Taraqqiyotning “O‘zbek modeli” va uning asosiy xususiyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	84.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Taraqqiyotning “O‘zbek modeli” va uning asosiy xususiyatlari

Купить

Mavzu: Taraqqiyotning “O’zbek modeli” va uning asosiy xususiyatlari
Reja:

KIRISH
Asosiy qism:
1. O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o’tish zarurati va uning o’ziga xos
xususiyatlari
2. Iqtisodiyotni tubdan o’zgartirish va isloh etishda ―o’zbek modeli ning‖
o’rni va ahamiyati
3. «O’zbek modeli» ning asosiy tamoyillari
XULOSA.
ADABIYOTLAR RO’YXATI.

1

KIRISH
Ma’lumki, O’zbekiston o’z mustaqilligini qo’lga kiritganidan so’ng sobiq
sho’ro tuzumining umrini o’tab bo’lgan ma’muriy-buyruqbozlik, rejali-taqsimot
tizimidan voz kechilib, butun dunyoda ―o’zbek modeli degan nom bilan haqli‖
ravishda e’tirof etilayotgan o’ziga xos taraqqiyot yo’li Prezidentimiz Islom
Karimov tomonidan ishlab chiqildi va bugungi kunda o’zini to’la oqlamoqda.
Mazkur model iqtisodiyotni mafkuradan holiligi, uning siyosatdan ustunligi, qonun
ustuvorligi, davlatning bosh islohotchi bo’lishi, islohotlarning bosqichma-bosqich
amalga oshirishi, kuchli ijtimoiy siyosat olib borish kabi muhim tamoyillarni o’z
ichiga oladi. 1

Yurtimiz istiqloli bizning oldimizda ulkan imkoniyatlar ochdi va xalqimiz
uchun munosib hayot barpo etish, dunyo hamjamiyatidan munosib o’rin
egallashdek yuksak maqsadlar yo’lida mustahkam poydevor bo’lib xizmat
qilmoqda.
O’tgan davr mobaynida amalga oshirilgan ulkan ishlar tufayli yurtimizning
barcha hudud va mintaqalari qiyofasi tubdan o’zgarib, obod bo’lib borayotgani,
O’zbekiston o’zining barqaror iqtisodiy o’sish sur’atlari, izchillik bilan hayotga
joriy etilayotgan keng qamrovli ijtimoiy dasturlari bilan jahon miqyosida yuksak
e’tibor va e’tirofga sazovor bo’layotgani hammamizga, avvalambor, shu zaminda
unib-o’sib kelayotgan yoshlarga xursandchilik va ertangi kunga ishonch
bag’ishlamoqda. Eng muhimi, ana shunday o’zgarishlar tufayli
yurtdoshlarimizning dunyoqarashi, ma’naviy olami izchil yuksalib, hayotga,
mehnatga munosabati keskin o’zgarib bormoqda. 2

Mamlakatimiz mustaqil taraqqiyot yo’lida o’z oldiga qo’ygan marralarga
yetish, ya’ni rivojlangan demokratik davlatlar qatoriga kirish, xalqimizning hayot
sifati va darajasini yuksaltirish va yurtimizning jahon hamjamiyatida munosib o’rin
egallashida avvalo juda tez o’zgarib borayotgan bugungi zamon bilan hamnafas
bo’lib, ertaga yo’limizda paydo bo’lishi mumkin bo’lgan turli muammo va
tahdidlarni bartaraf etish haqida doimo o’ylab yashash zaruratini hayotning o’zi
talab qilmoqda.
Shu muqaddas zaminda yashab o’tgan qancha-qancha ajdodlarimizning asriy
orzusi bo’lgan mustaqillik bundan yigirma ikki yil muqaddam Prezidentimiz Islom
Karimov boshchiligida olib borilgan mardona kurashlar natijasida ro’yobga chiqdi.
Tarixan juda qisqa, biroq mazmunan asrlarga teng bu yillar davomida xalqimiz
milliy taraqqiyot yo’lidan izchil va qat’iyat bilan borib, barcha sinov va
mashaqqatlarni yengib o’tib, olamshumul yutuq va marralarga erishdi. Hayotning
o’zi biz tanlagan yo’l juda to’g’ri ekanini ko’rsatdi. Buni bugun jahon ahli e’tirof
etmoqda. Bu yo’l taraqqiyotning o’zbek modeli sifatida keng o’rganilmoqda. Bu
1 Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг 2010 йил 12 ноябрдаги қўшма мажлисидаги
―Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини
ривожлантириш концепцияси мавзусидаги маърузаси. -Т., 2010., 4-бет.
‖
2 Н.Тўхлиев. Тараққи
еZтнинг ўзбек модели.- Т.:2012. 4-бет.
2

o’z navbatida xalqimizning irodasi, kuch-qudrati va bunyodkorona mehnati
samarasiga, davlatimiz rahbari tomonidan olib borilayotgan siyosatga berilgan
munosib bahodir. 3

"O’zbek modeli" tushunchasining hayotimizga shiddat bilan kirib kelganiga
bu yil roppa-rosa 22 yil to’ldi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenta Islom Karimov
dastlab 1992 yilda chop etilgan "O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li"
asarida o’zbek modelining mohiyati va shakl-shamoyillari hamda tamoyillarini
belgilab bergan edi. Keyinchalik bu g’oya davlatimiz rahbarining 1993 yildagi
"O’zbekiston - bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos yo’li" kitobida,
"Komsomolskaya pravda" gazetasi muxbiri savollariga bergan javobida,
ijtimoiyiqtisodiy sohadagi asarlari, nutq va maqolalarida yanada rivojlantirildi.
22 yil tarix uchun katta muddat emas. Lekin ana shu nisbatan qisqa davr
mobaynida bu tushuncha shunchaki oddiy g’oya emas, balki ulkan hayotbaxsh
kuch ekanligini to’la namoyon etdi. O’zbek modeli ikkita katta sinovdan
muvaffaqiyatli o’tdi. Birinchi sinov - o’tgan asrning 90-yillarini o’z ichiga olgan
yosh mustaqil mamlakatimiz boshidan kechirgan o’tish davri edi. Hali o’tish davri
davom etayotgan pallada O’zbekiston postsovet maydonida birinchi bo’lib
makroiqtisodiy barqarorlikka erishdi, sanoat va yalpi ichki mahsulot ishlab
chiqarishda islohotdan oldingi yillardagi ko’rsatkichlardan o’zib ketdi. Boshqacha
aytganda, inqirozdan rivojlanish orqali chiqib ketish birdan-bir to’g’ri yo’l
ekanligini isbotladi. Ikkinchi sinov - 2008 yilda boshlangan global
moliyaviyiqtisodiy inqiroz bo’ldi. Taraqqiyotning o’zbek modeli nafaqat butun
jahonni qamrab olgan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz zarbalariga qarama-qarshi tura
oldi, balki dunyodagi 10 mamlakat qatorida iktisodiy o’sishning eng yuqori
(yiliga 8-9 foizdan kam bo’lmagan) sur’atlarini ta’minladi. Yulboshchimizning shu
munosabat bilan chop etilgan ―Jahon moliyaviyiqtisodiy inqirozi, O’zbekistan
sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choradari asarida hamda‖
mamlakatimizda jahon iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini bartaraf etish
bo’yicha 2009-2012 yillarga mo’ljallangan Inqirozga qarshi choralar dasturida
O’zbekistan iqtisodiyotining inqirozdan keyingi yanada kuchli, barqaror va
mutanosib rivojlanishi konsepsiyasi ilgari surildi. Bu iqtisodiyot nazariyasini
rivojlantirishga qo’shilgan katta hissa edi. 4

―Shuni doimo yodda tutishimiz kerakki, hayot hyech qachon bir joyda
to’xtab turmaydi va erishgan natijalari bilan kifoyalanmasdan, dunyoda
kechayotgan tub o’zgarishlar jarayonidagi o’z o’rniga haqqoniy va tanqidiy baho
beradigan, davrning tobora ortib borayotgan talablari va jahon bozorida kuchayib
borayotgan raqobat kurashiga mos holda qadam tashlaydigan davlatgina birinchi
navbatda muvaffaqiyat qozona oladi
‖ 5
, -deb ta’kidlandi Prezidentimiz tomonidan.
3 Ислом Каримов, Асарлар, 17-жилд. - Т.: ―Ўзбекистан . 2011. 22- бет
‖
4 И.А.Каримов Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг
йўллари ва чоралари // – Т: Ўзбекистон, 2009. 16-бет
5 Ислом Каримов, Асарлар, 19-жилд. - Т.: ―Ўзбекистан . 2011. 3-34- бетлар
‖
3

Ishni bajarishda Prezidentimiz I.A.Karimovning tanlangan asarlari,
shuningdek, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining 2010 yil
12 noyabrdagi qo’shma majlisidagi ―Mamlakatimizda demokratik islohotlarni
yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi‖
(Toshkent., 2010), ―Tarixiy xotira va inson omili – buyuk kelajagimizning
garovidir (Toshkent.,2012), ―Buyuk va muqaddassan, mustaqil vatan (Toshkent.,
‖ ‖
2011), «Qadr qimmatim, tayanchim va iftixorimsan mustaqil O’zbekiston»
(Toshkent., 2013) nomli risolalari, shuningdek, Prezidentimiz I.A.Karimovning
―O’zbekiston Mustaqillikka erishish ostonasida (Toshkent., 2011),
‖
N.To’xliyevning ―Taraqqiyotning o’zbek modeli (Toshkent.,2012) va davriy
‖
matbuot nashrlaridagi ma’lumotlar asosida yoritib berildi.
1. O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o’tish zarurati va uning o’ziga xos
xususiyatlari
XX asrning 90-yillari boshida O’zbekiston ijtimoiy - iqtisodiy taraqqiyotida
mutlaqo yangi mazmun va mohiyatga ega tarixiy vaziyat yuzaga keldi. Bu, avvalo,
Yurtboshimiz Islom Karimov rahnamoligida xalqimizning mustaqillikka erishgani
bilan boqliqdir. Istiqlolimiz sharofati bilan iqtisodiyotimizga bozor
munosabatlarini joriy etish, mavjud ijtimoiy-iqdisodiy, xalqaro masalalarni o’z
milliy manfaatlarimizdan kelib chiqqan holda mustaqil hal etish imkoniyati
yaratildi. Boshqacha aytganda, mamlakatimizda bozor iqtisodiyotiga o’tish
jarayoni qadimiy milliy davlatchiligimizni qayta tiklash va milliy iqtisodiyotimizni
shakllantirish bilan uyg’unlikda olib borildi.
Ayni paytda, bozor munosabatlari xalqimiz va Vatanimiz uchun butunlay
yangi tushunchalar emasdi. Osiyo va Yevropaning savdo yo’li - Buyuk ipak yo’li
chorrahasida joylashgan o’zbek zamini asrlar osha Sharq va G’arb o’rtasida o’ziga
xos ko’prik bo’lib keldi. O’zbekiston o’zining ana shu tarixiy va an’anaviy o’rnini
egallashi uchun yurtimizda zamonaviy bozor munosabatlarini va aholi o’rtasida esa
bozor madaniyatini shakllantirish lozim edi. Bu esa oson ish emasdi. Zero,
kommunistik mafkura hukmronlik qilgan sovet zamonida - yetmish yil mobaynida
xalqimiz haqiqiy bozor qadriyatlaridan butunlay uzoqlashtirilgan, odamlardagi
bozor munosabatlariga xos tashabbuskorlik, izlanuvchanlik va tadbirkorlik
so’ndirilgan, boqimandalik kayfiyati hukmronlik qilgan.
To’g’ri, sosializm sharoitida ham «xufiyona iqtisodiyot», kooperativ faoliyat,
kolxoz bozori singari bir qarashda bozorni eslatadigan yarim ochiq, yarim yashirin
ko’rinishdagi unsurlar ham mavjud bo’lgan. Ammo, sosializm mazmunmohiyatiga
ko’ra bozor iqtisodiyotiga butunlay zid, davlat mulkini eng ustuvor o’ringa qo’yar
va xususiy mulkchilikning har qanday ko’rinishini inkor etardi.
Shu bois mulk obyektlarini davlat tasarrufidan chiqarish, xususiylashtirish va
monopollashuvdan qaytish mehanizmlari orqali raqobat muhitini yaratish, erkin
tadbirkorlikka keng yo’l ochish, bozor infratuzilmasini rivojlantirish, talab va taklif
asosida shakllanadigan narx mexanizmini joriy etish kabi bozor ustunlarini qaror
4

toptirish, pirovardida aralash iqtisodiyotga erishish lozim edi. Chunki, shusiz ham
chuqur inqiroz girdobiga tushib qolgan iqtisodiyotimizni sog’lomlashtirishning
bozordan boshqa yo’li yuq, oldinda ulkan islohotlarni amalga oshirish vazifasi
turardi. Shukrki, O’zbekistonimiz jahonning tabiiy resurslarga boy
mamlakatlaridan. Yurtimizda turli xil oziq-ovqat mahsulotlarini yetishtirish uchun
keng ekin maydonlari, yirik industrial baza, malakali kadrlar, qisqasi, jamiyat
a’zolari extiyojlarini to’la qondirish uchun zarur barcha imkoniyatlar mavjud
bo’lsa-da, eng ayanchlisi, ana shunday ulkan imkoniyatlarga qaramasdan, yurtimiz
qashshoq mamlakatlar qatoriga tushib qolgan, jamiyatda eng zarur iste’mol
mollarining ham keskin tanqisligi vujudga kelgan edi. Sababi eski tuzum davrida
jamiyatdagi tabiiy muvozanat buzilgan — shaxsiy manfaat va mehnat natijalari
o’rtasida bevosita uzviylik yo’q edi. Bu uzviylik esa har qanday jamiyatda
taraqqiyotning lokomotivi vazifasini bajaradi, mavjud barcha resurslardan oqilona
va samarali foydalanishga xizmat qiladi 6
.
Sobiq SSSRda ham bir qancha iqtisodiy islohotlar o’tkazilganini ta’kidlash
lozim. 1953, 1965, 1979 yillarda o’tkazilgan xo’jalik yuritish mexanizmlarini
takomillashtirish, moddiy manfaatdorlikni oshirishga qaratilgan islohotlar shular
jumlasidandir. Lekin, iqtisodiy rivojlanishda burilish yasash maqsadida amalga
oshirilgan bunday urinishlarning birortasi ham kutilgan samarani bermadi. Berishi
ham mumkin emasdi. Chunki, islohotlarni amalga oshirishda shaxsiy manfaat va
mehnat natijalari o’rtasidagi bevosita uzviylik hisobga olinmagan edi. Bu masala
esa, ta’kidlanganidek, jamiyat poydevori hisoblanadigan mulk munosabatlarini
qayta qurish bilan bog’liq. Mulk munosabatlarini o’zgartirish esa bevosita
sosializmning taqdiri bilan bog’liq edi. Murt poydevor ustiga qurilgan binoni
ta’mirlash bilan uning ko’rkamligini oshirish mumkin. Ammo uning
mustahkamligi-yu samaradorligini oshirib bo’lmaydi. Shuro zamonidan katta
shovshuv va dahmaza bilan boshlangan, biroq nihoyasiga yetmay, orayo’lda qolib
ketgan iqtisodiy islohotlar ham xo’jalik yuritishning ayrim bo’g’inlarini
takomillashtirishdan nariga o’ta olmadi, butun iqtisodiyotni jonlantirishga ojizlik
qildi. Natijada, yana odatdagidek ma’muriy-buyruqbozlik tartibotiga zo’r berildi.
Bu usul ishlab chiqaruvchi va iste’molchi o’rtasidagi aloqani ekstensiv omillardan
keng foydalanish orqali naridan-beri ta’minlash imkonini berdi. Ammo tabiiy
resurslarning ham chegarasi bor, imkoniyatlari cheklangan. Ulardan kelajak avlod
manfaatlarini hisobga olmasdan, pala-partish foydalanish talay muammoalarni,
jumladan, ekologik keskinlikni keltirib chiqardi.
Ekstensiv omillarning borgan sari imkoniyatlari torayib ketaverishi, intensiv
xo’jalik yuritish mexanizmining mavjud emasligi ertami-kech iqtisodiy tanqislik
va tanglikni keltirib chiqarishi muqarrar edi. Shunday bo’ldi ham! Iqtisodiy tanglik
XX asr 80-yillarining oxiriga kelib yanada keskin va halokatli tus oldi. Bu, avvalo,
mahsulot ishlab chiqarishning butunlay pasayib ketishida, ishlab chiqarish
quvvatlarining ish bilan ta’minlanmaganida, ishsizlik darajasining o’sishida,
pulkredit va valyuta tizimining izdan chiqishida namoyon bo’ldi. Xususan, 1990
6 Н.Тўхлиев ТараққиеZтнинг ўзбек модели. Т.:2012.-7-9 бетлар.
5

yilda sobiq ittifoq yalpi milliy mahsuloti 1989 yildagiga nisbatai 2 foiz, ishlab
chiqarilgan milliy daromad hajmi 4 foiz, mehnat unumdorligi 3 foiz pasaydi.
Tashki savdo aylanmasi 6,6 foiz qisqarib, tashqi savdoning salbiy saldosi 9,8
millard rublga yetdi. Davlat qarzi esa bir yilda 150 millard rubl ko’payib, 550
millard rubldan oshib ketdi 7
.
Surunkali inflyasiya hammaning tinkasini qurita boshladi. Natijada shusiz
ham nochor axvolda kun kechirayotgan aholining daromadlari va turmush darajasi
muttasil pasaya boshladi. Ishlab chiqarish ko’lami va hajmining tinimsiz qisqarishi,
ayniqsa, O’zbekistondek keskin demografik sharoitda yashayotgan
respublikalardagi aholi turmush darajasiga yanada og’irroq ta’sir ko’rsatdi.
O’zbekiston aholi jon boshiga milliy daromad ishlab chiqarish, real daromadlar,
ish haqi, mehnat unumdorligi ko’rsatkichlari bo’yicha sobiq shuro respublikalari
orasida eng oxirgi o’rinlardan biriga tushib qolgan edi.
Islom Karimov bu ayanchli vaziyat haqida shunday ta’kidlagan edi:
"O’zbekiston kishi boshiga yalpi ijtimoiy mahsulot ishlab chiqarish bo’yicha
mamlakatda 12-o’rinni egallab turibdi, aholi jon boshiga milliy daromad ishlab
chiqarish bo’yicha esa ittifoqdagi o’rtacha darajadan ikki hissa past". 8

Bu davrda sanoatdagi mehnat unumdorligi jihatidan O’zbekiston o’rtacha
ittifoq ko’rsatkichidan 40 foiz, qishloq xo’jaligidagi mehnat unumdorligi jihatidan
esa ikki barobar orqada edi. Respublika aholi jon boshiga xalq iste’moli mollari
ishlab chiqarish bo’yicha ittifoq darajasining 40 foizini tashkil etardi. 9

Boz ustiga iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishi va uni tashkil etish shakllari
zamon talablariga mutlaqo javob berolmasdi. Mamlakat xo’jaligining amal qilib
kelgan tarkibi ekstensiv rivojlanish mahsuli bo’lgan bu tizim iqtisodiy zarurat
emas, balki qat’iy markazlashgan ma’muriy va rejali boshqarishga asoslangan edi.
Qat’iy reja asosiga qurilgan iqtisodiyot esa rivojlanishga qodir emasligi bugun
ko’pchilikka ma’lum. Rejali iqtisodiyotning tanqislik, ishlab chiqarish
monopolizmi kabi "surunkali kasalliklar" doimiy hamroxidir. Sobiq sho’rolar
mamlakatida ijtimoiy ahamiyati kam bo’lgan, xalq ehtiyojlarini bevosita
qondirishga emas, balki "planni to’ldirish" uchun mahsulot chiqariladigan sohalar,
korxonalar behad ko’payib ketgan edi.
Iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishini xalq extiyojlari tomonga burmasdan turib
tanqislikka barham berib bo’lmaydi. Ishlab chiqarish tarkibiga faol ta’sir
ko’rsatadigan asosiy samarali mexanizm bu — bozordir. Chunki bozor
sharoitidagina ijtimoiy ehtiyojlarga mos kelmaydigan sohalar o’z-o’zidan barham
topadi. Davlat bozor tan olmagan, zarar keltirib ishlaydigan, norentabel soha va
korxonalarni qo’llab-quvvatlamaydi. Xalq ehtiyojlariga xizmat qiladigan,
xaridorgir, byudjet uchun mablag’ beradigan ishlab chiqarish turlari esa
rag’batlantiriladi.
7 Ислом Каримов, Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. - Т.: "Ўзбекистон". 2011. - 156бет.
8 Ислом Каримов, Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. - Т.: "Ўзбекистон". 2011. - 167бет.
9 Ўша аср, 167- бет
6

Tanqislikni keltirib chiqaradigan shart-sharoitlardan yana biri ishlab
chiqarishdagi yakka hukmronlikdir. Monopolizm iste’molchini tanlash huquqidan
mahrum qiladigan va shu yo’l bilan bozorda yakka hukmronlik imkoniyatini
qo’lga kiritadigan kuchdir.
Odatda, tanqislik qondirilmagan talab sifatida vaqti-vaqti bilan har qanday
bozorda vujudga kelishi mumkin. Bu hodisaga barham berish yangi xaridorgir
mollarning paydo bo’lishi bilan bog’liq ayrim mollarning miqdori dastlab kamroq
bo’lganligi tufayli, ularga xarid talabi ma’lum vaqtgacha to’la qondirilmasligi
mumkin. Bunday sharoitda uo’sha tovarni ishlab chiqaruvchi boshqa shunday
tovar ishlab chiqaruvchi paydo bulgunicha bozorda monopol huquqqa ega bo’lib
turadi. Bu imkoniyatdan foydalanib, u vaqtincha monopol foyda oladi. Foyda esa,
buyuk iqtisodchilar ta’kidlaganidek, shunday qudratli va jozibali xoxish-istakki,
xaridorgir tovar ishlab chiqarish yo’li bilan uni qo’lga kiritishni xohlovchi
raqobatchilarni ertami-kechmi, albatta, o’ziga jalb qilmasdan qolmaydi. Natijada,
raqobatchi mahsulot turining paydo bo’lishi bilan dastlab yangi mahsulot ishlab
chiqargan korxonaning yakka hukmronlik mavqyei barham topadi. Bundan esa
bozor, iste’molchi yutadi. Sog’lom iqtisodiyotda antimonopol, antitrest qonunlari,
soliqlar, imtiyozlar (masalan, kredit olish) orqali doimo monopolizmning qarshiligi
sindirilib, tovar ishlab chiqaruvchilar rag’batlantirilib turiladi.
Sosializm xo’jalik yuritish sohasidagi o’zining dastlabki qadamlaridan
iqtisodiyotni qat’iy markazlashgan rejali asosda tashkil etish yo’li bilan amalda
yakkahokimlikni qonunlashtirdi. Xususiy mulk umumlashtirilib, yagona
"umumxalk boshqacha aytganda, davlat mulkiga aylantirilishi shuni taqozo etardi.‖
Natijada, monopolizm surunkali hodisaga aylanib, har kuni, har soatda takror
ishlab chiqariladigan bo’ldi. Chunki davlat bozordagi real ahvolni o’zida aks
ettirmaydigan, oldindan belgilab qo’yiladigan tovar turlari va ularning narxlarini
qo’llab-quvvatlardi. Shu yo’l bilan doimo talabning taklifdan ustunligi, ya’ni
taqchillik ta’minlab kelindi. Amalda deyarli barcha korxonalar doimiy
monopolistlarga aylanib, bozor va iste’molchiga o’z shartlarini qat’iy o’tkazish
imkoniyatiga ega edi 10
.
Ishlab chiqarishni yiriklashtirish va ixtisoslashtirish, ijtimoiy mehnat
taqsimotini chuqurlashtirish ayrim tarmoq va korxonalarning yakkahokimligini
yanada kuchaytirdi. Yiriklashuv, markazlashuv va ixtisoslashuv iqtisodiy
qonuniyat darajasiga ko’tarildi. Xo’jaliklararo kooperasiyalash va agrosanoat
integrasiyasi negizida qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini yanada yiriklashtirish
hamda ixtisoslashtirish tug’risida maxsus qarorlar qabul qilindi. Yiriklashtirish va
ixtisoslashtirish iqtisodiyotning barcha tarmoqlariga, moddiy va nomoddiy
sohalarga, hatto ijtimoiy-madaniy jabhalarga ham keng singdirildi. Bu mash’um
tajriba shunga olib keldiki, butun mamlakat bo’yicha ko’pchilik sanoat mhsulotlari
turlarini bir-ikki korxona yetkazib beradigan bo’ldi 11
. O’tgan asrning 80-yillari
oxiriga kelib, O’zbekistonda 100 nafargacha ishchisi bo’lgan sanoat
10 Н.Тўхлиев Тараққи
еZтнинг ўзбек модели. Т.:2012. 10-11 бетлар.
11 Ислом Каримов, Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. - Т.: "Ўзбекистон". 2011. - 169-бет.
7

korxonalarining umumiy soni to’rt yuzdan oshmagani bunga misoldir. Hamma
joyda gigantomaniya vasvasasi avj oldi. Yagona partiya, yagona mafkura, yagona
korxona, yagona tovar va yagona xalq! 12

Shunday qilib, bir tomondan, monopolizm tanqislikning kelib chiqishi uchun
sharoit yaratadi. Ikkinchi tomondan, ana shu tanqislikning o’zi monopolizmning
keng tomir otishiga xizmat qiladi. Boshqacha aytganda, ularning har ikkisi bir-biri
bilan o’ta bog’liq hodisalardir.
Sog’lom iqtisodiyotda monopoliyalar qattiq raqobat asosida paydo bo’ladi,
raqobatdan o’sib chiqadi. Shuning uchun ular ilg’or, yuqori samaradorlikka va kam
mehnat xarajatlariga, zamonaviy texnika va texnologiyalarga ega bo’lishga
intiladilar. Raqobatdan xoli, iqtisodiy jihatdan o’zini oqlamaydigan, sun’iy,
yuqoridan turib boshqariladigan korxonalar esa, odatda, texnik va iqtisodiy
jihatdan qoloq bo’lsa ham, monopolistga aylanishi mumkin. Monopolizm
sharoitida iste’molchi ishlab chiqaruvchining oldida hamisha ta’zimda bo’ladi.
Chunki, tanqis tovarni topganiga shukr qiladi, boriga baraka, deb kun ko’radi.
Monopolizm iste’molchini nafaqat mol egasiga iqtisodiy qaram qilib qo’yadi, balki
uning muayyan haq-huquqlarini ham buzadi. Monopolizm sharoitida ishlab
chiqaruvchi (sotuvchi) qirol bo’lsa, raqobat sharoitida iste’molchi ana shunday
mavqyega erishadi 13
.
Monopolizm ham, tanqislik ham jamiyatda mas’uliyatsizlik, iste’molchining
talab-extiyojlarini mensimaslik muhhitini yuzaga keltiradi. Natijada savdo
do’konlarini sifatsiz, behad qimmat va kam sonli tovarlar egallaydi. Sanoat reja
ko’rsatkichlarini ortig’i bilan bajaradi, iste’molchi esa ishlab chiqarilgan
mahsulotlardan qoniqmay qolaveradi. Masalan, 1980-89 yillarda sobiq ittifoqda
yalpi ijtimoiy mahsulot ishlab chiqarish 32 foiz, sanoat mahsuloti — 46, shu
jumladan xalq iste’moli mahsulotlari 74 foiz oshgan edi. Aholi sonining o’sishi esa
bu yillarda 26 foizni tashkil etdi. Ko’riiib turibdiki, ishlab chiqarish sur’atlari,
aholining o’sish sur’atlaridan ancha yuqori. Ammo ahali turmush darajasida keskin
o’zgarish yuz bergani yo’q.
Bunday sharoitda pul o’zining qiymatini yo’kotib, keskin qadrsizlanishi
tabiiy. Qo’lga kiritilgan puldan qanday foydalanish muammosi ham paydo bo’ladi.
Korxona endi o’zining mahsulotini sotishga emas, balki o’ziga kerakli boshqa bir
mahsulot turiga ayirboshlash — barterga intiladi. Bunday ayirboshlash
harakatlarida taqchil mahsulotlar umumiy muqobil vazifasini o’tay boshlaydi.
Shunday qilib, o’z-o’zidan barterga, ya’ni tug’ridan-tug’ri valyutasiz tovar
ayirboshlashga yo’l ochiladi. Iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy voqyealarning bunday
tadrijiy rivoji bozor iqtisodiyotiga o’tishni muqarrar qilib qo’ydi.
12 Н.Тўхлиев ТараққиеZтнинг ўзбек модели. Т.:2012.-12-14 бетлар.
13 Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг ―Мамлакатимизни модернизация
қилиш ва кучли фуқаролик жамияти барпо этиш – устувор мақсадимиздир ҳамда ―Асосий вазифамиз –
‖
Ватанимиз тараққи
еZти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир номли маърузаларини ўрганиш ‖
бўйича ўқув-услубий мажмуа. – Тошкент: Иқтисоди
еZт. - 2010.14-бет.

8

Lekin o’sha o’ta murakkab sharoitda bu borada bir-birini amalda inkor
etadigan har xil nuqtai nazarlar mavjud bo’lgani ham sir emas. Birinchisi —
iqtisodiyotimizni bozor munosabatlariga o’tish halokatdan qutqaradi, deb
hisoblaydigan uzoqni ko’zlab, oqilona g’oyalar ilgari, surilgan realistik qarash.
Ikkinchisi - avval ma’muriy yo’llar orqali iqtisodiy va moliyaviy tushkunlikka
barham berib, undan keyin bozorga o’tish kerak, degan qarash. Bunda ikkinchi
guruh vakillari o’z qarashlaridagi ziddiyatni anglab yetmagani qiziq agar ma’muriy
yo’llar bilan iqtisodiyotdagi surunkali xastalikni, moliyaviy boshboshdoqlikni,
xo’jasizlikni bartaraf etish mumkin bo’lsa, unda bozorga o’tishning nima zarurati
bor?
To’g’ri, bozor iqtisodiyotiga, Yurtboshimiz ko’p bor ta’kidlaganidek, bir
kunda va bir zarb bilan o’tish aslo mumkin emas. Sababi - O’zbekistonda bozor
munosabatlariga o’tishning iqtisodiy asoslari juda zaif edi. Buning ustiga
iqtisodiyotimiz xom ashyoga yo’naltirilgan va asosiy ishlab chiqarish fondlari
g’oyat eskirgan. O’zbekiston sobiq ittifoq davrida amalda arzon mineral hamda
qishloq xo’jaligi xom ashyosini yetkazib beruvchiga aylanib qolgan. Bu
mustamlakachilik amaliyoti chor Rossiyasining O’rta Osiyoni bosib olganidan
keyin boshlangan, sho’rolar davrida esa u ixtisoslashuv, mehnat taqsimoti vajlari
bilan yanada chuqurlashtirilgan va mustahkamlangan edi.
Respublika nafaqat jihozlar, texnologiyalar va juda ko’p turdagi xom ashyo
mahsulotlarini, balki birinchi darajali ahamiyatga ega oziq-ovqat mahsulotlari —
g’alla, go’sht, shakar, tuz, qandolatchilik mahsulotlari va boshqalarni, shuningdek,
yurtimizda ishlab chiqarish mumkin bo’lgan juda keng doiradagi xalq iste’moli
mollarini ham tashqaridan keltirishga majbur bo’lgan. Deyarli barcha tarmoqlarda
tugallanmagan siklga ega ishlab chiqarish yo’lga qo’yilgani sababli ular atayin
xom ashyoni qazib olish va dastlabki ishlov berish, yarim fabrikalar tayyorlash
bosqichida tuxtab qolar edi.
Oddiy xalq ommasida agar ishlab chiqarish vositalarining asosiy qismi davlat
tasarrufidan chiqariladigan va xususiylashtiriladigan bo’lsa, bundan birinchi
navbatda, sho’ro zamonidan qolgan xufiyona iqtisodiyot korchalonlari yutadi,
o’zining «o’lik kapitalini» ishga solib yuboradi, degan hadiksirashlar ham mavjud
bo’lgan.
Albatta, hyech bir yangilikni hamma ham quchoq ochib kutib olmaydi.
Tuzumni, iqtisodiy-ijtimoiy munosabatlarni butunlay yangicha asosda
shakllantirishni taqozo qiladigan bozor iqtisodiyotini ham o’z tarafdorlari-yu, unga
shubha bilan qaraydiganlari ham bo’lishi tabiiy. Ko’p jihatdan tavakkalchilikka
asoslangan bozor sharoitida o’z biznesi sinishidan, raqobat kurashida
mag’lubiyatga uchrashidan hyech kim kafolatlanmaydi.
Bunday munosabatlarni chuqur tadkiq etganlarning fikricha, kapital
jamg’arilishining tarixiy tendensiyasi, ya’ni mayda mulklarning kimlardir
tomonidan g’oyat yiriklashtirilishi, keng xalq ommasining yeri, tirikchilik
vositalari mehnat qurollarining ekspropriasiya kilinishi kapitalizm tarixining
muqaddimasidir. Bevosita ishlab chiqaruvchilarning ekspropriasiya qilinishi ko’p
9

mamlakatlarda katta yo’qotishlar, o’pirilishlar, ayniqsa, aholi kam ta’minlangan
tabaqalarini haq-huqulari hisobga olinmasdan amalga oshirildi. 14

Davlatimiz rahbari Islom Karimov uzoqni ko’zlab, oqilona yuritayotgan
siyosati samarasida O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o’tishda bunday katta
yo’qotish va talotumlardan chetlab o’tildi. Ijtimoiy adolatsizlikka, aholining keskin
tabaqalanishiga yo’l qo’yilmadi. Bozor iqtisodiyotiga o’tishning evolyusion,
bosqichma-bosqich yo’li tanlandi. Bu borada ijtimoiy adolatni ta’minlashda
davlatning islohotchilik roli katta ahamiyatga ega bo’ldi. Prezidentimiz Islom
Karimov o’zining iqtisodiy siyosatga bag’ishlangan asarlarida bozor
iqtisodiyotining shakl-shamoyillari, unga o’tishning zarurati, shart-sharoitlari va
omillarini puxta asoslab berdi. «Biz mustaqillikning ilk kunlaridan boshlab, - deb
yozadi davlatimiz rahbari, - o’z umrini o’tab bo’lgan eski mustabid sovet
tuzumidan voz kechib, jahon tajribasini har tomonlama puxta o’rganish,
umuminsoniy qadriyatlarni chuqur anglash, milliy urf-odat va an’analarimizni
asrab avaylash va yanada mustaxkamlash asosida ijtimoiy yo’naltirilgan bozor
iqtisodiyotiga asoslangan ochiq demokratik davlat barpo etishga azmu qaror
qildik». 15

Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, raqobat muhitini
yaratish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish bozor
munosabatlarini qaror toptirishning asosiy shart va yunalishlarini tashkil etdi.
O’tgan davr ichida iqtisodiyotga oid qabul qilingan qonunlar. Prezident farmonlari
va qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlarining asosiy qismi ana shu uch
yo’nalishni rivojlantirishga qaratilganini alohida ta’kidlash darkor. Bu yillarda
minglab davlat korxonalari xususiylashtirildi, aksiyadorlik jamiyatlari yoki
mulkchilikning boshqa nodavlat korxonalari sifatida qayta tashkil etildi. Natijada
nodavlat sektorining ulushi 1995 yilga kelib yalpi ichki mahsulot ishlab
chiqarishda 58,4 foizni tashkil etdi. 2010 yilda esa bu ko’rsatkich 81,7 foizga
yetdi. 16
Ular xo’jalik birlashmalari, qo’shma korxonalar, xususiy fermer
xo’jaliklari, aholi xususiy mulkining boshqa obyektlari sifatida faoliyat yurita
boshladi.
Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, kichik biznesni
rivojlantirish samarasida O’zbekistonda yangi ijtimoiy qatlam mulkdorlar paydo
bo’ldi. Qimmatli qog’ozlar va kuchmaye mulk bozori kabi yangi bozorlar paydo
bo’ldi 17
.
14 Каримов И.А. Ўзбекистон – бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли– Т.: Ўзбекистон, 1993.
96-,tn
15 Ислом Каримов, Асарлар, 19-жилд - Т.: "Ўзбекистон", 2011, 324-бет.
16 Ўзбекистан Республикаси иқдисодий-ижтимоий тараққиеZтининг мустақиллик йилларидаги (1990-
2010 йиллар) асосий тенденция ва кўрсаткичлари ҳамда 2011-2015 йилларга мўлжалланган прогнозлари
(Кейинги ўринларда Статистик тўплам), Т., "Ўзбекистан", 2011, 6-бет. 17
Н.Тўхлиев Тараққи
еZтнинг ўзбек
модели. Т.:2012.-22 бет.
10

O’zbekistonda 2000 yilda bozor munosabatlariga xos institusional qayta
qurishning tugallanishi bilan o’tish davri nihoyasiga yetdi va aralash iqtisodiyot
asosan shakllanib, uning yanada jadalroq rivojlanish bosqichi boshlandi.
2. Iqtisodiyotni tubdan o’zgartirish va isloh etishda “o’zbek modeli” ning
o’rni va ahamiyati Ma’lumki, O’zbekiston 1991 yili o’z mustaqilligini qo’lga
kiritganidan so’ng umrini o’tab bo’lgan mustabid, ma’muriy-buyruqbozlik, rejali-
taqsimot tizimidan voz kechib, ―o’zbek modeli deb nom olgan o’z taraqqiyot‖
yo’lini tanlab oldi.
Yurtboshimiz tomonidan ishlab chiqilgan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish konsepsiyasiga asosan, O’zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin
ijtimoiy yo’naltirilgan bozor munosabatlariga o’tish, mamlakatimizda isloh etish
va modernizasiya qilish borasida salmoqli ishlar amalga oshirildi.
Yaqin o’tmishga qarab shuni ta’kidlash mumkinki, haqiqatan ham,
mustaqillik qo’lga kiritilgan davr o’ta murakkab bo’lib, u paytda sobiq ittifoq
parokandalikka yuz tutgan, mamlakatimizda siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy vaziyat
tobora keskin tus ola boshlagan edi. Shunday qaltis vaziyatda o’zligimizni anglash
va toptalgan milliy g’ururimizni tiklashga qaratilgan intilish yanada kuchaydi.
O’sha tahlikali va og’ir vaziyatda respublika rahbari Islom Karimov bosiqlik bilan
oqilona ish tutib, qat’iy siyosiy irodani namoyon etib, mamlakatimizni chuqur
tanazzuldan olib chiqishga qaratilgan, barqaror ijtimoiy yo’naltirilgan bozor
iqtisodiyotini barpo etishning har tomonlama puxta o’ylangan islohotlar
strategiyasini ishlab chiqdi va uni amalga oshirishga rahnamolik qildi.
Yurtboshimiz rahbarligida ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslangan
huquqiy demokratik davlat barpo etish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish
maqsadida g’oyat mashaqatli, shu bilan birga, sharafli taraqqiyot yo’li bosib o’tildi.
Istiqlolimizning ilk yillaridayoq, Prezidentimiz yuksak demokratik talablarni
hayotimizga to’liq joriy etish, fuqarolik jamiyati barpo qilish, farovon hayotga
erishish bilan chambarchas bog’liq va uzluksiz davom etadigan jarayon ekanini
ta’kidlab, bunday darajaga ko’tarilish hyech qachon osonlikcha kechmasligini
uqtirib o’tgan edi 17
.
I.A.Karimov ―O’zbekiston – bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos
yo’li risolasida mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan keyingi dastlabki
‖
yillardagi rivojlanish jarayonlarini tahlil qilib, O’zbekistonda davlat qurilishi va
iqtisodiyotni isloh qilish dasturining o’zagi sifatida 5 ta asosiy tamoyilni belgilab
berdi. Ilmiy va amaliy jihatdan puxta ishlab chiqilgan bu dastur nafaqat o’sha
davrdagi avlod taqdiri, balki kelajak avlodlarimiz taqdirini ham o’ylab tuzilgan
bo’lib, eski tuzumdan meros bo’lgan illatlarni tezroq bartaraf etish,
mamlakatimizning rivojlangan, madaniyatli davlatlar darajasiga chiqib olishini
17 Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг 2010 йил 12 ноябрдаги қўшма мажлисидаги
―Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини
ривожлантириш концепцияси мавзусидаги маърузаси. -Т., 2010., 16-бет.
‖
11

ta’minlashni ko’zda tutgan edi. Bu haqiqatan ham Prezidentimiz nomi bilan
bevosita bog’liq holda jahonga tanilgan taraqqiyotning o’zbek modeli edi 18
.
Islohotlarning o’zbek modeli bundan oldin dunyoda yaratilgan va mavjud
bo’lgan modellarning birortasini takrorlamagan holda, o’z mohiyati va mazmuni
jihatidan butunlay yangi taraqqiyot modeli bo’ldi. Taraqqiyotning o’zbek modeli
quyidagi besh tamoyilga asoslanadi:
birinchidan, iqtisodiy islohotlar hyech qachon siyosat ortida qolmasligi kerak,
ya’ni iqtisodiyot siyosatdan ustun bo’lishi kerak. Shuningdek, ichki, tashqi va
iqtisodiy munosabatlarni mafkuradan holi etishni ta’minlash zarur; ikkinchidan,
o’tish davrida davlat asosiy islohotchi bo’lishi lozim. U
islohotlarning ustuvor yo’nalishlarini belgilab berishi, o’zgarishlar siyosatini ishlab
chiqishi va uni izchillik bilan amalga oshirishi shart; uchinchidan, qonun
ustuvorligiga erishish, qonunlarga qat’iy rioya etish lozim. Buning ma’nosi shuki,
demokratik yo’l bilan qabul qilingan yangi Konstitusiya va qonunlarni barcha
hyech istisnosiz hurmat qilishi va ularga og’ishmay rioya etishi lozim;
to’rtinchidan, aholining demografik tarkibini hisobga olgan holda kuchli ijtimoiy
siyosat o’tkazish kerak. Aholining salkam 50 foizini 16 yoshga yetmagan bolalar
tashkil etadigan O’zbekistonda buning alohida ahamiyati bor; beshinchidan, bozor
iqtisodiyotiga o’tish iqtisodiyotning obyektiv qonunlarini e’tiborga olib, yaqin
o’tmishdagi ―inqilobiy sakrashlar siz, ya’ni evolyusion yo’l bilan puxta o’ylab,‖
bosqichma-bosqich amalga oshirilishi kerak.
Mamlakatimiz iqtisodiyotini isloh qilish va yurtimizda ijtimoiy yo’naltirilgan
bozor iqtisodiyotini shakllantirish asosida chuqur tanazzuldan xalos bo’lib,
barqaror taraqqiyot va aholi turmush farovonligiga erishishga qaratilgan tub
o’zgartirishlar siyosatining strategik maqsadlari I.A.Karimov tomonidan
quyidagicha izohlab berildi:
- ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotini bosqichma-
bosqich
shakllantirish, qudratli va tinimsiz rivojlanib boradigan, kishilar hayoti va faoliyati
uchun zarur shart-sharoitlarni ta’minlaydigan iqtisodiy tizimni barpo etish;
- ko’p ukladli iqtisodiyotni yaratish, insonning mulkdan mahrum bo’lishiga
barham berish, tashabbuskorlik va uddaburonlikni butun choralar bilan
rivojlantirish negizi bo’lgan xususiy mulkning davlat tomonidan himoya qilinishini
ta’minlash;
- korxonalar va fuqarolarga keng iqtisodiy erkinliklar berish, ularning xo’jalik
faoliyatiga davlatning bevosita aralashuvidan voz kechish, iqtisodiyotni
boshqarishning ma’muriy-buyruqbozlik usullarini bartaraf etish, iqtisodiy omillar
va rag’batlantirish vositalaridan keng foydalanish;
18 Каримов И.А. Ўзбекистон – бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли– Т.: Ўзбекистон, 1993. 14-
бет
12

- iqtisodiyotda moddiy, tabiiy va mehnat resurslaridan samarali foydalanishni
ta’minlaydigan chuqur tarkibiy o’zgarishlar qilish, raqobatdosh mahsulotlar ishlab
chiqarish, jahon iqtisodiy tizimiga qo’shilib borish;
- kishilarda yangicha iqtisodiy fikrlashni shakllantirish, ularning
dunyoqarashini o’zgartirish, har bir kishiga o’z mehnatini sarflash sohasi va
shakllarini mustaqil belgilash imkonini berish 19
.
Mustaqillikning ilk yillarida, ya’ni ijtimoiy yo’naltirilgan bozor
iqtisodiyotiga o’tishning birinchi bosqichida quyidagi ikki vazifani birdaniga hal
qilish maqsad qilib qo’yildi:
- totalitar tizimning og’ir oqibatlarini yengish, tanglikka barham berish,
iqtisodiyotni barqarorlashtirish;
- respublikaning o’ziga xos sharoiti va xususiyatlarini hisobga olgan holda,
bozor munosabatlarining negizlarini shakllantirish;
Mazkur vazifalarni hal qilish uchun birinchi bosqichda isloh qilishning
quyidagi muhim yo’nalishlari aniqlab olindi va amalga oshirildi:
- o’tish jarayonining huquqiy asoslarini shakllantirish, islohotlarning
qonuniyhuquqiy negizini mustahkamlash;
- mahalliy sanoat, savdo, maishiy xizmat ko’rsatish korxonalarini, uy-joy
fondini xususiylashtirish, qishloq xo’jaligi va xalq xo’jaligining boshqa sohalarida
mulkchilikning yangi shakllarini vujudga keltirish;
- ishlab chiqarishning pasayib borishiga barham berish, moliyaviy ahvolning
barqarorlashuvini ta’minlash.
Respublikada bozor munosabatlariga o’tishning birinchi bosqichida
iqtisodiyot va ijtimoiy sohada yuz bergan tub o’zgarishlar uning o’z taraqqiyotida
keyingi sifat jihatdan yangi bosqichga o’ta boshlash uchun mustahkam shartsharoit
yaratdi. Shu bilan birga, isloh qilishning birinchi bosqichi natijalari keyingi
bosqichning strategik maqsadlari va yo’nalishlarini aniq belgilab olish imkonini
berdi.
Ikkinchi bosqichda iqtisodiyotni modernizasiya qilish va isloh etishni yanada
chuqurlashtirish, investisiya faoliyatini kuchaytirish, chuqur tarkibiy o’zgarishlarni
amalga oshirish, shuning negizida iqtisodiy o’sishni ta’minlab, bozor
munosabatlarini to’liq joriy qilish maqsad qilib qo’yildi. Shu maqsaddan kelib
chiqib, mazkur bosqichda amalga oshirilishi lozim bo’lgan vazifalar quyidagi
tartibda belgilandi:
- davlat mulkini xususiylashtirish sohasida boshlangan ishni oxiriga
yetkazish;
- ishlab chiqarishning pasayishiga barham berish va makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash;
- milliy valyuta – so’mni yanada mustahkamlash;
19 Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида. –Т., ―Ўзбекистон , 1995, ‖
18бет.
13

- iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishini tubdan o’zgartirish, xomashyo yetkazib
berishdan tayyor mahsulot ishlab chiqarishga o’tish.
O’tish davrining ikkinchi bosqichida aholining kam ta’minlangan qatlamlarini
ijtimoiy himoyalashni kuchaytirish, ularga tegishli yordam ko’rsatish borasida
birinchi bosqichda tutilgan yo’l davom ettirildi.
Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlab o’tganidek, mazkur bosqichda
―erkinlashtirish va islohotlarni chuqurlashtirish nafaqat iqtisodiy, balki ham
ijtimoiy, ham siyosiy vazifalarni hal qilishning asosiy shartidir‖ 20
. Bu esa
iqtisodiyot sohasida quyidagi vazifalarni amalga oshirishni ko’zda tutdi:
- iqtisodiyotning barcha soha va tarmoqlarida erkinlashtirish jarayonini
izchillik bilan o’tkazish hamda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish;
- xususiylashtirish jarayonini yanada chuqurlashtirish va shu asosida
mulkdorlar sinfini shakllantirish;
- mamlakat iqtisodiyotiga xorij sarmoyasini, avvalo, bevosita yo’naltirilgan
sarmoyalarni keng jalb etish uchun qulay xuquqiy shart-sharoit, kafolat va
iqtisodiy omillarni yanada kuchaytirish;
- kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning iqtisodiy taraqqiyotda ustuvor
o’rin egallashiga erishish;
- mamlakatning eksport salohiyatini rivojlantirish va mustahkamlash,
iqtisodiyotimizning jahon iqtisodiy tizimiga keng ko’lamda integrasiyalashuvini
ta’minlash;
- iqtisodiyotda mamlakatimiz iqtisodiy mustaqilligini yanada
mustahkamlashga qaratilgan tarkibiy o’zgarishlarni izchil davom ettirish.
Shunday ekan, demokratik jamiyat qurishdan ko’zlangan maqsad yurtimizda
istiqomat qiladigan barcha insonlar uchun munosib hayot sharoiti yaratib berish,
rivojlangan demokratik mamlakatlar kabi kafolatlangan yuksak turmush darajasi
hamda erkinliklarni ta’minlashdan iborat. Mazkur ezgu maqsadni amalga oshirish
uchun birlamchi ahamiyat kasb etgan, ya’ni ijtimoiy bozor iqtisodiyotini yaratishga
yo’naltirilgan iqtisodiy islohotlarga e’tibor qaratildi.
Iqtisodiy islohotlar esa o’z o’rnida jamiyatimizning siyosiy, ijtimoiy,
ma’naviy hamda davlat qurilishi sohalaridagi tub islohotlar bilan chambarchas,
uzviy bog’liqlikda amalga oshirib kelinmoqda 21
.
3. «O’zbek modeli» ning asosiy tamoyillari
Iqtisodiyotni mafkuradan xoli etish va uning siyosatdan ustunligini
ta’minlashning qanday zarurati bor edi? O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimov iqtisodiyotni mafkuradan xoli etish, uning siyosatdan ustunligini
ta’minlash - demokratik va bozor o’zgarishlarining asosi, deb ta’kidlaydi.
20 Каримов И.А. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳа
еZт – пировард мақсадимиз. -Т.: ―Ўзбекистон , ‖
2000, 15-бет.
21 Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг 2010 йил 12 ноябрдаги қўшма мажлисидаги
―Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини
ривожлантириш концепцияси мавзусидаги маърузаси. -Т., 2010., 18-бет.
‖
14

Iqtisodiyot mafkuraviy tazyiqlarsiz, o’ziga xos ichki qonun va qoidalarga muvofiq
rivojlangandagina demokratik siyosiy va ijtimoiy islohotlar uchun mustahkam
moddiy asos yaratiladi. «Birinchi navbatda iqtisodiy negizni (bazisni) barpo etish
va iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish yangi jamiyat qurishning eng muhim
shartidir. Bunda iqtisodiy o’zgartirishlar strategiyasi mafkuradan butunlay xoli
etilishi, ya’ni siyosiy maqsadlarga erishish vositasi bo’lib xizmat qilmasligi
kerak» 22
.
Sho’rolar davrida iqtisodiyot yetmish yil hukmronlik qilib kelgan
kommunistik mafkuraning siyosatning qurboniga aylangan edi. Natija ma’lum.
Iqtisodiyot ham bamisoli tirik organizm - erkin harakat qilgandagina yuksalishi
mumkin. Zug’um ostida qolsa, o’zidagi mavjud imkoniyatlarni ruyobga chiqara
olmaydi. Sobiq ittifoq - sho’rolar davrida milliy iqtisodiyotlar mehnat taqsimoti va
ixtisoslashuvi kabi qator iqtisodiy qonuniyatlar va prinsiplar orqali amalda
markazga bog’lab qo’yilgan, hukmron mafkura va siyosatga tamoman
bo’ysundirilgan edi. 23

Sho’rolar davrida mavjud mehnat taqsimoti va ixtisoslashuviga ko’ra, sobiq
respublikalarning iqtisodiy rivojlanishida, bir tomondan markazdagi yirik sanoat
birlashmalari qatnashar edi. Ularning faolligi, eng avvalo, qayta ishlash va
konchilik sanoati kompleksi tarmoqlariga qaratilgani ham sir emas. Bu ishtirok
milliy respublikalar sanoatining muayyan darajada o’sib, nisbatan zamonaviy
texnologiyalar, yangi ishlab chikarish tarmoklarining paydo bo’lishiga ijobiy ta’sir
ko’rsatdi, albatta. 24

1990-yillarning boshida O’zbekiston sanoat mahsuloti umumiy hajmida sobiq
ittifoq vazirlik va idoralariga bo’ysunuvchi birlashma va korxonalar ishlab
chikdradigan mahsulotlar hajmi 30 foizga yetgan edi. Ittifoqrespublika vazirlik va
idoralariga qarashli korxona va birlashmalarda esa 54 foiz sanoat mahsuloti ishlab
chiqarilar edi. Ikkinchi tomondan. O’zbekistonning Rossiya va boshqa
respublikalardan keltiriladigan ishlab chiqarish va iste’mol tovarlariga bog’liqligi
g’oyat kuchli edi. Iqtisodiy o’sishning tashqi omillarga bog’lanib qolganligi
yakunlovchi ishlab chiqarish bosqichi ahamiyatining 75 haddan tashqari oshishiga,
maxalliy mashinasozlikning esa zaifligicha qolishiga olib keldi. O’zbekistonda
barcha sanoat mahsulotlari tarkibida mashinasozlik sanoatining ulushi nihoyatda
past edi. Bunday taqsimot oqibatida sanoat asbob-uskunalari, texnologiya, fan-
texnika yutuqlari tashqaridan olib kelinadigan mahsulotlarning asosiy yo’nalishi
bo’lib qolaverdi. Cheksiz fosforit konlariga boy o’lkamizga, hatto gugurt ham
tashqaridan olib kelinar edi.
22 Ислом Каримов. Асарлар, 1-жилд, Т., «Ўзбекистон», 1996, 301-бет.
23 Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2012 йилда мамлакатимизни
ижтимоийиқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2013 йилга мўлжалланган энг муҳим устувор
йўналишларига бағишланган Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасидаги «Барча режа ва
дастурларимиз Ватанимиз тараққиеZтини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади»
мавзусидаги маърузасини ўрганиш бўйича Ўқув-услубий мажмуа. – Тошкент: Иқтисоди
еZт. - 2011. 4-бет

24 Н.Тўхлиев Тараққи
еZтнинг ўзбек модели. Т.:2012.6-бет
15

O’zbekistonda mashinasozlikning asosi bo’lgan dastgoxsozlik ayniqsa zaif
rivojlangan edi. Natijada ishlab chiqarish vositalari va sanoat materiallari ishlab
chiqarish quvvatlarini yaratish, zamonaviy yirik yalpi ishlab chiqarish talablariga
javob beradigan avtomat va yarim avtomat murakkab dastgohlar ishlab chiqarishni
keng yo’lga qo’yib bo’lmasdi. Bularning barchasi metropoliya va mustamlaka
xalqlar o’rtasidagi munosabatlarning amaldagi yakqol ifodasidir. Metropoliya
hyech qachon mustamlaka o’lkaning jadal rivojlanishini istamaydi. Uni doim o’z
tizginida tutib, har xil yo’llar bilan ipsiz bog’lab turishdan manfaatdordir.
Iqtisodiyotning siyosat va mafkuraga bo’ysundirilgani yirik o’rta va kichik
korxonalar o’rtasidagi nisbatga ham salbiy ta’sir ko’rsatmasdan qolmadi. Sobiq
ittifoq vazirlik va idoralari tomonidan milliy respublikalarda, asosan, yirik korxona
va birlashmalar qurildi. Chunki sobiq ittifokdagi mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv
shunday amaliyotni taqozo qilar edi. Zo’rma-zo’raki tiqishtirilgan bunday
amaliyotlar natijasida O’zbekiston iqtisodiyoti ham "gigantomaniya" degan xavfli
"xastalikka" chalindi. Bu, albatta, o’lkamizda sanoat ishlab chiqarishning
an’anaviy turlarini rivojlantirish, mehnat jamoalarining faolligi va
tashabbuskorligini oshirish, bozor kon’yunkturasiga tezkor moslashishga katta
monelik qildi.
Xalqaro tajribadan ma’lumki, bir turdagi mahsulot ommaviy ishlab
chiqariladigan joyda yirik ishlab chiqarish yaxshi samara berishi mumkin. Mayda
(bir nafardan 19 kishigacha mehnat qiladigan) korxonalar 1980yillarda AQShdagi
barcha korxonalarning 26,1, Yaponiyada 49,4 va Italiyada 43,4 foizini tashkil
etgan. Kichik korxonalar (ya’ni yigirmadan 99 kishigacha ishlaydigan korxonalar)
mos ravishda 28,4, 27,7 va 30,4 foizga teng edi. O’rta korxonalar (bunga yuzdan
499 kishigacha ishlaydigan korxonalar kiradi) 24,0, 14,6 va 14,2 foiz, 500 nafardan
oshiq ishchi mehnat qiladigan yirik korxonalar 21,5, 8,2 va 12,1 foizni tashkil
etardi. Ushbu raqamlardan ko’rinib turibdiki, zamonaviy iqtisodiyotga ega
Yaponiyada ishchilarning qariyb yarmi kichik korxonalarda mehnat qilgan. Mayda
va kichik firmalar ish bilan band bo’lgan yaponlarning to’rtdan uch qismini
birlashtirgan. Kichik korxonalar - iqtisodiyot poydevori, degan gapda hikmat
ko’p. 25

Yirik korxonalar mayda ishlab chiqarishga nisbatan bozor kon’yunkturasiga
qiyin moslashadi, har qanday yirik ishlab chiqarish jarayonida katta-kichik
bo’shliqdar paydo bo’lishi tabiiy. Yirik korxonalar ularning hammasini ham
yolg’iz o’zi hal etishi qiyin. Bunday sharoitda kichik ishlab chiqarish yordamga
kelishi va paydo bo’lgan bo’shliqni to’ldirishi mumkin. Kichik ishlab chiqarish,
o’z navbatida, ists’mol bozorini tovar bilan to’ldirish, aholini ish bilan ta’minlashni
yaxshilash, raqobat muhitini yaratishga xizmat qiladi.
25 Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2012 йилда мамлакатимизни
ижтимоийиқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2013 йилга мўлжалланган энг муҳим устувор
йўналишларига бағишланган Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасидаги «Барча режа ва
дастурларимиз Ватанимиз тараққиеZтини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади»
мавзусидаги маърузасини
ўрганиш бўйича Ўқув-услубий мажмуа. – Тошкент: Иқтисоди
еZт. - 2011. 26-27 бетлар
16

Shuro zamonida sanoat mahsulotlari takibida ishlab chiqarish vositalari bilan
iste’mol buyumlari ishlab chikaradigan ishlab chiqarish o’rtasidagi nisbatni
mutanosib deb bo’lmasdi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasidan ma’lumki,
iste’mol buyumlari ishlab chiqarish bunda ustuvor o’rin tutishi, jadalroq
rivojlanishi lozim.
Qazib oluvchi va qayta ishlovchi tarmoqlar rivojlanishi o’rtasida ham nisbat
buzilib keldi. Mineral xom ashyolarning katta qismi qayta ishlanmagan yoki yarim
tayyor mahsulot holida O’zbekistondan olib chikib ketilardi. Deyarli barcha kon-
ruda, metallurgiya kombinatlarida xom ashyoni qayta ishlash darajasi g’oyat past
bo’lgan. Buning sababi shuki, konchilik sanoati sohasidagi ittifoq ahamiyatidagi
yirik korxonalarning asosiy faoliyati respublikamizda mineral xom ashyoni to’la
qayta ishlash, vertikal integrasiya jarayoni, diversifikasiyani rivojlantirishga emas,
balki xom ashyo ishlab chiqarish va markazga yetkazib berishga yo’naltirilgan edi.
Bu boradagi salbiy oqibatlardan yana birini sanoat korxonalarini mahalliy
ishchi kadrlar bilan ta’minlashda ham ko’rish mumkin. Bu sohadagi vaziyat
shunday ayanchli holga olib kelingan ediki, zamonaviy korxonalar narida tursin,
nisbatan ancha past rivojlangan sanoat sektorida ham mahalliy ishchi kadrlarning
umumiy miqdori juda kam edi. 50-60 yillarda ishga tushirilgan Navoiy, Zarafshon,
Muborak, Angren, Yangiyer singari industrial shaharlar sobiq markaz vazirlik va
idoralariga buysunuvchi yirik sanoat korxonalari bazasida bo’lgani uchun ularga
zarur ishchi kadrlar ittifoqning boshqa respublikalaridan, asosan Rossiyadan
ko’chirib keltirildi. Xolbuki, O’zbekistonning o’zida ishchi kuchi, salohiyatli
kadrlar va mutaxassislar kam emasdi. Kam bo’lsa, ularni o’qitish, tayyorlash va
kasbga yunaltirish ham mumkin. Bu, bir tomondan, mahalliy aholiga nisbatan
e’tiborsizlik bilan qarashning, ikkinchi tomondan, mustamlakachilikka asoslangan
siyosatning natijasidir. Bunday yondashuv nafaqat mahalliy millat vakillari
orasidan yetuk ishchi kadrlar yetishib chiqishiga, balki, sanoatning jadal suratlarda
rivojlanishiga ham monelik qiladi. Natijada mahalliy ishchi kadrlarni tayyorlash va
tarbiyalash masalasi o’tgan asrning 20-30-yillarda qanday dolzarb ahamiyat kasb
etgan bo’lsa, keyinchalik ham shundayligicha qolaverdi. Maxalliy millat vakillari
Toshkent samolyotsozlik birlashmasi, vagon ta’mirlash zavodida 20-30 foizdan
oshmadi. Konmetallurgiya, mashinasozlik kabi tarmoqlarda ham vaziyat deyarli
shundayligicha qoldi.
Iqtisodiyotning mafkura va siyosat qurboni bo’lishi respublikaning tashqi
iqtisodiy faoliyatida yanada kengroq namoyon bo’ldi. 1990 yilda O’zbekistonga
tashqaridan olib kelingan mahsulotning 90 foizga yaqinini sanoat mahsulotlari
tashkil etardi. Chetdan keltiriladigan moddiy ishlab chiqarish tarmoqlari
mahsulotining 80 foizdan ziyodrog’i sobiq ittifoq respublikalari ulushiga to’g’ri
kelardi. Keltiriladigan sanoat mahsulotlari tarkibida asosiy o’rinni mashinasozlik
va metallga ishlov berish (27,7%), yengil (22,7%) va oziq-ovqat (15,2%) sanoatlari
egallagan.
17

Mahsulotlar, asosan, respublikalararo ayirboshlash bo’yicha chiqarilar va
kiritilar edi. Tashqariga chiqarilgan sanoat mahsulotlari orasida asosiy o’rinni
(59,7%) yengil sanoat mahsulotlari (paxta tolasi) tashkil etardi.
Yana bir ayanchli holat shundan iborat ediki, tashqariga mahsulot chiqarishga
nisbatan tashqaridan mahsulot kiritish ko’pchilik tarmoqlarda ancha yuqori edi.
O’zbekistonning, ayniksa, mashinasozlik va metallga ishlov berish, kimyo va neft-
kimyo, oziq-ovqat sanoati mahsulotlari buyicha tashqi bozorga bog’liqligi
kuchaydi.
1990 yilda xalq iste’moli tovarlari bo’yicha tashqaridan mol kiritish (importni
qo’shganda) tashqariga mol chiqarishdan (eksportni qo’shganda) 3 barobar ortiq
bo’lgan. Nooziq-ovqat mahsulotlari (yengil sanoat mahsulotlari, madaniy-maishiy
va xo’jalik mollari) buyicha mahsulot kiritish mahsulot chiqarishdan 4 barobar
ko’p edi.
Oziq-ovqat tovarlaridan go’sht va go’sht mahsulotlari, sut va sut mahsulotlari,
tuxum, un, yorma, makaron, qand, qandolatchilik mahsulotlari, baliq, balik
konservasi, margarin, konservalar, alkogolli ichimliklar keltirilsa, nooziq-ovqat
tovarlaridan deyarli barcha turdagi gazlamalar, tikuvchilik va trikotaj mahsulotlari,
charm poyabzal, madaniy-maishiy va xo’jalik tovarlaridan mebel, muzlatkichlar,
kir yuvish mashinalari, televizorlar, radiopriyomnik qurilmalari, farfor-fayans,
shisha va billur idishlar, velosiped va mopedlar keltirilgan. Har yili millionlab
tonna paxta yetishtiriladigan o’lkada, hatto durustroq paypoq ishlab chiqaradigan
fabrika ham qurilmagan, shoir aytganideq "daryo bo’yida qultum suvga zor"
edik! 26

Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab vaziyat o’nglana boshladi. Lekin,
iqtisodiyotning eski tuzumdan qolgan bunday mustamlakacha tarkibi bilan bozor
munosabatlariga asoslangan mustaqil milliy iqtisodiyotni barpo etib bo’lmasdi.
Buning uchun izchil, tizimli va uzoqni ko’zlab ish tutish lozim edi.
Mamlakatimizda bu borada amalga oshirilayotgan ishlar berayotgan samaralarni
quyidagi raqamlardan ham qo’rish mumkin.
1-jadval Iqtisodiyot tarmoqlarining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 27
(%hisobida)
Iqtisodiyot tarmoqlari 1990 yil 2000 yil 2010 yil
Sanoat 17,6 14,2 24,0
Qishloq xo’jaligi 3,4 30,1 17,5
Qurilish 5,8 7,7 12,4
Savdo 4,5 10,8 9,0
26 Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2012 йилда мамлакатимизни
ижтимоийиқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2013 йилга мўлжалланган энг муҳим устувор
йўналишларига бағишланган Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасидаги «Барча режа ва
дастурларимиз Ватанимиз тараққиеZтини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади»
мавзусидаги маърузасини
ўрганиш бўйича Ўқув-услубий мажмуа. – Тошкент: Иқтисоди
еZт. - 2011. 39-42 бетлар
27 Н.Тўхлиев Тараққи
еZтнинг ўзбек модели. Т.:2012.108-бет
18

Boshqalar 22,2 18,7 23,7
Sof soliqlar 11,3 12,5 7.0
Jami 100,0 100,0 100,0

Mahalliy sanoatni rivojlantirish borasida amalga oshirilgan izchil va tizimli
chora-tadbirlar samarasida o’tgan 20 yil mobaynida mamlakatimiz yalpi ichki
mahsuloti tarkibida sanoatning ulushi 17,6 foizdan 24,0 foizgacha ko’tarildi.
Kishloq xo’jaligining ulushi esa qariyb 2 barobar kamaydi. Boshqa tarmoqlarda
ham xuddi shunday sifat o’zgarishlari amalga oshirildi.
Istiqlol yillarida sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishning yillik hajmi 3
barobar, uning o’tmishda juda zaif rivojlangan mashinasozlik va metallga ishlov
berish tarmog’i esa 11,6 barobar o’sdi. Bu umumiy sanoat ko’rsatkichidan qariyb 4
barobar ko’pdir. Bunday ulkan yuksalishga mamlakatimizda avtomobilsozliq neft-
gaz mashinasozligi, temir yo’l mashinasozligi kabi nisbatan yangi va zamonaviy
sohalarni barpo etish va jadal rivojlantirish orqali erishilganini alohida ta’kidlash
darkor.
Istiqlol yillarida Prezidentimiz Islom Karimov tomonidan asos solingan
mamlakatimiz uchun butunlay yangi tarmoq — avtomobil sanoati sohasida hozir
18 mingdan ortiq kishi ish bilan bandligi alohida ta’kidlash o’rinlidir.
Ma’lumotlarga ko’ra, «O’zavtosanoat» kompaniyasi tizimiga kiruvchi
korxonalarda 2011 yilning o’zida 1,4 mingdan ziyod yangi ish o’rni yaratilgai.
Investisiya dasturi doirasida mashinasozlarimiz avtomobillar uchun zarur ko’plab
detallarni ishlab chiqarishni o’zlashtirish ustida ish olib bormoqda. O’tgan yillar
davomida bu borada ulkan yutuqlarga erishildi. Bamperlar. avtoemallar,
germetiklar , sanoat bo’yoqlari, tutun chiqargichl ar. yonilg’i baqlari, yoqilg’i
nasoslari, avtomobil oynalari va o’rindiqdari, akkumulyatorlar, elektr o’tkazgichlar
uchun jgutlar, avtomobil salonining ichki qoplash qismlari, tashqi yoritish
vositalari, yonilg’i moyi va havo filtrlari, kapsulalangan oynalar, generatorlar va
kompressorlar, g’ildirak disklari va shassi uzellari ishlab chiqaruvchi korxonalar
faoliyat ko’rsatmoqda.
Mamdakatimizda tarkibiy qayta qurish, mulk munosabatlarini
takomillashtirish davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish mexanizmlari
orqali amalga oshirildi. Bu ko’p ukladli aralash ijtimoiy yo’naltirilgan bozor
iqtisodiyotini shakllantirishning muhim shartlaridan biridir. Kichik biznes va
xususiy tadbirkorlik iqtisodiy yuksalishning muhim omillaridan biriga aylandi.
Statistik ma’lumotlarga ko’ra 2010 yilda mamlakatimiz aholisining har ming
nafariga 15,2 kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyekti to’g’ri kelgan. Bu
ko’rsatkich Moldovada - 12,3, Qozog’istonda - 6,9, Rossiyada - 11,3, Ukrainada -
7,5, Belarusda - 7,3, Ozarbayjonda - 1,6 tani tashkil etdi. Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikning rivojlanish sur’atlari, milliy iqtisodiyotimizdagi muhim o’rni va
salmog’i naqadar tez usayotganligini quyidagi 2-jadvaldan ham
19

bilsa bo’ladi. 28

2-jadval
29 (%
O’zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishi
hisobida)
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning
ulushi 2000 yil 2005 yil 2010 yil
YaIMda 31,0 38,2 52,5
Sanoatda 12,9 10,0 21,1
Ish bilan band bo’lganlarning umumiy sonida 49,7 64,8 74,3
Eksportda 10,2 6,0 13,6
Mamlakatimizda o’tgan 20 yil ichida tashqi savdo aylanmasi 805,6 million
AQSh dollaridan 21,8 milliard dollarga, ya’ni 27,1 barobar o’sdi. Jumladan,
eksport hajmi 442,7 million dollardan 13,1 milliard dollarga, yoki 29,5, import
362,9 million dollardan 8,8 milliard dollarga yoki 24,2 barobar ko’paydi. Ayni
paytda tashqi savdoning ijobiy saldosi 79,8 million dollardan 4,2 milliard dollarga,
ya’ni 53 barobar ortdi. Bu oltin-valyuta zaxiralarimizning muttasil o’sishi va milliy
valyutamiz barqarorligini ta’minlashga ham xizmat qilmoqda. Eksport va
importning tarkibi keskin o’zgardi. Mustakillikkacha O’zbekiston chetga xom
ashyo chiqaradigan va tayyor mahsulotlar, asosan, iste’mol mollarini olib
keladigan mamlakatdan bugun qo’shimcha qiymat yuqori bo’lgan tayyor
mahsulotlarni tobora ko’p va keng eksport qilayotgan, ishlab chiqarishni texnik va
texnologik modernizasiya kilishga muljallangan texnika va asbob-uskunalarni
import qiladigan mamlakatga aylandi. Mashina va uskunalarning import
tarkibidagi ulushi izchil o’smokda: 1990 yilda 12,1 foizni tashkil qilgan bo’lsa,
2010 yilda 44,1 foizgacha yetdi.
Eksportning tarkibi diversifikasiya qilinishi natijasida paxta tolasi ulushi
jiddiy kamaydi. Uning eksportdagi ulushi 1990 yilda 59,7 foizni tashkil etgan
bo’lsa, 2010 yilda 11,3 foizdan oshmadi. Oziq-ovqat mahsulotlari importa o’tgan
davr mobaynida 48,9 foizdan 10,9 foizga tushdi. 30

Tashqi savdo geografiyasi ham diversifikasiyalashdi. Ilgari, birinchi navbatda,
sobiq ittifoq tarkibidagi respublikalar va sosialistik lagerga kiruvchi mamlakatlar,
sosialistik yo’nalishni tanlagan davlatlar bilan tovar ayirboshlash va savdo-sotiq
amalga oshirilishi shart bo’lgan.
31
28 Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2012 йилда мамлакатимизни
ижтимоийиқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2013 йилга мўлжалланган энг муҳим устувор
йўналишларига бағишланган Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасидаги «Барча режа ва
дастурларимиз Ватанимиз тараққиеZтини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади»
мавзусидаги маърузасини
ўрганиш бўйича Ўқув-услубий мажмуа. – Тошкент: Иқтисоди
еZт. - 2011. 46-49
бетлар 29
Н.Тўхлиев Тараққи
еZтнинг ўзбек модели. Т.:2012.110-бет

20

O’zbekistonda tashqi savdo aylanmasining usishi
3-jadval
1990 yil 2000 yil 2010 yil
Tashqi savdo aylanmasi, million AQSh
dollarida 805,6 6212,1 21842.2
Eksport, million doll. 442,7 3264,7 13044,5
Import, million doll. 362,9 1247,4 8799,7
Saldo (+, -) million doll. 79,8 317,3 4244,8

Bu ham mavjud xukmron mafkura va siyosatning amaldagi ifodasi edi,
albatta. Xalqimiz mustaqillikka erishganidan keyin tashqi savdo doirasi keskin
kengaydi va uning tarkibida uzoq xorij mamlakatlari soni orta boshladi. Agar 1990
yilda tashqi savdo aylanmasida uzoq xorij mamlakatlari ulushi 39,9 foizni tashkil
etgan bo’lsa, 2010 yilda bu raqam 56,9 foizga yetdi. Eksportda ularning hissasi
37,7 foizdan 54,8 foizga, importda 42,6 foizdan 59,9 foizga yetdi.
Haqiqiy bozor munosabatlari xar qanday mafkuraviy va siyosiy qoliplardan
xoli va ustun bo’lishi kerak shundagina barqaror iqtisodiy o’sishga yo’l ochiladi.
Bu tamoyil davlatimiz rahbari tomonidan shuning

30
Ўзбекистон Республикаси Президенти И . А . Каримовнинг 2011 йилнинг асосий якунлари ва 2012 йилда
Ўзбекистонни ижтимоий - иқтисодий ривожлантиришнинг устувор йўналишларига бағишланган Ўзбекистон
Республикасининг Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги «2012 йил Ватанимиз тараққиеZтини янги
босқичга кўтарадиган йил бўлади » мавзусидаги маърузасини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма .- Т .:
«O`qituvchi» НМИУ , 2012. 36- бет
31
Н . Тўхлиев Тараққи
еZтнинг ўзбек модели . Т .:2012.111- бет

uchun ham bozor munosabatlariga o’tishning muhim shartlaridan biri sifatida ilgari
surildi.
Davlatning bosh islohotchiligi: davlat iqtisodiy o’zgarishlarning
tashabbuskori va bosh islohotchisidir.
O’zbekistonda bozor munosabatlariga o’tishda davlat bosh islohotchi,
iqtisodiy qayta ko’rishlarning tashabbuskori sifatida maydonga chiqdi.
«Bozor munosabatlariga o’tish davrida davlat bosh islohotchi bo’lishi.
iqtisodiyot va mjtimoiy turmushning hamma sohalarini o’zgartirish rejalarini tuzib,
uni izchillik bilan amalga oshirishi zarur» 32
, - deb ta’kidlaydi O’zbekistan
Prezidenti Islom Karimov.
Nima uchun bu o’ta mas’uliyatli tarixiy vazifa aynan davlatning zimmasiga
yuklatildi? Chunki mustaqil milliy iqtisodiyotni barpo etish va ayni paytda bozor
munosabatlariga o’tish boshlanganida mamlakatimizda davlatdan ko’ra qudratliroq
kuch, tizim yo’q edi. Jamiyat barcha azolarining iqtisodiy imkoniyatlari deyarli bir
xil, boshlang’ich darajada bo’lgan. Bozor islohotlarining takdirini, ayrim
21

davlatlarda bo’lgani kabi, davlat korporasiyalari qo’liga topshirib qo’yib ham
bo’lmasdi.
Xorijda kuchli diaspora va sahiy homiylarimiz ham yo’q. Boz ustiga bozorga
o’tishning «shok terapiyasidan» farqli o’laroq, bosqisma-bosqich amalga
oshiriladigan ijtimoiy yo’naltirilgan modeli tanlandi. Bunday sharoitda aholining,
ayniqsa uning kam ta’minlangan qismi manfaatlarini qayta taqsimlash mexanizmi
orqali faqat davlatgina himoya qila olishi mumkin. Shu bois davlatning
kuchqudratidan, boy imkoniyatlaridan foydalanmaslik keyinchalik to’g’rilab
bo’lmas xatolarga olib kelishi tayin edi. Prezidentimiz tomonidan ushbu yo’l
yagona va to’g’ri yo’l deb tanlandi. Davlat bizda azaldan qudratli kuch, boshqarish
vositasi bo’lib kelgan. Islohotlardan oldin barcha mulk obyektlarining 90 foizdan
ziyodrog’i davlat tasarrufida edi. Qayd etish lozimki, barcha mamlakatlarda
iqtisodiyotning samarali faoliyat yuritishida davlat, uning muassasalari va tarkibiy
tuzilmalarining o’rni bor. Buni hyech kim inkor etmaydi. Lekin bozor o’zini o’zi
boshqara oladigan tizim, munosabatlar silsilasi. Bunday sharoitda davlatning
iqtisodiyotga aralashuvi yoki iqtisodiyotning davlat tomonidan tartibga solinishi
qanday nisbatda, darajada bo’lishi kerak? Buning aniq bir mezoni yoki ko’rsatkichi
bormi? Bu - juda nozik masala.
O’tgan asr davomida jahon iqtisodiyoti rivojlanishining turli bosqichlarida
ba’zan bozor qonuniyatlari, ba’zan iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish
usullari ustuvorlik qilib keldi. 1940-70 yillarda iqtisodiy jarayonlar ы i boshqarish
va tartibga solishda davlatning rolini kuchaytirish konsepsiyasi ustunlik qilgan
bo’lsa, 1980-90-yillarda iqtisodiyotni bozor tomonidan tartibga solishning
cheklanmagan imkoniyatlari konsepsiyasini ilgari suruvchi monetarizm va
neoliberalizm nazariyalarining mavqyei oshdi.
4-jadval
Iqtisodiyotda nodavlat sektori 33
(% hisobida)

::
' Ислом Каримов. Асарлар, 1-жилд, Т., «Ўзбекистон», 1996, 309-бет. 3
Статистик тўплам, Т., ―Ўзбекистон, 2011, 64-бет ‖
1995 yil 2000 yil 2010 yil
YaIM 58.4 72,6 81,7
Sanoat 49,1 63,9 91,0
Qishloq xo’jaligi 97,6 99,1 99,9
Qurilish 62,1 81,2 89,6
Transport 13,9 30,7 56,0
Aloqa x 82,4 96,1
Chakana savdo aylanmasi 91,7 96,8 99,9
Pullik xizmat 34,6 57,1 81,7
Tashqi savdo x 70,4 79,4
Bandlik 69,0 75,9 79,1
22

Iqtisodiy adabiyotlarda Yevropaning yetakchi mamlakatlari hisoblanadigan
Fransiya va Germaniyada davlatning iqtisodiyotga aralashuv darajasi 48 foiz,
«superkommunistik» Skandinaviya mamlakatlarida 54-55 foiz deb ko’rsatiladi.
Bu ko’rsatkichlar bozor mukammal, o’zini o’zi tartibga solib turuvchi tizim,
davlatning unga aralashuvi iloji boricha past darajada bo’lishi kerak deb
hisoblaydigan klassik bozor iqtisodiyotini ma’qul ko’radigan Shimoliy Amerika
modeli ko’rsatkichidan ancha yuqoridir. 4-jadvaldan ko’rinib turibdiki,
O’zbekistonda davlatning iqtisodiyotning barcha sohalaridagi ulushi va aralashuvi
muttasil kamayib bormoqda.
2010 yilda mamlakatimizda davlat sektorining ulushi yalpi ichki mahsulot
ishlab chiqarishda 18,3 foiz, sanoatda 9,0, qishloq xo’jaligida 0,1, ko’rilishda 10,4,
transportda 44,0, aloqada 3,9, chakana savdo aylanmasida 0,1, pullik xizmat
ko’rsatishda 20,6, tashqi savdoda 8,3 va bandlikda 20,9 foizni tashkil etdi. Bu
raqamlar davlatning mamlakat iqtisodiyotidagi o’rnini to’liq ko’rsata oladimi?
Yo’q, albatta. Iqtisodiyotdagi davlat sektoridagidan hayotimizdagi davlatning urni
va roli ancha katta va rang-barangdir.
Ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga o’tish davrida davlat iqtisodiyotni
tartibga solish, qayta taqsimlash mexanizmi orqali aholi manfaatlarini himoya
qilishi, iqtisodiy faoliyatning huquqiy asoslarini, bozor shart-sharoitlarini yaratishi,
iqtisodiy erkinlik va tenglikni kafolatlashi, bozor institutlarini shakllantirishi,
tadbirkorlik tizimlarini qaror toptirish va rivojlantirishga ko’maklashishi, raqobat
muhitini vujudga keltirishi, tarkibiy qayta ko’rishlarni amalga oshirishi zarur.
Bunda davlat tartibga solishning moliya, kredit, soliq, valyuta siyosati, narx-navoni
nazorat qilish vositalaridan keng foydalanadi. Davlat yirik dastur va loyihalarni
moliyalashtiradi, chet el investisiyalarini kiritishga kafolat bo’ladi.
O’tish davrida davlatning iqtisodiyotni tartibga solish roli nafaqat davlat
sektori, balki xususiy sektorga nisbatan ham muntazam kuchayib bordi.
Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish davlat institutlari tomonidan amalga
oshiriladigan va mamlakatni barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashga
qaratilgan qonunchiliq ijroiya va nazorat harakteriga ega bo’lgan chora-tadbirlar
tizimini amalga oshirishdir.
Bozor munosabatlariga o’tish jarayonida iqtisodiyotni davlat tomonidan
tartibga solishning ahamiyati shakllangan bozor tartiblaridan ancha ustun bo’ldi.
Bu - tabiiy. O’tish davrida qabul kilinadigan iqtisodiyotga oid qonun, uaror va
qoidalarning ko’lami g’oyat keng bo’lib, ularning hayotga tatbiq etilishi muhim
ahamiyatga ega. Shuningdek, o’tish davri sharoitida bozor mexanizmining hali
to’laqonli ishga tushib keta olmasligini ham nazardan chetda qoldirmaslik lozim.
Ma’muriy buyruqbozlikka asoslangan rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga
o’tish o’z-o’zidan yuz bermaydi. Shuning uchun ham, davlatning asosiy
vazifalaridan biri ushbu jarayonni tartibga solish, iqtisodiyotning bir maromda
faoliyat ko’rsatishini ta’minlash maqsadida bozor infratuzilmasini shakllantirishdir.
23

Bozor iqtisodiyotiga o’tish davrida O’zbekistonda davlat qo’yidagi asosiy
iqtisodiy vazifalarni bajardi:
-pul emissiyasi, pul-kredit, soliq va byudjet tizimini tartibga solish;
-fuqarolarning huquq va erkinliklarini. mulkdorlar va xo’jalik subyektlari
huquqlarini kafolatlash;
-makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash;
-monopoliyaga qarshi chora-tadbirlarni amalga oshirish va raqobat muhitini
yaratish;
-ilm-fan va axborot texnologiyalarini rivojlantirish;
-faol tashqi iqtisodiy siyosat yuritish;
-umumdavlat ahamiyatiga ega ishlab chiqarish, ijtimoiy va ekologik infratuzilmani
rivojlantirish;
-kam ta’minlangan aholi guruhlarini ijtimoiy himoyalash;
-atrof-muhitni muhofaza qilish;
-iqtisodiyotning tarmoq va hududiy tarkibini optimallashtirish;
-mamlakat iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash;
-bozor munosabatlarining huquqiy asoslarini yaratish;
-ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish va
hokazolar.
O’zbekistonda iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish huquqiy,
ma’muriy va iqtisodiy usullar bilan birgalikda olib borildi. Turli mulk shaklidagi
korxonalar va bozor institutlarining (bank, birja, aksionerlik jamiyatlari) faoliyat
ko’rsatishi me’yorlarini ta’minlovchi, bozor sharoitiga mos yangi soliq sug’urta,
aholini ijtimoiy himoyalash, davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish,
raqobat muhitini yaratish, kichik va xususiy biznesni qo’llab-quvvatlash bo’yicha
qonunlar tizimi yaratildi.
Iqtisodiy faoliyatning alohida sohalarini boshqarish ta’kikdlash, ruxsat berish
va majburiy chora-tadbirlar orqali amalga oshirildi. Ma’muriy yo’l bilan
monopolist korxonalar va ijtimoiy ahamiyati yuqori mahsulot narxlari ustidan
davlat nazorati o’rnatildi. Alohida tovarlar eksport va import kvotalari o’rnatildi
yoki lisenziyalar belgilandi. Ijtimoiy sohalar va ekologiya masalalarida ham
davlatning ma’muriy usullaridan foydalanildi. 29

Tartibga solishning yaxlit iqtisodiy usullari tizimini yaratish davlatning o’tish
davridagi eng muhim vazifalaridan biri hisoblandi. Shu maqsadda davlatning
iqtisodiy siyosati (pul-kredit, moliya-byudjet, soliq, valyuta, bojxona, narxlar,
amortizasiya va boshqalar) ishlab chiqildi va izchil amalga oshirildi. Shuningdek,
davlat buyurtmasi, kvotalar, lisenziyalar, byudjetdan moliyalashtirish,
prognozlashtirish va dasturlar ishlab chiqish kabi tartibga solish vositalaridan keng
foydalanildi.
29 Н.Тўхлиев ТараққиеZтнинг ўзбек модели. Т.:2012.119-122 бетлар

24

2008 yilda boshlangan global moliyaviy-iqtisodiy inqiroz Prezidentimiz Islom
Karimov tomonidan ilgari surilgan davlatning bosh islohotchi bo’lishiga oid
tamoyil naqadar to’g’riligini va hayotiyligini yana bir bor tasdiqladi. Global
inqiroz sharoitida ko’plab davlatlar juda katta miqdordagi oltin-valyuta zaxiralari
va jamg’armalarini o’z moliya-kredit tizimini saqlab qolishga sarflashga majbur
bo’ldi. Shu yo’l katta bankrotliklarning oldini oldi, iqtisodiyotning arteriyasi
hisoblanadigan bank tizimini xalokatdan ko’tkardi. Birgina AQShning o’zi Federal
zaxira jamg’armasidan bir necha yuz milliard dollardan iborat mablag’ni inqiroz
oqibatlarini yumshatishga sarfladi. 2010 yilning boshida Shveysariyaning Davos
shahrida o’tgan an’anaviy xalqaro iqtisodiy forumda davlat arboblari va
iqtisodchilar «davlat aralashmaganida hamma narsa bir zumda barbod bo’lar edi»
deb ruy-i rost tan oldilar. Bu gap zamirida global moliyaviy-iqtisodiy inqiroz
"eshik qoqqan" murakkab sharoitda mamlakatlar bank-moliya tizimiga davlat
yordamga kelmaganida butun jahon iqtisodiyoti bir zumda inqiroz botqog’iga
g’arq bo’lar edi, degan e’tirof bor 30
.
O’zbekistonda makroiqtisodiy barqarorliq katta oltin-valyuta zaxiralarining
mavjudligi, rivojlanish jamg’armasi imkoniyatlari, tashqi qarzning minimumga
tushirilganligi jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida bunday murakkab
masalarni o’z vaqtida samarali hal qilish imkonini berdi. Osiyo taraqqiyot
bankining O’zbekistondagi doimiy vakolatxonasi rahbari Kazuxiko Xiguchi haqli
ravishda ta’kidlaganidek, "o’zbek modeli"ning o’ziga xos jihatlaridan biri
shundaki, davlat boshqaruvi makro darajada, bozor iqtisodiyotini shakllantirish esa
mikro darajada amalga oshirishni nazarda tutadi. O’zbekistonda izchillik bilan
amalga oshirilayotgan islohotlar mutanosib va barqaror rivojlanishga, sanoatni
modernizasiya qilish va texnologik qayta jihozlashga xizmat qilayotir.
Makroiqtisodiy, tuzilmaviy va institusional o’zgarishlarda, ayniqsa, kichik biznesni
rivojlantirishni qo’llab-quvvatlash borasida ulkan yutuqlar qo’lga kiritilmoqda".
Erkin raqobat davrlaridan farqli o’laroq, bugun zamonaviy iqtisodiyotda
miqdor va sifat o’zgarishlari yuz berib, faoliyat ko’rsatish tizimi g’oyat murakkab
va ziddiyatli tus olmoqda. Agar o’tgan asrda monopoliyalar iqtisodiyotda noyob
holat sifatida uchragan bo’lsa, endilikda har bir bozor, tarmoqlarning katta qismi
monopol korxonalar ta’siriga tushib qolayotir. Transmilliy korporasiyalar bozor va
uniig segmentlaridan kattaroq ulush olish maqsadida keng tomir yoymoqda.
Natijada, iqtisodiyotni muvozanatga keltirib turuvchi bozor mexanizmining
to’laqonli faoliyat doirasi toraymoqda. Ikkinchi tomondan, keng aholi qatlamlarini
ijtimoiy himoyalash, iqtisodiy o’sishning yuqori sur’atlarini ta’minlash
vazifalarining ahamiyati ortmoqda.
Mamlakat iqtisodiy taraqqiyoti bilan bog’liq shunday sohalar borki, ular
odatda ulkan hajmlarda investisiyalar kiritishni talab qiladi. Oddiy tadbirkor va
30 И.А.Каримов Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг
йўллари ва чоралари // – Т: Ўзбекистон, 2009. 49-бет

25

korxonalarning bunga qurbi yetmaydi. Ko’p hollarda bu sohalar daromad
keltirmaydi yoki foydasi uzoq vaqtdan keyin kelishi mumkin. Odatda, bunday
sohalar, masalan, transport, kommunikasiya, ekologiya, energetika xizmatlaridan
barcha barobar foydalanadi. Davlat bozor tizimining samarali ishlashiga yordam
ko’rsatuvchi muhit va poydevor yaratadi, iqtisodiyotiing barcha ishtirokchilari
uchun teng imkoniyatlar beruvchi yagona qoidalarni joriy qiladi, raqobatni
rag’batlantiradi, tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshiradi. daromadlarni taqsimlaydi,
keng aholi qatlamlarini ijtimoiy himoyalash maqsadida uni qayta taqsimlaydi,
iqtisodiy o’sishni qo’llab-quvvatlaydi va hokozo.
Davlatning islohotchilik roli va ahamiyati shu bilan tugamaydi.
O’zbekistonda davlat ijtimoiy sohadagi islohotlarga ham rahnamolik qilib
kelmoqda. Shu maqsadda davlat byudjetidan ta’lim, sog’likni saqlash, sport,
kommunal xizmat va boshqa ijtimoiy sohalarga sarflanadigan mablag’lar hajmi
yildan yilga oshirilmoqda. Ta’lim, sog’liqni saqlash, sport va uy-joy bilan
ta’minlash sohasida amalga oshirilgan islohotlar ko’lami keng va samarasi g’oyat
yuqori. Ijtimoiy infratuzilma barqaror faoliyat ko’rsatmokda va rivojlanmokda.
2010 yilda O’zbekistonda 9860 umumta’lim maktabida 4676,1 ming o’quvchi,
1539 o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarida 1623,1 ming o’quvchi, 66
oliy ukuv yurtida 300 mingdan ziyod talaba tahsil oldi 31
.
1997 yildan Kadrlar tayyorlash milliy dasturi izchillik bilan va samarali
amalga oshirilmoqda. Dastur aholining uzluksiz ta’lim olishini, ta’lim tizimining
jamiyatda sodir bo’layotgan o’zgarish va yangilanishlarini, iqtisodiyotdagi yuqori
malakali kadrlarga bo’lgan extiyojlarni nazarda tutadi. 2004-2010 yillarda maktab
ta’limini rivojlantirish umummilliy davlat dasturi doirasida maktablarning
aksariyat qismi qaytadan qurildi, ta’mirlandi va rekonstruksiya qilindi, gaz, suv va
aloqa vositalari bilan ta’minlandi, markazlashgan kanalizasiya tarmoqlariga ulandi.
1998-2010 yillarda o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi o’quv muassasalarini
yangidan qurish va rekonstruksiya qilish maqsadida 2,5 trillion so’m mablag’
sarflandi 32
.
Har yili ta’lim sohasiga ajratilayotgan harajatlar YaIMning 10-12 foizini
tashkil etmoqda.
1998 yilda sog’liqni saqlash tizimini isloh qilish davlat dasturi qabul qilindi.
Dasturga muvofiq mamlakatimizda butun tibbiyot tizimini tubdan qayta qurish,
ko’p sarf-harajat talab etadigan va samarali bo’lmagan tibbiy yordamdan yangi
zamonaviy ixtisoslashtirilgan tibbiy xizmat turlariga o’tish boshlandi. Sog’liqni
saqlash tizimini qo’llab-quvvatlash maqsadida birgina 2010 yilda 2 trillion
so’mdan ziyod mablag’ sarflandi. Bu sohodagi davlat siyosatining asosiy
31 Н.Тўхлиев ТараққиеZтнинг ўзбек модели. Т.:2012. 126 бет
32 Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2011 йилнинг асосий якунлари ва 2012
йилда Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг устувор йўналишларига бағишланган
Ўзбекистон Республикасининг Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги «2012 йил Ватанимиз тараққи
еZтини
янги босқичга кўтарадиган йил бўлади» мавзусидаги маърузасини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма.-Т.:
«O`qituvchi» НМИУ, 2012. 46 бет

26

yo’nalishlaridan biri ona va bola salomatligini muhofaza qilishdir.
Mamlakatimizda davlatning bevosita ishtirokida qudratli farmasevtika sanoati
yaratildi.
Qishloq aholisini ichimlik suvi va tabiiy gaz bilan ta’minlash davlat dasturi
amalga oshirildi. O’tgan davr mobaynida davlat kafolati bilan kommunal soha
rivoji uchun 700 million AQSh dollari miqdoridagi uzoq muddatli imtiyozli xorijiy
investisiya va kreditlar jalb etildi. Umuman har yili davlat byudjetining yarmidan
ziyodrog’i ijtimoiy sohaga sarflanmoqda. Birgina ta’lim sohosiga ajratilayotgan
mablag’lar mamlakat yalpi ichki mahsulotining 10-12 foizini tashkil etmoqda. Bu
qadar keng ko’lamli harajatlarni faqat davlat kuchi va imkoniyatidan foydalanib
amalga oshirish mumkin, xolos.
Bundan tashqari davlat iqtisodiy erkinlikni ta’minlaydi, iqtisodiy-ijtimoiy va
institusional islohotlarni amalga oshirishning strategik maqsad va vazifalarini
belgilaydi, raqobat va tadbirkorlik tuzilmalarini shakllantiradi va rivojlanishini
qo’llab-quvvatlaydi, tarkibiy qayta qurishlarni amalga oshiradi, ishlab
chiqarishning tarmoq va xududiy nisbatini ta’minlaydi, yagona moliya, kredit,
soliq valyuta, narx siyosatini amalga oshiradi.
Global moliyaviy iqtisodiy inqiroz davlatning iqtisodiyotga aralashuvini
kuchaytirdi. Bu sharoitda davlat bankrotlik yoqasiga kelib qolgan korxona va
xizmat turlarini qayta milliylashtirib, «tiriltirib» yana o’z tasarrufidan xususiy
qo’llarga sotish amaliyotini ham qo’lladi. 33

Iqtisodiyotni modernizasiya qilish, ishlab chiqarishni diversifikasiyalash
jarayonida davlatning o’rni va roli katta. Modernizasiyalash ijtimoiy-iqtisodiy
jarayon bo’lib, iqtisodiyotning asosiy negizini o’zgartirmasdan turib, muttasil
takomillashtirish bo’yicha davlat tomonidan jahon taraqqiyotining zamonaviy
tendensiyalarini hisobga olgan holda ko’riladigan chora-tadbirlar tartibotidir.
Modernizasiyalash davlatning investision va ijtimoiy siyosatini o’zida ifoda etib,
soliq tartibini takomillashtirishni, iqtisodiyot tarkibini davlat tomonidan
boshqarishni, boshqaruv organlari vazifalariga o’zgartirishlar kiritishni taqozo
etadi. Modernizasiyalash milliy iqtisodiyotning xalqaro raqobatbardoshligini
oshirishga yo’naltirilgan iqtisodiyotni tarkibiy, institusional, texnologik
takomillashtirish jarayoni sifatida davlatning islohotchiligiga tayanadi. Davlat
modernizasiyalashning faol subyekti sifatida uning maqsadi, vazifalari, ustuvor
yo’nalishlari, uni amalga oshirish sur’atlari, resurslari va innovasion asoslarini
belgilaydi. Modernizasiya ilmiy va mehnat sig’imi yuqori bo’lgan texnologiyaga
o’tishni anglatadi va ishlab chiqarishning innovasion yo’nalishini kuchaytirishga
xizmat qiladi.
Qonun ustuvorligini ta’minlash. O’zbek modelining yana bir harakterli
tamoyili qonun ustuvorligini yoki ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotining
huquqiy asoslarini ta’minlash bilan bog’liqdir. Chunki bozor munosabatlarining
3 И.А.Каримов Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг
йўллари ва чоралари // – Т: Ўзбекистон, 2009. 6-бет

27

o’ziga xos qonun va qoidalari bo’lishi tabiiy. Xorijda bunday tartib va qoidalar bir
necha yuz yillar mobaynida shakllanib, takomillashib kelgan. Ularni inkor etish
yoki mensimaslik - xato. Global iqtisodiyotga integrasiyalashuv ham aynan shuni -
ularga rioya etishni talab qiladi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov ta’kidlaganidek,
«ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotining qonunchilik asosini yaratish - bu
faqat o’tish davrining majburiy shartigina bo’lib kolmay, balki huquqiy davlatni
barpo etishning o’ziga xos xususiyati hamdir». Bu xulosadan ko’rinib turibdiki,
bozorga o’tish sharoitida xo’jalik yuritishning muayyan yo’nalishlarini tartibga
solish bo’yicha qabul qilinadigan qonunlar qisqa muddatga yoki tor sohalar bilan
cheklanib qolmasdan, uzoq muddatlarga muljallangan jamiyat hayotining barcha
jihatlarini huquqiy ta’minlashga qaratilgan bo’lishi lozim. Ayni paytda
Prezidentimiz qonunlar xayotiy, amaliyot bilan uzviy bog’liq bo’lishi va undan
kelib chiqmog’i, qonun xujjatlarining bevosita ta’sir kuchi shunga muvofiq
fukarolarning ham huquqiy madaniyati yuqori bo’lishi lozimligini ta’kidlaydi.
«Qonunning ustuvorligi shuni bildiradiki, asosiy ijtimoiy, eng avvalo, iqtisodiy
munosabatlar faqat qonun bilan tartibga solinadi, uning barcha katnashchilari esa
xech bir istisnosiz huquq normalarini buzganligi uchun javobgar bo’ladi». 34
O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 53-moddasida «Bozor
munosabatlarini rivojlantirishga qaratilgan O’zbekiston iqtisodiyotining negizini
xilma-xil shakldagi mulk tashkil etadi. Davlat ... barcha mulk shakllarining teng
huquqligini va huquqiy jixatdan bab-barobar muhofaza etilishini kafolatlaydi.
Xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxleiz va davlat himoyasidadir» 35
deb
mustaxkamlab qo’yilgan. O’zbekistonda «Yer, yer osti boyliklari, suv, usimlik va
hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy zaxiralar umummilliy boylikdir». 36

Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishni amalga oshirishni
huquqiy-me’yoriy jihatdan ta’minlash maqsadida «O’zbekiston Respublikasida
mulkchilik to’g’risida» (1990), «Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtrish
to’g’risida»gi (1991) O’zbekiston Respublikasi qonunlari, Vazirlar
Maxkamasining «Mahalliy sanoat, aholiga maishiy xizmat ko’rsatish, davlat savdo
va umumiy ovqatlanish korxona va tashkilotlarini davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirishni tashkil etishning chora-tadbirlari to’g’risida»gi qarori va boshqa
qonunosti hujjatlari qabul qilindi.
«Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat to’g’risida»
(1996), «Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to’g’risida» (1996), «Tabiiy
monopoliyalar to’g’risida»gi (1997) qonunlar mamlakatimizda raqobat muhitini
rivojlantirish, bozorlarda monopolistik holatlarning oldini olishda huquqiy asos
bo’lib xizmat qilayotir.
34 Ислом Каримов. Асарлар, 1-жилд, Т., «Ўзбекистон», 1996, 321-бет
35 Узбекистон Республикаси Конституцияси. - Т., «Ўзбекистон», 2003, 11-бет.
36 Ўша жойда. 12-бет
28

Tadbirkorlik faoliyatining qonuniy asoslarini yaratish va takomillashtirish
maqsadida 1995 yilda «Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni
rag’batlantirish to’g’risida»gi qonun qabul qilindi. 1997-1999 yillarda esa
«Xo’jalik yurituvchi subyektlarni davlat tomonidan nazorat qilish to’g’risida»,
«Tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar palatalari to’g’risida», «Tadbirkorlik
va tadbirkorlar faoliyatini kafolatlash to’g’risida»gi qonunlar qabul qilindi. 2000
yilda «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida»gi qonunning
qabul qilinishi ham tadbirkorlik faoliyatining yanada kengayishi va
mustahkamlanishida muhim ahamiyat kasb etdi.
Qonun ustuvor bo’lmagan joyda korrupsiya va boqimandalik, o’g’irlik
yulg’ichlik g’aznani talash, tayyorga ayyorlik kabi jamiyat me’yoriy holatiga zid
illatlar tomir otadi. Shular orasida bir qarashda oddiy, beozor tuyuladigan
boqimandalikning ham xavfi juda katta.
Boqimandalik, o’zining lug’aviy ma’nosiga ko’ra, birovning qaramog’ida
bo’lish, birovga boqimlik, nonxurlik, qaramlikni bildiradi.
Xo’sh, u qanday va qayerdan paydo bo’ladi?
Haddan tashqari markazlashgan reja va qat’iy taqsimot hukmron jamiyatda
boqimandalik uchun iqtisodiy va ijtimoiy sharoit mavjud bo’ladi. Buni sobiq ittifoq
misolida ko’rish mumkin. Chunki, moddiy ne’matlar ularni ishlab chiqarish uchun
sarflangan mehnatga muvofiq emas, sun’iy ravishda taqsimlash vositalari orqali bir
xil, ya’ni hammaga teng bo’linar va iste’mol etilardi. O’tgan 70 yildan ko’prok
davr mobaynida bunday kayfiyat ("Bersang - yeyman, ursang - ulaman!")
kishilarning ongiga chuqur singib ulgurdi. Shuning uchun bunday kayfiyatdan
qutulish tez va oson kechmaydi. Jamiyatni boqimandalik kayfiyatidan batamom
forig’ etish mulkka egalik ko’nikmalarini to’la shakllantirish kabi muayyan davr,
targ’ibot-tushuntirish, uqitish-o’rgatish ishlarini talab qildi.
Albatta, hyech bir jamiyat boqimandalik rivoj topishidan manfaatdor emas.
Lekin, shunga qaramay, u turli shakllarda zoxir bo’ladi.
Avvalo, boqimandalikning uch turini bir-biridan farqlash kerak. Birinchisi,
eng oddiy, maishiy shaklda namoyon bo’ladi. Hyech qayerda ishlamaydigan,
hyech kimga nafi tegmaydigan, birovlar mehnatining natijasini o’zlashtirishni odat
qilgan, boshqalar hisobiga kun o’tkazib yuradiganlar shular jumlasidandir. 37

Boqimandalikning ikkinchi turiga, uning yasama, soxta shakli kiradi.
Masalan, sho’ro zamonida «og’alar»ning boshqa respublikalar aholini
boqimandalikda ayblashi davlat siyosati darajasiga ko’tarilgan edi. Go’yo milliy
respublikalar o’zlarini o’zlari boqa olmaydi, shuning uchun milliy byudjet
taqchilligini to’ldirish maqsadida umumittifoq byudjetidan dotasiya oladi, markaz
boshqa o’lkalar uchun donorlik vazifasini bajaradi. Milliy respublikalar esa,
aksincha, o’zlarini «umumiy qozon»ga ko’p ulush qo’shgan-u, ammo
«cho’mich»da qoqilgan hisoblardi. Aslida yagona xalq xo’jaligi kompleksi deb
37 Н.Тўхлиев ТараққиеZтнинг ўзбек модели. Т.:2012. 1-134 бетлар

29

atalgan xalqlar va milliy tuzilmalar konglomeratiga kim qancha bergani-yu, undan
qancha olganini aniq aytish qiyin edi. Qizg’in baxslar natijasi o’laroq respublika
xo’jalik hisobi tushunchasi paydo bo’ldi. Viloyatlar, shaharlar va tumanlar ham o’z
xo’jalik hisobini tashkil etishga kirishib ketdi. Biroq ular biron-bir amaliy natija
bermadi. Boshqacha bo’lishi ham mumkin emasdi. Bu boradagi baxs va
extiroslarga SSSRning barham topishi, milliy respublikalar o’z davlat
suverenitetini o’rnatishi, bozor munosabatlariga o’tish nuqta qo’ydi.
Boqimandalikning uchinchi shakli ancha uyushgan va takomillashgan. Unga
qarshi samarali ko’rash olib borilmasa, jamiyatga juda katta iqtisodiy va ma’naviy
zarar yetkazadi. Odatda u davlat, o’rta va quyi bo’g’inlarda yaratilgan moddiy
ne’matlarni, resurslarni taqsimlash jarayonida sodir bo’ladi. To’g’ri, bozor
iqtisodiyotiga o’tish munosabati bilan moddiy-texnika ta’minoti, fondlarni
taqsimlash, har xil limitlarni ajratish kabi mexanizmlarga barham berildi. Ammo
xali ham turli xil darajalarda markazlashgan pul resurslarini shakllantirish va
ulardan foydalanish institutlari mavjud. Xuddi ana shu joyda boqimandalik uchun
imkoniyat vujudga kelishi mumkin.
Markazlashgan pul resurslarini shakllantirish va undan foydalanishning eng
muhim quroli davlat byudjeti va maxalliy byudjetlardir. Byudjet daromadlari,
asosan, soliqlardan hosil bo’ladi. Uning kichik bir qismi bojxona bojlari va resurs
to’lovlari hisobiga to’g’ri keladi. Bevosita aholi daromadlaridan undiriladigan
soliqlar hisobiga ham davlat byudjeti daromadlari shakllanadi. Mamlakatimizda
korxona daromadlari va aholi daromadlaridan bevosita undiriladigan soliqlar
sezilarli darajada o’sganligiga qaramasdan, ularning yalpi ulushi byudjet
daromadlarining 40 foizga yaqinini tashkil etadi, xolos. Bilvosita soliqlar (asosan,
aksiz va qo’shimcha qiymat soliqlari) miqdori biroz pasaygan bo’lsada, byudjet
daromadlarida ularning hissasi baland - qariyb 50 foizga teng.
Davlat o’zi beradigan ayrim xizmatlarga haq to’lash, iqtisodiyotda harajallar
darajasini nazorat qilish, daromadlarni taqsimlashdagi tengsizlikni bartaraf etish,
mamlakat sanoatini chet ellik raqobatchilardan himoyalash va boshqa maqsadlarda
soliq undiriladi. Agar davlat u yoki bu turdagi mahsulot ishlab chiqarishni (tamaki,
aroq) kamaytirishni xoxlasa, unga ko’proq soliq belgilaydi.
Iqtisodiyotni moliyalashtirishga ketadigan byudjet harajatlari hissasi barcha
byudjet harajatlarining 50 foizdan ziyodrog’ini tashkil etmoqda. Byudjet
harajatlarida ijtimoiy-madaniy tadbirlarning ulushi - 45,3 foiz.
Davlat hamma vaqt davlag byudjeti daromad va harajat qismlarining
muvozanatda bo’lishidan manfaatdor. Agar byudjetning daromad qismidan harajati
oshib ketsa, passiv byudjet balansi vujudga keladi. Bu - davlat byudjeti
taqchilligiga olib keladi. 1995 yili mamlakatimizda davlat byudjeti taqchilligi yalpi
ichki mahsulotning 2,8 foiziga teng edi. Necha yillardan beri faol byudjet balansi
amal qilib kelmoqda.
Pul resurelaridan foydalanishni tashkil etishning davlat va mahalliy
byudjetlaridan tashqari yana boshqa shakllari ham mavjud. Davlat sug’urta fondi,
davlat bandlik, salomatlik, "Sog’lom avlod uchun fondlari va boshqalar shular‖
30

sirasiga kiradi. Ular davlat byudjeti mablag’larining harakatchanligini oshirishga,
zarur bo’lganda mablag’lardan aniq yo’nalishlarda maqsadli foydalanishga xizmat
qiladi. Ammo mavjud mablag’larni qayta taqsimlash chog’ida ijtimoiy ehtiyojlar
zarar ko’rmasligi, davlatning muhim xayotiy zaruratlariga sarflanadigan harajatlar
miqdori kamaymasligi lozim. Shuning uchun ham bozor iqtisodiyotiga o’tish
sharoitida aniq yo’nalishlar bo’yicha byudjetdan tashqari maxsus fondlar tashkil
etiladi. Ular davlat va mahalliy byudjet vositalaridan ham foydalanishi mumkin.
Masalan, ijtimoiy sug’urta fondi turli xil nafaqalarni to’lash uchun pul
resurelarini tashkil etishni ko’zda tutadi. U vaqtincha ish qobiliyatini yo’qotganlik,
homiladorlik va tug’ish, sanatoriy va kurort xizmatlarini moliyalashtirish va
boshqa maqsadlarga xizmat qiladi. Bu fond harajatlarining asosiy qismi turli
nafaqalarga sarflanadi. U sug’urta yo’li bilan tashkil etiladi. Bu jarayonda turli
mulk shakllaridagi korxona va tashkilotlar, ayrim shaxslar, xususan, tadbirkorlik
faoliyati bilan shug’ullanadiganlar majburiy tarzda ishtirok etadi.
Davlat bandlik fondi esa o’z ish joyini yo’qotgan va yo’qotish xavfi bo’lgan
kishilarni moddiy qo’llab-quvvatlash hamda ularni boshqa mutaxassisliq
kasbhunarga o’rgatish uchun zarur vositalarni bir joyga to’plash maqsadida tashkil
etiladi. Bozor iqtisodiyotiga o’tish sharoitida xodimlarning malakasi va
ma’lumotiga qarab ish joyi bilan ta’minlash kafolati o’z ahamiyatini yo’qotsa-da,
ammo fuqarolarning o’z ish joyini egallash, mehnat qilish va erkin kasb tanlash
huquqini ta’minlash mas’uliyatini davlat o’zidan soqit qilmaydi.
Ko’rinib turibdiki, byudjet va undan tashqari fondlar, vosita va
mablag’larning o’z o’rni hamda ahamiyati bor. Ijtimoiy ahvolimiz, oila a’zolarimiz
soni va tarkibiga qarab, har birimiz ulardan manfaatdorlik bilan, imtiyoz asosida
foydalanish huquqiga egamiz. Shunday ekan, byudjet va fondlarga to’lovlardan
bosh tortish yoki ulardan ozod bo’lishga urinish davlat hisobidan o’ziga moddiy
qulaylik va ungaylik yaratish, oxir-oqibatda esa davlat oldidagi boqimandalikdan
boshqa narsa emas.
Soliq to’lamaslik yoki firibgarlik bilan unga chap berish yoki o’ziga
noqonuniy imtiyoz yaratib olish - jinoyatdir. Bo’larning hammasi «O’zbekiston
Respublikasi fuqarolaridan va fuqaroligi bo’lmagan shaxslardan olinadigan
daromad solig’i to’g’risida» (15.02.1991), «Mahalliy soliqlar va yig’imlar
to’g’risida» (7.05.1993), «Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliqlar
to’g’risida»gi (28.12.1993) qonunlarimiz hamda O’zbekiston Respublikasining
Soliq kodeksi (24.04.1997) va Bojxona kodeksi (26.12.1997) va boshqa
qonunqoidalarni qo’pol ravishda buzishdir.
Agar bunday qulayliklarga ega bo’lish uchun shaxs, korxona yoki tarmoq
«indulgensiya»ni qo’lga kiritsa, ya’ni o’zi uchun "zarur" qo’shimcha
imkoniyatlarni qonuniy rasmiylashtirib olsachi? Buning yomonligi shundaki, unda
ishlab chiqarish harajatlari, mahsulot tannarxi boshqa turdosh korxonalarga
nisbatan past bo’ladi. Natijada, yuqori daromad (foyda) oladi. Tabiiyki, o’z ishchi
va xizmatchilariga ham yuqori ish haqi beradi. Shu yo’sinda tarmoq va guruh
xudbinligi, boqimandaligi shakllanadi. Bir toifadagi, bir xil sharoitdagi korxonalar
31

va ulardagi ishchi va xizmatchilar o’rtasida ziddiyat paydo bo’ladi. Chunki bir
korxonada har bir so’m pul, mahsulot peshona teri evaziga, barcha jismoniy va
aqliy imkonmyatlar to’la safarbar etilgan holda, zaxmat chekib topilsa, ikkinchi
korxonada bunday imkoniyatga juda oson - sun’iy yo’l orqali erishiladi. Bunday
psixologiya esa tez tomir otadi, atrof-muhitga salbiy ta’sir o’tkazadi. Uni
iqtisodchilar «boqimandalik sindromi» deb ataydi. Negaki, ayrimlar davlat
byudjeti vositalaridan "bemalol" foydalanishga o’rganib qoladi. Bunday
toifadagilar, odatda, «chiptasiz yo’lovchilar»ga o’xshatiladi.
Deylik, xalq ta’limini takomillashtirishga 100 milliard sum mablag’ zarur. Bu
raqam mamlakatning katta yoshdagi aholisi soniga taqsimlansa, 10000 so’mdan
to’g’ri keladi. Ya’ni, ularning har biri xalq ta’limi rivoji uchun davlat byudjetiga
shuncha miqdorda ulush qo’shishi lozim. Agar bu ish erkin va ixtiyoriylik asosida
amalga oshiriladigan bo’lsa, ayrim fuqarolar o’z ulushini - soliq boj va boshqa
zarur to’lovlarni to’lamasligi mumkin. Natijada, mamlakat xalq ta’limini
moliyalashtirish manbalarining muayyan qismidan mahrum bo’ladi. Moddiy
ne’matlarni ishlab chiqarishga o’z hissasini qo’shmasdan turib, undan
foydalanishga harakat qiladiganlar ana shunday «chiptasiz yo’lovchilar»
hisoblanadi.
Aytish mumkinki, ijtimoiy boqimandalarning jamiyatga keltiradigan moddiy
va ma’naviy zarari ko’lami jihatidan juda xavfli. Chunki bu toifadagi boqimandalar
davlatning cho’ntagiga chang soladi. Lekin o’g’riga jazo bor-u, boqimandalik
uchun aniq jinoiy javobgarlik yo’q Shuning uchun ham bu illat ancha yashovchan.
Ammo ijtimoiy himoyaga muxtoj yoki boshqa davlat byudjeti hisobidan kun
kechiradiganlar, masalan, nafaqaxo’rlarni boqimanda yoki davlatga boqim, deb
atash mumkin emas. O’zbekiston aholisining qariyb yarmidan ko’prog’i mehnatga
qobiliyatli yoshdagilardir. Qolgan qismini esa mehnatga qobiliyatli yoshdan yuqori
yoki pastlar, nogironlar, vaqtincha mehnatga layoqatini yo’qotganlar tashkil etadi.
Odatda ular davlat byudjeti hisobidan nafaqa va imtiyoz bilan ta’minlanadilar.
Nima uchun ular davlatga boqimanda emas? Chunki, birinchidan, o’zini o’zi
boqishga qurbi yetmaydigan fuqarolarga g’amxurlik ko’rsatish - ijtimoiy
yo’naltirilgan bozor iqtisodiyoti - davlatimiz siyosatining asosiy yo’nalishlaridan.
Ikkinchidan, bugun byudjet hisobidan nafaqa yoki imtiyoz olib turgan
fuqarolarning aksariyati ilgari o’z davlagi va uning ravnaqi yo’lida mehnat qilgan,
kolaversa, nafaqa jamg’armasini shakllantirishga o’z hissasini qo’shgan. Maktab
yoki undan kichik yoshdagilar, talabalar esa mamlakat kelajagidir. Ularga
sarflanayotgan mablag’ istiqbolda bir necha o’n barobar bo’lib qaytadi.
Mamlakatimizda ijtimoiy ishlab chiqarishni, qo’shma va xususiy
tadbirkorlikni, xalqaro savdo-sotiqni rivojlantirishning iqtisodiy-moliyaviy
mexanizmlari, huquqiy va moddiy asoslari yaratilgan. Ularning to’la ishlashi,
davlat va maxalliy byudjetlarni, ijtimoiy fondlarni mablag’ bilan ta’minlash
imkoniyatlari kengaymokda. Bular masalaning asosiy tomoni. Uning boshqa
muhim tomoni ham bor: jamiyatda yaratilgan moddiy ne’matlarni taqsimlash va
qayta taqsimlash, ularning ixtiyoridagi vosita va mablag’larni aniq maqsadga
32

yo’naltirish va bu borada xudbinlikka yo’l qo’yilmasligi kerak. Eng asosiysi,
Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlaganidek, faqat uyushgan bozorgina xalqning
ijodiy va mehnat imkoniyatlarini ochib bera oladi, boqimandalikka xotima beradi,
tashabbuskorlik va ishbilarmonlikni rivojlantira oladi, rag’batlantirishni va
yuqotilgan egalik tuyg’usini qayta tiklaydi.
Muhimi, kishilarimizning huquqiy madaniyatini yanada oshirib borish lozim.
Ana shundagina ular o’zlarining huquq va burchlarini to’laroq anglaydi,
qonunbuzarliklarning oldi olinadi. Qonun ustuvor joyda esa adolat barqaror
bo’ladi.
Kuchli ijtimoiy siyosat: O’zbek modelining asosiy tamoyillaridai biri
kuchli ijtimoiy siyosat yurgizish, aholining kam ta’minlangan ijtimoiy himoyaga
muxtoj qismini qo’llab-quvvatlashdir. Bu tamoyil, birinchidan, o’zbek xalqining
mentalitetidan, tarixiy madaniy qadriyatlaridan kelib chiqsa, ikkinchidan, o’tish
davrining dastlabki bosqichidagi aholi tarkibi, bozor islohotlari aholi turmush
darajasi hali ancha past holda saqlanib turgan sharoitda boshlanganligini ham
nazarda tutadi. Bu vaqtda O’zbekiston aholisi jon boshiga to’g’ri keladiran real
daromadlar, ish haqi miqdori, oziq-ovqat mahsulotlari, zarur hayotiy ehtiyoj
buyumlari, uy-joy, ijtimoiy-madaniy muassasalar, maishiy xizmat bilan
ta’minlanish darajasi bo’yicha sobiq ittifoq rsspublikalari o’rtasida oxirgi
o’rinlardan biriga tushib qoldi. Mavjud demografik vaziyat - aholi sonining
muttasil usib borishi yuqoridagi ko’rsatkichlarga yanada kuchliroq ta’sir
o’tkazayotgan edi. Uchinchidan, o’tish davrida, bozor tan olmaydigan korxonalar
va faoliyat turlari, samarasiz ishlayotgan ishlab chiqarishga barham berildi. Bu
ishchi va xodimlar muayyan qismining vaqtincha ishsiz qolishiga yoki ularni qayta
tayyorlashni taqozo etardi. Natijada, ularni ham ijtimoiy himoyalash zarurati paydo
bo’ldi. Bunday vaziyatda O’zbekiston Respublikasi Prezidenta Islom Karimov
«shok terapiyasi» to’g’risida gap ham bo’lishi mumkin emasligini, "bozor
ko’pchilik uchun ozor" bo’lmasligini, O’zbekistonga xalqimizning nogironlar,
nafaqadorlar, ko’p bolali oilalar, o’quvchilardan iborat nochor tabaqalarini
ayaydigan bozor kerakligini qayta-qayta ta’kidladi. «Aholining muxtoj tabaqalarini
ijtimoiy himoyalash sira kechiktirib bo’lmaydigan, eng ustuvor vazifa, amaliy
harakatlarning eng asosiy qoidasi...» 38
deb alohida uqtirib o’tdi.
Mustaqillik arafasida O’zbekiston kishi boshiga yalpi ichki mahsulot ishlab
chiqarish bo’yicha sobiq ittifoqda 12-o’rinda turardi. Aholi jon boshiga milliy
daromad ishlab chiqarish ittifoq ko’rsatkichidan ikki barobar past edi. Aholi jon
boshiga xalq iste’moli mollari ishlab chiqarish ittifoq darajasining 40 foizini
tashkil etardi. Daromad darajasi, asosiy turdagi mahsulotlarni iste’mol qilish
bo’yicha eng oxirgi urinlarni egadladi 39
.
5-jadvaldan ko’rinib turibdiki, mustaqillikkacha O’zbekiston aholi jon
boshiga chakana tovar aylanmasi, pullik va maishiy xizmat ko’rsatish bo’yicha
38 Ислом Каримов. Асарлар, 1-жилд, Т., «Ўзбекистон», 1996, 32-бет.
39 Ислом Каримов. Узбекистон мустак,илликка эришиш остонасида, Т., ―Ўзбекистон , 2011, 5-бет‖
3

sobiq ittifoq respublikalari o’rtasida faqat Ozarbayjon va Tojikistondan yuqorida
turardi. Chakana tovar aylanmasi bo’yicha o’rtacha ittifoq ko’rsatkichidan 1,8,
Rossiya, Belorussiyadai 2, Boltiqbo’yi respublikalarinikidan 2.6 barobar past edi.
Pullik va maishiy xizmat ko’rsatish bo’yicha ham respublikamiz ko’rsatkichlari
faqat Ozarbayjon va Tojikistonnikidan yuqori bo’lib. sobiq ittifoq Rossiya,
Ukraina, Belorussiya, Gruziya va Boltikbuyi respublikalari ko’rsatkichlaridan
g’oyat past edi. Har ming kishiga oliy ma’lumotli vrachlar, o’rta maxsus
ma’lumotli tibbist xodimlari va kasalxona o’rinlari bilan ta’minlanish bo’yicha
ham axvol deyarli shunday edi. Uy-joy fondi borasidagi muammolar ham
keskinlashdi.
5-jadval Aholi jon boshiga xizmatlar ishlab chiqarish (1990 y.) 40
Chakana tovar
aylanmasi (rub) Pullik xizmat
ko’rsatish
(rub) Maishiy xizmat
ko’rsatish (rub)
SSSR 1617 251 56,8
RSFSR 1779 282 58,9
Ukraina 1578 252 57,5
Belorussiya 1861 260 78,6
O’zbekiston 906 139 40,1
Qozog’iston 1307 232 51,5
Gruziya 1396 246 70,6
Ozarbayjon 899 136 38,2
Litva 2010 280 76,3
Moldaviya 1512 207 53,1
Latviya 2470 324 77,0
Qirg’iziston 1067 159 43.3
Tojikiston 816 1 14 35,7
Armaniston 1444 199 51,0
Turkmaniston 1058 151 40,2
Estoniya 2712 376 97,0

Aholi jon boshiga to’g’ri keladigan xizmatlarning past darajasiga keskin
demografik vaziyat ham o’zining jiddiy ta’sirini o’tkazayotgan edi. Agar 19791991
yillarda O’zbekiston aholisi 34,7 foiz o’sgan bo’lsa, bu borada o’rtacha ittifoq
ko’rsatkichi 10,5 foizga to’g’ri keldi. Bunda O’zbekiston ko’rsatkichlari
Tojikistondan pastroq (40,9%) Turkmaniston bilan barobar turardi. Aholi o’sish
sur’atlari bu yillarda Rossiya, Ukraina, Belorussiya, Gruziya, Latviya va
Estoniyada 10 foizdan pastroqni tashkil etdi.
40 Н.Тўхлиев ТараққиеZтнинг ўзбек модели. Т.:2012. 146-бет

34

Tug’ilishning yuqori darajasi mamlakat aholisining yosh bo’yicha tarkibiga
ham ta’sir ko’rsatdi.
6-jadval
O’zbekistonda doimiy yashaydigan aholining yosh guruhi bo’yicha
tarkibi (1.1 0.90 y.) 41
Ming kishi Aholining umumiy
soniga nisbatan foiz
hisobida
Barcha aholi 20227,3 100,0
shu jumladan,
0-14 yoshda 8259,4 40,8
15-39 yoshda 8232,7 40,7
40-60 yoshda 2427,6 12,0
60 dan yuqori yoshda 1307,6 6,5
Jadvaldan ko’rinib turibdiki, mamlakat aholisining 40 foizdan ziyodini 14
yoshgacha bo’lgan fuqarolar tashkil etgan. Aholi tarkibidagi bu holat bozor
munosabatlariga o’tish kuchli ijtimoiy siyosat bilan amalga oshirilishini taqozo
etardi.
O’zbekistonda bozor sharoitida ijtimoiy siyosat asosan ikki yo’nalishda
amalga oshirildi: ijtimoiy himoya va ijtimoiy ta’minot.
Ijtimoiy himoya bozor islohotlarini amalga oshirish davrida aholini ijtimoiy
va moddiy muhofaza qilish va milliy xo’jalikda amal qiladigan iqtisodiy, huquqiy,
ijtimoiy chora-tadbirlar majmui bo’lib, xususan, aholining yoshi, salomatligi,
ijtimoiy xolati hamda xayot kechirishning zarur vositalariga ega bo’lmaganligi
sababli yordamga muxtoj qatlamiga davlat va jamoat tashkilotlari va jamg’armalari
tomonidan ko’rsatiladigan yordamdir.
Ijtimoiy himoyaning asosiy maqsadi aholi turmush darajasini muttasil oshirib
borish, kashshokdanishning oldini olish, aholi turli kaglamlari o’rtasidagi ta’lim
olish, madaniyat va san’at yutuklaridan bahramand bo’lish, kasb malakasini
oshirish va daromadlarni ta’minlashdagi tafovutlarni kamaytirish, inson
tarakkiyotining uzluksizligini ta’minlashdan iborat.
Ijtimoiy himoyaning asosiy shakllari erkin ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatni
ta’minlash, ish bilan bandlik, o’qish va ta’lim olish, daromadlarni kafolatlash,
iste’molchilar huquqlarining himoyasi va iste’mol kafolatini ta’minlash, aholiga
tibbiy xizmat ko’rsatish, aholining kam ta’minlangan qatlamlariga turli imtiyozlar
va to’lovlar joriy etish kabilarni o’z ichiga oladi.
Islohotlarning dastlabki yillarida ijtimoiy himoyaning huquqiy asoslari
yaratilib, asosiy tamoyillari O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida belgilab
berildi.
41 Н.Тўхлиев ТараққиеZтнинг ўзбек модели. Т.:2012. 147-бет

35

Yangi ish joylarini yaratish dasturlari, inflyasiyaning oldini olish
choratadbirlari, kichik va xususiy biznesning erkin faoliyati uchun yaratilayotgan
shartsharoitlar, atrof-muhitni muhofaza qilish tadbirlari, Kadrlar tayyorlash milliy
dasturining hayotga tatbiq etilishi, fuqarolar o’zini o’zi boshqarishning mahalla
tizimini rivojlantirish, eng kam ish haqi miqdorining, davlat sektoridagi ishchi va
xizmatchilar ish haqining oshirib borilishi ijtimoiy himoya tizimining tarkibiy
qismlariga aylandi.
Ijtimoiy himoya tizimi keyingi yillarda yanada takomillashtirilib, aholini yalpi
ijtimoiy himoya qilish tizimidan uning manzilli va maqsadli tizimiga o’tildi. Bu
tizimda mahallalar hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. Mahalla tizimi orqali kam
ta’minlangan oilalar va ko’p bolali oilalar hisobidan yuz minglab oilalar moddiy
yordam olmoqda.
Mamlakatimizda ijtimoiy himoyaning milliy dastur darajasiga olib chiqilishi
bu tizimning muayyan yo’nalishlariga har yili ustuvorlik berilishida ham ko’rinadi.
Ayollar, bolalar, qariyalar, ko’p bolali oilalar, sog’lom va barkamol avlodni
voyaga yetkazish maqsadlarida tegishli dasturlar amalga oshirilmoqda.
O’zbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilishning yangi
konsepsiyasi ishlab chiqildi. Unda ijtimoiy himoya va ijtimoiy yordam, nafaqa
ta’minoti, bolalarga nafaqa to’lash, yolg’iz keksalarga xizmat ko’rsatish.
nogironlarni tibbiy anjomlar va dori-darmonlar bilan ta’minlash, ishsizlarni ishga
joylashtirish va moddiy yordam ko’rsatish shaklida amalga oshirilishi nazarda
tutilgan.
O’zbekistonda ijtimoiy siyosatning muhim yo’nalishlaridan biri davlat
tomonidan, xususan, byudjet mablag’lari hisobidan keksaygan, mehnatga
layoqatsiz, boquvchisini yo’qotganlarga moddiy, tibbiy va ijtimoiy yordam
ko’rsatishdan iboratdir. Bu davlat ijtimoiy ta’minoti tizimi bo’lib, o’z ichiga
ijtimoiy-iqtisodiy chora-tadbirlarni qamrab oladi.
Ijtimoiy ta’minot bevosita davlat va mahalliy byudjetlardan ajratiladigan
mablag’lar, homiylar va boshqa manbalarning mablag’lari hisobidan amalga
oshirilib, uning miqdori, tarkibi, yordam ko’rsatish tartibi va yo’nalishlari qonunan
belgilangan, an’analarga asoslangan va xalqaro tajribada sinalgan tartib-qoidalarga
ko’ra shakllantirilgan.
Keksalik, nogironlik va boquvchisini yo’qotganlik bo’yicha nafaqalar hamda
nogiron bolalarga, bolalikdan nogironlarga, ishlamagan yolg’iz nogironlar va
keksalarga belgilangan ijtimoiy to’lovlar ijtimoiy ta’minotning asosiy shakllaridir.
Qariya va nogironlarga ijtimoiy xizmatlar ko’rsatish. muxtojlarni tibbiy anjomlar
bilan ta’minlash, nogironlarni o’qitish va ishga joylashtirish, sanatoriy va dam
olish uylariga imtiyozli yo’llanmalar joriy etish, jamoat transportida yurish
imtiyozlari berish, turarjoy, soliq va maishiy xizmatlarning imtiyozli shakllarini
joriy etish kabilar respublikamizda ijtimoiy ta’minotning keng tarqalgan shakllari
hisoblanadi.
Ijtimoiy ta’minotning huquqiy asoslari, muhim tamoyillari 1993 yilda qabul
qilingan O’zbekiston Respublikasi ning «Fuqarolarning davlat pensiyasi ta’minoti
36

to’g’risida»gi qonunida ifodalangan. Ushbu hujjatga ko’ra nafaqalar miqdori
mehnat staji va ish haqiga uzviy bog’liq. Bugungi kunda 1,3 millionga yaqin
pensioner va nogiron 18 turdagi imtiyozdan foydalanmokda.
Mustaqillik yillarida davlat ijtimoiy ta’minot turlari ortib borayotir. Bu, o’z
navbatida, iqtisodiyotning jadal rivojlanishini va shunga muvofiq davlat byudjeti
daromadlarini oshirib borilishini taqozo etadi.
Ijtimoiy himoya va ijtimoiy ta’minot tizimini takomillashtirish va bu sohada
davlat boshqaruvini oqilona tashkil etish maqsadida tashkiliy-ma’muriy islohotlar
ham amalga oshirildi. Jumladan, islohotlarning dastlabki bosqichida qator nodavlat
va notijorat ijtimoiy jamg’armalar tashkil etildi. 2001 yil Mehnat vazirligi va
Ijtimoiy ta’minot vazirligi birlashtirilib, ularning nsgizida O’zbekiston
Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi shakllantirildi.
Joylarda davlatning ijtimoiy ta’minot siyosatini yuritishda Qoraqalpog’iston
Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, viloyatlar va
Toshkent shahar Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish boshqarmalari, tuman
va shahar ijtimoiy ta’minot bo’limlari, «Muruvvat» va «Saxovat» uylari, Urush va
mehnat faxriylari respublika pansionati, sanatoriylar, Nogironlarni tibbiy-ijtimoiy
va kasb bo’yicha sog’lomlashtirish milliy markazi, tibbiy-ekspertiza komissiyalari.
nogiron bolalar uchun kasb-hunar bilim yurtlari faoliyati yo’lga qo’yildi.
O’zbekistonda aholini ijtimoiy himoyalashda davlat bilan bir qatorda bir
qancha ijtimoiy jamg’arma va tashkilotlar ham samarali faoliyat olib bormoqda.
Ijtimoiy jamg’armalar (fuqarolar yoki yuridik shaxslar tomonidan ixtiyoriy
ravishda mulkiy ulush qo’shish orqali shakllantirilgan tashkilotlar bo’lib, ularning
asosiy maqsadi xayriya, ijtimoiy, madaniy va ma’rifiy faoliyat yuritish orqali
jamiyat ijtimoiy tarakdiyotiga hissa qo’shishdan iboratdir. Mamlakatimizda qonun
doirasida faoliyat yuritayotgan, adliya vazirligidan ruyxatdan o’tgan ijtimoiy
jamg’armalar soni ellikdan oshadi. Ijtimoiy jamg’armalar o’z faoliyatlari orqali
ijtimoiy barqarorlikni va taraqqiyotni ta’minlashga samarali ta’sir ko’rsatadi.
Ammo ijtimoiy himoyalash aholining kam ta’minlangan qatlamlari
hisoblanadigan - bolalarni, nafaqadorlarni, nogironlarni, talaba va o’quvchilarni
moddiy qo’llab-quvvatlashdangina iborat emas. Kuchli ijtimoiy siyosat mehnat
bozori va bandliq aholi turmush darajasi, aholi daromadlari va harajatlarida ham
o’z aksini topali.
Ma’lumki. o’tish davrida ishsizlar sonining ortishi, ishchi kuchi tarmoq
tarkibining o’zgarishi, ishchi kuchi eksportining kuchayishi, ishchi kuchidan
foydalanish samaradorligining pasayishi, mehnat resurslaridan foydalanishda
hududiy tafovutlarning ortishi, yashirin ishsizlikning ko’payishi kabi salbiy
xolatlar paydo bo’ladi. Bu - tabiiy hol. Bunday holatlarning oldini olish yoki ularni
yumshatish maqsadida O’zbekistonda mehnat bozorini rivojlantirish va uni
boshqarishni takomillashtirish hamda samarali bandlik siyosatini amalga
oshirishga alohida e’tibor qaratildi. Davlatning bandlikni ta’minlashga oid siyosati
mehnat resurslaridan okilona foydalanish va ishsizlikning oldini olishga doyr izchil
37

sa’y-harakatlarda ham o’z ifodasini topdi. Chunki bozor iqtisodiyoti sharoitida
to’liq bandlik emas, balki samarali bandlikka erishish muhim ahamiyatga ega.
Aytayliq iqtisodiy faol aholi tulik ish bilan ta’minlaydi. Lekin ular samarali yoki
ijtimoiy foydali mehnat bilan shug’ullanmasa, bunday bandlik mehnat
unumdorligini oshirishga olib kelmaydi va undan jamiyatga naf tegmaydi.
Samarali bandlikni ta’minlash va mehnat resurslaridan foydalanishning
ahamiyati, ayniqsa modernizasiyalash, innovasion texnologiyalarga o’tish
jarayonida ruyi-rost ko’zga tashlanadi. Bu, o’z navbatida, qo’l kuchiga asoslangan
mehnatdan mexanizasiyalashgan va avtomatlashgan mehnatga o’tishni, ishlab
chiqarish jarayonlarini intensivlashtirishni, iqtisodiy faol aholini korxonalar,
tarmoqlar va xuludlar o’rtasida maqsadga muvofik qayta taksimlashni, ish bilan
band aholi tarkibida malakali kadrlar ulushini oshirishni taqozo etadi.
Aholini ijtimoiy himoyalashning bosh maqsadi mamlakat aholisining
manfaatlarini muhofaza qilish, turmush darajasini oshirish, samarali mehnati uchun
zarur sharoit yaratish, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdan iborat. Bu maqsadga
aholi daromadlarini uzluksiz oshirib borish va daromadlar tarkibini
takomillashtirish orqali erishish mumkin.
Misol uchun, aholi jon boshiga to’g’ri keladigan o’rtacha yalpi ichki mahsulot
(xarid qobilyati pariteti bo’yicha) 1990 yilda 1328 AQSh dollarini tashkil etgan
bo’lsa, 2010 yilda 3271 AQSh dollariga teng bo’ldi, ya’ni 2,5 barobar oshdi 42
.
Iqtisodiyotda band bo’lgan har bir kishiga to’g’ri keladigan yalpi ichki mahsulot
hajmi ham sanoat tarmoqlarida band bo’lgan har bir xodimga to’g’ri keladigan
yalpi sanoat mahsuloti miqdori ham ana shunday yuksalishda o’z ifodasini topdi.
Natijada aholi jon boshiga to’g’ri keladigan o’rtacha daromadlar (harid qobilyati
pariteti bo’yicha) 2010 yil oxiriga kelib 2016,8 AQSh dollarini tashkil etdi. O’tgan
20 yil ichida o’rtacha oylik ish haqi mikdori (AQSh dollari ekvivalentida) 2,7
barobar, o’rtacha pensiya hajmi esa 5,9 barobar oshdi.
O’tgan 20 yil ichida aholi yalpi daromallari 8,6 barobar oshib, uning tarkibida
yangi daromad turi - mulkdan, tadbirkorlik faoliyatidan keladigan daromadlar
ulushi 10,6 foizdan 47,0 foizga ko’paydi. Aholi yalpi daromadlarida oylik ish
haqining ulushi 30-32% darajasida barqaror saklanib turibdi.
Shuning barobarida aholi jon boshiga to’g’ri keladigai pullik xizmatlar
miqdori 1992 yilga nisbatan 2,2, maishiy xizmatlar 8.3, makana tovar aylanmasi
4,3 barobar oshdi. Bu davr ichida aholi iste’moli tarkibida ham jiddiy o’zgarishlar
sodir bo’ldi. 1990-2010 yillarda aholi yalpi harajatlari tarkibida iste’mol, solikdar
va boshqa tulovlarning hissasi kamaygan bo’lsa, pul omonatlari va jamg’armalari
ulushi usdi. Jami iste’mol harajatlari ichida oziq-ovqat mahsulotlariga ketadigan
harajatlar qariyb 10 punktga pasayib, nooziq-ovqat mahsulotlari va xizmatlar
uchun tulovlar ulushi oshdi. Umuman olganda, bu progrsssiv tendensiya
42 Аҳолини ижтимоий ҳимоялашга оид рақамлар -Ўзбекистон Республикаси иқтисодий-ижтимоий
тараққиеZтининг мустакиллик йилларидаги (1990-2010 йиллар) асосий тенденция ва кўрсаткичлари ҳамда
2011-2015 йилларга мўлжалланган прогнозлари» Статистик тўплами буйича келтирилди. Т., 2011, 7-
96бетлар.
38

hisoblansada, biroq hali uni maqsadga muvofiq, deb bo’lmaydi. Hali yalpi
harajatlar tarkibida iste’molga ketadigan harajatlar ulushi katta. Jami iste’mol
harajatlari tarkibida oziq-ovqat mahsulotlariga sarflanadigan harajatlarning ulushi
50 foizga yakin. Shunga mos ravishda, uzoq muddat foydalaniladigan tovarlarga
(televizor, muzlatkich, kompyuter, kir yuvish mashinasi. yengil avtomobil) va
xizmatlarga (dam olish, sayoxatga chiqish) ketadigan harajatlar ulushi hali ancha
past. 2010 yilda har 100 xonadonga 132 televizor, 99 muzlatkich, 18,5
kondisioner, 37 elektr changyutgich, 12 kompyuter, 75 kir yuvish mashinasi, 27,1
avtomobil, 145 mobil aloqa vositalari to’g’ri keldi.
O’tgan davr ichida aholi jon boshiga asosiy iste’mol mahsulotlari ni iste’mol
qilish ham (non va non mahsulotlaridan tashqari) sezilarli darajada o’sdi. Go’sht va
go’sht mahsulotlari iste’moli - 22,6, sut mahsulotlari - 30,3, tuxum - 42,3, sabzavot
va poliz - 122,1, kartoshka - 55,2, usimlik yogi va boshqa moylar - 3,2, shakar -
37,5 va meva, jumladan uzum 260 foiz oshdi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga
o’tish kuchli ijtimoiy siyosatga asoslanadi. Xalqimiz bu yo’lni o’z yo’lboshchisi
rahnamoligida mustaqillikning va bozor islohotlariga o’tib milliy iqtisodiyotni
barpo etishning birinchi kunlaridan tanladi. Ijtimoiy yo’naltirilgan bozor
iqtisodiyoti sifatila tan olingan nemis, shved modellari esa 3-4 asrlik evolyusion
rivojlanish hamda sosial-demokratik kasaba uyushmalari va ishchilar harakatining
qattiq ta’siri natijasida shakllangan edi.
Bozor iqtisodiyotiga o’tishning bosqichma-bosqich amalga oshirilishi.
Bozor munosabatlariga bosqichma-bosqich o’tish o’zbek modelining yana bir
muhim tamoyilidir. Bu tamoyil bozor munosabatlari va milliy iqtisodiyotni karor
toptirish va rivojlantirishning tadrijiy nuli bo’lib, «shok terapiyasini» inkor etadi,
mamlakatimizning rivojlanishga oid tarixiy tajribasidan, bozor tizimining huquqiy
asosi va infratuzilmasi darajasidan hamda xalqimizning kddriyatlaridan kelib
chiqali. Umuman olganda, inkiloblar. keskin sakrashlar iqtisodiyotga moye
sa’yharakatlar emas. «Bir tizimdan ikkinchisiga o’tish asta-sekin evolyusion
ravishda bo’lishi muxi mdir, - deb yozadi Prezidentimiz Islom Karimov. - Iqtisodiy
islohotlar mamlakatni maqsad sari asta-sekin, qadam-baqadam ilgarilab borishi,
bozor munosabatlarining ayrim jixdtlarini va umuman butun tizimini giakllantirishi
lozim». 43
Darhaqiqat, O’zbekistonda ma’muriy-buyruqbozlik tizimidan boshqaruvning
bozor tizimiga o’tishda o’zbeklarning «Yangi uy qurmay, eskisini buzmang -
boshpanasiz qolasiz» hikmatida aytilganidek, tadrijiy, izchil yo’l tanlandi. Bozor
munosabatlariga o’tish boshlangan davrdagi iqtisodiy vaziyat, xalqning turmush,
tafakkur darajasi ham shuni taqozo etardi. Bo’larning barchasi uchun vaqt va
imkoniyat zarur edi. Bu borada eng avvalo, islohotlar strategiyasini, birinchi
navbatda, amalga oshiriladigan yo’nalishlarni belgilab olish muhim ahamiyat kasb
etadi.
43 Ислом Каримов. Асарлар, 1-жилд, Т., «Ўзбекистон», 1996, 315-бет.
39

O’zbekistonda ko’p ukladli aralash iqtisodiyotni barpo etish mamlakat
xo’jaligining mavjud holati va imkoniyatlari, aholining mentaliteti, psixologiyasi
va qadriyatlaridan kelib chiqqan holda amalga oshirildi. Shuning uchun ham
mamlakatimizla bozor munosabatlariga o’tish jarayoni MDH mamlakatlari
amaliyotidan keskin farq qildi va o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’ldi. Mulkni
davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish bilan bir qatorda barcha bozorga
o’tish jarayonlari, raqobat muhitini yaratish, bozor infratuzilmasi tizimini
shakllantirish va rivojlantirish, tadbirkorlik faoliyatini kengaytirish ham
bosqismabosqich amalga oshirildi.
Bularning hammasi bosh masaladan - mulk munosabatlarini tubdan isloh
qilish jarayonidan boshlandi, albatta. Davlat mulki obyektlarini davlat tasarrufidan
chiqarish va xususiylashtirishning 1992-1993 yillarni o’z ichiga olgan dastlabki
bosqichi davlat uy-joy fondi, savdo va xizmat ko’rsatish shoxobchalari, mahalliy,
yengil va oziq-ovqat sanoati, avtomobil transporta, qurilish sohasidagi mayda
korxonalarni xususiylashtirishlar boshlandi. Agrar sohaning mamlakat
iqtisodiyotidagi o’rni va ahamiyatiii e’tiborga olib, qishloq xo’jaligida islohotlar
jadal sur’atlarda olib borildi. Natijada, ilgari davlat mulki obyekta hisoblangan
uyjoy fondi, mayda korxonalar xususiy va jamoa mulkiga aylantirildi.
Xususiylashtirishning bepul va imtiyozli shakllari keng qo’llanildi.
Ikkinchi bosqichda - 1994-1995 yillarda yalpi xususiylashtirish amalga
oshirildi. Bu davrda davlat nazorati shart bo’lmagan yengil, mashinasozliq
ko’rilish materiallari sanoatiga tegishli o’rta va yirik korxonalar xususiylashtirildi.
Davlat dasturiga ko’ra, ikkinchi bosqichda tarmoq va mintaka ahamiyatidagi 50
mingdan ortik obyektni xususiylashtirish ko’zda tutildi. Ushbu davrda kichik
korxonalar xususiy mulk shaklini olgan bo’lsa, o’rta va yirik korxonalar ochiq
turdagi aksionerlik jamiyatlariga aylantirildi. Aksionerlik korxonalari
aksiyalarining paketlari turt qismga ajratilib, mehnat jamoasiga 25 foiz, davlat
ixtiyorida 25 foiz, erkin savdoga 30 foizi, turdosh korxonalarga 10 foiz va chet el
investorlariga 10 foiz nisbatlarida sotildi. Shuningdeq qisqa davrda 70 mingdan
ortiq kichik korxona tashkil etildi va ro’yxatga olindi. Mulkdorlar qatlami yanada
kengayib, ular safiga xususiylashtirilgan korxonalarning 2 milliondan ortiq aksiya,
ulush va pay egalari, 3 millionga yaqin shaxsiy tomorqa xo’jaliklari egalari, 85
mingga yaqin xususiy va kichik korxonalar egalari va 14 ming ko’chmas mulk
egalari qo’shildi.
Uchinchi bosqichda, ya’ni 1996-1998 yillarda nazorat paketlari davlat mulki
shaklida saqlanib qolayotgan yirik korxona va tarmoqlarni isloh qilish
rejalashtirildi. Mazkur bosqichda Oliy Majlis va Vazirlar Mahkamasi tomonidan
xususiylashtirish jarayoniga jalb etilmaydigan obyektlarning ruyxati belgilaydi.
Ularga suvdan foydalanish obyektlari, meliorasiya tarmoqlari, muzeylar,
sanepidstansiyalar, strategik va harbiy ahamiyatdagi obyektlar, nobyudjet
jamg’armalari kiritildi. Ushbu ruyxatdan o’rin olmagan barcha korxona va
obyektlarni xususiylashtirishga qaror qilindi.
40

To’rtinchi bosqichda (1998 yilning oxiridan) xususiylashtirishdan tushgan
mablag’larni davlat byudjetiga safarbar etish, xususiylashtirilayotgan korxonalarga
xorijiy investisiyalarni jalb qilish, boshqaruvning samaradorligini oshirish va
yangicha mulk munosabatlarining to’liq amal qilishi uchun shart-sharoitlar yaratish
asosiy vazifalar sifatida belgilaydi. Natijada, mamlakat iqtisodiyotida muhim
ahamiyatga ega bo’lgan yirik industriya gigantlari, yoqilg’i-energetika, kimyo va
mashinasozlik majmualarining yordamchi korxonalarini yirik xorijiy investorlarni
jalb qilish asosida xususiylashtirish jarayonlari davom ettirildi. Xususiylashtirish
jarayonidan tushgan mablag’lar 2002 yilda 43,6 milliard so’mni, 2003 yilda 56,1
milliard so’mni va 2004 yilda 78,4 milliard so’mni tashkil etdi.
Xorijiy investorlarga sotilgan korxonalardan tushgan mablag’ 2004 yilda 24,3
million AQSh dollarini tashkil etdi. Bu 2003 yilga nisbatan 49,8 foiz ko’pdir.
Bundan tashqari xorijiy investorlarga sotilgan 17 ta davlat aktivlari bo’yicha
korxonalarni rivojlantirish maqsadlarida yangi mulk egalari tomonidan 24,7
million AQSh dollari miqdorida investisiyalar kiritish majburiyatlari ham olindi.
1992-2004 yillar davomida bosqisma-bosqich olib borilgan mulkni davlat
tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonlarida umumiy hisobda 130
mingga yakin yuridik shaxe mulk va xo’jalik yuritish shakllarini o’zgartirdi.
Jumladan, 77 mingdan ortiq yuridik maqomdagi korxona bazasida 50 mingdan
ortik turli mulk shaklidagi korxonalar yaratildi. 2004 yilda birja, kim oshdi savdosi
va tanlov orqali 70 mingga yakin davlat mulki obyektlari mulk huquqlari aksiya
paketlari ko’rinishida sotildi.
1992-1993 yillar davomida davlat mulkida bo’lgan obyektlarning 70 foizi
davlat tasarrufidan chiqarilgan va xususiylashtirilgan bo’lsa, islohotlarning
mantiqiy rivojiga ko’ra, keyingi yillarda xususiylashtirish jarayoniga jalb
qilinmagan korxonalar soni muttasil kamayib bordi. Jumladan, 1994-1995 yillarda
ularning ulushi 24 foizni, 1996-1998 yillarda 5 foizni va 1999- 2004 yillarda 1
foizdan ham kam bo’ldi. Natijada nodavlat sektorining tashkiliy-iqtisodiy jixatdan
iqtisodiyotdagi ulushi 2004 yilga kelib 90 foizdan oshdi." 44
Islohotlar mulkiy masalalar to’g’ri xal etilib, davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirish uzluksiz amalga oshirilgan, ko’p ukladli iqtisodiyot barpo etilgan
taxdirdagina o’zining salmokdi natijalarini beradi. Mulk munosabatlarini
takomillashtirish bo’yicha hali o’tish davrining dastlabki bosqichidayok qabul
qilingan tegishli qonunlar, Prezident farmonlari, Vazirlar Mahkamasining karor va
farmoyishlari shubhasiz, hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Bu borada «O’zbekistan
Respublikasida mulkchilik to’g’risida», «Davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirish to’g’risidaii qonunlarni va «Iqtisodiy islohotlarni yanada
chukurlashtirish, xususiy mulk manfaatlarini himoya qilish va tadbirkorlikni
rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi Prezident farmonini eslab o’tishning
o’zi kifoya.
44 Н.Тўхлиев ТараққиеZтнинг ўзбек модели. Т.:2012. 15-155 бетлар

41

Natijada, mamlakat iqtisodiyotining barcha tarmoqlarida nodavlat sektori
jadal sur’atlarda rivojlana boshladi. Davlat sektori esa iqtisodiyotda o’zining
monopol ahamiyatini kamaytirdi, ko’p kirrali aralash xo’jalikka keng yo’l ochilib,
rakobat uchun borgan sari kengroq imkoniyat yaratildi. Mulkiy munosabatlarni
rivojlantirish moddiy boyliklarga egalik qilish, ulardan foydalanish va
o’zlashtirish, insondagi bekiyos qobiliyatlarni, imkoniyatlarni ruyobga chiqarish
bilan bog’liqdir.
Kichik va xususiy tadbirkorlikni (biznesni) ragbatlantirish. qimmatli qog’ozlar
boyurini shakllantirish isloxotlar taklirini hal qiladigan shartlardan biridir. Bu,
birinchidan, davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish bilan bevosita
bog’liq masala bo’lib, jamiyatning ijgimoiy va iqtisodiy negizini mustaxkamlashga
xizmat qiladi, mulkdorlar sinfini shakllantirish ы ing va ichki bozorni iste’mol
mollari va xizmatlari bilan ta’minlashning muhim omili hisoblanadi.
O’zbekistonda qisqa vaqt davomida kichik va o’rta biznesni rivojlantirishning
huquqiy shart-sharoitlari va tashkiliy asoslari yaratildi. Tovar ishlab chiqaruvchilar
va tadbirkorlar palatasi, O’rta va kichik biznesni qo’llab-quvvatlash bo’yicha
hukumat komissiyasi, «Madad» sug’urta agentligi, konsalting, injiniring, lizing
firma va kompaniyalari, biznes-inkubatorlar ish boshladi. 1997 yilga kelib
mamlakatimizda kichik va xususiy korxonalarning umumiy soni 100 mingdan
oshib ketdi. Qishloq xo’jaligida dehqon, fermer xo’jaliklari tashkil topa boshladi.
Ammo kichik va o’rta xususiy tadbirkorlikka munosabatning rivojlanishini
konikarli, deb hisoblash kiyin edi. Hukumat karorlarida ta’kidlanganideq bu borada
keskin burilish yasash o’z-o’zidan kechmadi. Ko’plab kichik va xususiy
korxonalarni tashkil qilish, bu ishga aholi shaxsiy jamg’armalarini jalb etish, shu
yo’l bilan yangi ish joylarini ochish ishlari sekin bordi. Ayrim kichik va xususiy
korxonalar, fermer xo’jaliklarini moddiy-texnika va xom ashyo, uzoq muddatli
kreditlar bilan ta’minlashdagi kiyinchiliklar, shuningdeq joylardagi byurokratik
to’siq va govlar tufayli o’z faoliyatini tuxtatgan hollar ham ko’plab uchradi. Gap
shundaki, o’tmish sarqiti - boqimandalik psixologiyasidan qutulish oson kechmadi.
Xususiy tadbirkorlik bilan shugullanishni ixtiyor etganlarning aksariyati uni davlat
yoki boshqa birovning hisobidan amalga oshirishni istagani sezildi. To’g’ri, kichik
va o’rta biznesni davlat darajasida qo’llab-quvvatlashga O’zbekistonda alohida
e’tibor berildi va bu amaliyot xozir ham izchillik bilan amalga oshirilmokda.
Ammo davlat tomonidan qaratilayotgan ana shu e’tibor, ajratilgan mablag’lardan
samarali foydalanish lozim. Qolaversa, xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishning
davlat ko’magidan tashqari yana boshqa yo’llari ham mavjudki. ulardan ham
unumli foydalanishni yo’lga qo’yish keraq Buning uchun mulk egasi, menejer
tadbirkor, bilimli va mehnatsevar bo’lishi lozim. Mulk egasi bo’lish, tadbirkorlik
oson ish emas.
Masalan, mulkni kafolat sifatida qoldirish hisobiga har qanday tijorat
bankidan kredit olish mumkin. Bunday imkoniyat bo’lmagan hollarda
tadbirkorlikni moliyalashtirishning venchur usulidan foydalanish mumkin. Bu
vaktda tadbirkorga mablag’ ajratgan bank qarzdan kutulgunga qadar firmaning
42

yoki ushbu xususiy ishning egasi bo’lib turaveradi. Xorijiy kredit liniyalariga ega
bo’lish uchun, avvalo, puxta uylangan va ishlab chiqdlgan biznes-reja hamda
biznes loyihalar zarur. Umuman kreditlar tizimidan foydalanish qonun-qoidalarini
to’liq o’zlashtirmay turib, kutilgan natijalarga erishish qiyin.
Iqtisodiy mustaqillikka erishish, iqtisodiy o’sishni ta’minlashning muhim
shartlaridan biri - iqtisodiyotda tarkibiy qayta ko’rishni amalga oshirishdir.
Sobiq ittifoq sharoitida xalq xo’jaligining amaldagi tarkibi mehnat taksimoti
va ixtisoslashuv prinsiplari asosida shakllangan edi. Bu borada O’zbekistonning
"cheki"ga arzon xom ashyo va yarim taiyer mahsulotlar, strategik mineral resurslar
yetkazib berish va sanoat markazlarida ishlab chiqarilgan tayyor mollarni
sotishning keng bozori bo’lish tushgan edi. Iqtisodiyotning bunday
mustamlakachilikka asoslangan tarkibi mustaqillikning dastlabki yillarida eski
xo’jalik aloqalari barham topib, yangilari hali shakllanib ulgurmagan sharoitda
mamlakatimiz iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko’rsatmasdan qolmadi.
Bozor iqtisodiyoti ishlab chiqarish tarkibiga mutlaqo yangi talablarni qo’ydi.
Milliy ishlab chiqarishning tarmoq va hududiy tarkibini takomillashtirmasdan
turib, boy resurslardan, mavjud ulkan imkoniyatlardan maqsadga muvofiq
foydalanish, vujudga kelgan nomutanosibliklar va ziddiyatlarga barham berish
mumkin emasdi.
Tarkibiy siyosat, eng avvalo, kishloq xo’jalik xom ashyosi va mineral
resurslarni chukur qayta ishlashga, texnologik siklning tugallanganlik darajasini
oi1irishga, mamlakat yoqilgi-energetika va oziq-ovqat mustaqilligini ta’minlashga
qaragildi. Ilgari tashqaridan keltirilgan yuzlab turdagi mahsulotlar
mamlakatimizning o’zida ishlab chiqarila boshlandi.
Mustaqillik yillarida amalga oshirilayotgan yirik qurilishlarning geografiyasi
ancha kengaydi. Bunday izchil, bosqisma-bosqich va okilona siyosat sanoat
taraqqiyotida uzoq yillar hukm surib kelgan regional nomutanosiblik va
ziddiyatlarni sezilarli darajada yumshatishda muhim omil bo’ldi.
Tabiiyki, iqtisodiyotning tarkibini takomillashtirish bir zarb bilan amalga
oshiriladigan ish emas. Bu o’zgarishlar muntazam davom etadigan
ijtimoiyiqtisodiy jarayon bo’lib, davr talabi va iqtisodiy siyosatdan kelib chiqadi.
tarmoqlqraro hamda tarmoqlar ichida tuxtovsiz kechadi. Bozor iqtisodiyoti va
fantexnika tarakkiyoti tan oladigan tarmoqdar rivojlanib, mahsulot ishlab
chiqarishda ularning hissasi oshib boraveradi. Aksincha, bozor va tarakkiyotga
moye kelmaydigan sohalarning mahsulot va xizmatlarni yaratishdagi ulushi
pasayib yoki butunlay yukolib, o’z o’rnini boshqa, ilg’or sohalarga bo’shatib
beraveradi.
Butun iqtisodiyotda ayrim tarmoq va ishlab chiqarish turlarini rivojlantirishga
ustuvorlik berish va ularni davlat tomonidan har tomonlama qo’llab-quvvatlash
to’g’ri yo’l ekanligini xayotning o’zi tasdiqladi. Ustuvor sohalarning turri
belgilanishi, nafaqat ilgari taqchil hisoblangan mahsulot turlarini keng ishlab
chiqarishni yo’lga qo’yish, balki ijtimoiy ishlab chiqarish tarkibini
takomillashtirish, butun iqtisodiyotni izchil rivojlantirish imkonini berdi. Keyingi
43

yillarda mamlakatimizda sanoatning asosiy tarmoqlarini rivojlantirishni
jadallashtirish, eksport saloxiyatini oshirish va chetdan keltiriladigan mahsulotlar
urnini bosadigan mahsulot turlarini ishlab chiqarishni yo’lga qo’yish, bozorni xalq
iste’moli va oziq-ovqat mahsulotlari bilan tuldirish, kommunikasiya va ishlab
chiqarish infratuzilmasini rivojlantirish, investision faoliyatii jadallashtirish,
mamlakatning eksport imkoniyatlarini kengaytirish, tashqi iqtisodiy faoliyatni
kuchaytirish kabi chora-tadbirlar ustuvor yo’nalishlar sifatida belgilandi. Bu esa,
o’z navbatida, yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarishni real ko’rsatkichlarda oshirish
imkoniyatini yanada kengaytirishda muhim omil bo’ldi.
Islohotlardan bosh maqsad - ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligini muttasil
oshirish asosida xalq farovonligini yuksaltirishdir. Ana shunday natijalar
islohotlarga haqiqiy mazmun kasb etadi, quruq safsatabozlikdan asraydi. Shu
urinda yana bir sifat ko’rsatkichga tuxtalmasdan utib bo’lmaydi. Mamlakatimizda
sanoat mahsulotlari tarkibida tayyor mahsulot ulushi tobora oshmokda. Agar 1990
yilda sanoat ishlab chiqarishining umumiy hajmida tayyor mahsulotning ulushi 35
foizni tashkil etgan bo’lsa, hozir bu raqam 70 foizdan oshib ketdi.
O’zbekistonda ishlab chiqarish, iqtisodiy o’sish uchun mustaxkam asos
yaratilgani, iqtisodiyot tarkibi bozor munosabatlariga monand
takomillashtirilayotgani, tayyor mahsulot ishlab chiqarish ulushining oshayotgani,
kapital mablag’lar katta qismining moddiy ishlab chiqarish sohalarida
o’zlashtirilayotgani, yangi texnika va texnologiya bilan jihozlangan sanoat
obyektlarining ko’rib ishga tushirilayotgani bugungi jaxonda kechayotgan bahoonli
sharoitda ham xalq farovonligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb
etmoqda.
Tabiiyki, bunday yuksalishlarga, iqtisodiy o’sishga bir kunda, bir yilda erishib
bo’lmasdi. Bunday marralarga faqat katta kat’iyat, tadrijiylik, izchillik va
bosqisma-bosqichlik orqaligina erishish mumkin.

44

XULOSA
Ushbu malakaviy bitiruv ishi orqali xalqimiz mustaqillik yillarida erishgan
barcha yutuq va muvaffaqiyatlar, avvalambor, davlatimiz rahbari Islom Karimov
rahnamoligida mamlakatimiz iqtisodiyotini isloh etish, erkinlashtirish va
modernizasiya qilish, uning tarkibiy tuzilishini diversifikasiya qilish borasida o’z
vaqtida boshlangan, har tomonlama puxta o’ylangan, uzoq istiqbolga
mo’ljallangan oqilona siyosatning hayotiy samaralaridir.
Xalqimiz istiqlol yillarida erishgan yutuqlar va marralardan har qancha
faxrlansak, yurtimizda mustahkam qaror topgan tinchlik-osoyishtalik,
bunyodkorlik sharoiti uchun shukronalar aytsak, arziydi. Zero, o’tgan asrning
90yillarida sobiq sho’ro saltanatidan qolgan ayanchli meros - biryoqlama
rivojlangan, faqat xom ashyo yetkazib berish-u, paxta yakkahokimligiga
asoslangan iqtisodiyotimiz naqadar nochor ahvolga tushib qolganini, qashshoqlik
va bedodlikdan xalqimizning sabr-kosasi to’lib, yurtimiz jar yokasiga, portlash
holatiga yetib borganini aslo unutib bo’lmaydi. Ana shunday taraqqiyot yo’lining
chekkasida qolgan mamlakatni, tushkunlik va qashshoqlik natijasidan kelajakdan
umidini uzgan xalqni o’ta murakkab vaziyatdan izchil va barqaror rivojlanish
yo’liga olib chiqishning o’zi bo’lgani yo’q albatta.
Ana shunday murakkab va qaltis sharoitda yurtning boshiga, uzoq va yaqin
tariximizda bo’lgani kabi, irodasi sust va jur’atsiz bir rahbar kelib qolganida
nimalar bo’lishi mumkinligini tasavvur qilishning o’zi dahshatli. Unday holatda
xalqning kuni, davlatning taqdiri qanday kechar edi?
Toley baland xalq ekanmizki, Yaratgan peshonamizga uzoqni ko’ra biladigan,
mard va jasoratli, buyuk ishlarga qodir Yo’lboshchini ato etdi!
Mustaqil Vatanimiz o’zining qisqa, lekin mazmun-mohiyati, tarixiy vokealarga
boyligi bilan asrlarga teng yangi tarixi davomida o’z vaqtida tanlangan, har
tomonlama o’zini oqlagan, to’g’riligini hayotning o’zi isbotlagan, jahonda
taraqqiyotning «o’zbek modeli» deb e’tirof etilgan hayotbaxsh rivojlanish yo’lidan
o’zining buyuk kelajagi sari qatiyat bilan bormoqda. Bugun bu modelning o’ziga
xos va o’ziga mos jihatlarini, berayotgan samaralari ko’plab mamlakatlarda
o’rganilmoqda, xalqaro ekspertlar, olimlar va siyosatchilarda katta qiziqish
uyg’otmoqda. Undan ko’plab davlatlar ibrat va andoza olmoqda.
Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida xalqimiz tanlagan yo’l -
iqtisodiyotning mafkuradan xoliligi, siyosatdan ustunligiga asoslangan pragmatik
iqtisodiy siyosat, davlatning bosh islohatchilik vazifasini o’z zimmasiga olishi,
jamiyat hayotida qonun ustuvorligini ta’minlash, kuchli ijtimoiy siyosat yuritish,
islohotlarni bosqichma-bosqich amalga oshirishni ko’zda tutadigan mashhur besh
tamoyil negizida ishlab chiqilgan taraqqiyotning «o’zbek modeli» samarasida
milliy davlatchiligimizning mustahkam tamal toshi qo’yildi, mamlakatimiz izchil
va barqaror rivojlanish yo’liga o’tdi.
45

Bu yo’lning hayotbaxsh samaralari - ozod va obod Vatanimizning go’zal va
betakror qiyofasi, shahru qishloqlarimiz jamoli, xalkimiz farovonligida asrlar
davomida namoyon bo’laveradi! 45

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. - Т., «Ўзбекистон», 2011.
2. Каримов И.А. Ўзбекистон – бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига
хос йўли– Т.: Ўзбекистон, 1993.
3. Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш
йўлида. –Т., «Ўзбекистон», 1995.
4. И.А.Каримов Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада
чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси:
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва
Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза. 2010 йил 12 ноябрь. – Тошкент:
«Ўзбекистон», 2010.
5. Ислом Каримов, Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. - Т.:
"Ўзбекистон". 2011.
6. Н.Тўхлиев ТараққиеZтнинг ўзбек модели. Т.:2012.
7. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2011 йилнинг
асосий якунлари ва 2012 йилда Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий
ривожлантиришнинг устувор йўналишларига бағишланган Ўзбекистон
Республикасининг Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги «2012 йил
Ватанимиз тараққи
еZтини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади»
мавзусидаги маърузасини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма.-Т.: «O`qituvchi»
НМИУ, 2012.
8. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2012 йилда
мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2013
йилга мўлжалланган энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасидаги «Барча режа ва
дастурларимиз Ватанимиз тараққи
еZтини юксалтириш, халқимиз
фаровонлигини оширишга хизмат қилади» мавзусидаги маърузасини
ўрганиш бўйича Ўқув-услубий мажмуа. – Тошкент: Иқтисоди
еZт. - 2011.
Даврий матбуот нашрлари
1. «Халқ сўзи» газетаси. 2010 йил 30 август сони.
2. ―Мaмлaкaтимизни мoдeрнизaция қилиш вa кучли фуқaрoлик жaмияти
бaрпo этиш – устувoр мaқсaдимиздир . – Прeзидeнт Ислoм Кaримoвнинг
‖
Ўзбeкистoн Рeспубликaси Oлий Мaжлиси Қoнунчилик пaлaтaси вa
Сeнaтининг қўшмa мaжлисидaги мaърузaси // Халқ сўзи, 2010 йил 28 январь.
45 Н.Тўхлиев Тараққи
еZтнинг ўзбек модели. Т.:2012. 178-179 бетлар

46

3. ―Асосий вазифамиз – Ватанимиз тараққиеZти ва халқимиз
фаровонлигини янада юксалтиришдир . – Прeзидeнт Ислoм Кaримoвнинг
‖
2009 йилнинг aсoсий якунлaри вa 2010 йилдa Ўзбeкистoнни ижтимoий-
иқтисoдий ривoжлaнтиришнинг энг муҳим устувoр йўнaлишлaригa
бaғишлaнгaн Вaзирлaр Мaҳкaмaсининг мaжлисидaги маърузaси // Халқ сўзи,
2010 йил 30 январь.
4. Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада
чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси
(Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва
Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза), ―Халқ сўзи , 2010 йил 13 ноябрь
‖

47

Taraqqiyotning “O‘zbek modeli” va uning asosiy xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish