saylanma”ning mundarijasi haqida so’z yuritilmaydi, balki S.
Sayyid she’rlari o’ziga xos sharhlanadi, tahlil etiladi, shu orqali baholanadi. Shoir
uslubining o’ziga xos tomonlari ochiladi. Masalan: “Sirojiddin siylagan
so’zlarning bittasi – ayvon…”. (Keyin ayvon so’zi izohlanadi – Sh. A.)

“Uyingizning ayvoni – umringizning ayvoni… Shoir bejizga “Onam ayvonidan
keldingmi, bahor?” deya entikmaydi. Yoki ota uyining devorlarini dil bilan oqlab
berishni xayol qilish shoirona jununlik emas. Balki ota-ona oldidagi farzandlik
mas’uliyatini his qilishning yorqin e’tirofidir”. Ijodkor she’rlariga ana shunday
shoirona baho berish bilan taqriznavis ikki muddaoga erishgan: birinchidan,
o’quvchiga yangi va yaxshi kitob haqida yetarli ma’lumot berib, uni she’riyatga
oshno etmoqda, ikkinchidan, taqrizning vazifalarini to’liq bo’lmasa-da,
bajarmoqda. Tilga olingan taqrizlarda, birinchidan, yangi e’lon qilingan asar
tahlilining mavjudligi, ikkinchidan, mazkur asarga adabiy-badiiy jarayon nuqtai
nazaridan turib berilgan baho o’z aksini topganligi ularning ijobiy
xususiyatlaridir. Uchinchidan, asarning yozuvchi ijodida qanday o’rin egallashi:
bu – uning yutug‘imi, ijodiy g‘alabasimi yoki avvalgi asarlariga qaraganda
orqaga chekinishmi, bu haqida fikr bildirilganda, taqrizlarning yanada
mukammalligi ta’minlangan bo’lur edi.
Shu bilan birga, taqriznavislikda bir xillik, ma’lum qoliplarga bo’ysunish, baho
berishdan ko’ra maqtash, syujet voqealarini bayon etish
kabi qusurlar ham uchraydi. Gazetaning (2004) 25-sonida birdaniga uchta taqriz
bosilgan. Birinchisi, O. Sharafiddinovning “Ijodni anglash baxti” kitobiga taqriz
bo’lib, u tanqidni tanqid ruhida yozilgan. Ikkinchisi, X. Sultonning
“Boburiynoma” asariga bag‘ishlangan “Ma’rifatning badiiy talqini” deb
nomlangan taqrizda bu ma’rifiy romanning yutuqlari haqida so’z yuritilgan.
Uchinchi taqriz, shoir Mirpo’lat Mirzoning “Saylanma”si bosilib chiqishi
munosabati bilan yozilgan, adabiyotshunos olim E. Ochilov qalamiga mansub,
“Hassos ko’ngil mavjlari” deb nomlanadi. Unda shoir she’rlariga baho beriladi,
ba’zilari tahlilga tortiladi, shoirning “serqirra iste’dod sohibi ekanligi”
ko’rsatiladi, ba’zan maqtovlar haddan oshiriladi: shoir ijodining “beqiyos
samimiyati” haqida so’z yuritilganda kitobxonda “hamma she’rlaridami?” degan
ishtiboh uyg‘onadi yoki shoirni “go’zal va hassos ishqiy she’rlar muallifi sifatida
mashhur” deb hisoblagan taqrizchi shunday she’rlarining nomlarini keltiradi,
xolos. Nazarimda, fikr dalillar yordamida isbotlanishi kerak edi. Yoki shoir Salim
Ashurning “Sensiz” deb nomlangan kitobiga shu ruknda “Hijrondek yaqin,
visoldek olis” deb nomlangan taqriz (2004, № 42) e’lon qilingan. Taqriz muallifi
A. Mengqobilov shoir she’rlarining tahliliga kirishishdan oldin shunday da’voni
ilgari suradi: “… yangi kitob shoir ijodiy mahoratining she’rdan she’rga, kitobdan
kitobga yuksalayotgani dalilidir”. Nazarimda, fikr dalillar yordamida isbotlanishi
kerak edi.
Taqrizda bevosita tahlildan tashqari, ijodkorga munosabat masalasi ham
muhim. Taqriz hajmi katta-kichikligidan qat’i nazar, yangi asar haqida

o’quvchida ma’lum taassurot uyg‘otsin, rost so’zlasin. Ba’zan shunday bo’ladiki,
taqrizchining va’dalari, maqtovlariga ishonib, qo’lingizga olgan kitob sizni
o’ziga tortmaydi, yolg‘on aldovlarga uchib qolmasligi uchun adabiyot ham,
adabiyotshunos ham kitobxonga rost gapirishi kerak. Adabiyotshunos olim H.
Karimov qalamiga mansub taqriz “Ziddiyatlar talqini” deb atalgan (2004, №32).
Iste’dodli yozuvchi A. Yo’ldoshning “Timsohning ko’z yoshlari” qissalar
to’plamiga yozilgan taqrizni o’qir ekansiz, adib ijodiga qiziqishingiz oshadi.
Taqrizda, garchand, qissalar mazmunini so’zlab berishga ko’p o’rin ajratilgan
bo’lsa-da (aslida, V. Belinskiydan qolgan bu usulni akademik M. Qo’shjonov
o’zbek tanqidchiligiga olib kirib, tahlilning yaxshi usullaridan biri sifatida
ko’rsatgan edi), kitobxon asar qahramonlarining hayoti, taqdiriga qiziqadi.
Ayniqsa, “Otchopar yoxud 13–uy” qissasi tahlilida Nozima obrazi birmuncha
aniq tahlil etilgani yaxshi.Olim taqrizning o’qishli chiqishi, kitobxonning
diqqatini tortish, o’z fikrlarini isbotlash uchun Belinskiy maqolalariga murojaat
qiladiki, o’quvchi taqriznavis da’volarining asosli ekanligiga shubha qilmaydi.
Ammo yozuvchi qissalari adabiyotimizda yaratilayotgan qissalardan qaysi
jihatlari bilan farq qiladi, adibning o’ziga xos uslubi qay tarzda namoyon bo’lgan,
degan savollar ochiq qoladi. Adib yo’l qo’ygan kamchiliklar ham ko’rsatilsa edi,
taqrizning butunligi ta’minlangan bo’lur edi. Shuni unutmaslik zarurki, asarga
birinchi bo’lib baho berish, uning yozuvchi ijodi va adabiy jarayondagi o’rnini
ko’rsatish; baholashdagi tezkorlik va hozirjavoblik; tashviqiy mohiyatga ega
ekanligi; kitobxonga yangi asar haqida ma’lumot berib, uning estetik tasavvurini
boyitish hamda o’sha asarni o’qishga da’vat qilish jihatidan adabiy tanqidda
taqriz ayricha o’rin kasb etadi. Taqrizda asarning qisqa tahlili orqali uning
mohiyati hamda badiiyatiga berilgan baho asosiydir. Olimjon Xoldor Qamchibek
Kenjaning ikki jildli “Saylanma”siga yozgan “Ehtiros va e’tirof” deb nomlagan
taqrizida (2009, № 3), asosan, ikki jildlikning mundarijasi haqida so’z yuritilgan.
Muallif o’z fikrlarini isbotlash uchun ko’chirma keltiradi. Bu – yaxshi usul.
Ammo kichik bir taqrizda taqriz To’la, O. Yoqubov, M. Shayxzoda va yana
qaysidir adabiyotshunos (nomi berilmagan)ning fikrlarini keltirish o’quvchini
taqriznavisning o’z so’zlari yo’q ekanmi, degan ishtibohga olib bormaydimi?
Keyin taqrizda sanoq ko’pligi bois tahlilga kam o’rin berilgan, ammo taqrizchi
“Saylanma”ning qusurlarini ham birma-bir ko’rsatadi. Shunisi qiziqki, adib
hikoyalarida “xulosa chiqarish esa ko’pincha o’quvchining o’ziga qoldiriladi”
deya, bu xususiyatni ham nuqson sanaydi. Holbuki, modern yo’nalishga mansub
asarlarning ko’pchiligida olimlar ayni xususiyatni yutuq hisoblaydilar. Shu bois
o’quvchi nazariga havola etiladigan har bir tanqidiy asar, u taqrizmi, maqolami,
suhbatmi – qaysi janrda bo’lishidan qat’i nazar, mas’uliyat bilan yozilmog‘i,
kitobxonda shubha emas, ishonch uyg‘otishi lozim. Ayniqsa, taqrizchilikda bu

juda muhimdir. Ba’zan shunday bo’ladiki, asarni o’qimasdan oldin u haqidagi
taqrizni o’qib qolasiz. Samimiy, ortiqcha maqtovlarsiz, xolislik bilan bitilgan
taqriz sizni tezroq o’sha asarni topib o’qishga undaydi. Shuning uchun ham
adabiy jarayonda, kitobxon qiziqishlarida doimo taqrizning o’rni muhim bo’lib
kelgan.Agar e’tibor qaratsak, bosilayotgan taqrizlarning ko’pchiligi dabdabali va
juda yuksak pafosga ega sarlavhalar bilan chiqadi. Ularning ba’zilari shu
sarlavhani oqlasa, ba’zilari “usti yaltiroq, ichi qaltiroq” ekanligi sezilib qoladi.
Shuning uchun sarlavha tanlanganda ham mas’uliyat va e’tibor juda zarur ekan.
Asarga sarlavha topish uning mazmun-mohiyatini ochib berishga xizmat qiladi.
M. Qo’shjonovning “Adashganlar fojiasi” deb nomlangan taqrizi A. Qahhorning
“Sarob”iga bag‘ishlangan. Unda ortiqcha dabdaba ham yo’q, ammo u asarning
bor mazmunini o’zida aks ettira olganligi bilan diqqatni tortadi. O.
Sharafiddinovning “She’r ko’p, ammo shoirchi?” maqolasi nomidanoq ayovsiz
tanqid ruhida ekanligi seziladi. Biz nazardan o’tkazayotgan taqrizlarning
ko’pchiligida sarlavha o’quvchiga ko’p narsa va’da qiladi, ammo ichidagini
o’qisangiz, va’daga vafo yo’qligiga amin bo’lasiz. “Taqriz” ruknida bosilayotgan
asarlarda mas’uliyat yanada oshadi, chunki ular janr talablariga javob bera olishi
zarur. Masalan, “Taassurot” degan rukndan taqriz janri vazifalarini talab
qilishning hojati bo’lmasa kerak. Chunki nomi bilan asardan olingan taassurotlar
kitobxon bilan baham ko’riladi. Shuning uchun tahririyatlar ham ana shu
masalaga diqqat qaratsa, ayni muddao bo’lur edi. “So’qmoqlarda toblangan
muhabbat” deb nomlangan taqriz (2005, № 51) R. Bobojonning “Muhabbat
mezoni” romaniga bag‘ishlangan ekan. To’g‘risi, men ham shu taqrizdan keyin
shoir R. Bobojonning roman yozganidan xabar topdim. Viloyatlarga hamma
kitoblar ham yetib kelavermaydi-da. Taqrizda romanda tasvirlangan davr, asar
qahramonlari haqida fikr yuritiladi. Ammo bu qahramonlar qaysi jihatlari bilan
xarakter darajasiga ko’tarilgan, qaysi tomonlari bilan bugungi kun o’quvchisining
ongu tafakkurini o’zgartirishga xizmat qiladi, degan savollarga javob
ololmaymiz. Shu bilan birga, unda asardan olingan his-hayajon, kechinmalar
ta’siri sezilmaydi. O’rtamiyona taqrizda romanning adabiy jarayondagi,
romanchilikdagi o’rni ko’rsatilmagan. “Tabiiy tuyg‘ular talqini” deb nomlangan
L. Bo’rixonning “Jaziramadagi odamlar” romaniga bag‘ishlab yozilgan taqrizda
(2007, № 3) taqriznavis X. Hamroqulova romandan olgan taassurotlarini
nihoyatda samimiyat bilan bayon etgan. Roman qahramonlarining, asarning
original jihatlarini ko’rsatib bergan. Bu asar o’zbek romanchiligida “yangi bir
toza nafas bo’ldi”, deyiladi taqrizda. Ammoqaysi fazilatlari bilan? “Lolaxon.
Ergash, Samad kabi kichik taqdir egalari orqali ularning ulkan ruhiy olamlarini
yorita olish, omma o’rtasidagi shaxs darajasiga chiqqan obrazlarni yaratish yosh
adibning ijodiy yutug‘idir” so’zlari bilan tugallangan taqrizda asarning birorta

nuqsoni ko’rsatilmaydi. Bu mulohazalardan taqrizlarda kamchilik ko’rsatilishi
qat’iy qilib qo’yilgan ekan-da, degan xulosa kelib chiqmasligi lozim.
Shunday san’at asarlari bo’ladiki, ular badiiyligi, tabiiyligi va jozibasi bilan
o’quvchi qalbini tezda rom eta oladi, ulardan chiroq yoqib izlasangiz ham nuqson
topolmaysiz. Ammo ular ko’p emas. Shu bois ana shunday asarlar ko’payishini
istagan taqrizchi so’zga mas’uliyat bilan qarashi, o’zi tahlil etayotgan asardan
ham shuni talab qilishi zarur bo’ladi. Boshqa ruknlarda ham taqrizlar berilmoqda.
Masalan, “O’quvchi fikri” ruknida “Bir asar quvonchi”, degan kichik taqriz
(2006, № 29) berilgan, muallifi Axtamqul Karim. U dastlab Luqmon
Bo’rixonning ijodi adabiy gurunglarda bahs-munozaralarga sabab bo’layotganligi
haqida gapirib, adibning “Tahlika” qissasiga munosabat bildiradi. Asarda “yorqin
obrazlarni” ko’rgan, bundan “huzurlangan” taqrizchi qissadagi har bir detal, har
bir manzara tasviri o’z o’rnida, ma’lum bir maqsadni ko’zlab qo’llanilganligini
uning yutug‘i sifatida ko’rsatadi, shu bilan birga, ayrim juz’iy nuqsonlarga ham
to’xtaladi. Ammo negadir uning fikrlarida chalkashlik seziladi. Masalan, qissani
“qiziqish bilan o’qigan” muallif shunday yozadi: “Tahlika” detektiv janrning
unsurlariga tayangan bo’lsa-da, meningcha, u ko’proq lirik asarlar sirasiga
kiradi”. Balki buni isbot qilish kerakdir yoki taqrizchi asarda lirizm kuchli
demoqchimi? Chunki yozuvchi bir jinoyatning sodir etilishi va fosh qilinishi
jarayonini tasvirlar ekan, aslida, qalam quvvatini o’sha jinoyat tevaragidagi
qahramonlarning xarakterini, ruhiyatini ochishga qaratadi”. Nazarimizda, bu lirik
asarlarga xos xususiyat emas. “Taqriz ham san’at, shuning uchun uni shunday
yozish kerakki, kitobxon taqrizchi bilan muloqotda bo’lganidan qoniqish his
etsin”, deb yozgan edi rus olimi V. Yanovskiy. Darhaqiqat, ham keng
jamoatchilikning yangi asarni qanday qabul qilishi, ma’lum jihatdan, uni
baholagan, tahlil qilgan taqrizga ham bog‘liq. Bu qonuniyat tusiga kirgan hodisa
bo’lmasa-da, haqqoniy taqriz yangi asar haqida jamoatchilik fikrining
shakllanishiga muayyan darajada ta’sir ko’rsatadi. Negaki, taqrizchi asarning
mohiyatini ilmiy-estetik tahlil vositasida yoritish orqali kitobxon dunyoqarashiga
ta’sir qilib, tasavvurini boyitishga xizmat qiladi, estetik didini o’stirishga
ko’maklashadi. Mana shu nuqtai nazardan qaraganda, matbuotda bosilayotgan
hamma taqrizlar hama bu xususiyatlarni o’zida jamlamaganligi ko’rinadi. Bu esa
adabiy tanqid va adabiyot rivojiga ma’lum darajada ta’sir ko’rsatishini
unutmasligimiz lozim. Adabiy tanqidning bosh vazifasi esa adabiyotni
yuksaklikka ko’tarishga ko’maklashishdan iborat .

Biz kimning avlodimiz? “Insoniyatning qisqacha tarixi” asariga taqriz
Shukurjon Islomov
Tarix bu o‘tmish voqealarining ketma-ketligi hamda ularning o‘zaro
bog‘liqligini, rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganuvchi fandir. Rivojlangan
davlatlar darsliklarida bu bog‘liqliklar o‘quvchilarga o‘tiladi. Ammo bizning tarix
kitobimiz quyidagicha (ko‘pchilikka tushunarli bo‘lishi uchun, asosan
“O‘zbekiston tarixi”ni nazarda tutyapman) eramizdan avval: To‘maris, Shiroq,
yunonlar istilosi, Spitamen; eramizdan keyin: turk hoqonligi, arablar kelishi,
Beruniy, Ibn Sino kabi olimlar, so‘ng mo‘g‘ullar bosqini, Amir Temur davlati,
keyin Temuriylar va Shayboniylar ziddiyati, xonliklar, shu bilan ruslar istilosiga
o‘tib ketamiz. Bu voqealar va shaxslar faoliyatining bugungi kunimizga ta’siri
haqida nechtamiz bilamiz? Masalan, men deyarli bilmayman, ammo bilgim
keladi. Aniqrog‘i, biz tarixni voqealar va sanalar shaklida bilamiz, ularning
rivojlanish qonuniyati, o‘zaro bog‘liqligi va bugunimizga ta’sirini bilmaymiz va
bilishga urinmaymiz. Keling, savollar qo‘yaylik: barmoqlarimiz soni sakkizta
bo‘lganda bugun sakkizlik sanoq tizimini qo‘llayotgan bo‘larmidik? Turkiston
Muxtoriyati saqlanib qolganda bugun qanday davlatda yashayotgan bo‘lardik?
Shayboniyzodalar shialar bilan urushmaganda bugun e’tiqodda shia bo‘larmidik?
Chor Rossiyasi va sovetlar o‘lkamizni paxtaga emas za’faron yetishtirishga
yo‘naltirganda sanoat va infrastrukturamiz qanday holatda bo‘lardi? Shunga
o‘xshash savollar. Faktlarni to‘plash, ularni tizimlashtirish va sabab-oqibat
tarozisida o‘lchash hamda qonuniyatlarini aniqlash bu fanning xususiyatidir.
Yuqorida keltirganlarim “Insoniyatning qisqacha tarixi” kitobining ahamiyatini
tanishtirish uchun kirishso‘z edi. Avvaldan aytib qo‘yay: bu kitobni hali to‘liq
o‘qib chiqmaganman. Ruscha tanishtiruv versiyasini yuklab olib, o‘qiganimga 1
yilcha bo‘ldi.
Kitob inson avlodining paydo bo‘lishi, jamoalarga to‘planib yashay boshlashi,
o‘zaro munosabatlar, kognitiv inqilob (ya’ni inson bilimining oshib ma’lum
bosqichga yetishi va buning vositasida jamiyatni o‘zgartirishi), agrar inqilob
(odamzot ekin yetishtirishni o‘rganib o‘zini ta’minlay olgani), o‘zaro xabarlashuv
imkoniyati tufayli birlashib yashashga intilishi, ilmiy inqilob, kapitalizm va
boshqa masalalarga to‘xtaladi. Va bu jarayondagi birlamchi sabablarni
sharhlashga urinadi. Hararining uqtirishicha, inson jamiki mavjudotlar
hukmdoriga aylanishiga uning o‘zaro axborot almasha olish va birlasha olish

qobiliyati sabab bo‘ldi (shu qobiliyat boshqa mavjudotda bo‘lganda hozir yer
yuzining hukmdori u bo‘lardi). Harari deydiki, insonlar birlashgan barcha
ijtimoiy tuzilmalar xoh kompaniya, xoh davlat, xoh din, xoh siyosiy partiya –
barchasi xayolot mahsuliga (ruschada “mif” va “vimisel”, ya’ni “to‘qima”,
“uydirma”, “ertak” ma’nosida tarjima qilingan. Men ayni so‘zni “xayolot
mahsuli” deb oldim, chunki bu yerda aynan mif-ertak so‘zi tushmaydi, ma’no
ko‘proq “g‘oya”, “aqida” so‘ziga tortadi, nazarimda. Shunday bo‘lsa-da, dinni
xayolot mahsuli deb atash islomiy aqidamizga zidligini eslatib o‘taman, e’tibor
berish kerak nuqtalaridan biri shudir) ishonish oqibatida yuzaga keladi.
Kitob garchi ilmiy bo‘lsa-da, sodda uslubda yozilgan. Hatto, rus yoki ingliz
tilini yangi o‘rgangan o‘quvchi ham qiynalmasdan tushunadi. Muallif muayyan
voqelikni ravshanroq tushuntirish uchun badiiylikka yaqin tasvirlardan
foydalanadi, sarlavhalarni qiziqarli tanlaydi: “Odam va Havoning bir kuni”, “Pejo
afsonasi, “Ruhlar bilan muloqot”, “Urushmi tinchlik?” va hokazo. Marksizmdan
ma’lumki, Karl Marks kishilik jamiyatini beshta ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyaga
bo‘ladi. Bunday tasnifga u iqtisodchi sifatida ishlab chiqarish vositalariga egalik
nuqtai nazaridan yondashadi. Harari “aql-idrokli odam” (Xomo Sapiyens) tarixini
to‘rt davrga bo‘ladi: kognitiv inqilob (taxminan eramizdan avvalgi 70-12 ming
yillar oralig‘i, bu davrda odamzod tasavvuri rivojlanib aqlini tanigan), qishloq
xo‘jaligi inqilobi (taxminan er.av 12 asrdan to eramizgacha, bu davrda qishloq
xo‘jaligi rivojlandi), insoniyatning siyosiy tashkilot va imperiyalarga birlashuvi
(taxminan eramizdan to 1500 yillargacha) va ilmiy inqilob davri (1500 yildan
hozirgacha ilm-fan taraqqiy topish davri). Harari insoniyat tarixini bo‘laklarga
ajratishda iqtisod emas, tabiiy fanlar, xususan, biologiya nuqtai nazaridan
yondashadi, ya’ni odamni bir biologik tur deb qaraydi. Harari o‘zaro bir-birini
tanib munosabat o‘rnatib guruhga uyusha oladigan odamlar soni uzog‘i bilan 150
nafarga yaqin deydi. Guruhda odamlar soni 150 nafardan ortsa, boshqarish
murakkablashadi, yetakchi ularni adashtira boshlaydi. Xo‘sh, shunday ekan,
odamlar ming, mln kishilik birlashmalarga qanday uyushadi? Chunki ularni
o‘zaro bir “xayolot mahsuli”ga ishonch birlashtiradi, deydi u. Bir-birini mutlaqo
tanimaydigan ikki serb o‘zaro gaplashib ketishi mumkin, chunki ular serb xalqi,
serb mamlakati va bayrog‘i borligiga shubha qilmaydi. Guglning ikki xodimi
tanish bo‘lmasa-da, birgalikda samarali ishlaydi, chunki ular Gugl nomli
kompaniya borligiga, uning aksiyalari va pullari mavjudligiga ishonadi. Ko‘rib
turganingizdek, barchasini odamzot o‘ylab topgan xayolot mahsuliga ishonch
birlashtiradi. Kitobda nazariyalarga ko‘p erk berilgani uchun ishonchsiz
tuyuluvchi joylari ham uchraydi. Muallif ba’zan o‘zidan avvalgi olimlarning
fikrlariga “barchasi ertak” deb bepisand yondashadi. Ayniqsa, insonning

odamsimon maymundan kelib chiqishi da’vosi insoniyat Odam Atodan tarqagan
deb ishonuvchilarga yoqmasligi tabiiy. Ammo musulmon olimlar orasida Odam
Ato birinchi jismoniy odam emas, undan avval ham odamlar bo‘lganligi, Odam
Ato esa birinchi payg‘ambar va Yaratganning elchisi sifatida tanlanganligini
aytuvchilar ham borligini (Rossiya Islom qo‘mitasi raisi Haydar Jamolning fikrini
ko‘ring) unutmasligimiz kerak. Bu haqda turk tafsirchi olimi Mehmet
Okuyanning ham qiziqarli fikrlari bor. Endi biz musulmonlarning bu kitobga
munosabatimizga oid ikki og‘iz gap. Avvalo bu kitob ayrim birodarlarimiz
ogohlantirganidek, bachchabozlik va dahriylikni targ‘ib qilish uchun yozilmagan.
Asosiy mazmunini yuqorida yozdim. O‘quvchi kitobdan qidirganini topadi, bir
kitob bilan aqidamiz buzilib ketsa, demak bu mustahkam aqida emas ekan, biz
aqidamizni yanayam mustahkamlashimiz, yo‘ldan adashtirmasligini O‘zidan
so‘rashimiz lozim. Shunda ham kimdir taqvo uchun o‘qimaslikni istasa, bu uning
xohishidir. Bilimsizlik kulfat keltirmaydi, ammo yutqazib qo‘yish yomon,
deydilar. Modomiki, shunday ekan, men bunday asarlarni atoqli yozuvchimiz
O‘tkir Hoshimov aytganidek mag‘zini yeb po‘chog‘ini tashlab yuborish kerak
bo‘lgan kitoblar qatorida ko‘raman. Ilm-fan sezgilarga asoslanadi, turli nazariya,
farazlarni ilgari surishi mumkin va mutlaq haqiqatga da’vo qilmaydi, shu bilan
birga tinimsiz o‘zgarishda, yangilanishda bo‘ladi. Ammo biz musulmon olami
ilm-fanda, ayniqsa tabiiy fanlarni o‘zlashtirishda benihoya achinarli ahvolga
tushib qolganligimizni e’tirof etmasak bo‘lmaydi. Tabiat va jamiyat qonunlarini
anglashga urinmaymiz, kelajakni prognozlay olmaymiz. Shu sababli ham dunyo
bo‘yicha kashfiyotlarning 1 foizi ham musulmonlar hissasiga to‘g‘ri kelmaydi,
boshimiz o‘zaro nizodan chiqmaydi, rivojlangan nomusulmon davlatlar bizni
osongina boshqarishadi va kerak bo‘lsa qurbon qilishadi. Abbosiylar davridagi
musulmon olimlari “aqidamizga putur yetmasin”, deya Hararining kitobidan
parhez qilishimizni ko‘rganda balki kulardi. Chunki ular ilm-fanga oid har
qanday kitobni o‘rgangan va “Zevs haqqi” deb boshlanuvchi yunon olimlari
asarlarini ham arabchaga tarjima qilishdan bosh tortmagandi. Dunyo olimlari
bugun Amerika, Yevropa, Yaponiyaga intilganidek o‘sha davrda Qohira,
Bag‘dod, Xorazm, Damashq kabi shaharlarga intilardi. Shubha yo‘qki, biz tabiiy
fanlarni o‘rganmasdan katta xato qildik va jabrini tortmoqdamiz. Musulmonlar
haqida hozir g‘ayridinlar ularning o‘zlaridan ko‘proq biladi va shu tufayli ham
ustundir. Musulmonlar g‘oyaviy muxoliflarini o‘rganishlari, ularning yondashuvi,
ilmi, g‘oyalari, davlat boshqaruvi bilan tanishishlari kerak. Aqidamizga putur
yetmasin, deb o‘zini chetga tortmasligi zarurdir. Islomiy aqida kerak, ammo
bugun birgina aqidaning o‘zi taraqqiy etish uchun yetarli emas. Aqidamiz
qachonki qalbimizga joylashib, e’tiqodga aylangandagina foydalidir. Men tabiiy
va ijtimoiy fanlarni musulmonlar xuddi diniy ilmlarni o‘rgangandek harislik bilan

o‘rganishini orzu qilaman. Kichik bir misol: ijtimoiy tarmoqda dahriy va
musulmon tortishganda musulmonga ko‘pincha rahmim keladi. Dahriylar uni
shunday kalaka qiladiki, hatto ustidan kulishayotganini o‘zi sezmaydi. Goh zo‘r
berib o‘zini oqlashga tushadi, goh haqoratga o‘tadi – asli bu ikkalasi ham
yutqiziqdir. Bu xuddi “katta dunyo”ning “kichik dunyo”dagi aksiga o‘xshaydi.
Biz musulmonlar ko‘pmiz, ammo aksariyatimiz ijtimoiy va tabiiy fanlarni
bilmaymiz. Bularning barchasini yozishimga sabab nomusulmonlar yozgan
kitoblardan xavfsirashning xatoligini aytishdir. Yuval Hararining “Insoniyatning
qisqacha tarixi” kitobini o‘tgan yili vazirlikdagi bir yosh tashabbuskor yigit
tarjima qilib nashr ettirmoqchi bo‘lgandi, ammo imkoni va resursi bo‘laturib,
nega to‘xtaganini bilmayman. Shunga qaramasdan bu bestseller asarning
tarjimasiga Nurbek Alimov kirishibdi. Boshini o‘qib ko‘rdim, tarjima nazarimda
yomon emas. Qiziquvchilar uchun foydali kitob bo‘ladi, deb o‘ylayman .

Ilmiy maqola yozish tartibi
Maqola – fransuzcha so’z bo’lib, asl ma’nosi “urinish”, “sinash”, “ocherk”dir.
Esse orqali narsa va hodisalarga yoki shaxsga oid subyektiv fikr bayon qilinadi
Maqola – adabiy yoki ilmiy mazmunda bo’lib, hajm jihatidan ancha katta bo’ladi.
Maqola hayotning muhim va dolzarb masalalariga bag‘ishlanishi yoki ilm-
fanning biror sohasini yoritishi mumkin. Shunga ko’ra maqolalar ilmiy, uslubiy,
publitsistik kabi turlarga bo’linadi. Maqolalar uch tarkibiy qismdan iborat bo’ladi:
1. Kirish – bunda tanlangan mavzuning dolzarbligi belgilanadi.
2. Asosiy qism – muallif tomonidan rejalangan fikr, muammo yoki yangilik
bayon qilindi.
3. Xulosa – mavzu yuzasidan muallifning xulosalari, tavsiyalari beriladi.
Maqolalar ilmiy yoki publitsistik uslubda, adabiy til me’yorlariga to’liq amal
qilingan holatda yoziladi. Maqola yozishda maqolaning mavzusini belgilash va
unga sarlavha tanlash ham muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolaning sarlavhasi
qisqa, lekin e’tiborni jalb qiladigan va, albatta, maqolaning bosh mavzusini
yoritib beradigan bo’lishi lozim. Bundan tashqari, maqolalarda muallif haqida
qisqacha ma’lumot va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ko’rsatiladi.
Kirish qismi -mavzuning asoslanishi -mavzuning dolzarbligi -asosiy tezis -
qoyilgan mavzuning retrospektiv tahlili. - mavzuni bugungi kun pozisiyalaridan
korib chiqish zarurligining asoslanishi. - mavzu asosiy tushunchalarining
izohlanishi. - mavzuni bayon qilish bilan bogliq xatolar bayoni va hokazo Asosiy
qism - dalillar - ilgari surilgan tezis - tasdiqlaydigan faktlar - induksiyadan
foydalanish - deduksiyadan foydalanish Yakunlovchi qism - Ilgari surilgan tezisni
tasdiqlaydigan yoki inkor qiladigan xulosalar - asosiy fikrning tezislar shaklida
bayon qilinishi - xulosalar; - muammoning davomiyligini ko’rsatish.
Matnni rasmiylashtirishdagi xarakterli nuqsonlar:
1. Mavzudan chetga chiqish, uni boshqasi bilan almashlash.
2. Haddan ortiq hajmli kirish qismi,aniq xulosalar yoqligi.

3. Fikrni bayon qilishdagi muayyan bosqichlarni ko’rsatadigan
xatboshilarni ajrata bilmaslik.
4. Materialni bayon qilishning uzunligi va haddan ortiq ko’psozlilik.
5. Har xil nutqiy va uslubiy xatolar.
Maqolaning vazifasi fan, madaniyat, texnika yutuqlarini tushuntirish, biz
o’quvchilarning g'oyaviy, ilmiy saviyamizni oshirishdan iborat. Maqola yozish
shartlari ancha murakkab va juda qiziqarlidir. Maqolalar adabiy til meyorlariga
to’liq amal qilgan holda ilmiy va publisistik uslubda yoziladi. Bundan tashqari
maqolada muayyan masala yuzasidan yo’l-yo’riq ko’rsatishi, mavjud
kamchiliklarni olib tashlashi har bir ishning asosiy haqiqiy yo’lini belgilab beradi.
Maqola asosan bu dolzarb mavzularni yorituvchi nashrdir. Maqolalarning hamma
turlarida materiallar berib borilishini bilib oldik. Maqola keng ma'noda gazeta
jurnal, radio, televideniya shuningdek to’plamlardagi ilmiy asarlariga nisbatan
ham qollaniladi. Maqolaning eng ahamiyatli jihati shuki unga sarlavha tanlash va
tanlangan sarlavha bosh mavzuni yoritib beradigan bolishi lozimdir.
Maqola ustida ishlashning asosiy bosqichlari
1. Mavzuning belgilanishi, uning tahlili, reja,tezislarning tuzilishi;
2. Reja,tezislar asosida maqolaning birinchi varianti ustida ishlash;
3. Ishning yakunlanishi, matn tahlili, takomillashtirish, tuzatish.
Ilmiy maqola yoki maqolaning ba'zi bir asosiy xususiyatlari:
Originallik
Ilmiy maqola boshqa tadqiqotchilar tomonidan nashr etilgan tadqiqotlarga
asoslangan bo’lishi mumkin, ammo u muallifning o’z izlanishlari asosida yangi
ma'lumotlarni o’z ichiga olishi kerak. Uning maqsadi ilmiy yoki ilmiy qiziqish
mavzusi bo’yicha yangi ma'lumotlarni tarqatishdir.
Aniqlik
Ilmiy maqolalar ma'lum bir auditoriyaga yo’naltirilgan bo’lsa-da, matndagi
aniqlik o’quvchiga nimani ifoda etishni maqsad qilganini tezda anglashga imkon
beradi.
Buyurtma

Tarkibning iyerarxiyasi va uning maqoladagi to’g'ri joylashuvi uning talqiniga
foyda keltiradigan buyruq beradi.
Ishonchlilik
Ilmiy maqolalar ishonchli ma'lumotlar va izlanishlar asosida tayyorlangan, ya'ni
ular xato va noaniqliklarsiz tegishli tarzda olingan.
Aniqlik
To’liq mo’ljallangan narsani etkazish uchun ishlatilgan so’zlar aniq bo’lishi
kerak, shuning uchun chalkashliklarga yo’l yo’q.
Iqtiboslar va adabiyotlar
Ilmiy maqolalarni tayyorlash uchun turli xil manbalar va tekshiruvlardan
foydalanilishini hisobga olsak, ularning barchasi uni tayyorlash uchun tanlangan
standart uslubiga rioya qilgan holda to’g'ri keltirilgan va havolalangan bo’lishi
kerak.
Nazariy asos
Maqolada keltirilgan barcha ma'lumotlar va xulosalar tasdiqlanishi kerak.
Kashfiyotlar va yangi bilimlarni ishlab chiqaradi Barcha ilmiy maqolalar ilmiy
jamoatchilik tomonidan ishlatilishi mumkin bo’lgan yangi bilimlarni yoki
kashfiyotlarni kiritishi kerak.
Ilmiy maqola tarkibi
Ilmiy maqolaning asosiy tarkibi IMRYD formati deb nomlanuvchi mantiqan
kelib chiqadi, uning nomi Kirish, Metod, Natija va Muhokama qisqartmasidan
kelib chiqadi. Shu bilan birga, quyida muhokama qilinadigan boshqa bir xil
muhim qismlar mavjud.
Tuzilishni tartibga solish quyidagicha amalga oshiriladi:
Sarlavha
Garchi bu printsipial jihatdan ilmiy maqolaning eng qisqa qismi bo’lsa-da, ammo
buning uchun ahamiyatini yo’qotmaydi. Sarlavha - bu o’quvchi ko’rgan birinchi
narsa, shuningdek, ular Internet, ma'lumotlar bazalari va omborlarni qidirib
topadigan ma'lumotnoma.

Umuman olganda, ular 15 dan ortiq so’zlarga ega emas va bularda maqolaning
mazmuni ob'ektivlikni yo’qotmasdan umumlashtirilishi kerak. Odatda,
qisqartirilgan so’zlardan foydalanish tavsiya etilmaydi, faqat ommabop
bo’lganlardan tashqari, shuning uchun uni bir xil sohada ixtisoslashgan
bo’lmagan odamlar tushunishga imkon beradi. Agar 15 dan ortiq so’zlardan
foydalanish zarur bo’lsa, sarlavha va undan keyin ko’p nuqta bilan subtitrdan
foydalanish tavsiya etiladi.
Muallif yoki mualliflar
Maqola yozishda qatnashgan muallif yoki mualliflar tan olinishi uchun ham,
ularning ishonchliligi uchun ham aniqlanishi kerak. Mualliflarning familiyalari va
ismlarining paydo bo’lishi maqola tayyorlanadigan standart uslubiga bog'liq.
Biroq, ismning to’liq familiyasi va bosh harflari odatda ro’yxatga olinadi, garchi
ba'zi hollarda to’liq ismlar berilgan.
Xulosa
Xulosa yoki "abstrakt" maqolaning maqsadlari, ishlatilgan metodika, olingan
natijalar va xulosalarning sintezini o’z ichiga olishi kerak, shunda o’quvchi
maqolada nimani o’z ichiga olganligini biladi. Bu juda muhimdir, chunki raqamli
versiyalar uchun ular to’liq maqolani yuklab olishdan oldin birinchi narsa bo’lib
taqdim etiladi, shuning uchun ular odatda 150 so’zdan oshmaydi. Bundan
tashqari, ixtisoslashgan jurnallar uni asl tilida va umuman ingliz tilida yozishni
so’raydi.
Kalit so’zlar
Ular ma'lumotlar bazalarida qidirish uchun ishlatiladigan maqolada keltirilgan bir
qator so’zlardir. Odatda 3 dan 10 gacha tanlanadi va ular vergul bilan ajratiladi.
Kirish
Odatda bu maqolaning birinchi qismi sifatida ko’rib chiqiladi va qaerda savol
tug'iladi, nima uchun ish bajarildi ?, O’rganilgan sohaning hozirgi holati bilan bir
qatorda, avvalgi maqolalarda aniq bo’lmagan jihatlar va xuddi shu maqsadlar.
Qisqacha bo’lishi kerak va siz tergov natijalari yoki xulosalarni kiritmasligingiz
kerak.
Nazariy asos
Nazariy doirada muhokama qilinadigan mavzu bo’yicha mavjud bo’lgan
nazariyalar va tushunchalar tushuntiriladi. Masalan, COVID-19 ga bag'ishlangan

maqolada bog'liq kasalliklar, ushbu kasallik haqida ishonchli ma'lumot va SARS-
CoV-2 virusi haqida ma'lumot esga olinadi.
Materiallar va metodika
Ushbu bo’lim tadqiqotni amalga oshirish uchun ishlatiladigan materiallar va
usullarga ishora qiladi. U quyidagi qismlardan iborat:
Dizayn: bu erda tadqiqot dizayni batafsil bayon etilgan.
Aholi soni: namunalar qaysi tarmoqlardan olinganligini tushuntiradi.
Atrof-muhit: tergov o’tkazilgan joyni nazarda tutadi.
Aralashuvlar: Ushbu bo’limda ishlatiladigan texnikalar va asboblar tushuntiriladi.
Statistik tahlil: Aynan shu erda qaysi dasturlardan, ularning versiyalari bilan
birgalikda foydalanilganligi va ma'lumotlarni tekshirish uchun qanday statistik
testlardan foydalanilganligi aniq bo’ladi.
Natijalar
Ma'lumotlarning qisqarishi va izchilligi tufayli ushbu bo’lim maqoladagi eng
qisqasi hisoblanadi. Odatda bu tergov natijasi aniq bo’lgan aniq jumla bilan
boshlanadi. So’ngra, tadqiqotdan kelib chiqadigan turli xil topilmalarni
muhokama qilish mumkin.
Hatto grafikalardan foydalanish ham natijalarni talqin qilishni osonlashtirishda
foydali bo’lishi mumkin.
Munozara
Bu eng ko’p o’qilgan bo’limlardan biridir, chunki bu erda kirish qismidagi
savolga javob berilgan va uni tasdiqlovchi dalillar keltirilgan. Bundan tashqari,
taqqoslashlar o’xshashlik va farqlarni ta'kidlab, boshqa tadqiqotlarda olingan
natijalar bilan amalga oshiriladi.
Tan olish
Ushbu bo’lim tadqiqotda hamkorlik qilgan muassasalar va odamlarni eslatib
o’tish va ularni tan olish uchun ishlatiladi.
Adabiyotlar
Bu yakuniy bo’lim bo’lib, u matnda yaratilgan havolalar havolalarini topish
uchun ishlatiladi. Xuddi shu narsaning joylashuvi maqolani ishlab chiqarish

uchun ishlatiladigan standartni hisobga olgan holda amalga oshiriladi.
Ko’rsatilgan mualliflarni tan olish uchun ham, o’quvchiga ushbu manbalarga
murojaat qilish uchun ruxsat berish uchun havolalardan yaxshi foydalanish
muhimdir.
Ilmiy maqolani qanday keltirish mumkin
Bu erda APA va Vankuver uslubidagi ilmiy maqolalarga bir nechta misollar
keltirilgan.
APA uslubi
Ushbu uslubda matnda keltirilgan iqtiboslar mualliflarning familiyalariga
(familiyalariga) va maqola chop etilgan yiliga ega. Xuddi shunday, iqtibos matnli
yoki bilvosita bo’lishi mumkin.

Ilmiy maqolaga qo’yiladigan talablar
Maqolalarga qo’yiladigan talablar quyidagilardan iborat:
Nashrga original, ilgari nashr qilinmagan maqolalar va jurnal mavzusiga mos
keladigan materiallar qabul qilinadi. Original maqolaning hajmi 10-12 betdan
oshmasligi kerak. Maqola Microsoft Word dasturi, “Times New Roman” shrifti,
14 kegl, sahifa maydoni barcha tomondan 2 sm va 1,5 intervalda
rasmiylashtirilishi kerak.
Qo’lyozmaning nomi:
Maqola va boshqa materiallar sarlаvhasi yetarlicha qisqa, mazmunga muvofiq va
13 so’zdan oshmasligi kerak.
Mualliflar:
Mualliflarning nomlari quyidagi tartibda to’liq qayd etilishi kerak: familiyasi,
ismi, keyin uning otasining ismi, ikki yoki undan ortiq mualliflar uchun vergul
bilan ajralib turiladi. Oxirgi muallif qolgan muallifdan “va” so’zi bilan ajratilishi
kerak.
Muallif (lar) ning ish joyi:
Ushbu ma’lumot quyidagi tartibda taqdim etilishi kerak: institut, shahar va
mamlakat. Muallif o’zining pochta manzili, telefon raqami, faks raqami (agar
mavjud bo’lsa), elektron pochta manzilini keltirib o’tishi kerak.
Annotatsiya va kalit so’zlar:
Agar maqola o‘zbek tilida yozilgan bo‘lsa, annotatsiya rus va ingliz tillarida;
maqola rus tilida yozilgan bo‘lsa, annotatsiya o‘zbek va ingliz tillarida, xorijiy
mualliflar uchun esa annotatsiya rus va o‘zbek tillarida qisqa va aniq bo’lishi
kerak. Annotatsiya “Adabiyotlar” dan keyin, 8-10 ta kalit so’z va iboralar
maqolaning boshida muallif nomidan keyin ko’rsatilishi kerak.
Maqolaning mazmuni

Maqolaning asosiy qismida tadqiqot jarayoni va erishilgan natijalarning batafsil
bayoni beriladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
Adabiyotlar ro’yxati GOST R 7.0.5.-2008 talablariga javob berishi kerak.
(Система стандартов по информации, библиотечному и издательскому
делу).
Matn ichidagi adabiyotlarga havolalar kvadrat qavs ichida muallifning familiyasi,
nashr yili va sahifasi tartibida beriladi. [Bo’ronov 2002: 3]. Agar havolada bir
nechta adabiyotdan foydalanilganligi ko’rsatilsa ular nuqtali vergul bilan
ajratiladi [Safarov 2018: 30; Hakimov 2013: 76].
Maqolada foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati matn oxirida, alfavit tartibida
“Adabiyotlar” sarlavhasi ostida beriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatida oxirgi 10 yilda chop etilgan ishlar berilishi
maqsadga muvofiqdir. Ilmiy maqoladagi adabiyotlar ro’yxati 10 tadan,
adabiyotlar sharhi esa 20 tadan oshmasligi kerak.
Adabiyotlar ro’yxatini rasmiylashtirish bo’yicha namunalar:
Monografiya
Bushuy T., Safarov Sh. Til qurilishi: tahlil metodlari va metodologiyasi. –
Toshkent: Fan, 2007. – 234 b.
Roget P.M. Roget’s Thesaurus of English Words and Phrases. London: Penguin
books, 2000. 810 p .
Jurnaldan maqolalar
Трегубов, А.Н. О возможностях использования метода бинарного
семантического анализа лексики //Вестник ВЭГУ. - 2009. - №3(41). - С. 97-
103.
Cornish F. Relations de coherence et anaphores en contexte inter-phrastique: une
symbiose parfaite // Langages, 2006, 40e annee, n°163. P . 37–55.
To ’ plamlardan maqolalar
Маджаева С.И. Термин как когнитивная единица научного текста / Термины
в коммуникативном пространстве. Астрахань: Изд. Астраханского гос. мед.
унив., 2017. С. 237–240.

Dissertatsiya
Гуреева Е.И. Спортивная терминология в лингвокогнитивном аспекте:
дис. ... канд. филол. наук. Челябинск, 2007. 175 с.
Internet-manbalar:
Kipling R. The Ballad of East and West [Электроный ресурс] // Kipling
Society: [сайт]. URL : http :// www . kiplingsociety . co . uk / poems _ eastwest . htm
(дата обращения: 24.01.2017).
Jadval va rasmlar
Maqolada jadval , formula , rasm va grafiklar bayon qilinadigan jarayonni matn
shaklida berish imkoniyati bo ’ lmagan holda berilishi maqsadga muvofiq . Barcha
obyektlar oq - qora shaklda rangsiz bo ’ lishi kerak . Barcha formulalar Microsoft
Equation komponentidan foydalangan holda yoki aniq rasmlar shaklida
rasmiylashtirilishi kerak.
Qisqartmalar va belgilar
Faqat standart qisqartmalardan foydalaning. Maqolaning sarlavhasida va
annotatsiyalarida qisqartmalardan foydalanmang. Qisqartma matnda birinchi
marta ishlatilishdan oldin (standart o’lchov birligidan tashqari) bo’lishi kerak.

Xulosa
O’zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy siyosati asosida jahon
miqyosida raqobatbardosh kadrlarni voyaga yetkazish – yetakchi, ustuvor
yo’nalishlardan biri hisoblanadi. Bu vazifani amalga oshirish, uning huquqiy,
qonuniy asoslarini tashkil etish maqsadida 1991-yil 31-avgustda “Ta lim‟
to’g’risida” va “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” qabul qilindi. Bugungi kunda
fan va ishlab chiqarish integrasiyasini amalga oshirish maqsadida innovasion
korporativ shartnomalar va ushbu yo’nalishdagi ishlarning amalga oshirilishi –
barchasi yuqori saviyadagi kadrlarni yetishtirish va ularda ijodkorlik va mehnat
samaradorligini oshirishga qaratilgandir. Ijod psixologiyasini o’rganish, oily
o’quv yurtlari bitiruvchilfrini original fikrlovchi, yaratuvchi ijodkor shaxslar qilib
tarbiyalash ishlab chiqarish mahsuldorligining ortishi, talantlarning kashf etilishi,
kashfiyotchilikning rivojlanishi va o’z navbatida, iqtisodiy va ijtimoiy
taraqqiyotga yo’l ochadi.
Talabalarning ijodiy faoliyatiga tayyorligini yoki ularning o’z bo’lajak
kasblariga ijodiy yondasha olishlarini psixologik jihatdan o’rganishdan maqsad
talabalar muhiti, ularga ta’lim berish xususiyatlari, ularning ilmiy va badiiy ijod,
kasbiy ijodkorlik va ijodiy faoliyat haqidagi tasavvurlari, talabalar jamoasi,
bo’lajak mutaxassis – talaba shaxsi ijodiy faoliyati uchun qulay psixologik
shartsharoitlar yaratishdir. Talabalarda ijodiy faoliyatga tayyorlik dinamikasi –
ya’ni, o’sib boorish jarayonini bosqichma-bosqich o’rganish natijasida talabalar
ijodiy tafakkurining o’ziga xos jihatlari namoyon bo ladi. Talabalarni o z kasbiga
‟ ‟
ijodiy yondasha olishi darajasida tayyorlash murakkab jarayon bo’lib, u
talabaning ehtiyojlari, qadriyatlari, hissiyotlari va intellekti hamda kasbiy va
hayotiy motivasiyasiga bog’liq bo’ladi.

Tarix badiiy asar nigohida
Dilnoza Mamanova
SamDU 2-kurs magistri
e-mail.dilnoza.mamanova.1998@gmail.com
Annotatsiya: Maqolada Sa’dixon Mavlavixon o’g’lining “Tanazzul” romani,
romanda Rossiya-Qo’qon munosabatlarining tarixiy haqiqat va badiiy to’qimaning
mutanosibligi to’g’risida so’z yuritilgan.
Kalit so’z: tarixiy fakt, badiiylik, tarixiy makon-zamon, tarixchi, yozuvchi,
pentologiya, xonlik,
Yozuvchi tarixiy janrga murojaat etar ekan, tarixiylik prinspini buzmagan undan
boshqa bir qolip yaratmagan, estetik ideali tarixiy haqiqatga monand bo'lgandagina
yetuk tarixiy asar yarata oladi. Bu esa yozuvchidan katta mahorat talab etadi. "... Shu
bois ham tarixchi bilan ijodkorning tarixiy fakt va materiallarga munosabati turlicha
bo'ladi. To'g'ri, tarixiy makon va zamonda voqea-hodisalarni fakt hamda materiallar
asosida sinchiklab, batafsil o'rganish borasida tarixchi ham birday mashaqqat chekadi,
ko'p mehnat sarflaydi. Ammo, ijodkor mehnati tarixchiga nisbatan og'irroq va
mas'uliyatliroqdir. Chunki, agar tarixchini, asosan, muhim tarixiy voqeaning mohiyati,
mazmuni qiziqtirsa, ijodkor har bir kichik detalning haqqoniyligi borasida ham ko'p
tashvish chekadi. Tarixchi ko'rganlarini, bilganlarini xolis, haqqoniylik bilan aks
ettirsa, ijodkor esa tarixiy faktlarga tayansa ham, baribir, asarda yangi bir olam
yaratadi. Bu olam ijodkor badiiy tafakkuri mahsuli bo'lib, unga o'z bahosini beradi."
[1,1] Xuddi shunday bahosi berilayotgan va hali ko'p beriladigan asarlar sirasiga
Sa'dixon Mavlavixon o'g'li Eshonjonovning" Tanazzul" pentologiyasini kiritirish
mumkin. Zamonaviy adabiyotimiz ijod bog'idan o'rin olgan ushbu roman yorqinlik
bilan yaqin tarix Qo'qon xonligi, Xudoyorxon davri va undagi vaziyat, qo'shni
xonliklar bilan munosabati, Rossiyaning O'rta Osiyoga hujumi va uni bosib olishi va
boshqa tarixiy jarayonni qamrab olgan. Roman yozuvchining besh kitobdan tashkil
topgan ilk romani bo'lishiga qaramay XIX asrning 2-choragida xonlikning ijtimoiy-

iqtisodiy, siyosiy-madaniy, harbiy jabhalari tarixiy haqiqat badiiy to'qimaga mutanosib
yozilgan va diqqatga sazovor asar hisoblanadi. Ushbu maqolada Rossiya va Qo’qon
xonligidagi ba’zi voqealarning tadqiqini ko’rib chiqamiz.
Yurtimiz qadimdan joylashuv jihatidan ham savdo yo’li, tabiiy boyliklarga ega,
ajoyib yurt sifatida ma’lum. Turkistonning uchga bo’linib ketishi va Qo’qon xonligida
bo’layotgan voqealar tufayli avvaldan tuzilgan puxta reja asosida Rossiya imperiyasi
xonliklarni bosib olish harakatida bo’ladi. Unda general-adyutant Perovskiy,
Velyaminov-Zernov, Xrulyov, Blaramberg va boshqalar asosiy rolni o’ynagan.
“Tanazzul” romanida ham bosib olish harakatini Oqmasjid qal’asidan
boshlagan. Oqmasjiddagi jang tufayli rus qo’shiniga ancha zarar yetadi. Qal’aliklar
ham oxirgi jonigacha kurashadi. Xususan, Perovskiy tomonidan qal’a begiga
yuborilgan maktubni Abduvali dodxoh o’qib, javob yozmay keltirgan elchiga qarab,
“…Borib o’ruslarning kattasiga qattiqqina qilib aytib qo’y: Biz hech qachon taslim
bo’lmaymiz. Hech qachon xotin , bola-chaqalarmizni oyoqosti qildirib qo’ymaymiz.
Bir tomchi qonimiz, oxirgi o’q-dorimiz, bir dona tosh, kesak qolguncha, hamma
qurollarimiz sinib, bitguncha jang qilamiz.” [2,210] deb qaytaradi. Xuddi shunday
ham bo’ldi. Tarix kitoblarimizda bu jang haqida “Shunisi diqqatga sazovorki,
qal’aning himoyasidagi jangda o’zbek ayollari ham qatnashib dushmanni lol
qoldirgan. Rus qo’shini qal’a devorining ustiga porox qo’yib portlatib ichkariga
bostirib kirib qilichda jang qilayotgan erkaklar va ayollarni ko’radi. Shu darajada
urushdiki, bunday manzarani osmon-u falak hali hech ko’rmagan va eshitmagan edi.
Qal’adagi erkak va ayollar asir tushishni or bilib, o’zlarini o’limga mahkum
etganliklari ruslarni juda hayratlantirgan.” [3,132] Qurbonlar haqida ba’zi
ma’lumotlarda “ Oqmachit jangida 300ta qo’qonlikdan 212tasi, shu jumladan:
erkaklardan 206ta, ayollardan 4ta va eng kichik bolalardan 2tasi halok bo’lgan. 52
qo’qonlik, shular jumlasidan: 35ta erkak, 7ta ayol, 10ta kichik bolalar yarador
bo’lgan.” [4,55] Yana bir ma’lumotda “250 himoyachidan 74 kishi tirik qolgan, 35tasi
yarador bo’lgan, o’lganlarning orasida ayollar ham bo’lgan. Qal’adan 80ta ayol va
25ta bola asir olindi” [3,132]degan tavsilotlar uchraydi.
Asarda rus ofitserlari aniq manbalar orqali badiiylashtirilgan. Yozuvchi ikki
mamlakat voqealarini bayon etishda o’ziga xos yo’sindan foydalangan. Ya’ni Qo’qon
xonligidagi voqealarni o’zlari qo’llaydigan hijriy yil hisobda 1269 dalv shaklida, ruslar
bilan bog’liq voqealarni milodiy 1853 kabi ifodalagan. Asarning boblarida ham
alohidalikda yoritib berilgan ruslarning harakatlari va inglizlar munosabatida siyosiy
tarix anchayin batafsil yozilgan. Ruslar tomonidan tayinlangan Perovskiy bosib olish
to’g’risida reja tuzishga kirishar ekan, Xiva xonligiga qilingan yurishning
muvaffaqiyatsizlikka uchragani evaziga Qo’qonni bosib olishi kerak edi. Buning

ustiga o’ziga dushman hisoblagan Kaufmandan o’zib imperatorga yoqishni maqsad
qilib, harbiy unvonni ham ko’zlayotgan edi.
Romanda ruslarning mamlakat hududini bosib olishga kirishishi qipchoqlar
qirg’ini davrida ham boshlangan edi. Musulmonqul mingboshining ruslar bilan aloqasi
tufayli Qo’qon va Rossiya munosabatlari keskinlashmasligini istagan xon 1269 hijriy
sanada Rossiya imperatoriga maktub yozadi: “Oxirgi oraliqdagi vaqtda qipchoq
daydilarining o’zlariga oziq-ovqatni vijdonsiz tarzda topib qo’lga kiritib, shu yerdagi
o’lkalarda notinchliklar, janjallar keltirib chiqarishga jur’at qilmoqdalar va dabdabali
amr farmoniga zid ba’zi bir xatti-harakatlar qilishga yo’l qo’ydilar. Bu to’daning
oxirgi kirdikori bizning marhamatli tabiatimiz uchun ko’ngilsiz bo’ladi. …Bu
qalang’i-qasang’ilar qisqa muddatda shafqatsizlik bilan qilichga duchor bo’ldilar va
qilgan ishlariga muvofiq ravishda qasosini oldilar, bizga qaram yerlar uzoqni
ko’rolmaydigan va jinoyatkorona ishlar qiladigan qo’zg’alonchilardan batamom
tozalandi.[2,165]” Bu haqida Orenburg chegara komissiyasining raisi o’zining 1853-
yil 16-fevralda Orenburg gubernatoriga yozma ma’ruzasida quyidagicha yozadi:
“Qo’qonda qo’zg’alon qilgan sartlar haqiqatdan ham hamma qipchoqlarning halok
bo’lishini niyat qildilar va Turkiston va Oqmachitda qo’shinlarini oshirdi.[5,27]” Bu
vaqtgacha xonlik ayg’oqchilar orqali o’rganib borilgani, ancha tayyorgarlik ko’rilgani
seziladi. Buning ustiga qishda urush qilish har tomonlama ziyon edi. Nabiyev
“Qo’qon xonligi tarixidan” nomli monografiyasida Qo’qon xoni Xudoyorxon
Rossiyaning tajavvuzkor siyosati kuchayib borishini bilib, munosabatni yaxshi
tomonga o’zgartirish maqsadida qilayotgan xatti-harakatlari behuda bo’lib, ijobiy
natija bermasligi aniq ekanini bildirgan. Shunday bo’lsa ham Xudoyorxon 1853-yil o’z
elchisini sovg’a va yorliq bilan Rossiyaga yuborganligini va ular iyul oyining
boshlarida Omsk shahriga yetib kelganini yozadi. Shuningdek ularning asl maqsadi
Rossiya bilan do’stlik aloqalarini tiklash va Qo’qon xonligida tinchlik-totuvchik
bo’lib, qipchoqlarga barham berilgani yozilgandi.
“Tanazzul” tarixiy roman bo’lgani bois tarixiy haqiqat va faktlarga muvofiq
bo’lishi, ayniqsa tarixiy jarayondan chetga chiqmasligi shart edi. Buni yuqorida
tarixiy adabiyotlar va roman miqyosidagi ba’zi voqealarda ko’rib chiqdik. Bizga
ma’lumki, tarixga zid bo’lsa, ishonarsiz chiqadi va badiiy asar mavqeyini ham
yo’qotadi. Bizning tadqiq obyekti sifatida olgan asar badiiylik va tarixiylik prinspiga
muvofiq va mutanosib yozilgani yozuvchining mahorati va ilmi sabablidir. Shu
sababdan ham roman o’zining yangidan yangi o’quvchilarini kashf etib borsa ajab
emas.
Foydalanilgan adabiyotlar

1.To’ychiyev.A.Tarixiy badiiyatda makon va zamon. – T., “Sharq yulduzi” 2012.5-
son.
2.Eshonjonov.S. Tanazzul. 2-kitob. – T., “Turon zamin ziyo” 2015.
3.Ziyoyev.H. Oqmasjiddagi jangdan Toshkentning urushib olinishigacha.
“O’zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi”. – T., “Sharq” 2001.
4. Ishquvvatov.V. Qo’qon-Rossiya diplomatik munosabatlar tarixshunosligi. – T.,
2009
5. АВПРФ . Главный архив .1853.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.”Pedogogik mahorat” ilmiy –nazariy va metodik jurnal. 4-son.2018.
2. https://www samxorfil.uz
3.https://www ziyouz.com
4.https://www .hozir org
5.https://www .Dessertant,uz
6.https://www .yomi.uz
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.K.Usmonova.Adabiyta`limdailg`orpedagogiktexnologiyalar.Toshkent,2004,3-13-betlar.
2.D.Abdurazzokova.Interfaolusullardanfoydalanish.Toshkent,2005,3-9-betlar.
3.El`koninD.B.Psixologiyaigriu.Moskva.Pedagogika.1978.
KarimovI.Barkamolavlodorzusi.–T.«Sharq»1999
3.MirqosimovaM.Adabiyta`limmetodikasi.–T.1993
4.Adabiyoto`qitishmetodikasi(tuzuvchilar.Q.Yo`ldoshev,O.Madayev,A.Abdurazzoqov).Toshkent.1994yil.
5.To`xliyevB.Adabiyoto`qitishmetodikasi.Toshkent«Yangiasravlodi»,-2006
6
?

Taqrizlar, ilmiy maqolalar yozish amaIiyoti

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish