Информация о документе

Цена 24000UZS
Размер 70.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 13 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

383 Продаж

Tarbiya jarayonida oila, mahalla hamda ta‘lim muassasalarining o‘zaro hamkorligi

Купить
Tarbiya jarayonida oila, mahalla hamda ta‘lim muassasalarining o‘zaro hamkorligi MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………………….3 I.BOB. TARBIYA JARAYONIDA OILA , MAHALLA HAMDA TA‘LIM MUASSASALARINING O‘ZARO HAMKORLIGI 1.1. Oila tarbiyasining mohiyati… …………………………………………….5 1.2. Oilaviy tarbiyada milliy qadriyatlardan foydalani sh……………………...9 1.3.Oilaviy tarbiya to’g’risida sharq mutafakkirlarining fikrlari…………….13 II.BOB. YOSH AVLODNI TARBIYALASHDA OILA, MAHALLA VA MAKTAB HAMKORLIGINING PEDAGOGIK MANBALARINI O’RGANISH 2.1.Bolalarni barkamol inson qilib tarbiyalashda maktab ro’li……………...22 2.2. Oilada bolani tog’ri tarbiyalashning asosiy shartlari… …………………24 2.3. Oila, maktab, mahalla bilan hamkorlikda ish olib borish usullari............26 III.BOB. OILA VA MAKTAB SHAXSNI SHAKLLANTIRISH NING MUHIM OMILI 3.1. Tarbiyaviy ishlarda atrof-muhit va mahallaning o’rni.............................29 3.2. Mahalla bilan hamkorlikda olib boriladigan ishlarning bola tarbiyasidagi ahamiyati................................................................................................................31 3.3. Bola tarbiyasini shakllantirishda milliy qadriyatlardan foydalanish.......34 XULOSA ………………………………………………………………………...38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………….40 2 3 KIRISH Biz ustozni otaday ulug deb bilgan, doimo ardoqlagan ma rifatparvarʻ ʼ xalqning vakillarimiz. Men ham o qituvchi, muallim deganda o zim uchun eng ʻ ʻ aziz va hurmatli bo lgan, ziyoli va zamonaviy, samimiy va mehribon insonlarni ʻ tasavvur qilaman. Chunki hammamizga ham shu muallim saboq va ta lim berib, ʼ mehribon ota-onalarimiz qatorida tarbiyalagan, – dedi davlat rahbari yig ilish ʻ avvalida. – Bugungi kunda O zbekistonning yangi taraqqiyot davri poydevorini ʻ yaratyapmiz. Bunda bizning eng yaqin ko makchilarimiz ustoz va murabbiylar, ʻ ilmiy va ijodkor ziyolilardir 1 . Shavkat Miromonovich Mirziyoyev Mavzuning dolzarbligi: Yosh avlodni tarbiyalashda asosiy ta‘lim - tarbiya o‘chog‘i bu oila va maktabdir. Oilada bola tarbiyasi g'oyat nozik va murakkab masala hisoblanib , bu ota- onadan odob, bilim, tarbiyani talab qiladi. Tarbiya ishi ta‘lim muassasalari bilan oila hamda mahalla hamkorligida amalga oshiriladigan murakkab,mas‘uliyatli vazifadir. Bolaning mustaqil va erkin inson sifatida rivojlanishi uchun birinchi navbatda oila mustahkamligini ta'minlash lozim. Oila jamiyat tayanchi ekanligini unutmasligimiz kerak. Oiladagi ta‘lim - tarbiyani to‘ldiruvchi bu maktab va mahalla hisoblanadi. Ta‘lim muassasalari , oila va mahalla o‘zaro hamkorlikda ishlashi bola tarbiyasi, ayniqsa uning barkamol shaxs tarbiyasi uchun zarur. Yana bir narsani unutmasligimiz kerak tarbiyada har bir bolaning xulqiga , temperamentiga qarab munosabat , muomala qilishimiz lozim . Albatta , bunda bolaning yoshi , jinsi, aqli, farosati, xullas , hammasini hisobga olish darkor. U hali bola degan fikrni unutib, bola boshidan degan fikr bilan tarbiyalanib borishi kerak. 1 Sh.M.Mirziyoyev. Erkin va faro`on demokratik Ozbekiston Davlatini birgalikda barpo etamiz T.: Ozbekiston 2016-y -56-b. 4 Tarbiya jarayonida mayda detal degan narsa bo‘lmasligi kerak , chunki u o‘z o'rnida g'oyat muhim bo'lishi mumkin." Bolani faqat u bilan gaplashganda , nasihat qilganda yoki unga biror narsa buyurgandagina tarbiyalayman deb o‘ylamang. Siz bolani turmushingizning har bir lahzasida,hattoki o'zingiz uyda yo‘qligingizda ham tarbiyalaysiz. Sizning qanday kiyinishingizni,boshqalar bilan va boshqalar haqida qanday gaplashishingizni,xursand bo'lishingiz yoki tashvishlanishingiz, do'st va dushmaningiz bilan qanday muomala qilishingiz gazeta o‘qishingiz bularning hammasi bola uchun katta ahamiyatga ega " degan edi tarbiyashunos olim. Haqiqatdan ham inson farzandida shunday bir narsa borki , u oilada olgan tarbiyasini bir umr unutmaydi va doim o'sha ishga taqlid qilib yashaydi . Dono xalqimizda bir maqol bor" Qush uyasida ko‘rganini qiladi".Shunday ekan farzandlarimizga yoshligidan katta e'tibor berishimiz lozim.Agar oilada muhit yaxshi bo'lmasa ya'ni ota-ona farzandlariga befarq bo‘lib va har doim janjallar sodir bo‘laversa bu bolaning tarbiyasiga, rivojlanishiga qattiq ta‘sir ko‘rsatadi. Chunki oila farzandning dastlabki tarbiya maktabidir.Afsuski, oramizda shunday ota-onalar ham uchraydiki, bolaning hamma talab - ehtiyojlariga haddan tashqari e‘tiborli bo‘lib, barcha o‘jarliklarini ko‘taradilar. Natijada bola kelajakda yomon xulqli , jamiyatga zarari tegadigan inson bo‘lib qoladi. Ana shunday muammolar kelib chiqmaslikning oldini olish uchun biz bo'lajak yosh avlodga to‘g‘ri tarbiya berib, ularga adolatlilik, to‘g‘ri so‘zlilik, haqqoniylik va hurmat-izzatni o'rgatishimiz lozim. Kurs ishining maqsadi : Bolani ma’ naviy ruhi rivojlanib,kamol topishida mahalla va maktab ro’lini o’rganish Kurs ishining vazifasi: Bola tarbiyasida mahalla va maktab ro’lini ahamiyati Kurs ishining tashkiliy tuzilmasi: Ushbu kurs ishi 3 ta bob,9 ta paragrf,xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 5 6 I.BOB. TARBIYA JARAYONIDA OILA , MAHALLA HAMDA TA‘LIM MUASSASALARINING O‘ZARO HAMKORLIGI 1.1. Oila tarbiyasining mohiyati . «Dunyoda jamiki narsa juft yaratilgan: Osmon va Yer, Quyosh va Oy, kecha va kunduz, ona qorni va qabr, hayot va o’lim, beshik va tobut...» Hayot insonga bir marta beriladi. Inson o’zining umrini yashab o’tar ekan, uchta narsada xato qilmasligi kerak. Shulardan bittasi – oila qurishda. Qarangki, shu darajadagi mas’uliyatli narsa – oila. Oila ikki kishining faqat qovushishigina emas, balki xursandlik va qayg’uda ham, boylik va kambag’allikda ham, yoshlik va qarilikda ham hamnafas va hamfikr bo’lishidir. Oilani ta’riflamagan faylasuf, yozuvchi, shoir qolmagan bo’lsa kerak. Faylasuflar oilani jamiyat yacheykasi deyishsa, yozuvchi va shoirlar goh kemaga, goh Vatan ostonasiga qiyos qilishadi. Ularning bari – ha q dir. Oila qaysi qit’a, qaysi mamlakatga mansub bo’lmasin avvalambor buyuk va ulug’vor vazifani – nom qoldirishni, inson zotini davom ettirishni amalga oshiradi. Oila qurayotgan har bir inson eng ezgu, eng sof niyatlar bilan uni quradi. Faqat bu niyatlarni amalga oshirish yo’lida uchraydigan qiyinchiliklarga ko’pchilik bardosh bera olmaydi. Natijada oila atalmish muqaddas go’sha vayron bo’ladi. Vayron bo’lgan oiladan esa «qalbi nogiron» farzandlar voyaga etadi. Bu albatta nafaqat buzilgan oila a’zolari uchun, balkim butun boshli davlat uchun katta musibat hisoblanadi 2 . «Oila yangi avlodning vujudga kelishini taqozo etadi. Shu sababli nikoh ota- onalar bilan farzandlar o’rtasidagi munosabatlarni uyg’unlashtirib, turadi. Ijtimoiy hodisa bo’lgan oila yashagan davri xususiyatlarini hamisha o’zida aks ettiradi». 2 Sh.M.Mirziyoyev. Tanqidiy tahlil, qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bolishi kerak. T.: Ozbekiston 2017 y. -104-b. 7 Bugungi iqtisodiy va ijtimoiy o’zgarishlar bo’sag’asida oila vazifasi, mas’uliyati yanada oshdi. Prezidentimiz I. A. Karimov aytganidek: «Respublikada sobitqadam bilan xalqchil adolatli jamiyatni bunyod etish – bosh vazifadir. Mehnatsevar va badavlat ma’naviy yetuk va madaniyatli oila – shu jamiyatning asosini tashkil etadi». Hozirgi kunda maktablarda oilaviy hayot etikasi va psixologiyasi fani o’tilmoqda. Bu fanda albatta oila va nikoh, yoshlar ma’naviy dunyosining go’zalligi, farzand, oilaviy munosabatlar to’g’risida ko’p ibratli ta’lim berilgan. Pedagoglar dars jarayonida, darsdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarda ham muntazam ravishda o’quvchilarni oilaviy hayotga tayyorlashga e’tiborlarini qaratishadi, biroq bu harakat bir tomonlama bo’lib yetarli natija bermaydi. Chunki doim ham o’qituvchilarning dunyoqarashi o’quvchi ota-onasining dunyoqarashi bilan to’g’ri kelmaydi. Natijada bir xil mavzu bo’yicha paydo bo’lgan qarama-qarshi fikrlar talabada ishonchsizlik tuyg’usini paydo qiladi. Shuning uchun ham oilaviy tarbiyaga ikki tomonlama yondashmoq zarur. Xalq pedagogikasi tajribasiga asoslangan holda pedagoglar va ota-onalar hamkorlikda o’quvchilarga quyidagi yo’nalishlarda tushuncha berishlari lozim: 1. Oila so’zining asl mohiyati, vazifalari, jamiyatdagi o’rni; 2. O’zbek xalq oilalari an’analari, udumlari, urf-odatlari; 3. Xalq pedagogikasi tajribalari; 5. Oilada ota va ona o’rni; 6. Oilada farzandlar o’rni; 7. Qarindosh-urug’chilik iplari; 8. Qo’ni - qo’shni munosabatlari; 9. Yaxshilik, yaxshilik va yana yaxshilik, haqida; 10. Vatanga sadoqat. 8 Oila–tarbiya o’chog’i dedik. Bu o’choqda barkamol farzandlar pishib etilishi uchun buyuk davlatimiz, havas qilsa arzigulik Prezidentimiz, jonkuyar xalqimiz barcha sharoitlarni yaratib bermoqda. Bunga javoban biz ham oz bo’lsada o’z hissa mizni qo’shishimiz shart deb o’ylaym iz .Bunday boylikga ega bo’lganlarni jamoa boy - badavlat ota - ona, boy - badavlat oila deb tan oladi. Bunday oila hech qachon xor bo’lmaydi» . Inqilobdan oldin, uning dastlabki kunlaridayoq sharqona tarbiyaga yuksak baho berilgan edi. «Bolaga muhabbat, bolaga diqqat – e’tiborni rusiyaliklar Sharq xalqlaridan o’rganishlari kerakligi» e’tirof etilgan edi. Bir qancha rus etnograflarining Turkiston xalqlari turmush tarzi, oilaviy munosabatlari, an’analari bilan qiziqishlari tarixdan ma’lum. Lekin vaqt o’tishi bilan nimagadir milliy qadriyatlarga bid’at va xurofot deb nom berildi. Bizda e’tiborga olinmagan Kaykovusning «Kobusnomasi», Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig», Ahmad Yugnakiyning «Hibbatul haqoyiq»i jahonda tan olindi. Navoiy bobomiz, Munis Xorazmiy, Abdulla Avloniy, Hoji Abdullo Orif, Sa’di Sheroziy, Mirzo Bedil, Hamzalar o’z asarlarida o’zbek xalqining o’ziga xos xususiyatlarini ochib berishgan. O’zbeklardagi ota–onaga bo’lgan izzat–hurmat, birodarlarga bo’lgan mehr–shafqat, insoniylik, ma’rifatga chanqoqlik, onani (ayolni) ulug’lash, farzandga nisbatan fidoyi bo’lish kabi fazilatlar albatta ular qalami orqali dunyoga tanilgani shubhasizdir. O’zbek xalqining tarixi haqida gapirilganda inqilobdan oldin bironta oliy o’quv yurtining bo’lmaganligi haqida ko’p gapiriladi. (Bu faktlar xatoligini tarix ko’rsatmoqda). O’zbeklarda ta’lim – tarbiya masalalariga e’tibor hamma vaqt asosiy bo’lgan. Xalq pedagogikasi ularning vazifasini a’lo darajada o’tab kelgan. Bular xalq og’zaki ijodi durdonalari bo’lmish ertaklar, rivoyatlar, maqollar, topishmoqlar, ona allalaridir. 9 Zamondoshimiz Hamid Olimjonning bu satrlarini o’qigan har bir kimsa, aminmizki, ko’z o’ngiga o’zining yoshligini keltiradi. Chunki, har birimiz yoshligimizda bunday ertaklardan bahramand bo’lganmiz. Ular orqali keksa avlod vakillari yosh avlodga ota–bobolar tarixi, udumlari, an’analarini singdirish bilan bir qatorda tarbiyaviy maqsadni ham ko’zda tutganlar.Ertak, afsona, rivoyatlar o’zining jozibadorligi bilan faqat bolalarnigina emas, balki kattalarning ongiga ham ijobiy ta’sir qilgan. Ular insonlarni yaxshilik qilishga, mehnatni sevishga, Vatanga nisbatan fidoyi bo’lishga asrlar davomida undagan. Shiroq, To’maris, Go’ro’g’li, Rustami–doston, Alpomishlarni hozir ham bolalarimiz hayrat bilan tinglashadi. Bola qiziqdimi demak, u haqiqiy narsa, chunki sal bo’lsa-da soxtalikni bolaning beg’ubor ko’ngli darhol sezadi.«Yoshi bir erga borib, vaqt esa umr binosini emirib tamom qilayotganini sezgan keksa shoh bir kun ikki ko’zining oqi qorasi bo’lmish yagona o’g’lini huzuriga chaqirib, unga davlatini topshirmoqchi ekanligini aytibdi. O’g’li hali yoshligi, davlatni boshqarishni uddalay omasligini vaj qilib otasining gapini odob ila rad qilibdi. Ota o’g’lining odobidan xursand bo’lib unga mehri yana ham tovlanibdi va unga yuzlanib so’z qotibdi: - Men taxtga o’tirganimda sendan ham yosh edim. Yaxshidan o’rgandim , yomondan hazar etdim, el ko’nglini ovladim, osoyishtalik uchun kurashdim. Aslo zarar va zavol ko’rmadim. Ahli ne’matlari ila umrimni baxtli hayot shukrlariga chosh etdim. - Baribir, siz bilan tenglashmoq-sahroda turib, dengizda suzishni orzu qilish bilan barobardir. Siz-boshqasiz, xon hazrat! – dedi qobil o’g’il tabassum ila. – Qolaversa, ko’pchilikka bosh bo’lgan odam ularni nimaga da’vat etayotganini o’zi yaxshi tushunishi, uzoqni mo’ljallagan aniq bir dasturi bo’lmog’i kerak-ustozlar shunday ta’lim beradilar. Lekin , men bu haqda o’ylab ko’rmaganman. O’g’lining 10 samimiy gaplaridan otasining ko’ngli tog’day bo’lib uni safarga jo’natmoqchi bo’ldi. Safar oldidan: - O’g’ilginam shartimiz shunday, diling og’rimasin: navkarlar ko’zingni bog’lab, ma’lum bir manzilgacha senga hamroh bo’lib boradilar. So’ng ular seni aro yo’lda qoldirib qaytishadi. Otlarning dupuri olislab ketgandan keyingina ko’zingdagi bog’ichni echasan. Endi gapning buyog’iga quloq ber! Senga beshta shart aytaman. Har qanday sharoitda ham bu shartlarni bajarishing farzdir. Ko’zingni ochganda birinchi bor ko’rgan narsangni eb-yutib yuborasan, ikkinchi uchragan narsani yashirasan, uchinchi narsaga sadoqat ko’rsatasan, to’rtinchi bo’lib uchragan narsani noumid qilmaysan, beshinchi uchragan narsadan qochasan. U q dingmi? - Uqdim, padari buzruk! – debdi shahzoda ta’zim ila. - Bu vazifalarni bajargach, yana ortingga qaytasan. Oq yo’l o’g’lim! Safaring bexatar bo’lsin. Ota bola quchoqlashib xayrlashibdilar. Shaxzoda navkarlar bilan yo’lga chiqibdi, uzoq yo’l yurishibdi. Manzilga etganlarida kuzatuvchilar sarboni endi ortga qaytajaklarini sha h zodaga aytibdi. Otlar tuyog’i tinib, har yonni sukunat qoplagandan keyin shahzoda ko’zlarini zim – ziyo qilib turgan bog’ichni ko’zidan olibdi. Ko’zi ravshanlashgach, biydek dashtda yolg’iz turganligini ko’ribdi-yu, yuragi uvishibdi «Yo alhazar! » -deb yuboribdi. Axir u birinchi ko’rgan narsasini eb–yutib yuborishi kerak edi–ku! Bir oz turdi–da, irodasiga sabr tiladi, o’zini qo’lga olib, keyin xuddi g’am tog’ini eb– yutib yuborguday shaxt va shijoat bilan tog’ tomonga yura boshladi. Yurib toqqa yaqinlashgan sari shaxzodaning taaj j ubi osha bordi. Chunki , g’aroyib bir mo’’jiza ro’y berayotganday edi: U toqqa yaqinlashgani sayin haybatli qora tog’ tobora kichrayib borar va nihoyat shahzoda 11 tog’ etagiga etib kelganida undan nom - nishon qolmagan edi. Fa q at tog’da bosh barmoqday keladigan qop – qora bir toshchagina qolgandi, xolos. 1.2. Oilaviy tarbiyada milliy qadriyatlardan foydalani sh. G’am tog’ini elkasidan qulatgan mo’’jizadan ko’ngli behad shod bo’lgan shahzoda tog’dan namuna sifatida qolgan kichkina qora toshni og’ziga solibdi –yu, yutib yuboribdi. Shu payt hayratdan yana dong qotibdi. Chunki u shu paytgacha totib ko’rgan shirinliklari ichida bunaqangi mazali va totli narsa aslo tomog’idan o’tmagan edi. Mo’’jizadan hayajonlangan shahzoda yana yo’lda davom etibdi. Bir vaqt qarasa yo’li uzra yal t –yal t tovlanib bir lagan oltin turgan emish. Shahzoda otasi aytgan shartlarni eslab: «Ikkinchi uchratgan narsani yashirishim kerak», - d eya xayolidan o’tkazibdi. U darhol bir chuqur kavlab, oltinli laganni ko’mib tashlabdi. Sha h zoda o’z ishidan xursand bo’lib yana yo’lga tushibdi. Biroq 5–6 odim yurib beixtiyor ortiga qarasa, oltinlar lagani bilan yana er betida turgan emish. U hayratdan yoqasini ushlabdi. «Tavba! » - debdi shahzoda va erni yanada chuqurroq kavlab oltinli laganni qayta ko’mibdi. Sal fursat o’tmay, avvalgi mo’’jiza takrorlanibdi. Shahzoda oltinlarni uchinchi marta ham mahkamlab ko’mib tashlabdi. So’ng biroz yuribdi–yu, xotirjam bo’lmabdi – ortiga qarasa oltinlar yana er betiga chiqib olganmish. Shahzoda: «endi, bularni berkitishning iloji yo’qqa o’xshaydi. Shart talabning farzini ado etib, uch marta bajardim! » - debdi -yu, yo’lda davom etibdi. Ancha yo’l bosibdi. Bir vaqt qarasa, bir oppoq chinni kabutar boshi uzra aylanayotgan emish. Kabutar odam kabi gapirib, shaxzodaga yolvoribdi: - «Ey, sahovatli odamzot! Mening ortimdan lochin quvlab kelyapti, hayotimni saqlab qolishga suv ber, qo’yningga kirib yashirinay! ». 12 Shahzodaning kabutarga rahmi kelibdi, o’ylasa, otasi tayinlagan shartga ko’ra, uchinchi uchragan narsaga sadoqat ko’rsatishi ham zarur edi-ku! Shuni o’ylab shaxzoda kabutarni darhol qo’yniga yashiribdi, lekin lahza o’tmay shahzoda boshi ustida charx urib paydo bo’lgan lochin tilga kiribdi: - «Ey, sohibqiron shahzoda! Mening rizqimni qo’yningga yashirib turish senga yarashadimi? Tog’ qoyasidagi uyamda uch poloponim ochlikdan chirqillab yotibdi, ber ular nasibasini! » - deb nola qilibdi. Shahzoda nima qilishini bilmay q olibdi. Kabutarni lochinga berib yuborsa, uchinchi vazifa sharti buziladi, bermasa... Zero, shahzodaga lochin to’rtinchi bo’lib uchradi – uni noumid qilmasligi shart. Shunda shahzoda keskin qat’iy qarorga kelib o’z sonidan bir parcha go’sht kesib olibdi–da: - «Mana poloponingga olib bor!» - deb, lochinga o’z go’shtini tutib yuboribdi. Joni og’rigan bo’lsa ham lochinni noumid qilmay, kabutarga sadoqat ko’rsatganidan shahzodaning dimog’i nihoyatda chog’ bo’libdi. Muhtaram va mo’’tabar otasi oldida yuzi yorug’ bo’lganidan dili nurga to’libdi. Yo’lida davom etgan shahzodaning ko’ziga uzoqdan qanaqadir bir shahar ko’rina boshlabdi. Shaharga yaqinlashib qolay deganda, qandaydir badbo’y hiddan shahzodaning ko’ngli behuzur bo’libdi. Diqqat bilan qarasa dalada bir o’limtik eshak bijg’ib-sasib yotgan emish. Shahzoda o’zini yo’ldan chetga olishga majbur bo’libdi. Shaharga ancha naridan aylanib o’tib kirib boribdi. Keyin o’ylab qarasa, eshak o’limtigi shahzoda yo’lida uchragan beshinchi topshirig’i shartini ham bajarganini anglab, xursand bo’libdi. Shahzoda damini olib shaharni aylanar ekan, ko’z o’ngida bo’lib o’tgan mo’’jizalar yechimini topishga urinar va uni echolmay garang ekan. Bu qisqa safar shahzodada shunday katta taasurot qoldiribdiki, u o’zini go’yo o’n yillarga ulg’ayganday his etibdi. O’zi shohid bo’lgan mo’’jizalarni padariga so’zlab berish uchun poytaxtga yo’l olibdi. 13 Keksa shoh ham mukarramida shahzodani xushvaqtlik bilan kutib olibdi. -Qalay, safaring xayrli bo’ldimi, shartlarimni bajardingmu? – debdi shoh tabassum bilan. -Oliy hazrat! Bu mo’’jizaviy safar mening butun fikru zakovatimni qamrab olmish. Bunda ne sir – sinoatlar darig’ ekanligini bilolmay giryonman, - debdi shahzoda va safarida ko’rgan kechirganlarini ipidan – ignasigacha otasiga so’zlab beribdi. Shoh jon-qulog’i bilan o’g’lining hikoyasini tinglagach anchagacha sukut saqlabdi, so’ng so’zlay boshlabdi: -Birinchi bor ko’zingga ko’ringan qop-qora tog’, vaqtiyki, inson boshiga tushishi mumkin bo’lgan g’am-kulfatdir. Bunday paytda insonga beqiyos sabr- bardosh kerak bo’ladikim, uning asnosida g’am tog’i emirilib, pirovardida kishilar ezgu ro’shnoliklarga ega bo’ladilar. Ikkinchi ko’ringan narsa – oltinli lagan. Bu kishilarning bir – birlariga qiladigan yaxshiliklaridir. Yaxshilikni hech qanday kuch berkita olmaydi, yo’q ham qila olmaydi. Zero, hayotda yaxshilikni yo’q qiluvchi qudratli kuch yo’qdir. U yo’q bo’lganda ham, vaqt o’tib, baribir bir kunda o’sha lagandagi oltinday namoyon bo’laveradi. Va’da–eng muqaddas tuyg’udir. O’z so’zlarining ustidan chiquvchi sadoqatli kishilar ko’p bo’lgan mamlakatda halollik, mardlik hukmron, el–ulus to’q va badavlat, davlat esa mustahkam bo’ladi. Hamma ham baxtiyorlik og’ushida bo’ladi. Kabutarga ko’rsatgan sadoqating ana shu ezguliklar namunasidir. Boshiga tushgan mushkulini oson etmoq niyatida bir kishi yuz o’y va istihola bilan ikkinchi kishi huzuriga qadam ranjida qiladi. Aftodahol kimsani hech qachon noumid qilmaslik zarur. Sening o’zingga ayon, ozgina azob tortding, lekin lochinni noumid qilmading. Mehr–oqibatli va mehribon odamlar miskin va gadolarga najot qo’lini uzatadilar. Mehribonlik qarshisida har qanday balo–qazo ham niyatini o’zgartiradi. Oxirgisi agarda odam o’z umrini 14 fisqu–fujur, g’iybat va xusumat, tuhmat va ig’vo, dilozorlik va xunrezlik bilan o’tkazsa, bunday kishilarning qadr-qiymati va etgan martabasi o’sha sen ko’rgan o’limtik eshak misolida bo’ladi. Unday kishilardan odam bolasi qochadi, ko’rganda hazar qiladi... Toju–davlatimiz taqdiri xususida chaqirtirganimda, sen dastur haqida so’zlagan erding! Mana shu besh narsa yodingda bo’lsin! Agar xalqimizni shu oliy fazilatlarga da’vat eta olsang, yurt to’q va badavlat, el osoyishta, davlat mustahkam, kishilar xulqida esa poklik, halollik xislat fazilatlari barqaror bo’ladi. Zero, iymon deganlari ham xuddi mana shul fazilatlarga ega bo’lishdir. Shahzoda donishmand otasining aql–zakovatiga tahsinlar o’qidi, o’rnidan turib padari buzrukvoriga boshi yerga tekkancha ta’zim bajo keltirib uning xoki poyini o’pibdi. Keyincha ana shu dastur asosida yurtga hukmronlik qilib umrini farog’at va ro’shnolikda o’tkazibdi». Bu qadimiy hikoyatdan pedagogika tili bilan aytganda ijtimoiy axloqni shakllantirishda foydalanish mumkin. «Odam o’z eliga yaxshilik qilish bilan ularning ulug’iga aylanadi», «Ilm egallash yo’lida mahkam turishdan ko’ra yaxshiroq ish yo’q», chunki ilm kishini izzat va sharafga yetkazadigan vositadir», «Sharm va hayo fazilatlarning ulug’i», «Rostgo’yning hamisha yuzi yorug’, dili shod bo’ladi». Bu kichik misralarda ham olam–olam ma’no bor. Dono fikrni ikki misraga singdira olish insondan juda chuqur bilim va o’tkir zehnni talab qiladi. Xalqimizda bunday insonlar donishmandlar yoki donolar deb atalgan. Ular qoldirgan adabiy meros esa «Donolar bisotidan», «Donolar xazinasidan» , deb aytib kelinib, yoshlar tarbiyasida keng qo’llangan. Ulardan ba’zilarini misol tariqasida keltirmoqchimiz: Bir dono so’zi: 15 -Dunyo azobi to’rt narsadir. Birinchisi–qarilik, tanholik va kimsasizlik. I kkinchisi – bemorlik va bemadorlik, musofirlik. Uchinchisi–kambag’allik onlarida qarzdorlik. To’rtinchisi–yo’lning uzoqligi va piyodalik. Har bir kishi uyda va jamoat orasida quyidagi odatlarga amal qilmog’i kerak. Yurishda: ko’zingga qarab yur, zarurat bo’lmasa shoshma, bilmagan yo’lga tavakkal qilib yurma, yurib ketayotib narsa ema! Dam olishda: boshni osiltirib o’tirma, o’zingni iztirobli ko’rsatma, majlis ahlining ko’zu yuziga ko’p qarama, yonboshlab o’tirma, badan a’zolari, soqol, ustivosh bilan qo’lingni o’ynatma, o’tirishda uxlama, o’zgalar uxlayotganda sen uyg’oq o’tirma, erta turishni odat qil! Odamlarning ravnaq topishi uch narsaga – o’zgalar haqidan qo’rqishga, poraxo’r bo’lmaslikka va rost so’zlikka bog’liqdir. Ilm va yaxshilik bir birovisiz hech narsadir. Kaykovus nasihati: «Xushfe’l odam doimo rohatda bo’ladi, uyqusida ham qo’rqmaydi. Chunki , inson bedorlikda nimani odat qilgan b o’lsa, uyqusida ham o’shani ko’radi». Parviz nasihati: «Ta’magir bo’lmaslik zarurki, balolarning xilma – xili ana shu ta’magirlik sababli yuz beradi. Odam arzimas narsalarga ham jahli chiqavermasligi kerakki, kishiga jahldan kuchliroq dushman yo’q. Chunki jahli chiqqan odam o’zini bilmaydi». O’zbek xalqi tarbiyasining o’ziga xos xususiyatlari asosan shulardir. Albatta bu tarbiya vositalari zamirida shaxsiy o’rnak muhim o’rin egallagan. Bu haqda xalqda: «Qush uyasida ko’rganini qiladi», - degan ibora keng tarqalgan. Oila boshliqlari – ota va ona tarbiyani o’zlaridan boshlaganlar. Hech qachon ota bolalar oldida onani haqoratlash u yoqda tursin, tanbeh ham bermagan. Onalar ham otani 16 bolalar ko’z o’ngida salkam dahoga aylantirib qo’yishgan. Oilalarda baland ovozda gapirish, qah – qah otib kulish uyat sanalgan. 1.3.Oilaviy tarbiya to’g’risida sharq mutafakkirlarining fikrlari. Davlatning barqarorligida oila o’rnini hisobga olgan holda hukumatimiz uni o’z himoyasiga olgan. O’zbekiston Respublikasining oila to’g’risidagi qarorlari, ko’p bolali, kam maosh oladigan oilalar, nogironlar, urush qatnashchilari oilalariga qo’shimcha nafaqa to’lash, bolalar sog’li g i to’g’risida qayg’urish, qolaversa 1998 yilning O ila yili deb e’lon qilinganligi fikrimiz dalilidir.Bunga javoban oila ham davlatga yetuk farzandlar etishtirib berishi mantiqan to’g’ridir.Jamiyat ishiga va ravnaqiga sadoqatli, axloqan pok insonlarni – murosali, totuv, halol, hurma t- izzatli oilalar yetkazib beradi. Bizning o’zbek oilalarimiz bu xususiyatlardan xoli emasdir. Boshqa xalqlardagi kabi o’zbeklarda ham nikoh - oilaning negizi hisoblanadi. U asosan muhabbatga asoslangan bo’lib, erkak va ayolning bir umrli ittifoqidan iborat bo’ladi. Hozirgi kunda O’zbekistonda qishloq joylarida har yili 150 mingdan ortiq yangi oila vujudga kelmoqda, mustaqillik yillarida esa qishloqlarimizda 2 million 600 mingdan ziyod yosh oila paydo bo’ldi va ular o’z uyiga ega bo’lishga ehtiyoj sezmoqda. Shu munosabat bilan hozirgi kunda qishloq joylarida yakka tartibda uy- joylar qurilmoqda.Oilaning moddiy tomonidan tortib , to bolalar tarbiyasigacha ota bosh - qosh bo’lgan 3 . Qarang - ki, bu borada ham o’zbek oilalari jahon oilalaridan qolishmas ekan. Chunki bolalarni tarbiyalashda otalarning burchi haqidagi mashhur kishilarimizning fikrlari nafaqat o’zbeklarda, balki boshqa xalqlarda ham oilada otaning mas’uliyati juda katta ekanligini yaqqol ko’rsatadi: «Ota bo’lish juda oson. Aksincha otalik qilish juda qiyin» (V. Bush), «Ota donoligi bolalar 3 Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 7 maydagi PQ-4708-son qarori3. Umumiy tipdagi davlat va nodavlat maktabgacha talim tashkilotlari togrisida Nizom. Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 17 uchun saboqdir» (Demokrit).Haqiqatdan ham ota oila farovonligi, bolalarning barkamol tarbiyasi uchun eng javobgar shaxsdir. Chunki bolalar uchun ota hamma narsaga qodir, ideal shaxs hisoblanadi. Albatta bolalar o’z ideallarining shirin suhbatiga, mehriga, diqqat–e’tiboriga doim mushtoq bo’ladilar. Afsuski ba’zi bir otalar bu narsani tushunmaydilar, tushunsalar-da, ish ko’pligini vaj qiladilar. Vaholanki, yarim soat televizor bahridan o’tish , yarim soat kam ro’znoma va oynoma o’qish, yarim soat kamroq dam olish yoki hech bo’lmaganda shu mashg’ulotlarni bolalar bilan birgalikda bahs uyushtirib bajarish ham ancha ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Bolalarning o’qishi, do’stlari, hayoti bilan qiziqish ularda oilada qadr–qimmatlari borligini his qildiradi. Bu esa o’z navbatida bolalar ko’z o’ngida ota obro’sini oshiradi. Ota o’zining qiziqishi bilan bolalarda mehribonlikni, bosiqligi bilan matonatni, talabchanligi bilan intizomni, ayoliga mehribonligi bilan onalarni e’zozlashni o’rgatish bilan bir qatorda ularga oilada «erkak», «ota», «yer» o’rnini amalda ko’rsatadi. Oilada ko’proq o’g’il bola otaga ergashadi. Xalq qo’shiqlarida o’g’il bolaning «otaning dumi» deb bekorga aytishmagan. Shunday ekan, ota o’g’il tarbiyasiga alohida e’tibor berishi kerak. Avvalambor o’zi o’rnak bo’lib (chunki o’g’il bola doim otasiga taqlid qiladi. Xalqimizda «Qovun – qovundan rang oladi» degan naql bor) birinchi navbatda ularda ayolga, qiz bolaga nisbatan hurmat- ehtiromni shakllantirishi kerak. Tarixdan ayollarimiz uyda erkak bo’lmagan paytda suv tugab qolgan kezlarda chelaklarni darvoza oldiga chiqarib qo’yishi, uni ko’rgan yo’lovchi erkak yoki yigit chelakni to’ldirib darvoza oldiga keltirib qo’yib, darvozani taqqilatib, o’zi kimligini ham bildirmasdan ketib qolishi hammamizga ma’lum. Bu ayolni e’zozlash emasmi? Ikkinchi navbatda otalar o’g’illariga biror bir hunar o’rgatishlari zarur. Chunki bu narsa V.A. Suxomlinskiy ta’riflagan o’g’il bolalardagi uchta xislatni, 18 ya’ni erkaklik burchi, erkaklik mas’uliyati, erkaklik g’ururi va ahamiyatini shakllantiradi. Abu Lays az Samarqandiy o’zining «Bo’ston ul Orifin» asarida otaga shunday o’gitlarni beradi: «Nuridiydam, oilangda farzand tug’ildi. Agar o’g’il bo’lsa, shamchirog’ing sira o’chmagay, holva bo’lsa, o’kinma, xonadoningga aning shirin yig’isi bilan birga mehr va saodat kirgusidir. Farzandni aslo toifaga ajratma! Qizmi, o’g’ilmi ul sening zurriyoding, alarni tarbiyalab, oyoqqa turg’izish vazifang... O’g’ilga ortiqcha mehr ko’rsatsang, qizing ranjir, qizga ko’p e’tibor qilsang, o’g’ling o’ksinur... Sen oilaning hokimisan... Xeshlariga adolat tarozisi ila munosabatda bo’lmagan hukmdorning holi ne kechishi senga ayondir... Parvardigor senga iqtidor, kuch–quvvat, muruvvat berdi. Bu ne’matlarning qadriga et! Illo, o’g’ling sening izingdan boradur! Bir kishi shayx ul - islomning qoshlariga kelib: -Hazrat, illo yaratgandan nolishga sira asosim yo’q. Ammo bir mushkulotga yechim bering, - deydi. -Ayt, -debdi -O’g’lim tarbiyasiga bir oz e’tiborim bor. Ini singillarini haqorat qilar, koyirdi. Endi esa onasiga qo’pol muomala qilayotganining guvohi bo’ldim... -Bir savolimga javob bering, balki bu javob sizni qiynayotgan mushkulotga ham chora bo’lar. -Qulog’im sizda! -Yigitlik chog’ingizda farzandlaringizga ortiqcha po’pisa qilib: so’karmidingiz? Bolalar ishtirokida ayolingizga qo’pol gaplar aytib, tanbeh berganmisiz? 19 Kishi indamabdi... Oilada ona o’rnini hech bir zot bosa olmaydi. Dono xalqimiz onani «oila ustuni» deb bejiz aytishmagan. Payg’ambarimiz Muhammad Sallollohi Alayhissalo m ning o’z hadisu shariflarida «Avvalo onangga yaxshilik qil», yoki Hazrat Navoiy bobomiz: «Onangga kaftingda tuxum qovurib bersang ham undan qarzdorsan» deb, onaizorimizning mehr-saxovatda tengi yo’q, kechiruvchan ekanliklarini nazarda tutib aytgan bo’lsalar kerak. Rivoyat qilishlaricha, payg’ambar alayhissalomning asri bir yigit bor edi. Mast bo’lib, onasiga bir shapaloq urdi. Onasi yig’lab, payg’ambar alayhissalomning huzurlariga bordi va dedi: -Yo rasulolloh, o’g’lim menga shunday azob qildi! O’g’il mast bo’lib, uxlab qolgan edi. Biror soatdan keyin uyg’onib, o’ziga keldi, unga: «Mastlikda onangga bunday azob berding! » dedilar. Yigit bu so’zni eshitib, pichoq bilan o’z qo’lini kesdi va bandidan judo qildi. Bir qo’liga pichoq olib, payg’ambar alayhissalomning oldilariga bordi. Onaning nazari o’g’liga tushib, kesilgan qo’lini ko’rgach, o’z og’rig’ini unutib, o’g’lining oyog’iga yiqildi va dedi: - E y jigarimning porasi, voy ko’zimning ravshani, qo’lingni kim kesdi? O’g’li onasining oyog’iga bosh qo’yib: -Ey ona, mening qo’lim senga beodoblik qilgani uchun kesdim, uning jazosi shudir! – dedi. Onasi bu so’zni eshitib, unga rahmi va mehri kelib, quchog’iga oldi va yuzini yuziga qo’yib, yig’lay boshladi. P ayg’ambar alayhissalom buni ko’rib, xayolga cho’mdilar. Shu payt Jabroil Alayhissalom shunday vahiy olib keldi: -Yo Muhammad, shafqat vaqtidir, sen bular uchun duo qil, men ularning gunohidan o’tdim. 20 Payg’ambar alayhissalom yigitga: -Qo’lingni bandini - bandiga qo’y! – dedilar. Yigit qo’lining bandini – bandiga qo’ygan edi, P ayg’ambar alayhissalom duo qildilar. Shu onda uning qo’li asli holiga keldi. Ey odam, agar mo’’min bo’lsang, ota - onangni rozi qil, to do’zax olovidan xalos bo’lgaysan. Oila ustuni bo’lmish ona o’zining barcha vazifalari bilan bir qatorda ayniqsa ko’proq qiz bolalar tarbiyasiga bosh – qosh bo’lgan. Xalqimiz o’zining asriy turmush tajribalariga tayanib, qiz bolaning tarbiyasini ko’proq ona zimmasiga yuklagan. Chunki qizlar ko’proq onasi bilan birga bo’lib, unga taqlid qilishadi. Xalqimizdagi «Ona qiziga taxt emas, baxt yasaydi» degan naql ham bejiz aytilmagan. Shuning uchun ona qiz bolaning tarbiyasiga alohida e’tibor berib, unga hayotning maqsadi va ma’nosini, turmush ikir – chikirlarini, har bir yumushning to’g’ri bajarish qoidalarini sabot bilan o’rgatmog’i darkordir.Mahallaga bo’lgan, Vatanga bo’lgan muhabbat oiladan boshlanadi. Fikrimizning dalili sifatida ma’lum citatalar keltirmoqchimiz: «Vatan onalar ko’zidagi poklikdan, ko’ylaklaridagi sut hididan boshlanadi» (Z. Mo’minova), «Biz bolalarimizda Vatanni beg’araz sevmoq hissini tarbiyalashimiz kerak «Vatan bol a larimiz beshiklari hijobi ortidan olamga tashnajon termilgan osmon toqi. Bu beshik Vatan ostonasidir. Kimki bir marta ana shu beshikka belansa, Vatanning bir parchasi uning joniga aylanadi. Bu «jonning joni» deb yuritiladi. U hatto jonning o’zi bilan-da chiqib ketmaydi. Demak, Vatan oiladan boshlanadi. «Bir bolaga yetti mahalla ota-ona» degan naql xalqimizning bola tarbiyasiga doim asosiy e’tiborni qaratib, mahalla mavqei hamda majburiyatini ta’kidlaydi. Mahalla o’z-o’zini boshqarishning milliy modeli bo’lib, ulkan tarbiyaviy vazifani bajaradi. Unda keksalarning pan d –nasihati, kattalarning shaxsiy ibrati, jamoaning hamjihatliligi misolida kishilar ongiga 21 ezgulik g’oyalari singdirib boriladi. Ayniqsa , milliy q adriyatlar mehr-oqibat Vatan sha’ni uchun kurash kabi fazilatlarni kamol toptirishda mahallaning o’rni beqiyos. Tarbiya o’z tabiatiga ko’ra bir maqsadga qaratilgan yagona, uzluksiz jarayondir. U hamma joyda maktab va oilada, hovli va mahallada, jamoat to’planadigan joylarda amalga oshiriladi. Maktab-tarbiya faoliyatini bir maqsadga qaratgan holda va pedagogik jihatdan malakali amalga oshira oladigan tarbiya o’chog’idir. Ota-ona bola tarbiyasida mahalla hamda maktab bilan muntazam ravishda hamkorlik qilish kerak. Ba’zi bola o’zini oilada boshqacha, maktabda va ko’chada boshqacha tutadi. Bunga sabab ota-onaning bola tarbiyasiga, uning qiziqishlariga e’tiborni qaratmasligi, bolaning kamchiligi yoki aybi aytilgan paytda uni xaspo’shlashga harakat qilishidir. Natijada bolada tarbiya omillariga qiziqish susayadi, bilim va axloq-odob qoidalariga befarqlik vujudga keladi va tarbiya vositalarining ta’sir kuchi kamayadi. Bolada loqaydlik, o’zbilarmonlik, qaysarlik kabi illatlar paydo bo’ladi. Bunday bolalarni esa maktabning o’zi tarbiyalay olmaydi. Oila, mahalla hamkorligiga zarurat tug’iladi. Mahalla-sog’lom ijtimoiy muhit maskani bo’lib, unda keng jamoatchilik o’rtasida tarbiyaviy ishlarni samarali yo’lga qo’yish imkoniyati mavjud. O’quvchi yashab turgan ijtimoiy muhitda axloqiy qarashlar, yurish-turish va aloqa malakalari, tajribalarini egallaydi. Maktabda olgan bilimlarini hayot tajribalari bilan solishtiradi, mustaqilroq bo’lishni, o’zidan kichiklarga g’amxo’rlik qilishni, o’z o’rtoqlari, tengdoshlari bilan munosabatni o’rganadi. Shuningdek u, oila doirasida keng uy, ko’cha, mahalla, shahar yoki qishloq hayotiga moslashadi. Shunday ekan yoshlarni tarbiyalashda oila, maktab va mahalla hamkorligi eng muhim o’rinni egallaydi. O’quv yurtida ota-onalar, jamoatchilik qo’mitalarining hamkorlikdagi tarbiyaviy faoliyati quyidagi shakllarda olib boriladi: 22 1. Pedagogik ma’ruza. O’qituvchilar tomonidan tashkil qilinib, uni o’tkazishdan maqsad ota-ona va mahalla a’zolariga ta’lim va tarbiyaning ilmiy asoslari to’g’risida ma’lumotlar berish. Ma’ruzalar maktab, mahalla qo’mitalari, korxonalarda va madaniyat saroylarida o’tkazilishi mumkin. 2. Ilmiy–amaliy konferentsiya. Sinf rahbarlarining ota-onalar ishtirokida amalga oshiriladigan, mafkuraviy tarbiyani o’z ichiga qamrab olgan, oilaviy tarbiyaning ilg’or amaliy tajribasini qo’shib olib borishni targ’ib qilishning o’ziga xos shaklidir. Oilaviy tarbiyaning yechilgan muammolari yuzasidan ilmiy–amaliy konferentsiya bir sinf, parallel sinflar ota-onalari uchun, quyi, o’rta, yuqori sinf ota-onalari uchun alohida o’tkazilishi mumkin. Konferentsiya mavzulari ham hamkorlikda tanlanadi. Jumladan, quyidagi mavzularning tarbiyaviy ahamiyati katta: «Bolalarning mehnat tarbiyasi», «Fuqaroni kamol toptiraylik», «Milliy mafkura va g’oya mohiyati», «Oilada rag’batlantirish va jazolash shaklida» va h.k. Asosiy tayyorgarlik ishlari sinf rahbari rahbarligida amalga oshiriladi. U ota- onalar qo’mitasi (maktab ota-onalar qo’mitasi prezidiumi) bilan birgalikda konferentsiyani tayyorlash va tashkil etish rejasini tuzadi. Rejada odatda quyidagi masalalar ko’zda tutiladi: -konferentsiya dasturini tuzish; -konferentsiya mavzu yuzasidan muhokama qilish uchun aniq masalalar ajratish; -konferentsiya mavzui yuzasidan ota-onalar uchun mavzuli ko’rgazma tashkil etish (adabiyotlarni, taniqli pedagoglarning fikrlarini va h.k. larni tanlash); -ota-onalarning mo’ljallanilayotgan nutqlarini tayyorlash; -mazkur muammo yuzasidan oilaviy tarbiya ijobiy natijalarini umumlashtirish; 23 -sinf rahbari (sinf rahbarlari metodik hay ’ ati tomonidan sinf ota-onalar komiteti prezidiumi) bilan hamkorlikda bolalar tarbiyasini yaxshilash yuzasidan tegishli tavsiyanomalar ishlab chiqish. Konferentsiyani muvaffaqiyati ularning faolligi, mohirona so’zga chiqishlariga bog’liq. Konferentsiyani o’tkazish tartibi: 1.Sinf rahbarining konferentsiyani o’tkazish vazifalari va tartibi to’g’risidagi kirish so’zi; 2.Bolalarni tarbiyalashning aniq masalalari yuzasidan ota-onalarning bergan qisqacha ma’lumotlari; 3.Tinglangan ma’ruzalar yuzasidan nutqlar; 4.Maktab direktori yoki sinf rahbarining konferentsiya yakunlari bo’yicha xulosasi. 3. Ochiq eshiklar kuni yoki ota-onalar kuni. Odatda maktab ta’tillari paytida o’tkaziladi. Uni tashkil etish shakllari xilma-xil bo’lishi mumkin. Bu tarkib topgan an’analarga va sinf rahbarining ijodkorligiga bog’liqdir. Bu bayram munosabatlari bilan, bolalar yasagan buyumlar ko’rgazmasi va savdo yarmarkasi, sport musobaqalari va h.k.lar bo’lishi mumkin. Ochiq eshiklar kuni odatda 2-3 soat davom etadi va ota-onalarga maslahat berish bilan tugashi mumkin, buning uchun maktabga shifokor, yozuvchi, huquqshunos, otaliq korxonalari mutaxassislari taklif etiladi. 4. Ochiq dars. Ota-onalarning hozirgi ta’lim darajasida tashkil qilingan ochiq darslarni kuzatishi ularga farzandlariga o’qishda ko’maklashish imkonini beradi. 5. Maslahatlar berish savol-javob kechalari. Bunday kechalarga kamida bir oy oldin o’qituvchi va ota-onalar birgalikda tayyorgarlik ko’rishadi. Tayyorgarlik jarayonida barcha uchun aktual bo’lgan muammolar ko’tariladi. Ota-onalarning 24 ehtiyojini yanada to’laroq qondirish uchun bunday kechalarga psixolog, tibbiyot xodimi, huquqshunos va h.k. larni taklif qilish mumkin. 6. Ota-onalar yig’ilishlari. An’anaviy tarkib topgan shakl bo’lib, hal qilinayotgan aniq vazifalarga bog’liq holda sinf yig’ilishlarini tashkiliy, chorak, yakuniy yig’ilishlarga bo’lish mumkin. 7. Biror mavzuga bag’ishlangan yig’ilishlar. Tarbiyaning eng dolzarb muammolari yuzasidan o’tkaziladi, ularda ota-onalar qo’mitasi va sinf rahbarining o’quvchilar dagi u yoki bu sohadagi tarbiyalanganlik darajasi to’g’risida to’plagan materiallardan foydalaniladi. 8. Majlis - munozaralar. Ota-onalar e’tiborini tarbiyaning biror muammosiga jalb etish maqsadida o’tkaziladi. Munozara shaklidagi majlis oilaviy tarbiyaning eng o’tkir masalalarini tilga olish, xatolarini ko’rsatish, bu xatolarning oqibatlarini tahlil etish imkonini beradi. 9. Majlis praktikumlar. Ota-onalarning tarbiyaviy jarayonda ishtirok etishini faollashtirish, unga m aqsadga yo’naltirilgan tus bag’ishlash maqsadida o’tkaziladi. Ota-onalar qo’mitasi navbatdagi majlisda ota-onalar oldiga bir oy mobaynida bolada muayyan xususiyatlar namoyon bo’lishini kuzatish, masalan, unda mehnatsevarlik darajasini belgilashdek aniq tarbiyaviy vazifani qo’yadi. Har bir oila uchun aniq savollar tuziladi va ko’paytiriladi: «Sizning farzandingiz doimiy topshiriqlarga egami: ularni istar-istamas yoki quvonch bilan bajaradimi? Oilaning boshqa a’zolariga ular mehnatida ko’maklashadimi?», va h.k. Maqsad oilada mehnat tarbiyasining ahvolini o’rganib, amaliy maslahatlar berish. 10. Ota-onalarning sinfdagi umumiy ta’limi rejasiga ko’ra majlislar. Avvaldan belgilangan reja, muayyan tizimga muvofiq ota-onalarga pedagogik bilim berishning shakli bo’lib, unda oilaviy tarbiya tajribalarini ayirboshlash, 25 ommaviy axborot vositalarida bosilib chiqadigan maqolalarni muhokama qilish va hokazolar bo’lishi mumkin. Xulosa qilib, shuni aytish mumkinki, oilada har bir a’zoning o’z o’rni bo’lib, unga qattiq rioya qilinishi zarur. Sharq oilalarida ota-oila podshosi deb hisoblangan. Bu so’z bilan ona yoki oilaning boshqa a’zolari kamsitilgan emas, balki erkak kishiga hurmat bilan bir qatorda katta mas’uliyat yuklangan. 26 II.BOB. YOSH AVLODNI TARBIYALASHDA OILA, MAHALLA VA MAKTAB HAMKORLIGINING PEDAGOGIK MANBALARINI O’RGANISH. 2.1. Bolalarni barkamol inson qilib tarbiyalashda maktab ro’li. Bolalarni barkamol inson qilib tarbiyalash maktabni oila bilan mustahkam bog’lamay turib, tarbiya sohasidagi butun ishlarni muvaffaqiyatli amalga oshirib bo’lmaydi. Shu maqsadda ota-onalar o’rtasida ta’lim-tarbiyaga oid tashviqot ishlarini kengaytirish ularni maktabning faol yordamchilariga, o’quvchilarning sinfdan va maktabdan tashqaridagi ishlarida har tomonlama foydali tashkilotchilariga aylantirish zarur. Jamiyatning jadal rivojlanishi, faoliyat turlarining tobora murakkablashib borishi shaxs ongiga ko’rsatayetgan ko’rinmas ta’sirlarning kuchayishiga olib kelmoqda. Mana shunday sharoitda kishining mavjud bilimi, kasb-hunari, malakalari kamlik qilib qolmoqda. Eng avvalo, insonlarda oilada tarkib topgan did, farosat, aql, odob, emotsional madaniyatga muhtojlik sezilmoqda. Estetik, axloqiy va boshqa tarbiya sifatlari kundalik hayet ehtiyejga aylanib bormoqda. Tabiiyki, bunday sifatlarga oilaviy tarbiya orqali asos solinadi, kamol toptiriladi 4 . To’g’r, bunda ijtimoiy tarbiyaning o’rnini inkor etib bo’lmaydi. Ana shu nuqtai nazardan ularning birligiga, o’zaro hamkorliklariga asoslansak, barkamol inson tarbiyasida muvaffaqiyatlarga erishish mumkin. Oilaviy tarbiya pedagogika fanida murakkab muammolardan biridir. Uning murakkabligi shundaki, har bir oila o’ziga xos ibtidoiy guruh bo’lib, tarbiyada faqat mazkur guruhga xos xususiyatlarga asoslanadi. Bola tarbiyalashda buyuk mutafakkir bobomiz Mirzo Ulugbek shunday deganlar: "Oilada ota-onalar ayniqsa o’qimishli ota-onalar o’z farzandlarining haqiqiy inson bo’lib kamol topishiga 4 Xayrullayeva M. Farobiy ruhiy prosesslar va ta’lim-tarbiya to’g’risida – T.: O’qituvchi, 2012-yil. 27 alohida e’tibor berishlari lozim". Shunday ekan, har bir ota-ona farzandining tarbiyasiga ko’proq e’tibor berishi, ularga alohida vaqt ajratib, odob-axloqdan dars berishi, yomonlarga yaqin yo’latmasligi lozim ekan. Ana shunda ular ota-onasi va el-yurtiga xizmat qiladigan, ularga ikki dunyoda obo’ olib keladigan yuzlarini yoruğ va boshlarini yuqori qiladigan farzand bo’lib ulğayishadi. Uzoq va boy tarixga ega bo’lgan xalqimiz o’zining ta’lim-tarbiyaga oid ulkan merosga ega. Bu meros bugungi avlodni, insonparvarlik, mehr- muhabbat, oqibat, vatanparvarlik, yuksak axloq ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi. Xozrgi kunda bola tarbiyasiga, ularni jahon talablariga mos bilim olishlariga, hunar egallashlari, har tomonlama yetuk inson bo’lib voyaga yetishlariga ota-onalar ma’suldirlar. Tarbiyaning asosi oiladan boshlanadi. Har bir inson dunyoga kelar ekan, uning insoniyligi, ahloq-odobi, xulq- atvori, dastavval o’z oilasida shakllanadi. Har bir ota-ona tarbiyaning o’ziga xos qonunqoidalarni o’zlashtirib, ularga amal qilishi lozim. Negaki oilada bola tarbiyasi g’oyat nozik, murakkab masala bo’lib, ota-onadan pedagogik bilim, katta tarbiyachilik mahoratini talab qiladi. Bolani o rab olgan muhitning hammasiniʻ odamlar, narsalar, hodisalar uning ongida, xulq - atvorida ma’lum iz qoldiradi, uni o zgartiradi, o stiradi. Oiladagi tarbiyaning samaradorligi, albatta ota-onaning ʻ ʻ qanchalik bilimli, madaniyatli bo lishi, bola tarbiyasiga mas ulyat bilan qarashlari, ʻ ʼ farzandlari kelajagini chuqur his etishlari, tajribada sinalgan milliy urf-odat va an analardan unumli foydalanishlariga bog liq. Tarbiyada talabchanlik, ota-ona va ʼ ʻ katta yoshdagi kishilarning o zaro ahilliklari, kichiklarga g amxo rlik, osuda ʻ ʻ ʻ turmush va halol mehnat faoliyati oilaviy tarbiyaning asosini tashkil etadi. Bundan tashqari har bir oilada farzand tarbiyasida aniq bir maqsad bo lishi kerak. Eng ʻ muhimi, farzandlarimizni nafaqat bo lajak ota-ona yoki aka-uka, opasingil sifatida, ʻ balki jamiyatning haqiqiy fuqarosi, kelajagiga ishonuvchi, unga sadoqat bilan 28 xizmat qiluvchi inson, vatanparvar posbon sifatida ham tarbiyalashga e tiborʼ berishimiz lozim. Oilada doimo tinchlik bo’lishi, bo’sh vaqtini faol tashkil etish, madaniyat, san’at maskanlariga oilaviy sayohatlar uyushtirish - oila barkamolligini ta’minlashga xizmat qiladi. Oilada bolaning to’g’ri tarbiyalashning asosiy shartlaridan biri tarbiyada hamjihatlikdir. Ta’lim tarbiya masalasi murakkab bo’lib, bunday ulkan mas’uliyatli, sharafli ishni oila, mahalla, maktab va keng jamoatchilik bilan hamkorlikda olib borish muhim o’rin egallaydi. Mahallaning ustunligi shundaki, bu yerda ko’p yillar davomida birga yashagan, bir birini bilgan, sinagan, tanigan kishilar istiqomat qiladilar. Ular har bir oiladagi muhitni va har bir bola tarbiyasini, ota-onasini mahallada tutgan o’rni, mavqei hamda imkoniyatlarni yaxshi biladilar. Oila, mahalla, maktab hamkorligi rejasini tuzish: ➢ Tarbiyaviy ishlar o’tkazish dasturi va shu dastur asosida mahallada yashovchi har bir bola bilan bu tarbiyaviy ishlarni olib borish. ➢ Mahallada bolalar dam olishlariga, qiziqarli ishlar bilan shug’ullanishlariga imkoniyat yaratib berish. ➢ Mahallada tarbiyaning ta’sirini oshirish. Kabi ko’plab ishlarni olib borish, o’quvchilarni har tomonlama axloqli tarbiya topishlariga keng imkoniyatlar yaratadi. Ta lim va tarbiya sohasiga etiborni kuchaytirish bu borada hukumatimiz ʼ tomonidan qabul qilingan va hujjatlarni, ma muriy ko rsatmalarni samarali ʼ ʻ bajarish uchun oila, mahalla, maktab hamkorligi faoliyatini o ziga xos pedagogik ʻ tizim, uslub va shakllariga ega bo lishilari zarur. Utkazilgan tadbirlar har ʻ tomonlama puxta, shuning bilan qatnashganlarning yoshlariga mos pedagogik va psixologik mujassamlashtirgan, mantiqan teran, qiziqarli va ko rgazmali, amaliy ʻ jihatdan qisqa va lo nda estetik jihatdan keng ko lamli bo lishi kerak. Hamkorlikda ʻ ʻ ʻ 29 olib borilayotgan ishlar mahalla hududidagi barcha yoshlarni qamrab olgan holda, ularning yoshlaridan, qiziqishlaridan kelib chiqib ularni foydali ishlarga yo naltiriladi.Bola tarbiyasida maktab o’rni ham juda beqiyosdir. Har bir bolaʻ maktab ostonasiga qadam qo’yar ekan, o’zining kelajakdagi qiladigan ishlarini jajji ongida tasavvur qiladi. Maktabda olgan bilimlari, ta’lim-tarbiyasi, bu ishlarning amalga oshishida albatta o’z ta’sirini o’tkazmay qolmaydi. Oila, mahalla, maktab hamkorligida quyidagi tamoyillarga afnal qilinganida samaradorlik yanada yuqoriroq bo’ladi. 2.2. Oilada bolani tog’ri tarbiyalashning asosiy shartlari . Oila, maktab, mahalla hamkorligining shaxs ma’naviyatini shakllantirishdagi o‘rni Inson atalmish zotning tug‘ilib, kamolga yetishi uchun ozmuncha vaqt yetmaganidek, uning shaxs sifatida kamol topishida, shu yurt, qolaversa, oilasiga sodiq farzand bo‘lib voyaga yetishiga ko‘pchilikning mehnati „singadi“. Jumladan, inson ma’lum bir oilada tug‘ilib, tarbiyalana boshlaydi. Uning kamol topishida keyingi muhim vazifa maktabning zimmasiga tushadi. Shuningdek, jamoatchilik ham bu vazifadan chetda qolmaydi. Uzoq va boy tarixga ega bo‘lgan xalqimiz o‘zining ta’lim-tarbiyaga oid ulkan merosiga ega. Bu meros bugungi avlodni insonparvarlik, mehr-muhabbat, oqibat, mehnatsevarlik, yuksak axloq ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi. Har bir inson dunyoga kelar ekan, uning insoniyligi, axloq-odobi, xulq-atvori dastlab o‘z oilasida shakllanadi. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, yosh avlod qalbida vatanparvarlik, o‘z oilasiga mehr-muhabbat tuyg‘usini shakllantirish har bir ota-onaning, tarbiyachi-murabbiylarning Vatan oldidagi burchidir. Barkamol shaxsni voyaga yetkazish uchun, eng avvalo, oila, mahalla, maktab, jamiyat va davlat hamkorligini yuqori pog‘onada ko‘rish lozim. Oila jamiyatning asosi, mahalla — milliy qadriyatlar beshigi. „Ahil xonadonda, ma’rifatli mahallada, insonparvar jamiyatda, — deb ta’kidlagan edi Islom 30 Karimov, — zukko yigitlar, oqila qizlar, umr bo‘yi elim deb, yurtim deb yonib yashaydigan komil farzandlar ulg‘ayadi“. Oila muhiti farzand tarbiyasida eng muhim va dastlabki bo‘ g‘in hisoblansa-da, u shaxsni to‘liq tarkib toptira olmaydi. Ana shunda maktab va mahallaga ehtiyoj seziladi. Bola maktabga kelgunga qadar ham, maktabda o‘qish davrida ham, asosan, oilada tarbiyalanadi. Oila davlatning asosiy kurtagi sifatida bolalarning dunyoqarashi, xulqi, didiga ta’sir ko‘rsatadi. Oila a’zolarining ma’naviy birligi yoshlarni har tomonlama kamol toptirishning dastlabki va asosiy omillaridan biridir. Oilada kundankun kamolga yetib borayotgan farzand atalmish ne’mat, eng avvalo, shu oilaning azaliy qadriyatlariga, urf-odat va an’analariga to‘la amal qilmog‘i, qolaversa, ota-onaning o‘zi farzandiga ibrat bo‘la olishi lozim. Bolalarni barkamol inson qilib tarbiyalashda maktabni oila bilan mustahkam bog‘lamay turib tarbiya sohasidagi butun ishlarni muvaffaqiyatli amalga oshirib bo‘lmaydi. Estetik, axloqiy va tarbiyaviy sifatlar kundalik hayot ehtiyojiga aylanib, ular oilaviy ijtomoiy tarbiya orqali tarkib toptiriladi. O‘z o‘quvchilar jamoasini uyushtira olgan, jamoatchilikni bolalar tarbiyasiga yo‘naltira olgan, ularning ota-onalarini yaxshi bilgan maktab ma’muriyatigina tarbiyaviy yutuqlarni qo‘lga kirita oladi. O‘qituvchi ota- onalarning faol yordamisiz bolalarning barkamolligini ta’minlay olmaydi. Bu o‘rinda tarbiyachining o‘zinio‘zi tarbiyalashi lozimligini ham esdan chiqarmaslik kerak. O‘ziga nisbatan talabchan muallim ota-onalar bilan hamkorlikda o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, yangilikni sezish, tashabbuskorlik hamda ijodkorlik qobiliyatini shakllantirish maqsadida ularga qat’iy talablar qo‘yish uchun ma’naviy huquqqa ega bo‘- ladi. Maktabni oila bilan bog‘lovchi vosita — bu o‘qituvchidir. O‘quvchilar bilan ishlash, ularning ilmiy dunyoqarashini shakllantirish, ijtimoiy faolliklarini ta’minlash orqali ota-onalarga ta’sir ko‘rsatish usullarini 31 ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir. Bu borada maktab va oila aloqasini ta’minlovchi ota-onalar majlislari, bolalar tarbiyasiga aloqador muammolarni jamoa bo‘lib hal etish kabilarning rolini inkor etib bo‘lmaydi. Jumladan, „Bolangizning qanday o‘qishini bilasizmi?“ „Bolangizning odobi haqida suhbatlashaylik“, „Mustaqil hayot bo‘sag‘asida“ kabi mavzularda olib boriladigan suhbatlar ota-onalarning o‘z bolalari haqida, ularning kelajagi haqida qayg‘urishlariga sabab bo‘ladi. Maktabda o‘qitiladigan darslar, ularning mazmuni va eng asosiysi, shu ma’lumotni o‘quvchiga yetkazib beruvchi o‘qituvchining xulq-atvori, kiyinishi, hattoki har bir xatti-harakati ham bola dunyoqarashi shakllanishiga ta’sir etuvchi omildir. Bola insoniy xislatlarni, ezgulikni, odamiylikni, yaxshilik va yomonlikni, eng avvalo, oiladagi kattalarning, ustozlarining xatti-harakatidan o‘rganadi. Ota-onalar bilan bir qatorda tarbiyachio‘ qituvchilar o‘z xulq-atvori bilan bolalar hurmatiga sazovor bo‘lishlari, ularning hayot yo‘lida o‘rnak ko‘rsatishlari kerak. Shunday muhitda tarbiyalangan bolagina ota-onani, qolaversa, o‘z ustozlarini hurmat qiladigan, mahalla-ko‘yda o‘zidan kichikni izzatlash, kattalarni hurmatlashni o‘z o‘rniga qo‘yadigan, xalqparvar bo‘lib voyaga yetadi. 2.3. Oila, maktab, mahalla bilan hamkorlikda ish olib borish usullari. Bu Konsepsiyada belgilab berilgan vazifalarni hal qilish uchun Respublikamizdagi har bir davlat va nodavlat tashkilotlari bilan hamkorlikda „Jamoatchilik maslahat kengashi“ tuzilib, joylarda tarbiyasi og‘ir bolalar bilan ishlash, ularning ta’lim-tarbiyasiga va „Oila, mahalla, maktab“ Konsepsiyasini amalda joriy etishga e’tibor qaratildi. Kengash o‘z oldiga: • mahallalarda bolalarning dam olishlari, qiziqarli ish bilan shug‘ullanishlariga imkoniyat yaratish; • mahallalarda tarbiyaning ta’sirchanligini oshirish; 32 • homiy tashkilotlar yordamida mahallalarda sport sog‘lomlashtirish maydonchalarini tashkil etish; • mahallalarda qizlar hayosi, ularni turmushga tayyorlash haqida bahs- munozaralar o‘tkazish; • yoshlarda milliy urf-odatlar, azaliy udumlar, tarixiy an’analarni o‘rganish; • maktab, jamoatchilik, mahalla ahli hamkorligida tadbir o‘tkazish; • Joylardagi hokimiyatlar, mahallalarda „Kamolot“ yoshlar ijtimoiy harakati va boshqa tashkilotlar bilan hamkorlikda yordam berishni maqsad qilib qo‘ygan. Oilada bolani to‘g‘ri tarbiyalashning asosiy shartlaridan biri — tarbiyadagi birlikdir. Bunday ulkan mas’uliyatni, sharafli ishni oila, maktab, mahalla, keng jamoatchilik bilan hamkorlikda olib borish muhim o‘rin egallaydi. Umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil qilishda quyidagilarga e’tibor qaratish lozim: • O‘quvchilar o‘rtasida kitobxonlik darajasini ko‘tarish; • Kino, teatr, konsert va ko‘rgazmalarga borish; • Sayohatlar, sayillar, sport musoboqalari tashkil etish; • Tanlovlar, tarbiyaviy tadbirlar, bayramlarda ishtirok etish; • Milliy xalq hunarmandchiligi to‘garaklari tarmoqlarini kengaytirish, xalq ustalarini to‘garak ishiga jalb qilish, ushbu to‘garaklarni ko‘proq maktablar, mahallalar, ijodiy ustaxonalar qoshida tashkil etish ishlariga alohida e’tibor berish; • Novvoychilik, kashtachilik, naqqoshlik, duradgorlik hamda boshqa hunarlarga bolalarni qiziqtirish; • O‘quvchilarning qiziqishlarini o‘rganib, ijodiy imkoniyatlarini rivojlantirishga mo‘ljallangan turli to‘garaklar, klub yoki seksiyalar tashkil etish; 33 • Yoshlar o‘rtasida jismoniy tarbiya, sportni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish; • Ta’lim muassasalaridagi kutubxonalarni badiiy adabiyotlar bilan boyitish; • Yozgi dam olish oromgohlariga ko‘proq o‘quvchilarni jalb etishni yo‘lga qo‘yish; • Barcha o‘quv fanlari asosida to‘garaklar tashkil etish va unga tarbiyasi og‘ir bolalarni jalb qilish; • O‘quvchilar iqtidorini yanada takomillashtirish maqsadida turli ommaviy tadbirlar, musobaqalar va ko‘rik tanlovlar o‘rkazish yo‘li bilan boy madaniy merosimizga hurmat, ona-Vatanga sadoqat ruhida tarbiyalash. Sinf rahbarlari, ma’naviy-ma’rifiy, tarbiyaviy ishlar bo‘yicha direktor o‘rinbosarlari, maktab direktorlari, bolalar yetakchilari maktab mikrorayonida ijtimoiy-pedagogik, tarbiyaviy ishlarni olib borishda o‘tkaziladigan tadbirlarning tashkilotchilaridirlar. Ota-onalar bilan hamkorlikda amalga oshiriladigan ishlarni tahlil qilib, ular bilan bog‘liq bo‘lgan shakl va usul asosida rejali va izchil ishlarni olib borish maqsadga muvofiqdir. 34 III.BOB. OILA VA MAKTAB SHAXSNI SHAKLLANTIRISH NING MUHIM OMILI 3.1. Tarbiyaviy ishlarda atrof-muhit va mahallaning o’rni. Bu yoshdagi bolalarning barkamollik darajasini oshirib borish uchun barcha o‘qituvchi-murabbiylar, ota-onalar, mahalla-ko‘y, nazorat inspeksiyasi hamkorligida tarbiyaviy ishlar yo‘lga qo‘yib borilmog‘i lozim. Bu yoshdagi bolalarning uyda va ko‘chadagi bo‘sh vaqtlarini qanday o‘tkazayotganligi doimo kattalar nazoratida bo‘lmog‘i shart. Bolalarni teatr, muzeylarga olib borish, asosan, maktabning zimmasida. Ammo shunga yarasha ota-onalar „Bugun teatrga boribsan, nimani ko‘rding, nimani tushunding?“ deya ular bilan suhbatlashish ota- onalarning vazifasidir. O‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi muassasalarida: bu ta’lim dargohiga o‘qish uchun kelgan o‘quvchilar asta-sekin maktabdan, oiladan va ko‘cha-ko‘ydan o‘rgangan tarbiyalarini namoyish eta boshlaydilar 5 . Agar o‘qituvchi-marabbiylarimiz bu maskanda o‘ta kuzatuvchanlik bilan muntazam shug‘ullanmasalar, bu yoshdagi o‘smirlarning barkamollik darajasini rivojlantirib borish ancha mushkul kechadi. Chunki ta’limning bu bosqichida o‘qituvchi-murabbiylar ilmiy savodxonlikni kuchaytirish, kasbiy savodxonlikka erishish uchun o‘quvchilar bilan tinimsiz muloqot qiladilar. Sergak tarbiyachi o‘smirlarning yosh xususiyatlaridan kelib chiqib, ularga to‘g‘ri ta’sir eta bilishi lozim. Umuman, ta’limning qaysi bosqichida bo‘lmasin, tarbiyachi o‘qituvchi yuksak pedagogik, psixologik va metodik tayyorgarlikdarajaga ega bo‘lgan holda, ularning yosh xuxsusiyatlarini inobatga olib, ta’lim-tarbiya jarayonini to‘g‘ri tashkil etishi lozim. Ertangi kun, porloq kelajakka ishontirish, yomon illatlardan xoli bo‘lishga o‘rgatib borish barcha oila, mahalla va maktab ahlining vazifasidir. 5 Zaitsev V.V. Kichik yoshdagi o'quvchilar uchun matematika: o'qituvchilar va ota-onalar uchun qo'llanma. Vlados, 2011 yil. 35 Tobora rivojlanib borayotgan jamiyatimizga sog‘lom fikrlovchi avlodni tarbiyalash uchun ota-onalar va o‘qituvchilar hamkorligi muhimdir. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, har qanday ezgu maqsadimizni yoshlar orqali amalga oshiramiz. Ularning yetuk inson bo‘lib voyaga yetishlarida esa, oila, mahalla-ko‘y, maktab va davlatning o‘zaro hamkorlikdagi faoliyati juda muhim hisoblanadi. Oila – tarbiya o‘chog‘i. Oila – jamiyat negizi har bir insonda ilk yoshligidan boshlab ongida shakllanadigan barcha insoniy fazilatlar, ezgu niyat, maslaklar, qadriyatlar takomil topadigan, mafkuraviy va ma’naviy tarbiya amalga oshiriladigan muhitdir. O‘zbek oilasi o‘zida ko‘p asrlik mustahkam ma’naviy qadriyatlarimiz ravnaq, topadigan shunday maskanki, uning barqarorligi va mustahkamligi jamiyatimiz rivojining muhim omillaridan biridir. Agar oiladagi muhit sog‘lom bo‘lsa, unda kamol topayotgan yosh avlod qalbi va ruhiga shu xususiyatlar, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni, milliy istiqlol g‘oyasini singdirish uchun qulay sharoit yaratilgan bo‘ladi. Oila manfaatlarini ta’minlash borasida 1998 yilda qabul qilingan va muvaffaqiyatli amalga oshirilayotgan tadbirlar to‘g‘risida davlat dasturi va ushbu dasturda belgilangan tadbirlarning strategik yo‘nalishlariga e’tibor berilsa, ular mamlakatimizdagi oilalarning mustahkam bo‘lishiga imkon beruvchi vazifalarni nazarda tutadi. 1998 yilning «Oila yili» deb e’lon qilinishi va shu yilning o‘zida Oila kodeksining qabul qilinishi hamda mamlakatimiz tarixida ilk bor tashkil etilgan Respublika «Oila» ilmiy-amaliy markazining maqsadi ham davlatimizning oilani har tomonlama mustahkamlash, himoya etish borasidagi siyosatga hamohang bo‘lib, oilaga taalluqli boy va sermazmun milliy an’analarni avaylab-asrash, ularni umuminsoniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish, oila va nikohning muqaddasligini yosh avlod ongiga chuqur singdirish yo‘li bilan oilani mustahkamligi, 36 barqarorligini ta’minlash, oila a’zolarining huquqiy savodxonligini oshirish muammolarini: ilmiy o‘rganish, oilaviy hayotga bog‘liq, muammolarni tadqiq etish va fuqarolarga bu masalalarda amaliy yordam berishdan iboratdir. Markazning muhim maqsad va vazifalaridan biri oila-konsepsiyasini yaratish va uni hayotga joriy etishning uslub va vositalarini joriy etish orqali hukumatimizning ijtimoiy sohadagi insonparvar siyosatini amalda har bir fuqaro ongiga oila instituti orqali singdirishdan iboratdir. Davlatimiz rahbari I.A.Karimov har chiqishlarida oid masalalariga katta e’tibor berar ekanlar, uning tarbiya beradigan maskanlar orasida eng muhimi qadrli ekanligiga oid fikrlari alohida ahamiyatga ega. «Oila haqida gapirar ekanmiz, avvalambor oila hayotning abadiyligini, avlodlarning davomiyligini ta’minlaydigan muqaddas urf-odatlarimizni saqlaydigan, shu bilan birga kelajak nasllar qanday inson bo‘lib yetishishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan tarbiya o‘chog‘ ekanligini tan olishimiz darkor». Mustaqillik yillarida respublika hukumati va Prezidenti I.A. Karimov tomonidan oilaga ko‘rsatilayotgan etibor, yillarga maqom berilayotganda oilani mustahkamlash, nikohni qadriyat sifatida e’zozlashga qaratilgan chora-tadbirlar tom ma’noda yurtimizda oila va farzandlar hukumatning doimiy g‘amxo‘r ekanligidan dalolatdir.Taqdim etilayotgan konsepsiya Sila institutini yurtimizda yanada mustahkamlash, u orqali milliy istiqlol g‘oyasini fuqarolar ongiga singdirish ishlari uchun dasturulamol bo‘lib xizmat qiladi.Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan demokratik o‘zgarishlar, yangilanish jarayonlari va islohotlardan ko‘zlangan asosiy maqsad ozod va obod Vatan, rivojlangan fuqarolik jamiyati barpo etish, shu tarzda xalq farovonligini ta’minlash, jahon hamjamiyatidan munosib o‘rin egallash, oilaning barqarorligiga erishish ekan, Sila bag‘ishlangan konsepsiyaning vujudga kelishi o‘ta dolzarbdir. Zero, Respublikamiz o‘z iqtisodiyotini yangi bosqichga ko‘tarish, jamiyatni 37 erkinlashtirish va demokratiyalash siyosatini izchil olib borar ekan, bizga jamiyatning negizi bo‘lgan oilalar muammolari va istiqboliga qaratilgan konsepsiya zarur. Darhaqiqat, konsepsiya O‘zbekistondagi oilalarning rivojlanishi istiqbolini tasavvur qilish, oila borasidagi ijobiy va muammoli masalalarni oldindan bashorat qilish uchun, mavjud muammolarning sabab va omillarini belgilab olish uchun ham xizmat qiladi. 3.2. Mahalla bilan hamkorlikda olib boriladigan ishlarning bola tarbiyasidagi ahamiyati. Bir yo‘lovchi qishloq oralab ketar ekan, bir xonadon oldida turgan keksa kishiga yoshgina yigitning qattiq-qattiq gapirayotganda, qariyani beibo so‘zlar bilan haqorat qilayotgani ustidan chiqib qoldi. Keksa ko‘ziga yosh olib, bag‘ri xun bo‘lganicha uy oldidagi kundaustida o‘tirardi. Yosh yigit begona kishini ko‘rishi bilan uyga kirib ketdi, shunda yo‘lovchi keksa yoniga bordi, salom berib uni yupatmoqchi bo‘ldi 6 . - Ey otaxon, bu yigit kimki, sizni shunday haqorat qilyapti? - O‘g‘lim,- deb javob berdi keksa ko‘z yoshini artgancha. - Vo ajab!- hayron qoldi yo‘lovchi. - Ey yo‘lovchi, ajablanma, men ham yoshligimda o‘zimning qo‘pol muomalam bilan otamning qalbiga ko‘p ozor bergan edim. Qarangki, otamga o‘tkazgan sitamim, o‘g‘limdan o‘zimga qaytdi!- dedi. - Vo darig‘, qaytar dunyo ekan-da!- deb yo‘lovchi yo‘lida davom etdi. Bu rivoyat muhokama qilinib, «o‘z ota-onangga qanday hurmat-e’tibor yoki bepisandlik ko‘rsatsang, kelajakda farzandlaringdan senga ham shunday hurmat- e’tibor yoki bepisandlik qaytadi», degan xulosa chiqariladi. 6 Munavvarov A.K Pedagogika,Toshkent,”O’qituvchi”, 2016, 119-136 38 Kollektivizm ruhining bolaga singishi ham oiladan boshlanadi. Axir, bola birgalikda ovqatlanish, birgalikda ishlash, birgalikda dam olish, birgalikda to‘y- ma’rakalarda ishtirok etish jarayonida kollektiv-chilikka o‘rganib boradi. O‘qituvchi o‘quvchilar diqqatini «Hotamnoma»dan (Toshkent, G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1988) olingan quyidagi parchaga qaratadi. «Hotam tug‘ulg‘on kuni olti ming o‘g‘ul Yamandin va atrofdin tavallud qildi. Ul bolalarni hozir qilib, olti ming enagaga bolalarni boqmoqg‘a buyurdi. To‘rt enaga – xush va shod va yoshni ilg‘ab (ajratib), Hotamni parvarish qilib, sut bermakka tayin qildi. Hotam sut emgali unamadi. Tayg‘a xabar berdiki: - Hotam sut emmaydur? Ahli nujumlarni hozir qilib so‘radiki: - Bola nima uchun sut emmaydur? Ahli nujumlar ayttiki: - Bu o‘g‘ul sahovat birla olamda oti pur (mash-hur) bo‘ladur. Toinki hamma tifllar va enagalar bir yerga jam bo‘lub, hamma bolalarg‘a sut berdilar. Hotam ham sut emdi». Bu parcha Hotamning faqat sahovatpesha ekanligini ko‘rsatmaydi, uning xudbinlik qobig‘iga sig‘maydigan fe’l-atvorini ham bildiradi. Zotan oila a’zolarining barchasi dasturxon atrofida jam bo‘lib ovqatlanishida ham hikmat bor. Kollektivizmning dastlabki urug‘lari ana shunday inoq davralarda unadi. O‘zbek xalqi qadimdan kollektivizm an’analarini mahkam tutgan. Qo‘shnining boshiga og‘ir kun tushsa, atrofdagi odamlar darhol yetib kelishadi, har qanday ishini tashlab qo‘shniga yordam beradilar. Bu esa oilaning qaddini tiklab olishida muhimdir. Quyidagi hikoya o‘qib beriladi. «Yakshanba kuni tom suvoq hashari bo‘ldi. 39 - Normat polvon hasharga aytibdi, nuqul ertaga suv muzlaydi-yov devdim, hayriyat, ertalab tursam kun issiq ekan,- deb dadamga hazillashdi hammadan ilgari yetib kelgan Fayzi bobo. Oldinma-ketin Ergash bo-bo, Rashid aka, Musulmonqul va Said akalar, ulardan sal keyin Bosim aka kirib keldi. Eng oxiri Mumin amaki chiqdi. Hamma yig‘ilguncha usta Fayzi bobo dadam bilan qilinadigan ishlarni maslahatlashib oldi, loyni borib ko‘rdi; kerakli narsalarni tez tayyorlashni dadamga buyurdi. xasharchilar supaga o‘tirib, loviya va atirgul gulbargi solib pishirilgan sut choyni maqtab-maqtab ichishdi. O‘rinlaridan qo‘zg‘almoqchi bo‘lgan hasharchilarga: - O‘tiribsizlar-da, avval choy ichib olinglar,- deb manzirat qilgan edi, Fayzi bobo dadamni qattiq koyib berdi: - Polvon, siz odamlarning badanini sovutmang! Ular oshga emas, ishga kelganlar! Qani, turdik bo‘lma-sa! Omin!.. Fotiha o‘qilib, hamma o‘rnidan turdi. Fayzi bobo bir zumda odamlarga ish taqsimladi. Ergash bobo usta katta uyga deraza o‘rnatguncha tomga chiqib andava tortib turadigan bo‘ldi. Soli aka ham tomga loy tashishga tayinlandi. Qo‘shnimiz Mo‘min amaki keksa bo‘lgani uchun yengilroq ishga qo‘yildi; u paqirlarni loydan tozalab, tagiga oz-oz suv solib turishi kerak edi. Ustaning gapi bilan Musulmonqul aka loyxonaga tushdi, chunki faqat ugina usta boboning ko‘nglidagidek loy qila olardi. Polvonkelbatli Said aka usta aytib o‘tirmasdanoq loyni tortib olish uchun tomga chiqa boshladi. U bu vazifani baribir o‘ziga qolishini yaxshi bilardi. Axir, u haqda odamlar: «Machitning tomiga ham bir siltov bilan loy chiqargan!- deb gapirib yurishardi-da! Loyni paqirlarga solib ayvonning oldiga olib borish dadam bilan Rashid akaning zimmasiga tushdi. Usta bobo meni ham ishsiz qoldirmadi, paqirlarni ilgakka ilib yuboradigan «lavozim»ga tayinlandim. 3.3. Bola tarbiyasini shakllantirishda milliy qadriyatlardan foydalanish. 40 Madaniy va ma’naviy merosimiz bo‘lgan hadisda tarbiya, axloq -odob, o‘zaro do‘stona munosabatlar, qarindoshlik, mehr-oqibat, adolat, insof bilan bir qatorda ota-ona va farzandlarning xaq-huquqlari ham o‘z ifodasini topgan. Masalan, hadisda “Farzandlaringizni izzat-ikrom qilish bilan birga axloq-odobini ham yaxshilangizlar”, deyilgan. Agar oila ma’nosiz xayot kechirsa, faqat shaxsiy huzur- xalovati bilan mashg’ul bo‘lsa, agar oilada raxmsizlik va xudbinlik hukm surayotgan bo‘lsa, bularning xammasi bolaning ma’naviy kiyofasiga salbiy ta’sir etmasdan kolmaydi, albatta. Shuning uchun ota-onalar uchun oila tarbiyasi, avvalo o‘z-o‘zini tarbiyalashdan iborat bo‘lmogi kerak. Ota-onalarning yuksak ijtimoiy ongi bolalarda ham shunga mos ong tarkib topishiga yordam beradi 7 . Oilada kattalarga hurmat, kichiklarni avaylash kabi qoidalar kundalik odatga aylanib borishi kerak. Ota-ona oldidagi mas’uliyatning naqadar muhimligi shunday iboratki, ular bolaning har bir qadamini, har bir xatti-harakatini zimdan kuzatib boradilar. Bolalar har qanday janjalni, yomon, noo‘rin so‘zni uzoq vaqt eslab yuradilar, o‘rni kelganda, vaziyat bo‘lganda amalda qo‘llashga harakat qiladilar. “Qush uyasida ko‘rganini qiladi”, deydi xalqimiz. Ayniqsa, bolaning izzat nafsiga tegmaslik, uni kamsitib gapirmaslik, xullas, ota-onaning o‘zi madaniyatsizlik, odobsizlik qilmasliklari maqsadga muvofiqdir. Har bir ota-ona o‘z farzandini sevadi. Hech kim ulardan yomon va baxtsiz insonlar yetishib chiqishini istamaydi. Farzandining har bir yutugi ota-onaning yuragini tog’dek ko‘taradi, faxr va g’urur tuygularini vujudga keltiradi. Lekin ota- onaning maqsad va niyatini farzandlar qanday tushunadilar, bu maqsadlarini amalga oshirish uchun ular qanday yo‘l va vositalardan foydalanadilar, bular nihoyatda murakkab masalalardir. 7 Tursunov I.Nishonaliev U.Pedagogika kursi:Darslik, Toshkent “O’qituvchi” 2011 41 Ota-onaning jamiyatda tutgan o‘rni, nufuzi farzand tarbiyasida katta ahamiyatga ega. Bu narsa mansab bilan belgilanmaydi. Eng yaxshi obro‘ va e’tibor halol mehnatdir. Halol mehnat bilan jamiyatda orttirilgan obro‘ oilada farzand tarbiyasiga ijobiy ta’sir kiladi. Farzand ham ota-onalaridek bo‘lishga intiladi. Mehmondo‘st oilada o‘sgan farzandlar ham mehmondo‘st bo‘ladilar. Ota-onalarini xor-zor qiladigan, dillarini ogritadigan nomard farzandlar ham uchraydi. Ular nima qilayotganlarini o‘ylab ham ko‘rmaydilar. Qadimdan bir naql bor: ota-ona o‘nta bolani boqadi-yu, o‘nta nomard bola ota-onani boqa olmaydi. Bu naqlning mazmunini juda chuqur. Uni har bir farzand yodidan chiqarmasligi kerak. Ota-onalar atoqli pedagoglardan biri aytgan: “Bolalarni tarbiyalash- hayotimizining muhim soxasi... To‘gri tarbiya – bizning baxtli kelajagimiz, yomon tarbiya bizning kelajakdagi qaygu –hasratimiz, ko‘z yoshlarimiz boshqa kishilar oldidagi, butun jamiyat oldidagi, butun mamlakat oldidagi aybimizdir”, degan fikrlarni tushunishlari kerak. O‘z bolasini tarbiyalashni shaxsiy ish deb qarab bo‘lmaydi, balki butun jamiyat oldidagi fuqorolik burchini bajarishdir. 2. Ota-onalar o‘z bolalaridan qanday kishilar tarbiyalab yetishtirishlarini, unda qanday fazilatlar hosil qilishlarini aniq tasavvur qilishlari kerak. Bolani to‘gri tarbiyalash uchun uni yaxshi bilish va tushunish kerak, buning uchun esa pedagogik bilimlar zarur bo‘ladi. Ular ota-onalarning bola xulqini to‘gri tahlil qilishga, uning tarbiyasi uchun to‘gri yo‘lni tanlashga yordam beradi. Ota-onalar bola tarbiyasida pedagoglik odobiga rioya qilishlari zarur. Pedagoglik odobi nima? Bu, bolaga bo‘ladigan munosabatda meyorga rioya qilish, ya’ni bolaning ongiga, qalbiga, shaxsiga ta’sir etadigan tarbiyaviy choralarni uning yosh xususiyatlarini, imkoniyatlarini hisobga olib mavjud sharoitga qarab tanlay bilishdir. 42 Pedagoglik odobi - bolani tarbiyalashdagi mohirlik bo‘lib, bunga tarbiyachilarni o‘rgatgandek ota-onalarni xhm o‘rgatish kerak. Ota-onalar o‘z xulqi, fe’l-atvorini tashkil eta bilishlari, bolaning qalbida, ongida nima kechayotganliklarini seza olishlari, shunga qarab muomala qila bilishlari lozim. Shu bilan bir katorda bolalarga talabchan munosabatda bo‘lishlari, ularda iroda, ong xulkni, o‘z xatti-xarakati uchun boshkalar oldida javob berishni tarbiyalashlari kerak. Keyinchalik borib ota-onalarning pedagoglik odobi bolalarda aks eta boshlaydi, bu avval taxlid tarzida namoyon bo‘lsa, keyinchalik esa odatga aylanadi va ular o‘rtogining muvaffaqqiyatsizligi yoki tabiiy, jismoniy kamchili ustidan kulmaydigan, kattalarning gapi va ishiga aralashmaydigan, o‘zini batartib tutib yuradigan, o‘z xulqidagi kamchiliklarni tuzatishga urinadigan bo‘lib qoladilar. Oilaning turmush madaniyati, oila a’zolarining bir-biriga xurmatli munosabati va butun oilaviy xayotni to‘gri tashkil etishni o‘z ichiga oladi. Bunday betartib oilalarda tarbiyalanayotgan bolalar sekin-asta kattalarning xayot tajribalarini egallab boradilar. Bola bilan dildan beg’araz suhbatlashish bolani ota-onalariga yaqinlashtiradi, ular o‘rtasida mehr-oqibat kuchayadi. Oilada kun tartibiga rioya qilinmasa, uydagi yumushlar oila a’zolari o‘rtasida to‘gri taqsimlanmasa, oilada ayolga nisbatan noto‘gri munosabatda bo‘linsa, ichkilikbozlik va boshqa illatlar hukm sursa, bunday oilada o‘sgan bola yuqori ta’sirchanligi, xayotiy tajribasi kam bo‘lganligi sababli voqealarni o‘zi mustaqil baxolay olmaydi, shuning uchun natijasida u indamas, jaxldor, qo‘pol va parishonxotir bo‘lib qoladi. Bolaning tarbiyasiga oiladagi tashqi shart-sharoit: uyning jixozlanishi, gigiyenik, umumiy madaniyat va estetik didga javob berishi uchun har bir oilada 43 zarur shart-sharoit: bolaning o‘ynash va shugullanishi uchun alohida joy bo‘lishi kerak. Bolalar uyda saranjom –sarishta bo‘lishlari, uy jixozlari va o‘z anjomlarini extiyot qilishlari zarur. Oilaning umumiy daromadi oila a’zolari o‘rtasida har bir oila extiyojini hisobga olib, to‘gri sarflanishi lozim. Bolalar oilada o‘yinchoqlarini yigishtirish, kitoblarni joy-joyiga qo‘yish, o‘z o‘rin-ko‘rpasini yigishtirish, uy xayvonlarini parvarish qilishda qo‘lidan kelganicha yordam berish kabi amalga oshiradilar. Maxsus pedagogik bilimlarni egallash bolalarda sinchkovlikni, kuzatuvchanlikni, mantiqiy tafakkurning oddiy formalarini o‘stirishga, bolalar mehnati va o‘yiniga to‘gri rahbarlik qilishga, bolalar xulqini to‘gri taxlil qilishga yordam beradi. Bolalarda mustaqillikni o‘stirish, ularni qiyinchiliklarni yengishga o‘rgatish, undagi irodani mustahkamlash muhim ahamiyat kasb etadi. 44 XULOSA Xulosa qilib aytganda, yosh avlodni tarbiyalashda asosiy ta‘lim-tarbiya o‘chog‘i bu maktabdir.Maktabga har xil oiladan turli xil xulq-atvordagi o‘g‘il - qizlar kelishadi. Bularda maktabning qonun va qoidalariga ko‘nikma hosil qilish , jamoa bilan birga bo‘lish odatini shakllantirish juda qiyin hisoblanadi. Ana shu narsa oila bilan maktab hamkorlikda o'tkazsa bolalar xulqidagi salbiy xususiyatlarni bamaslahat hal qilishsa , tarbiyasi yomon o'quvchi bo'lmaydi. Biz bilamizki hamma narsa mahalladan boshlanadi. Yoshlar tarbiyasi ular ma'naviy kamolotining samarali yo‘llaridan biri davlat huquq-targ‘ibot organlari,xalq ta'lim tizimi hamda mahallalarning jamoat tashkilotlarining yaqin hamkorligidir. Bo‘lg‘usi kelajakda, jamiyatimizda komil insonni tarbiyalashga har bir oila, mahallaning ahamiyati katta. Yoshlarni avlodni yaxshi xulqli, davlat ramzlariga sadoqatli qilib tarbiyalashda ularning yosh jihatlariga, xarakteriga alohida ahamiyat berish kerak, chunki bularsiz tarbiyada maqsadga erishib bo‘lmaydi Yosh avlodni tarbiyalashda "Oila, mahalla, maktab hamkorligi "konsepsiyasi jarayonida ularning har bir vazifalari bor . Masalan: -avvalambor oilada sog'lom muhitni rivojlantirish , bir -birlariga g‘amxo‘r bo‘lish; -farzandlarga dunyoviy bilimlar berish, ma'naviyatli inson bo‘lib yetishish; -bolalarni mustaqil fikrlashga o'rgatish va vatanga muhabbat tuyg‘usini shakllantirish; -bolalarning bo'sh vaqtlarida qo'shimcha ta‘lim berish; -mahalla faollari bilan bolalarning ta'lim-tarbiyasiga oid majlislar o'tkazib, muammolarni hal etish; -mahalla tomonidan o'quvchilarga ko‘rik-tanlovlar, bayram, sport musobaqalarini o'tkazish. A. Avloniyning: " Tarbiya biz uchun yo hayot , yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat masalasidir" iborasi oila ,maktab ,mahalla tamoyiliga aylanishiga erishildi. Hozirgi kunda bolalarning tarbiyasiga mahalla, jamoatchilik juda katta yordam ko'rsatmoqda. Jamoatchilikda yosh bolalarni tadbiq etish, sinfdan tashqari ishlar, 45 tashkilotchilik bilan shug‘ullantirish maqsadga muvofiq. Mahallaning yana foydali tomoni bu o'quvchilarni dasrdan tashqari vaqtlarida tarbiyasi qiyin bo‘lgan o‘smirlarni tarbiyalash va bolalar bilan yashash joylarida sport va madaniy ishlar olib borishdir Zero," Kelajak bugundan boshlanadi. Hozir tarbiya masalasiga e'tibor berilmasa , kelajak boy beriladi." degan edi I. Karimov. Haqiqatdan ham tarbiya bo'lmasa ta‘lim bo'lmaydi.Ta‘lim bo'lmasa agar kelajagimiz boy beriladi. Shuni aytishim mumkinki, kelajak yoshlarimiz har tomonlama yetuk, barkamol bo'lishi uchun tarbiyaga e'tibor qaratishimiz lozim. Tarbiya jarayonini raqamlar orqali ifodalasak, tarbiyani o'ringa qo'yib uni 1 raqami qilib tanlab olaylik, endi uni ortiga qancha ko'p nol qo'ysak u son shunchalik kattalashadi ya'ni insonning yaxshi hislatlari ortib boradi, lekin birgina bir raqamini olib tashlash bu sonning qiymatini butunlay o'zgartirib 0 qilib ma'no anglatmay qo'yadi. Bundan ko'rinib turibdiki tarbiyasiz inson hech kimga aylanib qolgandik go'yo. Demak , insonni inson qilib turadigan , uning libosi bu tarbiyadir. 46 Foydalanilgan adabiyot lar. 1. Sh.M.Mirziyoyev. Erkin va faro`on demokratik Ozbekiston Davlatini birgalikda barpo etamiz T.: Ozbekiston 2016-y -56-b. 2. Sh.M.Mirziyoyev. Tanqidiy tahlil, qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bolishi kerak. T.: Ozbekiston 2017 y. -104-b. 3. Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 7 maydagi PQ-4708-son qarori3. Umumiy tipdagi davlat va nodavlat maktabgacha talim tashkilotlari togrisida Nizom. Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 4. Xayrullayeva M. Farobiy ruhiy prosesslar va ta’lim-tarbiya to’g’risida – T.: O’qituvchi, 2012-yil.79-bet 5. Borodulko M.A., Stoilova L.P. Muammoni hal qilish va modellashtirishni o'rgatish // Boshlang'ich maktab. 20 16 yil - 8-son. 6. . Zaitsev V.V. Kichik yoshdagi o'quvchilar uchun matematika: o'qituvchilar va ota-onalar uchun qo'llanma. Vlados, 2011 yil. 7. . Istomina N.B. Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish metodikasi. - M.: "Akademiya" nashriyot markazi, 2018 yil. 8. Kamolova, A., & Ergasheva, G. S. Q. (2022). Yosh avlodni tarbiyalashda xalq pedagogikasini manbalarining o’rganishning o’rganishning ilmiy-nazariy asoslari. Science and Education, 3(12), 590-592. 9. Munavvarov A.K Pedagogika,Toshkent,”O’qituvchi”, 2016, 119-136 10. Tursunov I.Nishonaliev U.Pedagogika kursi:Darslik, Toshkent “O’qituvchi” 2011 11. G’aybo’llaev N.va boshqalar Pedagogika,Toshkent, 2000,38-46 boshqalar Internet saytlar 1.fanfikr.uz 47 2.www.arxiv.uz 3.www.oefon.uz 4.www.ziyonet.uz 5.www.ziyoedu.uz 48

Tarbiya jarayonida oila, mahalla hamda ta‘lim muassasalarining o‘zaro hamkorligi

Купить