Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 238.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Tarbiya jarayonining mohiyati va mazmuni. Tarbiya qonuniyatlari va tamoyillari. Tarbiya metodlari va tarbiya turlari

Купить
Tarbiya jarayonining mohiyati va mazmuni. Tarbiya qonuniyatlari va tamoyillari. Tarbiya metodlari va tarbiya turlari. REJA: 1. “Tarbiya” tushunchasining mohiyati. Tarbiya xususiyatlari. 2. Sharq mutafakkirlari barkamol shaxs tarbiyasi haqida. 3. Tarbiya jarayonining qoidalari va prinsiplari . 4. Tarbiya jarayonidagi ziddiyatlar va uni harakatlantiruvchi kuchlar 6. Bolalar jamoasi - pedagogik ta’sirning asosiy shakli 7. Shaxsning bolalar jamoasida qaror topishi. Bolalar jamoasining shakllanish bosqichlari. 8. Tarbiya metodlari va tarbiya turlari. Tarbiya nazariyasining mohiyati . Tarbiya nazariyasi pedagogika fanining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, tarbiyaviy jarayonning mazmuni, shakl, metod, vosita va usullari hamda uni tashkil etish muammolarini o‘rganadi. Hayotga yangicha siyosiy va iqtisodiy nuqati nazardan yondashish o‘sib kelayotgan yosh avlod tarbiyasi bilan bog‘liq jarayonni ham qaytadan ko‘rib chiqishni taqozo etmoqda. Tarbiya nazariyasi SHarq mutafakkirlari va xalq pedagogikasining tarbiya borasidagi boy tajribalariga tayanadi. Tarbiya nazariyasi o‘z qoidalarini asoslash uchun falsafa, sotsiologiya, etika, estetika, fiziologiya, psixologiya kabi larning ma’lumotlaridan foydalanadi. Tarbiya nazariyasi pedagogikaning boshqa bo‘limlari: pedagogikaning umumiy asoslari, ta’lim nazariyasi hamda xalq ta’limi tizimini boshqarish bilan uzviy bog‘liq. Tarbiya jarayonining mazmuni . Tarbiya – muayyan, aniq maqsad hamda ijtimoiy-tarixiy tajriba asosida shaxsni har tomonlama o‘stirish, uning ongi, xulq-atvori va dunyoqarashini tarkib toptirish jarayoni. Boshqacharoq talqin etilganda, tarbiya yosh avlodni muayyan maqsad yo‘lida har tomonlama voyaga etkazish, unda ijtimoiy ong va xulq- atvorni tarkib toptirishga yo‘naltirilgan faoliyat jarayonidir. Turli zamon va makonda ijtimoiy tarbiya mohiyati turlicha bo‘lib, uning mazmuni ijtimoiy maqsadlardan kelib chiqib asoslangan. Tarbiya g‘oyasi turlicha ifodalangan bo‘lsada, ammo yo‘naltiruvchanlik xususiyati hamda ob’ektiga ko‘ra yakdillikni ifoda etadi. Tarbiya xususida taniqli o‘zbek pedagogi Abdulla Avloniy shunday deydi: «Al-hosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot, yo najot - yo falokat, yo saodat – yo falokat masalasidur» 1 . Ushbu fikrlardan anglaniladiki, shaxs tarbiyasi xussiy ish emas, balki ijtimoiy, milliy ishdir. Zero, har bir xalqning taraqqiy etishi, davlatlarning qudratli bo‘lishi avlodlar tarbiyasiga ko‘p jihatdan bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy-siyosiy mustaqillikni qo‘lga kiritgach, ijtimoiy hayotning barcha sohalarida tub islohotlar olib borilmoqda. Islohotlarning asosiy g‘oyasi respublikaning riojlanish va taraqqiyot yo‘li deb e’tirof etilgan demokratik, insonparvar, huquqiy jamiyatning barpo etish uchun xizmat qiladi. Demokratik, insonparvar, huquqiy jamiyatning barpo etish vazifasi o‘sib kelayotgan yosh avlod zimmasiga yuklanadi. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘qrisida»gi Qonuni, «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi» hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning qator asar va nutqlari, chunonchi, «Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori», «O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda» nomli asarlarida mustaqil respublikada ijtimoiy tarbiyani yo‘lga qo‘yish maqsadi va vazifalari belgilab berilgan. Tarbiya - shaxsni maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun uyushtirilgan pedagogik jarayon bo‘lib, tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va tizimli ta’sir etish imkonini beradi. Tarbiya jarayoni o‘qituvchi va o‘quvchi (tarbiyachi va tarbiyalanuvchi)lar o‘rtasida tashkil etiluvchi hamda aniq maqsadga yo‘naltirilgan hamkorlik jarayonidir. Tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchining ongi shakllana boradi, his- tuyg‘ulari rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy aloqalarni tashkil etishga xizmat qiladigan xulqiy odatlar hosil bo‘ladi. Tarbiya jarayonida bolalarning hayoti va faoliyatini pedagogik jihatdan to‘g‘ri uyushtirish g‘oyat muhimdir. Faoliyat jarayonida bola tashqaridan kelayotgan tarbiyaviy ta’sirlarga nisbatan ma’lum munosabatda bo‘ladi. Bu munosabat shaxsning ichki ehtiyoj va xohishlarini ifodalaydi. Psixolog va pedagoglarning tadqiqotlari shaxsga tashqi omillarning (xoh salbiy, xoh ijobiy) ta’siri bolaning ularga munosabatiga bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bola faoliyatini uyushtirishgina emas, balki tarbiyalanuvchining bu faoliyatga nisbatan turli kechinmalarni qanday anglashi, baholashi, his qilishi, ulardan o‘zi uchun nimalarni olayotganligini bilishi zarur. Zero, tarbiya ijtimoiy munosabatlarning murakkablashib borishi asosida kechadi. Tarbiya jarayonida o‘quvchining ongigina emas, balki his-tuyg‘ularini ham o‘stirib borish, unda jamiyatning shaxsga qo‘yadigan axloqiy talablariga muvofiq keladigan xulqiy malaka va odatlarini hosil qilish lozim. Bunga erishish uchun o‘quvchining ongi, hissiyoti va irodasiga ta’sir etib boriladi. Agar bularning birortasi e’tibordan chetda qolsa, maqsadga erishish qiyinlashadi. Tarbiya jarayoniga o‘qituvchi rahbarlik qiladi. U o‘quvchilar faoliyatini belgilaydi, ularning ijtimoiy jarayonda ishtirok etishlari uchun shart-sharoit yaratadi. Ijtimoiy jarayonda faol ishtirok etish orqali o‘quvchilarning mustaqilligi, ijodiy tashabbuskorligi ortib boradi. Faoliyat o‘quvchilar jamoasi manfaati va istagi asosida uyushtirilsa, bu jarayonda bolaning tengdoshlari va o‘zini o‘zi anglash jarayoni yuzaga keladi. Bola o‘z xulqi, xatti-harakati uchun jamoa oldida javobgarlikni sezishga erishgach, ijrochi emas, balki umumiy ishning faol qatnashchisi bo‘lib qoladi. Tarbiyani samarali yo‘lga qo‘yish uchun uning harakatlantiruvchi kuchi, tarbiya jarayonining manbaini yaxshi bilish va hisobga olish muhimdir. Bu tarbiya jarayonidagi ichki va tashqi qarama-qarshiliklardan iborat. Tarbiyada o‘quvchilarning tarbiyalanganlik darajasini ham hisobga olish kerak bo‘ladi. Bu jihat unutilsa, muayyan qarama-qarshiliklar vujudga keladi. Faoliyat jarayonida hosil bo‘lgan malaka va odatlar axloq me’yorlariga rioya qilishni engillashtiradi. Demak, tarbiyachi bola shaxsining tez rivojlanadigan davri – o‘quvchilik yillarida uning ongiga turli faoliyat (o‘qish, mehnat, ijtimoiy ishlar, o‘yin, sport, badiiy havaskorlik) yordami bilan maxsus ta’sir etish muhimdir. Aks holda xulq me’yorlari, axloq talablarini yaxshi tushunmay qolishi natijasida shaxs ijtimoiy munosabatlarda beqaror, tasodifiy ta’sirga beriluvchan bo‘lib qolishi mumkin. Tarbiya yaxlit jarayonda amalga oshirilib, uning tarkibiy qismlari ayni bir vaqtda, faoliyatning biror turi asosida namoyon bo‘ladi. 1 Авлоний, Абдулла. Туркий гулистон ёҳуд ахлоқ. – Тошкент, Ўқитувчи, 1992. Umumiy pedagogika jarayonida tarbiya muhim o‘rin tutadi. SHaxsni shakllantirish, boshqarish, nazorat xarakteriga ega bo‘lib, bu borada belgilangan vazifalar tasodifiy harakatlar orqali emas, balki oldinda belgilangan va puxta o‘ylangan rejalar asosida hal etib boriladi. Tarbiya jarayonida uning maqsadi, shakl va metodlari, shaxsning o‘zini-o‘zi tarbiyalash va qayta tarbiyalash jihatlari muhim o‘rin tutadi. Inson, uning har tomonlama uyg’un kamol toptirish va farovonligi, shaxs manfaatlarini ro’yobga chiqarishning sharoitlari va ta’sirchan maxanizmlarini yaratish eskirgan tafakkur va ijtimoiy xulq-atvorning andozalarini o’zgartirish mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohatlarning asosiy maqsadi va harakatlantiruvchi kuchi sifatida qaralmokda. Tarbiya hayotning eng muhim tirgagi (tayanchi) bo’lib hisoblanishi lozim. Har bir yoshni shunday tarbiyalash zarurki, u avvalo yaxshi o’qishni va so’ngra esa yozishni o’rganish bilan eng yuksak pog’onaga ko’tarilsin! (Avesto). Avvalom bor, tarbiya nazariyasi Markaziy Osiyo faylasuflarining va xalq pedagogikasining tarbiya borasidagi boy tajribalariga tayanadi, tarbiya nazariyasi o’z qoidalarini asoslash uchun falsafa, sosiologiya, etika, estetika huquqshunoslik, psixologiya fanlari ma’lumotlaridan foydalanadi. (Tarbiya nazariyasi o’z navbatida pedagogika fanining boshqa bo’limlari: pedagogikaning umumiy asoslari, pedagogika tarixi, ta’lim nazariyasi, maktabshunoslik bilan uzviy bog’langandir). Hozirgi zamon pedagogikasida tarbiya tarbiyachining tarbiyalanuvchi shaxsiga oddiy shunchalik ta’sir ko’rsatishi emas, balki tarbiyachilar va tarbiyalanuvchilarning aniq bir maqsadga qaratilgan, bir-biri bilan hamkorlikda qiladigan munosabatlari va o’zaro ta’sir ko’rsatishi ekanligi alohida ta’kidlanadi. Bugungi kunda XXI asrda shunchaki bilim egasi bo’lgan insonni emas, balki ijodkor, o’z iste’dodi bilan ajralib turuvchi insonnn tarbiyalash zamon taqozosidir. Tarbiya jarayonida kishining qobiliyatlari rivojlanadi, g’oyaviy-axloqiy, irodaviy, estetik hislatlari shakllanadi, tabiatga, jamiyatga ilmiy qarashlar tizimi tarkib topadi, jismoniy kuch-qudratlari mustahkamlanadi. Hamma davrning ilg’or kishilari tarbiyaga yuqori baho berganlar. Xalq donishmandlari va mutafakkirlaridan Zardusht, Muhammad al-Xorazmiy, Imom al-Buxoriy, Imom at-Termiziy, Ahmad Farg’oniy, Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Yusuf Xos Xojib, Axmad Yassaviy, Maxmud Koshg’ariy, Shayx Najmiddin Kubro, Jaloliddin Manguberdi, Burxoniddin Zarnujiy, Burxoniddin Naqshband, Amir Temur, Mirzo Ulug’bek, Alisher Havoiy, Zaxiriddin Bobur, Zavqiy, Furqat, Avaz O’tar, Hamza, Abdulla Avloniylar inson kamolotini ilm-fan va tarbayada deb bilganlar. “Qobil odamni tarbiya qilmaslik – zulmkor va noqobil odamga tarbiyani behuda sarf qilish xayfdir. Tarbiyangni ayab unisini nobud qilma, tarbiyangni bunisiga zoya ketkizma”, - deb ta’kidlaydi A.Navoiy. “Qayerda rag’batlantirish bo’lsa, umid shu tomonga yo’l oladi, qayerga don sepilsa, shu yerga qush qo’nadi” , - degan Al-Buxoriy (Al-jomye as-saxix 114-bet). Farobiy deydi: Muallim shogirdiga nisbatan o’ta hokimlikka ham yo’l qo’ymasligi lozim, chunki o’ta hokimlik shogirdda muallimga nisbatan nafrat uyg’otadi. Agar shogird muallimning bo’shlig’ini sezsa, unda muallimga va uning o’qiyotgan ilmiga nisbatan sovish va mensimaslik paydo bo’ladi, - deb ta’kidlaydi. J.J.Russo “Agar siz bolalardagi sho’xlikni o’ldirsangiz, hech qachon dono odamlarni voyaga yetkaza olmaysiz”, - degan fikrni bildirgan. A.S.Makarenko “...Men ta’sir qilishning jismoniy metodiga qarshiman... Umuman jismoniy jazoni metod sifatida tan olmayman. Men jismoniy jazo foyda keltirgan biror bir oilani ko’rmadim”, - degan. Tarbiya metodlarida insonni har tomonlama kamol toptirish maqsadida bola ongi, his-tuyg’ulari, irodasi va xulq-atvoriga ta’sir ko’rsatishga aytiladi. A.S.Makarenko tarbiya metodlarini insonga ta’sir ko’rsatishni quroli deb ta’riflagan. Qimmatbaho marvarid donachasini oxirigacha parmalashda hadiksirab, ustalar uning bahosini tushunib yetmagan shogirdlariga berishadi. Shogirdlari butun borlig’i bilan ishga kirishib ketadi. Bunda ular qo’llari qaltiramay, qo’rqmasdan parmalashni davom ettirgan. Agar bu ishda xavfsirash bo’lsa, parmalash davomida biron bir tasodif bilan dur maydalanib ketsa, usta shogirdini shapaloq bilan tushurgan. Tarsaki zarbi ularni yaxshiroq, sifatliroq ishlashga ko’niktirgan. Dur tirmalanib bo’lgandan so’ng xavfli vaziyat o’tib ketgan. A.R.Beruniy tarbiyachi bolalarga faqat nasihatgo’ylik qilmay, balki o’z х atti-harakati bilan namuna bo’lib ta’sir ko’rsatishi zarur", deb hisoblangan. Bola o`qishni, tarbiya olishni istaydi, katta bo`lib jamiyat hayotida faol ishtirok etishni xohlaydi. Pedagog uni qay usulda, qanday munosabatlar sharoitida, qanday pedagogik jarayonda tarbiyalashi lozimligini bilishi kerak. Shu bilan birga bola o`zini o`zgartirishda faol ishtirokchi ekanligini ham unutmaslik lozim. Tarbiya jarayoni shaxsning ijtimoiy qimmatli fazilatlarini shakllantirishga, uning atrofdagi dunyoga, jamiyatga, odamlarga, o’ziga nisbatan munosabatlari doirasinn vujudga keltirishga va kengaytirishga qaratilgan. Shaxsning turmushdagi turli jihatlarga munosabatlari tizimi keng, xilma-xil va chuqur bo’lsa, uning ma’naviy dunyosi shunchalik boy bo’ladi. Tarbiya shaxsni ijtimoiylashtirish, uning aniq hayotiy mavqeini shakllantirish jarayonidir. Tarbiya shaxsning ongliligi, faolligi, fidoiyligi, vatanparvarligi, insonparvarligi va boshqa fazilatlarini shakllantiradigan jarayondir. Tarbiya o’z tabiatiga ko’ra ko’p faktorli xarakterga ega. Buning ma’nosi shuki, bola shaxsining qaror topishi maktab, oila, jamoatchilik, ijtimoiy muhit va yaqin atrofdagi vaziyatga bevosita yoki bilvosita ta’siri ostida ro’y beradi. Hamma narsa: odamlar, ashyolar, hodisalar, voqealar, avvalo ota-onalar va pedagoglar tarbiyalaylilar. (A.S.Makarenko) Tarbiya jarayonini mashhur pedagog A.Avloniy "Al-xosil tarbiya bizlar uchun yo hayot, - yo mamot, yo najot, - yo halokat, yo saodat, - yo falokat macalacidip" deb ta’riflagan va yana "Har mamlakatning saodati, davlatlarning tinch va rohati yoshlarning yaxshi tarbiyachiga bog’liq". Ta’lim orqali nazariy kamolotga erishiladi. Tarbiya esa Farobiy fikricha "bu kishilar muloqotda etnik qadr-qimmatni va amaliy faoliyatni yaratishga olib boradigan yo’ldir", deb ta’riflaydi hamda "Insoniy maqsad - oliy baxt saodatga erishuvni o’ziga g’oya va oliy maqsad qilib olish kerak". A.S.Makarenko "Tarbiya bu nisbatan keksaroq avlodning o’z tajribasi, o’z ehtirosi, o’z e’tiqodini yosh avlodga topshirish demakdir ", deb ta’riflagan. Yuqoridagi ta’riflarning barchasi shaxs tarbiyasining u yoki bu qirralarini ilmiy jihatdan asoslashga qaratilgandir. Pirovard natijada har tomonlama kamol topgan, yetuk, barkamol shaxsni shakllantirishga qaratilgandir. Tarbiya jarayonining eng asosiy maqsadi har tomonlama va uyg’un kamol topgan yangicha fikrlaydigan shaxsni shakllantirishdir. Bu qiyin jarayon ikki tomonlama bo’lib, uyushtirishni va rahbarlikni, boshqarishni ham, tarbiyalanuvchi shaxsning faollik ko’rsatishini ham talab qiladi. Ammo bu jarayonda pedagog yetakchi rol o’ynaydi va tarbiyaning umumiy maqsadini amalga oshipadi. Tarbiya uzoq davom etadigan va aslida uzluksiz jarayon bo’lib, bu jarayon bola maktabga kelishidan ilgariroq boshlanadi va butun umr bo’yi davom etadi. Tarbiya ko’pgina sabablarga, o’quvchilarning individual-tipologik tafovvutlarga, ularning hayotiy va ma’naviy tajribasiga, shaxsiy faolligiga boqliq. Tarbiya nazariyasi pedagogika fanining bir qismi bo`lib, u tarbiyaviy jarayonning mazmuni, metodi va tashkil etilishi masalalarini o`rganadi. Jamiyatimizning yangilanishi, hayotimizning taraqiyoti o`sib kelayotgan barkamol avlod tarbiyasi bilan bog’liq jarayonni ham qaytadan ko`rib chiqishni taqozo etmoqda. Tarbiya aqlli, odobli, mehnatsevar, bilimli, sog’lom, e`tiqodli, dili pok, ruhi komil, har tomonlama ma`naviy rivojlangan, vatanparvar, baynalminal, insonparvar barkamol shaxsni shakllantirishni ko`zda tutadi. Tarbiya mahalliy, ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlar, milliy an`analar va mintaqalararo hususiyatlarni hisobga olgan holda olib boriladi. Tarbiya jarayonida kishining turli qobiliyatlari rivojlanadi, xarakteri, g’oyaviy, axloqiy, irodaviy, estetik hislatlari shakllanadi, tabiatga, jamiyatga ilmiy qarashlar tizimi tarkib topadi, jismoniy kuch-quvvatlari mustahkamlanadi. Bola kattalarning tajribalarini sust holda emas, balki faol ravishda o`zlashtiradi: bu o`zlashtirishda uning ongli harakati, tirishqoqligi ahamiyatga ega bo`ladi. Tarbiyalanuvchilar muayyan darajada faol faoliyat ko`rsatmasalar tajriba va bilimni o`zlashtira olmaydilar. Bolaning yoshi ulgayib borgan sari bu faollik tobora ko`proq mustaqillik hususiyatlariga ega bo`lib boradi: tarbiyalanuvchilar o`zlarida dunyoqarashni tarkib toptirishga, o`z-o`zini takomillashtirish, tabiat, jamiyat va turmushda uchraydigan hodisalarni tushunishga hamda idrok etilgan narsalarga tanqidiy munosabatda bo`lishga ko`nika boradilar. Tarbiya jarayonida kattalar, tarbiyachilar va tarbiyalanuvchilar jamoasi o`zaro munosabatda bo`ladi. Bu munosabat o`zaro tushunish, ishonch, hamkorlik asosida qurilishi lozim. Maktab butun tarbiya ishini hayot bilan hamohangi, o`quvchilarga o`tmish, tarix, san`at haqidagi ma`lumotlarni chuqur o`rgatishi,xalq pedagogikasi asosida ish yuritishi, buyuk allomalarning farzand tarbiyasi borasidagi pedagogik qarashlari, inson ruhini chuqur o’rganib, sharqona urf-odatlar, an`analar asosida yoshlarga mehnat malakasini singdirishi lozim. Tarbiyaning xususiyatlari Shuni nazarda tutish kerakki talim va tarbiya yagona jarayondir. Ammo ularni aynan bir jarayon deb o’ylash mumkin emas. Chunki har bir insonning o’ziga xos xususiyatlari va belgilari bor. A.S.Makrenkoning fikricha tarbiya mantiqi ta’lim mantiqini takrorlamaydi. Bolalarni tarbiyalash ishlari (ijtimoiy muhit, oila, bolalar doimo duch keladigan xilma - xil odamlar, bolalar va o’smirlar tashkilotlaridagi ishlar, radio, televideniye, adabiyot va san’at) kabi ta’sirlar bilan qo’shilib ketadi. Shuning uchun ham tarbiyani ko’p qirrali jarayon deyish mumkin. Ta’limda esa o’qituvchiga hech kim qarshilik ko’rsatmaydi. Tarbiya jarayonining birinchi xususiyati - uning ko’p qirrali jarayon ekanligidir. Tarbiya jarayonining ikkinchi xususiyati - uning uzoq muddat davom etishidir. Buning uchun oylar va yillar mobaynida qunt bilan ishlash talab etiladi. Tarbiya masalasi murakkab, qiyin masala ekanini, u maktab doirasi bilan cheklanib qolmaganini, balki bolalarni tarbiyalash uchun hamma mas’uldir. Unda bolalar uzluksiz tarbiyalanib boradilar. Tarbiyaning ta’limdan farqlantiruvchi yana bir xususiyati shundaki, u yaxlit holda va konsentrik asosda amalga oshiriladi. Tarbiyaning turli tomonlari bir-biri bilan uzviy bog’langandir. Ta’limda biror predmetga doir bilimlar, bo’limlar, mavzular, dasturlarga bo’linib, ma’lum bir vaqtda beriladi. Tarbiya jarayonida esa doimo takrorlanishga duch kelamiz. Maktabdagi boshlang’ich, o’rta va yuqori sinflarda: jamoatchilik, do’stlik, o’rtoqlik, mehnatga va ijtimoiy muhitga ongli munosabat va boshqa sifatlarni tarbiyalash qo’zda tutiladi. Lekin ularning mazmuni bolalarning yoshi va hayotiy tajribasiga muvofiq kengayib va chuqurlashib boradi. Tarbiyaning yana bir xususiyati shundaki, bu jarayon ikki tomonlama xususiyat ga ega bo’lib, unda bolaning o’zi ham faol ishtirok etadi. O’quvchi tarbiyaning faqat ob’ektigina emas, balki atrofdagi voealarga ta’sir etuvchi sub’ekt hamdir. Shuning uchun tarbiyachi bolaning imkoniyatlarini, istak va xohishlarini, intilishlarini, unga bo’layotgan boshqa ta’sirlarni tashqi axborotlar manbaini hisobga olishi lozim. Agar bular unutib quyilsa tarbiyalash qiyinlashadi. Mana shulardan tarbiya jarayonining yana bir asosiy xususiyati - tarbiyada qarama- qarshiliklar g’oyat ko’pligi kelib chiqadi. Bu qarama-qarshiliklar bolalarda o’z tushunchalariga muvofiq dastlabki paydo bo’lgan sifatlar balan tarbiyachi tomonidan tarkib toptiriladigan sifatlar o’rtasida, ya’ni qo’yiladigan talablar bilan uni bajarish imkoniyatlari o’rtasidagi kurashda namoyon bo’ladi. Undan tashqari, bunday qarama-qarshiliklar ko’pincha bolaning ongi bilan xulqi bir-biri bilan muvofiq bo’lmasligida, o’qituvchining bolalarning yosh va individual xususiyatlari, fe’l-atvori, qiziqish va intilishlarini yaxshi bilmasdan munosabatda bo’lishida sodir bo’ladi. Agap tarbiyalanuvchi sust bo’lsa, faoliyatsiz bo’lsa, har qanday tarbiyaning ta’siri kuchsiz bo’ladi, o’qituvchilarning urushishlari yetarli darajada samara bermaydi. Tarbiyaning yana bir xususiyati - ya’ni uning natijasi kelajakka qaratilganligi ni ko’rsatadi. Shuning uchun bolalarning tarbiyalanganlik darajasini darhol tezda aniqlash qiyin. Tarbiyachi o’z faoliyatida kelajak maqsadlarni ko’zda tutib ish ko’rishi kerak. Tarbiya jarayonida shu kun talabining kelajak maqsadlar bilan uyg’unlashtirilishi ishimizning muvaffaqiyatini ta’minlaydi. "Eskini o’zlashtirgan va yangini tushunishga qodir insongina tarbiyachi bo’la oladi" - degan xitoylix Konfutsiy . Tarbiyaning shaxs rivojlanishi bilan birligi va o`zaro bog’liqligi uning muhim qonuniyati hisoblanadi. Shaxsning rivojlanishi tarbiyaning sifatiga bog’liqdir. Ayni chog’da tarbiyaning mazmuni, shakli va metodlari shaxsning rivojlanish darajasiga bog’liq. Tarbiya jarayoni murakkabdir. Shuning uchun ham u tarbiyachidan bolaning ruhiy holati, aqliy va jismoniy imkoniyatlarini hisobga olib, mehribonlik bilan yondoshishni talab qiladi. Tarbiyachi tarbiyalanuvchi shaxsini diqqat bilan o`rganishi, ularni tushunishi, hurmat qilishi lozim. Tarbiyalanuvchilarning hayotiy faoliyati jamiyat uchun qanchalik foydali, maqsadga muvofiq va ularning munosabatlari oqilona tashkil qilinar ekan, tarbiya jarayoni shunchalik samarali amalga oshiriladi. Insonni uning atrofini qurshab turgan vositalar: oila, ota-onasi, maktab, do`stlari, atrof-muhit, ommaviy axborot vositalari, san`at, adabiyot, tabiat va hokazolar tarbiyalaydi. Shaxsning rivojlanish va shakllanish jarayonini boshqarib borishi kerak. Shaxslararo munosabatlarda insonparvarlik, pedagoglar va o`quvchilar o`rtasida bir-biriga hurmat munosabatlari, bolalar fikriga e`tibor berish, ularga mehribonlarcha munosabatda bo`lish lozim. Shunga ahamiyat berish lozimki, amalda tarbiyaviy jarayon umumxalq ishi va uzluksiz bo`lsin, barcha yoshdagi bolalarni qamrab olsin, turli ijtimoiy, jamoat va davlat institutlari va muassasalarining shaxs kamolotini shakllantirish borasidagi harakatlari mujassamlashishi ta`minlansa maqsadga muvofiq bo`ladi. Tarbiyada inson shaxsini oliy ijtimoiy qadriyat deb tan olish, har bir bola betakror va o`ziga xosligini hurmatlash, uning ijtimoiy huquqi va erkinligi e`tiborda tutilishi zarur. Tarbiya muayyan maqsad bilan rejali ravishda amalga oshiriladigan davomli ishdir. Yosh avlodga har bir tarixiy davrdagi jamiyatning o`ziga xos ishlab chiqarish metodi va ijtimoiy munosabatlarga muvofiq tarbiya beriladi. Bu tarbiyaning asosiy qonuniyatidir. Tarbiya jamiyat hayoti bilan bog’liq, jamiyat o`zgarib rivojlanishi bilan tarbiya ham o`zgarib, rivojlanib boradi. Tarbiya jarayoni hayotiy, amaliy hususiyat kasb etmog’i lozim. Tarbiyaviy jarayonning barcha qatnashchilari; pedagoglar, ota- onalar, jamoatchilik, yoshlar tashkilotlari va mehnat jamoatlari- hamma kasbiy-pedagogik tayyorgarlikka ega bo`lishlari lozim. Tarbiya nazariyasida ham pedagogika fanida bo`lgani kabi, yangi vujudga kelayotgan qarashlar bilan eskirib borayotgan qarashlar o`rtasida kurash ketgan. Tarbiya nazariyasidagi va amaliyotidagi muhim yo`nalishlarni tanqidiy o`rganmay turib, tarbiya nazariyasining asosiy masalalarini tushuna olish qiyin. Keng tarqalgan biri avtoritar (boshqalarga ko`r-ko`rona bo`yin suyish) tarbiya nazariyasi edi. Avtoritar tarbiya XVI asrda paydo bo`lib, hozirda Ispaniyada, Lotin Amerikasining ba`zi mamlakatlarida yaqqol ifodasini topgan. Avtoritar tarbiyani ilmiy ravishda asoslab berishga uringan nemis pedagogi Fridrix Gerbart (1771- 1841) bola tug’ilganda «yovvoyi sho`xlikka» xos bo`lish fikrini olg’a suradi. Shu bilan u tartib buzgan o`quvchilar uchun jarima jurnalini tashkil etishni taklif etadi. U tartib buzgan o`quvchilarni ovqatsiz qoldirish, burchakka turg’izib qo`yish, kartserga qamash, jarimaga tortish kabi jazolashni turlarini joriy etadi. Avtoritar tarbiyani birinchi bo`lib J.J.Russo tanqid qildi va o`zi erkin tarbiya nazariyasini ilgari surdi. O`zbek maktablarida ta`lim-tarbiya bir-biridan ajralmas deb hisoblanadi. Sinfdagi har qanday ish doimo tarbiyaviy ishdir., biroq tarbiyaviy ishlarni ta`lim berish bilan cheklash mumkin emas. Tarbiya yosh avlodni muayyan maqsad yo`lida har tomonlama o`stirish, uning ongi va xulq-atvorini tarkib toptirish jarayonidir. Tarbiya – ma`naviy manbalar va hozirgi zamon talablari va ehtiyojlarini nazarda tutgan holda, o`qituvchining o`quvchi bilan aniq bir maqsadga qaratilgan o`zaro amaliy va nazariy muloqotidir. Tarbiya – tarbiyachi xohlagan sifatlarni tarbiyalanuvchiga singdirish uchun tarbiyalanuvchining ruhiyatiga muayyan suratda ma`lum bir maqsadga qarata va muntazam suratda ta`sir qilishdir. Bu xildagi ta`rif tarbiya tushunchasiga kiradigan hamma narsani, chunonchi: muayyan dunyoqarash, ahloq, ijtimoiy xulq-atvor qoidalarini singdirish, muayyan harakter va iroda, odat va ahloq yaratishni o`z ichiga oladi. Tarbiya – shaxsni maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun uyushtirilgan pedagogik jarayon bo`lib, tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va tizimli ta`sir etish imkonini beradi. Tarbiya jarayoni o`zaro bog’liq bo`lgan ikki faoliyatni – o`qituvchi va o`quvchi faoliyatini o`z ichiga oladi. Tarbiya jarayonida o`quvchining ongi shakllana boradi, his va tuyg’ulari rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur bo`lgan va ijtimoiy aloqalarga xizmat qiladigan xulqiy odatlari hosil bo`ladi. Tarbiya jarayonida bolalarning hayoti va faoliyatini pedagogik jihatdan to`g’ri uyushtirish g’oyat muhimdir. Faoliyat jarayonida bola tashqaridan kelayotgan tarbiyaviy ta`sirga nisbatan ma`lum munosabatda bo`ladi. Bu munosabat shaxsning ichki ehtiyoji va hohishlarini ifodalaydi. Psixologlar va pedagoglarning tadqiqotlari shaxsga tashqi omillarning (hoh ijobiy, hoh salbiy) ta`siri bolaning ularga munosabatiga bog’liqligini ko`rsatadi. Bolaning shaxsiy tajribasi ehtiyojlari tashqi ta`sirga munosabatini belgilab beradi va uning xulqida aks etadi. Shuning uchun bola faoliyatini uyushtirishning o`zigina kifoya qilmaydi. To`g’ri tarbiyalash uchun tarbiyalanuvchining bu faoliyatga nisbatan qalbida paydo bo`layotgan munosabatni, turli xil kechinmalarni qanday anglashni, baholashni, his qilishni hamda ulardan o`zi uchun nimalarni maqsad qilib olayotganini bilish zarur. Yana shuni hisobga olish kerakki, bularning barchasi turli kishilar bilan aloqa qilish, jamoadagi munosabatlar asosida ro`y beradi. Bola ulg’aya borishi bilan bu xil aloqa va munosabatlar murakkablashib boradi va bola shaxsning kamolga yetishida yo ijobiy yoki salbiy ta`sir etadi. Shuning uchun tarbiya maqsadga muvofiq muntazam ta`sir etishni ko`zda tutadi, zeroki shu yo`l bilan jamiyatning shaxsga qo`yadigan talablari tarbiyalanuvchining hulqini idora qilib turuvchi ichki ehtiyojga aylanadi. Tarbiya jarayonida o`quvchining onginigina emas, balki his-tuyg’ularini ham o`stirib borish, unda jamiyatning shaxsga qo`yadigan axloqiy talablariga muvofiq keladigan xulqiy malaka va odatlarni hosil qilish lozim. Bunga erishish uchun o`quvchining ongiga (ta`lim jarayoni asosida), hissiyotiga (darsda va sinfdan tashqari ishlarda) va irodasiga (faoliyatni uyushtirish, xulqni idora qilish jaaryonida) muntazam ta`sir etib boriladi. Agar o`quvchini tarbiyalashda bulardan birortasi (ongi, hissiyoti, irodasi) e`tibordan chetda qolsa, maqsadga erishish qiyinlashadi. Shuning uchun tarbiya jarayoni ko`p qirrali va murakkabdir. Maktabdagi tarbiya jarayoni to`xtovsiz davom etadigan jarayon bo`lib, unga o`qituvchi tarbiyachi rahbarlik qiladi va u tarbiyaning ayni vaqt uchun zarur bo`lgan maqsadini, shu maqsadni hal qilishga xizmat etadigan faoliyatini belgilaydi. O`quvchilarning shu faoliyatiga ishtirok etishini ta`minlab, ular o`rtasida ijtimoiy, jamoa va o`rtoqlik aloqalari va munosabati uchun sharoit yaratadi. O`quvchilarni faoliyatda qatnashishlari orqali ularning mustaqilligi ijodiy tashabbuskorligi o`sib borishiga erishiladi. Ana shu jarayonda bolaning qarashlari, e`tiqodlari va voqea hodisalarga o`z nuqtai nazari vujudga keladi va mustahkamlanib boradi. Bular bolaning atrof-muhitning ta`siriga nisbatan qanday munosabatda bo`lishini belgilaydi. Shunday qilib, maktabdagi tarbiya inson shaxsini tarkib toptirish va kamolga etkazish jarayonidan iborat bo`lib, uning mazmuni ta`limdagidek alohida predmetlarda emas, balki o`quvilarning hayot-faoliyatlari va o`zaro munosabatlaridan tashkil topadi. Mana shulardan tarbiya jarayonining o`ziga xos hususiyatlari kelib chiqadi. Tarbiya qoidalari o’qituvchi, tarbiyachilarga yo’l-yo’riq ko’rsatuvchi qoidalar yig’indisi hisoblanadi. Yetuk, barkamol insonni shakllantirish vazifalari va maqsadi bilan belgilanadi. Buni yanada tushunarliroq tarzda ifodalash mumkin. Tarbiya jarayonlari o’qituvchining, o’quvchini hozirgi zamon uchun foydali fazilatlarni shakllantirishga, tarbiyaning mazmuni, shakli, metodlariga qo’yiladigan talablarni belgilab beradigan qoidalar yig’indisiga aytiladi. Tarbiya qonunlari Sharq, G’arb, Markaziy Osiyo va boshqa xalqlar faylasuflari, donishmandlari fikrlari hamda milliy pedagogikada erishgan yutuqlariga asoslangan. Tarbiyaning har bir qoidasi mustaqil bir pedagogik maqsadni nazarda tutmog’i, boshqa qoidalar bilan o’zaro aloqada yagona umumiy pedagogik maqsadni amalga oshirishga, ya’ni barkamol, yetuk insonni shakllantirishi darkor. Bu vazifani ro’yobga chiqarishda tarbiyaning xususiyatlarini hisobga olish va qonuniyatlariga rioya qilishi talab etiladi. Tarbiya jarayonida bu qoidalarga amal qilish uning samarasini oshiradi. Tarbiyaning mazmuni, tashkil etilishi, usullari va ularga qo’yiladigan asosiy talablar tarbiya qonunlarida o’z aksini topadi. Tarbiya qoidasi- pedagog ta`lim va tarbiya jarayonini yaxshiroq tashkil etish maqsadida foydalanadigan boshlang’ich holat, rahbarlik asosidir.Tarbiya qoidalari o`qituvchi, tarbiyachilarga yo`l-yo`riq ko`rsatuvchi qoidalar bo`lib hisoblanadi, yangi kishini shakllantirish vazifalari bilan belgilanadi. Tarbiya qoidalari Sharq va Markaziy Osiyo faylasuf-donishmandlarining fikrlari va milliy pedagogika erishgan yutuqlarga asoslanadi. Tarbiya qoidalari mustaqil harakterga ega bo`lib, u tarbiyaning o`ziga xos hususiyatlarini va qonuniyatlarini aks ettiradi. Tarbiyaviy jarayonda bu tamoyillarga rioya qilish uning samarasini oshiradi, yaxshi natijalarga olib keladi. Tarbiyaning mazmuni, tashkil etilishi, metodlari va ularga qo`yiladigan talablar shu qoidalarda o`z ifodasini topadi. Tarbiyaning mohiyati, mazmuni, qoidalari mamlakatimizda yangicha iqtisodiy munosabat sharoitlarining o`zgarganligi sababli kengayib bormoqda. Tarbiyaviy jarayonni yaxshilash, uni davr talabiga javob beradigan holga keltirish uchun deyarli barcha qoidalarni, metodlarni, g’oyalarni qaytadan ko`rib chiqishimiz, bola shaxsiga e`tiborni qaratishimiz, yillar davomida to`plangan ijobiy tajribadan unumli foydalanishimiz zarur. Tarbiya qoidalariga quyidagilarni kiritishimiz mumkin: Tarbiyaning ma`lum maqsadga qaratilganligi, tarbiyaning insonparvarlik va demokratiya, hayot bilan, mehnat bilan bog’liqligi, tarbiyada ilmiy-madaniy va umuminsoniy qadriyatlarning ustivorligi, tarbiyada o`quvchilarning yosh va shaxsiy hususiyatlarini hisobga olish, izchillik, tizimlilik, tarbiyaviy ta`sirlarning birligi va uzluksizligi qoidalari va boshqalar. Tarbiyaning mohiyati, mazmuni, qoidalari O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi qonuni va “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” talablaridan kelib chiqadi. Ana shu kadrlar sifati, mahorati, milliy va umumbashariy fazilatlarini shakllantirishga qaratilgan. Tarbiyaning maqsadga qaratilganligi prinsip i Tarbiyaning asosiy maqsadi, har tomonlama ma`naviy rivojlangan, aqliy va axloqiy barkamol shaxsni shakllantirishdan iborat. Shunga ko`ra tarbiyaviy faoliyatning mazmuni, tashkiliy shakllari va metodlari shu maqsadga erishishni ko`zda tutadi. Umumiy ta`lim maktabining asosiy vazifasi-shaxsning aqliy, axloqiy, his- tuyg’uli va jismoniy rivojlanishi, qobiliyatlarini har tomonlama kamol toptirish uchun imkoni boricha qulay sharoitlar yaratishdan iborat. Shuningdek, o`quvchilarda milliy g’urur va milliy axloq odobni shakllantirishni ko`zda tutadi. Tarbiyaviy ish ma`lum maqsadni ko`zlovchi va uzluksiz davom etadigan jarayondir. Ko`pincha bir necha maqsad va vazifa birdaniga bajariladi, bu esa ko`pincha o`quvchilar jamoasini aqliy va axloqiy o`sishini ta`minlaydi. Maqsadga intilish va maqsad bir xil narsa emas. Yaxshi bir maqsad izhor qilingan bo`lsada, ammo bu maqsadni amalga oshirish uchun hech qanday ish qilinmagan bo`lishi mumkin. Shuning uchun aniq ravshan maqsadni amalga oshirishga harakat qilish lozim. Shaxsning shakllanish manfaatlari har bir pedagogik tadbirni tarbiyani umumiy maqsadlari bilan ko`nikishni, uni rejali tarzda va qat`iy sur’atda amalga oshirishga harakat qilishni talab etadi. Yoshlarda jamiyatimiz g’oyalarining kuchiga ishontirish, yangi jamiyatni barpo etishda o`z hissalarini qo`shishga, ijtimoiy-foydali mehnatda bevosita ishtirok etishga intilishni rag’batlantirish juda muhimdir. Tarbiyaning ma`lum maqsadga qaratilganlik qoidasi bolalar jamoasining rivojlanish istiqbollarini ko`ra bilishga yordam beradi. Har bir tarbiyaviy tadbir oldindan puxta o`ylangan, muayyan maqsadni amalga oshirishga buysindirilgan bo`lsa, uning g’oyaviy-siyosiy darajasini ko`taradi, tanlangan metod va vositalar maqsadga muvofiq keladi, ularning tarbiyaviy ta`siri yuqori bo`ladi. Tarbiyada insonparvarlik va demokratiya prinsip i Umumiy ta`lim maktabi yangi pedagogik tafakkur egasi, munosib shaxs o`z ishining ustasi bo`lgan o`qituvchiga muhtoj. O`qituvchining bilim saviyasi, ma`naviyati jamiyatni harakatga keltiruvchi, taraqiyotga eltuvchi etakchi omillardan biridir. O`qituvchi yurish-turishi, xatti- harakati, kiyinishi, muomalasi bilan o`quvchi qalbiga kirishi, uni ezgulik sari yo`naltirishi kerak. Tarbiyani insonparvarlashtirish-bu maktabning, o`qituvchi-tarbiyachilarning bola tomon yuz burishlari, uning shaxsini hurmat qilish uchun mumkin qadar yetarli sharoitlar yaratib berish, turli yosh bosqichlari ruhiy-fiziologik mustaqillikni hisobga olish demakdir. Maktabda ruhiy xizmatdan foydalanish bolalar kayfiyatini, qiziqishini, intilishini va qobiliyatlarini aniqlash, ta`lim-tarbiya jarayoniga ijodiy yondoshishga imkon beradi. Yoshlarni insoniy fazilatlar ruhida tarbiyalashda muqaddas kitob «Qur`oni karim», «Hadis»i sharifdan foydalanish juda muhim. Mahmud Qoshg’ariyning «Devonu lug’atit turk», Kaykovusning «Qobusnoma», Ahmad Yassaviyning «Hikmatlar»i, Sa`diy Sheroziyning «Guliston va Bo`ston», Abdurahmon Jomiyning «Bahoriston», Alisher Navoiyning shoh asarlari, hikmatlari muhim tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan maktabda o`quvchilarga gumanitar-ijtimoiy fanlardan ta`lim berishda tarbiyaga ko`proq e`tibor berish lozim. Ayniqsa, hozirgi sharoitda O`zbekiston tarixi, adabiyoti, madaniyati va boshqalarni o`qitish jarayonida bevosita tarbiyaga oid bo`lgan milliy ma`naviyatga, milliy ruh, urf-odat va shuningdek umumbashariy qadriyatlarga alohida urg’u berish zarur. O`qituvchi o`quvchi qalbiga yo`l topish uchun bilimi va ishi bilangina emas, ayni paytda odob-axloq, madaniyati, rostgo`ylik va shirinsuxanligi bilan namuna bo`lishi lozim. Shundagina o`qituvchi va o`quvchi o`rtasida haqiqiy do`stona munosabat qaror topadi. Yaxshi o`qituvchi o`quvchilarning so`zini diqqat bilan tinglaydi, ularga dalda beradi, tinchlantiradi, to`g’ri baho qo`yadi, hammani teng ko`radi, bolalarni sevadi. Tarbiyani demokratiyalash - bu ma`muriy ehtiyoj va qiziqishlardan shaxsning ehtiyoj va qiziqishlarini yuqori qo`yish, demakdir. Bu tarbiyachi va tarbiyalanuvchi o`rtasida o`zaro ishonch, hamkorlik asosida pedagogik munosabatlar mohiyatini o`zgartirish demakdir. Bu tarbiya ishiga jamoatchilikni jalb qilish, uning rivojlanishiga jamoat omilini kiritish demakdir. Shaxslararo munosabatlarda insonparvarlik, pedagoglar va o`quvchilar o`rtasidagi bir-biriga hurmat munosabatlari, bolalar fikriga e`tibor qilish, ularga mehribonlarcha munosabatda bo`lish lozim. Maktab osoyishtalik, insonga mehr- muhabbat beshigi bo`lishi lozim. O`qituvchi o`quvchiga, avvalgidek, tarbiya ob`ekti emas, xuddi o`zi kabi sub`ekt deb qarashi kerak. Ya`ni o`quvchiga faqat mening buyrug’imni bajaruvchi emas, balki mening o`zim bilan teng huquqli, birga ishlovchi, hamkorlik qiluvchi deb qarashi kerak. Bola butun qalbini darsga bag’ishlasa, uni og’ir ahvolga solib qo`ygan bo`lamiz, u faqat o`quvchigina emas, avvalo, rang-barang qiziqishlar, ehtiyojlar, intilishlarga ega bo`lgan inson. Yaralangan qushcha qancha azob tortsa, g’ildirakchasi singan o`yinchok mashina ham xuddi shunday aziyat chekadi deb bilishi, bola ko`ngli bo`shligini emas, uning ko`nglida shafqat, ezgulik, go`zallik va insonparvarlik borligining nishonasidir. Tarbiyaviy faoliyatni demokratiyalash va insonparvarlashtirish uning mohiyati va mazmunini qayta tafakkur etishni ko`zda tutadi, shaxsning rivojlanish va o`zligini anglash huquqini ta`minlaydi. Tarbiyani hayot bilan, mehnat bilan bog’liqligi prinsip i Qaysi davr, qaysi sharoitda bo`lmasin ota-bobolarimiz o`z avlodining har tomonlama komil insonlar bo`lishi uchun qayg’urganlar. Chunki jismonan baquvvat, aqlan sog’lom, ma`naviy yuksak, bilim va hunar sohibi, axloqan pok farzandlargina avlodning chinakam davomchisi, yurtning egalari, millat boqiyligi va boyligining ta`minlovchisi hisoblangan. O`quvchilarni ona-Vatanni sevish, ardoqlash, uning farovonligi, gullab yashnashi, taraqiyoti uchun sadoqat bilan xizmat qilish, ona-diyorning har bir qarich yerini, boyliklarini, tabiati va hayvonot dunyosini avaylab asrash, kelgusi avlodlarga qoldirish, ularni muqaddas, tabarruk deb bilish, ajdodlari tarixi, madaniyati bilan g’ururlanish hissini tuyish, milliy urf-odatlar, an`analar, qadriyatlar va udumlarni hurmat qilish ruhida tarbiyalash juda muhim. Tarbiyani hayot va mehnat bilan bog’liqligi qoidasi o`quvchilarda jamoa axloqi va turmush qoidalariga hurmat bilan qarashni, shaxsda fuqarolik va ijtimoiy mas`uliyat hislarini rivojlantirishni, o`zi yashayotgan mamlakatning ravnaqi, insoniyat taraqqiyotini barqaror saqlab qolish yo`lida g’amxo`rlikni, ekologik tarbiyani shakllantirishni nazarda tutadi. Maktabda o`quvchilarni ijtimoiy foydali faoliyatga jalb qilish, ularda ijtimoiy faollikni rivojlantirishga imkon beradi. O`quvchilar jamiyatimiz to`g’risida olgan bilimlarni amalda qo`llash, ijtimoiy o`z-o`zini boshqarish organlarida faol qatnashish orqali hayotga tayyorlanib boradilar. Agar ular tevarak-atrofdagi turmushga beparvo bo`lsalar, ijtimoiy ishlardan chetda turuvchi tomoshabin deb his qilsalar, oqibat natijasida ularning ruhida bo`shanglik, loqaydlik hosil bo`ladi. Bu qoidaning amalga oshirilishi o`quvchilarni turmushga, mehnatga, ongli ravishda kasb-hunar tanlashga har tomonlama tayyorlash uchun zamin yaratadi. Bu qoida o`quvchilarni mamlakatimizdagi va chet ellardagi kundalik voqealar bilan muntazam suratda tanishib borishlari zarur, degan talabni ham bildiradi. O`quvchilarning ishlab-chiqarish ilg’orlari, hurmatli kishilarni, mehnat faxriylari bilan uchrashuvlari, ijtimoiy foydali va unumli mehnatda bevosita ishtirok etishlari ularni atrof-muhit bilan, mustaqil jamiyat qurilishi amaliyoti bilan tanishtirishda yaxshi yordam beradi. O`quvchilarning qurilish maydonchalari, yig’im-terim guruhlari va brigadalari saflarida, hunarmandchilik, xalq amaliy san`atida, bemorlarni parvarishlash va nafaqaxo`rlarga xizmat ko`rsatish sharoitlarida, pochta (aloqa) ko`rsatish bo`limlarida, hovlilarni va ko`chalarni tartibga keltirishda, sanoat korxonalaridagi ishlarini alohida quvvatlamoq lozim. O`quvchilar maktabda nafaqat katta hayotga tayyorgarlik ko`radilar, balki ana shu haqiqiy hayot bilan yashaydilar. Tarbiyani hayot va mehnat bilan qo`shib olib borish qoidasi o`quvchilarni tevarak-atrofdagi hayot bilan tanishtirib borishni va o`zgartirishda o`quvchilarning qatnashishlarini talab qiladi. Respublika bozor sharoiti shakllanayotgan hozirgi sharoitda o`quvchilarni hayotga va mehnatga yangicha munosabatli, layoqatli qilib tayyorlash lozim. Buning uchun o`quvchilarni davlat va jamoa xo`jaliklari dalalarida, tomorqa va ijara olingan yer maydonlaridagi unumli mehnatlarini tashkil qilish kerak. Insonni mehnat qoidalari asosida tarbiyalash tarbiyaning asosiy qoidalaridandir. O’quvchini mehnat qoidasi asosida tarbiyalashning maqsadi mehnatning mazmuni, mohiyatini anglatishdan iboratdir. O’quvchi o’zi bajarayotgan mehnatning natijalarini ko’rsa, undan manfaat olsa, undan qoniqsa, rohatlansagina mehnat tarbiyalaydi. Mehnat jarayonida odamda do’stlik, ahillik, hamkorlik, o’zaro yordam, jamoa bo’lib ishlash, madaniyat, ma’naviyat singari sifatlar shakllanadi. A.N.Farobiy "Har bir o’quvchiga bekitilgan ma’lum bir ish bo’lishi kerak, toki u kishi o’ziga bekitilgan ishni kechiktirmasdan o’z vaqtida bajarsin" degan talabni qo’yadi (Risolalar 117-bet). Eng muhimi mehnat kishini muhtojlikdan, bekorchilikdan, yurak siqilishidan va axloqning buzulishidan saqlaydi. A.R.Beruniy "Har bir insonning qadr-qimmati uning bajaradigan mehnati bilan o’lchanadi", deb ta’kidlagan. Tarbiyada milliy va umuminsoniy qadriyatlarning ustunligi prinsip i O`quvchilarning umuminsoniy va Vatanimiz qadriyatlari, boy madaniyati bilan tanishtirish, dunyoviy va diniy bilimlarni egallashga bo`lgan talablarini shakllantirish malakalarini oshirish, ularni tobora boyitish, estetik tushunchalarini shakllantirish juda muhimdir. O`zbek xalqining madaniy merosini o`rganishda va rivojlantirishda milliy o`ziga xosligi, ma`naviy hususiyatlari hisobga olinib, xalq pedagogikasi an`analariga suyangan holda ish ko`rilishi maqsadga muvofiq. O`quvchilarda kishilik jamiyatiga muhabbatni tarbiyalash, ularni tabiat muhofazasi, madaniy yodgorliklarni saqlash ishlariga jalb qilish lozim. Umuminsoniylik-bu barcha insonga xos bo`lgan, uning madaniy va milliy ko`p qirraliligidir, ya`ni, turli millat vakillariga hurmat, turli dinlar va boshqa madaniyatlarni o`ziga xosligini tan olish, qadriyatlarni hurmatlashni nazarda tutadi. O`quvchilarga eng avvalo, o`z xalqining milliy-madaniy merosiga, tiliga, an`ana va urf-odatlariga, shuningdek, boshqa xalqlarning ma`naviy boyliklariga bo`lgan qiziqishlarini tarbiyalash lozim. Bunda uning bilim doirasini kengaytirishga, turli xalqlar madaniyati bilan tanishtirishga alohida ahamiyat berishi zarur. Milliy qadriyatlardan: ona zamin tabiati, milliy xalq san`ati, an`analarining milliy estetik manbalari, sharqning jumladan, O`zbekistonning badiiy madaniyati, tarixi orqali o`quvchilarda milliy axloq an`analari ruhini shakllantirishda, milliy o`z-o`zini anglatishda, baynalminallik va vatanparvarlik tuyg’ularini rivojlantirishda foydalanish darkor. Ma`naviy qadriyatlar va g’oyalar har xil millat o`quvchilarini birlashtiradi, o`quv va mehnat faoliyatlarini uyushtirishga yordam beradi. O`tmishga nazar tashlasak, xalq pedagogikasini bola tarbiyasidagi boy tajribalari hayotga to`la tadbiq etilmaganligi, buyuk allomalarning pedagogik qarashlari, sharqona urf-odatlar, boy an`analar, hayotga joriy etilmaganligi tarbiya borasida talay qusurlarning yuzaga kelishiga sabab bo`ldi. Xalqimizning ko`p asrlik qadriyatlarini, ulkan va boy madaniy merosini chuqur bilmasdan, milliy o`zlikni anglash, milliy g’urur tuyg’usini qaror toptirish mumkin emas. O`zbek xalqi ko`p asrlik tarixiy taraqiyotida katta madaniyatni yaratdi. U yaratgan boyliklar yoshlar tarbiyasida muhim vosita bo`lib xizmat qiladi. Ismoil- al-Buxoriy, Al-Xorazmiy, Beruniy, Farobiy, Abu Ali Ibn Sino, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Sa`diy Sheroziy, Ahmad Yassaviy, Nizomiy Ganjaviy, Fariddin Attor, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy va boshqa buyuk mutafakkirlarning asarlari orqali o`quvchilari go`zal axloq, baxt, insof, poklik, iffat, sabr-matonat, mehr-shafqat, sihat-salomatlik, ota- onani hurmat qilish qoidalari haqida keng tasavvurga ega bo`ladilar. Insoniylik o`z tarkibiga insonning eng yaxshi axloqiy hususiyatlarini ya`ni, odamlar o`rtasida o`zaro yaxshi munosabatda bo`lish, do`stlik, ota-onaga sadoqatlilik, mehnatsevarlik, diyonatlilik kabi fazilatlarni qamrab oladi. Xalqimiz bolalarning yoshligidan ana shu go`zal fazilatlarini tarbiyalashga ahamiyat berib keladi. Maktablarimizdagi tarbiyaning mazmunini milliy va umuminsoniy qadriyatlar belgilashi lozim, ya`ni ta`lim-tarbiya mazmunida insonparvarlik, tenglik, xalqparvarlik, demokratiya g’oyalari ustivor bo`lishi lozim. Masalan, Oybekning «Navoiy», Abdulla qodiriyning «O`tgan kunlar», Abdulla Qaxxorning «Sinchalak» kabi asarlari milliy va ummuminsoniy demokratik va gumanistik qadriyatlar nuqtai nazaridan o`rganilishi maqsadga muvofiqdir. Odob haqida Islomda ham ko`p ibratli gaplar aytilgan. Islomda tarbiya so`zi tabib so`zidan olingan. Bu degani odam o`ziga, qarindosh urug’lariga va umuman ta`sir doirasi etadigan jamiki kishilarga tabiblik, ahillik qilishi lozim. Islom odobida faqat insonni ezgulikka, xalollikka, axloqqa chaqiruvchi da`vatlar bor. Islom odobini esdan chiqarish, unga amal qilmaslikning oqibati nimalarga olib kelishini hayotning o`zi ko`rsatyapti. Millatning saodati, davlatning tinchligi va farovonligi avvalo yoshlarning tarbiyasiga bog’liq. Shuning uchun unutilayozgan ma`naviy qadriyatlarimizni tiklash va kelgusi avlodlarga etkazish bugungi kunning dolzarb vazifasidir. O’quvchilarni tarbiyalashning muhim qoidalaridan biri bolalarga nisbatan qattaq talabchan bo’lish va ular shaxsini hurmat qilishdir. Ajoyib pedagog A.S.Makarenko: “Mening asosiy pedagogik prinsipim hamisha odamga mumkin qadar ko’proq talab qo’yish, shu bilan birga uni mumkin qadar ko’proq hurmat qilish bo’lib qolsin" – deb ta’kidlagan. O’quvchilar g’amxo’r, mehribon va talabchan o’qituvchini sevadilar, hurmat qiladilar va unga to’liq ishonadilar. Mana shunday o’qituvchilarning bolalarga tarbiyaviy ta’siri ko’proq bo’ladi. O’qituvchi o’quvchiga nisbatan qattiq talabchan bo’lishi va qo’ygan talablarining o’quvchilar tomonidan so’zsiz bajarilishiga erishilmog’i lozim. Tarbiyada o`quvchilarning yosh va individual hususiyatlarini hisobga olish prinsip i Tarbiyaning mazmunini tashkil qiluvchi g’oyalar, talablar, maqsad va vazifalar ichidan o`quvchilarning yosh va individual hususiyatlariga muvofiq keladiganlarinigina tanlab olish juda muhimdir. Boshqacha qilib aytganda, tarbiyachilar bola shaxsiyatiga monand metod topishlari, uning shaxsini shakllantirish uchun kerakli sharoit yaratishlari lozim. Odamlarning qobiliyati va shaxsiy hususiyatlarini, individual harakterini oila, muhit, turmush sharoiti oldindan belgilaydi. O`qituvchi bolalarni, ularning har birini tushunish mahoratiga ega bo`lishi kerak. O`z o`quvchilarini bilish va ular bilgan narsalarni bilish va har biri alohida va hammasi birgalikda bilishi mumkin bo`lgan narsalarni bilish o`qituvchi uchun zarur shartlardan biridir. Tajribali o`qituvchilar o`quvchilarni kuzatadilar, ularni har tomonlama o`rganadilar, o`quvchini boshqalardan ajratadigan sifatlarni izlab topadilar va u boshqalarga qanday naf keltirishi mumkinligini aniqlaydilar. Tarbiyaning mazmuni, shakli va metodlari bolalar yoshi va saviyasiga qarab turli sinfda turlicha bo`ladi. Masalan, boshlang’ich ta`limning asosiy vazifasi o`quvchilarda o`qish, chizish, hisoblash malakalarini shakllantirish bilan birga ularning ongi, qalbiga tabiatni muhofaza qilish, yaxshilik- yomonlik, adolat- adolatsizlik, halollik-haromlik, go`zallik-xunuklik, mehribonlik-shafqatsizlik kabi tuyg’ularning oddiy qonun-qoidalari singdiriladi. Buning uchun ularni tez- tez tabiat qo`yniga olib chiqish, ularning o`zlari kuzatishlar olib borishlari kabi imkoniyatlar yaratish lozim. Yuqori sinflarda esa shaxsning rivojlanishi va shakllanishi, uning ijtimoiy o`zligini anglashga bo`lgan istagi, qiziqishi va qobiliyatini ta`minlash uchun shart- sharoitlar yaratiladi, kasbga yo`naltirishga e`tibor beriladi. O`quvchilar jamoasi ayrim shaxslardan iborat, Shuning uchun har bir bolaning o`ziga alohida pedagogik ta`sir ko`rsatilishi kerak. Buning uchun pedagog bolaning qanday oilada tarbiyalanganligi, u tarbiyalangan muhit ta`sirini, tengdoshlari, o`rtoqlari va kattalar qanday ta`sir ko`rsatayotganlarini, uning ijobiy va salbiy odatlarini, nimalarga qiziqishini va qobiliyati borligi va hokazolarni yaxshi bilishi kerak. Har bir bolaning o`zigagina xos hususiyatlarini aniq bilmay turib bolaga rejaviy ravishda, maqsadga muvofiq ta`sir ko`rsatish mumkin emas. Pedagogning bu qoidaga amal qilishi o`quvchilarning tushunishiga, ularning his-tuyg’ularini, tashvishlarini jiddiy qabul qilish va qadrlashga, ijobiy insoniy fazilatlarni tarbiyalashga yordam beradi. O`quvchilar ham o`z o`rnida o`zlarini inson sifatida anglaydilar va o`qituvchilarga hurmat bilan qaraydilar. Pedagog tarbiya jarayonida bolalarning ijodkorligiga, ziyrakligiga, mustaqilligiga, bilish va ijtimoiy faolligiga keng yo`l berish kerak. Bolalar jamoasiga singdirilgan muomala harakteri har bir o`quvchiga haqiqiy insoniy tabiatni rivojlantirishga yordam berishi lozim. Bu qoidani amalga oshirish bolalar faoliyatini mazmuni va shakllarini ularning yoshiga, hayotiy tajribasiga va imkoniyatlariga muvofiqlashtirishni talab qiladi. O`qituvchi o`z o`quvchilarida insoniy fazilatlarni tarbiyalash jarayonida ularning har biriga xos ravishda muomala qilish yo`lini topishi lozim. O’quvchilarni tarbiyalashda ularnnng yosh va individual xususiyatlarini hisobga olish muhim ahamiyatga aga. Tarbiyaning mazmuni, shakli hamma yoshdagi bolalar uchun bir xilda bo’lavermaydi. Turli sinfdagi bolalarning yoshi va saviyasini hisobga olish asosida tarbiyaning vazifalari amalga oshirilib boriladi. Bolalarga beriladigan tarbiya mazmuni ularning yoshiga, kuchiga, tushunchasiga va imkoniyatlariga mos bo’lishi lozim. Tarbiyada bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olishdan tashqari ularning individual xususiyatlarini hisobga olishni taqozo etadi. Chunki ma’lum yoshdagi bolalar xususiyatida umumiylik bo’lishi bilan birga har qaysi bolaning o’ziga xos xususiyati ham bor. Tarbiyada izchillik, tizimlilik tarbiyaviy ta`sirlarning uyg’unligi va uzluksizligi prinsip i . Tarbiyaga yaxlit tizimli yondashish tarbiyaning pedagogik harakatning pirovard natijasiga yo`naltirilganlik darajasini belgilab beradi. Bunda pedagogik maqsad va vazifalar, uning mazmuni tarbiyaviy jarayonning barcha qatnashchilari tomonidan tan olinishi shart. Shunga ahamiyat berish lozimki, amalda tarbiyaviy jarayon umumning ishi va uzluksiz bo`lsin. Tarbiyaning barcha tomonlari hamoxang bo`lsin. Tarbiya ishida izchillik juda muhimdir. Tarbiyachi avvaliga bolalardan biror narsani talab qilib, so`ngra o`zining talabini unutib qo`ysa, yoki o`zi bu talabga xilof ish tutsa, bu hol tarbiyaga juda yomon ta`sir qiladi. O`qituvchi subutli; o`z lafziga sobit bo`lmog’i kerak. Masalan, «Ertaga kundaliklaringizni tekshiraman», «Oyoq kiyimlaringizni moylanganligini ko`raman» deb va`da berdingizmi, ijrosini unutmang. Pedagog biror tarbiyaviy tadbir uyushtirishni bolalarga va`da qilib, sal orada va`dasini esdan chiqarib qo`ysa, o`quvchilar bunday o`qituvchiga ishonmay qo`yadilar. Har bir pedagogning ishi bilan so`zi bir bo`lishi lozim. Bolalarga birdaniga juda ko`p talab va qoidalarni takdim qilish mumkin emas. Bolalarga tarbiya va ta`lim berishda uzluksizlik va tizimlilikka rioya qilish kerak. Hamma tarbiyachilar o`quvchiga bo`lgan munosabatlarida bir-birlariga zid harakatda bo`lmasliklari, bir xil, yagona talab qo`yishlari lozim. Tarbiyaviy ishda bunday izchillikka rioya etish juda ham muhimdir. O`quvchilarga tarbiyaviy ta`sir ko`rsatishda izchillikka rioya qilish, muomalani avvaligicha davom ettirish va bir xil talab qo`ish muvaffaqiyat qozonishning eng muhim shartlaridan biridir. Afsuski, amalda ba`zan oila maktabning talablarini qo`llab-quvvatlamaydigina emas, balki teskari ta`sir ko`rsatadi. O`qituvchilar orasida ham talablarning bir xilligi hamisha ta`minlanavermaydi. Tarbiya uzoq muddatli, murakkab jarayon, unda ota-ona, o`qituvchi, jamoatchilik va boshqalar qatnashadilar. Shu sababli ularning ishida izchillik va davomiylik bo`lishiga rioya etish, o`quvchilarning tarbiyalanganlik darajasini, tarbiya metodlari va shakllarini o`z vaqtida aniqlab olish juda muhimdir. Bu qoida tarbiya ishida tarbiyani amalga oshiradigan barcha bo`g’inlarning oila va maktab o`quvchilar va yoshlar tashkilotlari, maktabdan tashqari tarbiya muassasalari va ishlab chiqarish jamoalarining, keng jamoatchilikning hamjihatlik va bamaslahat ish ko`rishini ko`zda tutadi. Chunki, tarbiyaviy ta`sirdagi tizimlilik faqat yoshlarni emas, balki aholining barcha qatlamini qamrab olishi kerak. Aholi qatlamlarining tarbiya tizimiga jalb qilishdagi rang-barang shakl va metodlar ham ijtimoiy- iqtisodiy ham pedagogik jihatdan, nafaqat tub aholi, balki Respublikada istiqomat qilayotgan boshqa millatlar va elatlarning etpopedagogikasi sohasi jihatdan ham ta`minlanishi kerak. Bolalarga bilim berishda ma’lum tartib, muntazamlilik qanchalik muhim bo’lsa, tarbiya ishlarida ham shunchalik muhimdir. Bolalarga insoniylik fazilatlarining hammasini birdaniga, bir yo’la va bir vaqtda singdirib bo’lmaydi. Shuning uchun bolalarda insoniylik fazilatlarini tarbiyalash ishida muntazamlilik juda muhimdir. Maktabning bir sinfida do’stlik, ikkinchi bir sinfda boshqa tarbiya amalga oshirilmaydi. Tarbiya jarayonidagi ziddiyatlar va uni harakatlantiruvchi kuchlar Ichki qarama-qarshiliklar, masalan: o’quvchiga qo’yiladigan talablar bilan uning yetukliligi, boodobliligi o’rtasidagi qarama-qarshiliklar yoki tashqi ta’sirlar bilan tarbiyalanuvchining ichki pozisiyasi, ya’ni uning bu ta’sirlarga bo’lgan munosabati o’rtasidagi qarama-qarshilik tarbiya jarayonining manbai, harakatlantiruvchi kuchi bo’ladi. Masalan: agar tarbiyachi bolalarga yangi faoliyat turini tavsiya qilgan taqdirda uning odobliligi, bu ishga kirishib ketishga tayyorgarligini hisobga olmagan bo’lsa, u qanchalik ko’p harakat qilmasin, tarbiyalanuvchilar passiv bo’ladilar, shuning uchun bu ishning o’quvchilarga ta’sir etish darajasi samarali bo’lmaydi. Tarbiya jarayonining dialektikasi uning ziddiyatli ekanligida namoyon bo’ladi. Aslida bu narsa tarbiyalanuvchilarga nisbatan qo’yiladigan talablar bilan ularning tayyorgarlik darajasi, rivojlanish darajasi o’rtasidagi qarama-qarshilikni hal etishga qaratilgandir. Tashqi ziddiyatlar obyektiv mavjud bo’lgan normalar bilan atrofdagi kishilar yurish-turishi o’rtasidagi nomuvofiqlikda tafovvutda namoyon bo’ladi. Tashqi ziddiyatdlardan biri - tashqi talablar bilan o’quvchining xulq-atvori o’rtasidagi ziddiyatdir. Maktab o’quvchilarining da’volari bilan uning shaxsiy imkoniyatlari o’rtasidagi ziddiyat ham ichki ziddiyatlar jumlasiga kiradi. Bu ziddiyatlar xylq- atvorda ravshan ifodalanadi. Va’da berib - va’dasini bajarmaydi, biror ishni boshlab qo’yib, oxiriga yetkazmaydi. Insonnning shaxs sifatida kamol topishidagi asosiy manbalardan biri: talablar bilan ularni qondirish usullari (sharoitlari) o’rtasidagi ziddiyatlardir. Agar maktab o’quvchisining talablari tegishli ashyo yoki harakat bilan va zarur xajmda kondirilsa, ziddiyat ilk bosqichdayoq bartaraf etiladi. Yosh avlodni tarbiyalash kishilik jamiyatining yashashi va davom etishining eng zarur shartidir. Jamiyatning odamga tarbiviy ta’siri uning ilk bolalik davridan boshlanadi. Bu ta’sir oila, maktab, jamoatchilik va xalq ta’limi tizimi orqali amalga oshiriladi. Tarbaya jarayoni tarbiyachilarining sistemali va rejali ta’sirini hamda tarbiyalanuvchilarning xilma-xil faoliyatini o’z ichiga oladi. Tarbiya jarayonida bolalarning hayot va faoliyatini padagogik jixatdan to’g’ri uyushtirish juda muximdir. Tarbiya jarayonining muhim xususiyatlaridan biri uning sistamali olib borilishi va bir maqsadga qaratilganlipdir. Masalan: mamlakatimizda komil insonni tarbiyalash uchun barcha imkoniyat va sharoit vujudga keltirilgan bo’lib, yosh avlod ilk bolalikdan to voyaga yetgungacha yasli, bog’cha hamda maktablarda mohir tarbiyachi va o’qituvchilar qo’lida tarbiyalanadi. Tarbiya jarayonining samarasi ham tarbiyachiga, ham tarbiyalanuvchiga bog’liqdir. O’z-o’zini tarbiyalash va qayta tarbiyalash Tarbiya jarayoni faqat o’qituvchi va tarbiyachi rahbarligida amalga oshirilmaydi. Tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchilarning o’zlari ham ishtirok etdilar, ya’ni ular o’zlarini-o’zlari tarbiyalaydilar. O’z-o’zini tarbiyalash insonning o’zida ma’lum fazilatlarni ustirishga qaratilgan ongli intilish va iroda kuchidir. "O’z-o’zini tarbiyalashga undovchi tarbiya ishonchim komilki, bu haqiqiy tarbiyadir”. V.A.Suxomlinsxiy "Tarbiya to’g’risida (32 – bet) Har bir shaxs ijtimoiy muhit ta’sirida, jamiyat ta’sirida bir qator sifatlarni orttiradi. Odamda o’z-o’zini tarbiyalash faoliyat elementlari kichik yoshdan boshlanadi, bu ishga o’smirlik davrida ongli ravishda kirishadi va yigitlik davrida yanada rivojlanadi, chunki odamda o’z-o’zini tarbiyalashga intilish, o’z hatti- harakatini idora etish va baho berish qobiliyati vujudga kelgan vaqtda paydo bo’ladi. Bolalardagi o’z-o’zini tarbiyalash faoliyatiga albatta o’qituvchilar, tarbiyachilar va ota-onalar rahbarlik qilishi, ularning o’z-o’zini tarbiyalashini ko’zdan qochirmasligi va muayyan maqsad yo’liga solib yuborishi lozim. Bolalarning o’z-o’zini tarbiyalash ishida o’quvchilar jamoasi, jamoatchilix fikri ham katta ahamiyatga ega. Bolalar o’z-o’zini tarbiyalashda o’zlariga na’muna deb bilgan sifatlarni tanlaydilar va tahlil qiladilar. Bola bilim olishdan avval taqlid qilishni o’rganadi (Komenskiy) bunday holatda kattalar albatta yordam berishlari kerak. Agar o’qituvchilar, tarbiyachilar, ota-onalar bolalarning o’z-o’zini tarbiyalashda qo’z-quloq bo’lib turmasalar, bolalar salbiy sifatlarni singdirib olishlari mumkin. Tarbiya ishining yana bir tomoni, ya’ni ba’zi bir bolalarni qayta tarbiyalash masalasiga alohida e’tibor berishdir. Ayrim oilalarda bolalarga yoshlikdan noto’g’ri tarbiya berish natijasida ular g’oyatda intizomsiz, erka-tantiq, ish yoqmas, qaysar bo’lib qoladilar. Ular qayta tarbiyalashga muhtoj bo’ladilar. Ba’zi tajribasiz, pedagogik mahoratga ega bo’lmagan o’qituvchilar bolalarga ta’lim va tarbiya berishda bir qator xatoliklarga yul qo’yadilar. Bunday xato va nuqsonlar oqibatida o’zlashtirmovchilik, intizomsizlik kabi hollap kelib chiqadi. Atoqli mashhur pedagog A.S.Makarenko bolalarga mumkin qadar juda kichik yoshidan boshlab to’g’ri tarbiya berishga kirishish kerakligini, aks holda keyinchalik qayta tarbiyalash og’ir ekanini, bu ish ko’p kuch va bilim talab etishini ko’rsatib: "bolani qayta tarbiyalashga nisbatan uni to’g’ri va normal tarbiyalash ancha osondir" degan edi. Misol: bolalarning salom berishlari yoki kattalarning salom bermasliklari. Yosh avlodni ijodkor, faol va fidoiy komil insonlar qilib voyaga yetkazish, ularni har tomonlama ma’lumotli va yuksak axloqiy fazilatli qilib tarbiyalash ishlari maktabda ta’lim-tarbiya jarayonida amalga oshiriladi. By jarayonda asosiy masala - o’quvchilar faoliyatidir. Tarbiya jarayoni odatda qayta tarbiyalash, bolaning atrof-muhitdagi u yoki bu hodisalar bilan salbiy aloqasi natijasida vujudga keladigan munosabatlar va o’z xususiyatlarini bartaraf etish bilan qo’shib olib boriladi. Eng yuqori darajaga erishadigan tarbiya jarayoni o’z-o’zini tarbiyalashga muvofiq bo’lishdir. Tarbiya uzoq davom etadigan va aslida uzluksiz jarayon bo’lib, bu jarayon bola maktabga kelishidan ilgariyoq boshlanadi va butun umr buyi davom etadi. Tarbaya ko’pgina sabablarga. o’quvchilarning individual – tipologik tasavvurlariga, ularning hayotiy va ma’naviy tajribasi, shaxsiy pozisiyasiga bog’liqdir. "Insonning shunday yuksak va qimmatli hislatlari bo’ladiki, ...aql kuchi moddiy manfaat kuchidan ustunlik qiladi, ana o’shandagina inson yaxshilikka intiladi. Ammo jamiyatda bunday kishilar juda ham kam, mabodo kishilar orsida bundaylari topilsa ham, ular yolg’izdirlar. Bordiyu manfaat aqlni zabt etib olsa, unda insonni albatta yomonlikka chorlaydi. Bunday odamni qayta tarbiyalamoq lozim"', degan A.Navoiy va yana ..."Odobli va go’zal xulqli odamlar ko’payaversa, xalqning do’stligi, ularning bir-biriga nisbatan bo’lgan mehr-muhabbati borgan sari rivoj topadi. Agar kishi odob va tavoze’ (xokisor. bezavol) kabi xulqqa ega bo’lsa, o’zi ham xalqning izzat-hurmatiga sazovor bo’ladi", degan Maxbub ul- qulub asarida (48-bet). Bolalar jamoasi - pedagogik ta’sirning asosiy shakli Ijtimoiy munosabatlar ko‘lamining kengayishi o‘sib kelayotgan avlodni o‘ta murakkab xususiyatga ega munosabatlar jarayoniga har tomonlama etuk etib tayyorlash vazifasini qo‘ymoqda. Psixologik, intellektual va fiziologik jihatdan etuk inson hayotiy qarama-qarshilik, xususan, turli buzg‘unchi g‘oyalar ta’siriga tushib qolish, nosog‘lom turmush kechirish va noqonuniy xatti-harakatlarni sodir etishdan o‘zini saqlab qola oladi. SHuningdek, shaxsning aqliy salohiyatga egaligi jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini ta’minlovchi asosiy omildir. O‘zbekiston Respublikasida, demokratik va huquqiy jamiyat barpo etilayotgan mavjud sharoitda yosh avlodning mustaqil va erkin fikrlay olishi ro‘y berayotgan voqea- hodisalarga shaxsiy munosabtini bildirishga imkon beradi. Ijtimoiy borliqda kechayotgan o‘zgarishlarga nisbatan shaxsiy nuqtai nazarning shakllanishi shaxs faolligini ko‘rsatuvchi muhim jihatlardan biridir. Qolaversa, mustaqil fikr egasi bo‘lgan shaxs o‘z imkoniyatlari, qobiliyatini erkin namoyon eta oladi. Muvaffaqiyatli ravishda olib borilayotgan ta’limiy islohotlarning ham asosiy maqsadi erkin, mustaqil fikriga ega barkamol shaxs va malakali mutaxassisni tarbiyalab voyaga etkazishdan iboratdir Komil insonni shakllanirish masalasi barcha davrda, ham muhim ijtimoiy vazifa sifatida kun tartibiga qo‘yilgan. Xususan, zardushtiylik dinida komillikning asosi ezgu fikr, ezgu so‘z va ezgu amal (harakat)dan iborat ekanligi ta’kidlansa, islom ta’limoti g‘oyalariga ko‘ra etuklikning bosh mezoni – ilmlilik, bilimli bo‘lishdir. SHarq mutafakkirlarining asarlarida ham komil inson qiyofasining yoritilishiga alohida ahamiyat berilgan. Xususan, Abu Nasr Forobiy komil insonni shakllantirish va fozil jamoa (etuk jamiyat)ni shakllantirish tarbiyaning bir butun, yaxlit ikki yo‘nalishi ekanligiga urg‘u beradi. Allomaning fikricha, fozil jamiyat komil inson sa’yi-harakati bilan barpo etilishi mumkin. SHu bois mamlakatni boshqaruvchi shaxs o‘zida eng oliy insoniy fazilatlarni mujassam eta olishi zarur, deb hisoblaydi. «Aql to‘g‘risidagi» risolasida Abu Nasr Forobiy rahbar shaxs qiyofasida namoyon bo‘lishi lozim bo‘lgan o‘n ikki fazilat ni keltirib o‘tadi. Bizning fikrimizcha, mazkur fazilatlar har bir zamonaviy shaxsda o‘z aksini topa olishi kerak, zero, ular inson hayotini mo‘‘tadil kechishi hamda muayyan kasbiy faoliyatlarni tashkil etishda muvaffaqiyatlarga erishishni kafolatlaydi. Abu Rayhon Beruniy ham komillikning asosini ilmli bo‘lish da deb hisoblaydi va barcha illatlarning asosiy sababi ilmsizlikdir, deya urg‘u beradi. Allomaning fikricha, axloqiylik, to‘g‘rilik, odillik, tadbirkorlik, o‘zini vazmin tutish, kamtarlik, insof, ehtiyotkorlik, shuningdek, aadolatli va vijdonli bo‘lish komil inson qiyofasida aks etishi zarur bo‘lgan eng asosiy sifatlardir. Abu Ali ibn Sino ham kamolotga erishishning birinchi mezon sifatida bilimli bo‘lish ni alohida qayd etadi. Bilimli insonning adolatli bo‘lishi esa uning yanada yuksalishini ta’minlaydi, deya baholab alloma, adolatni ruhiy lazzat (ruhiy xotirjamlik)ning muhim ko‘rsatkichi ekanligini uqtiradi. Alisher Navoiy asarlarida komil inson muammosi markaziy o‘rinni egallaydi va o‘z orzusidagi komil inson shaxsini asarlarining qahramonlari timsolida gavdalantirishga urinadi. Mutafakkir qarashlarida komil inson quyidagi sifatlarga ega bo‘lishi borasidagi g‘oya ilgari suriladi: aqlli, axloqli, bilimli, ijodkor, qobiliyatli, dono, kamtar, insonparvar, saxovatli, sabr-qanoatli, adolatli, muruvvatli, sog‘lom, jismonan baquvvat, mard va jasur 1 . Abdulla Avloniy komil insonni tarbiyalash borasidagi qarashlari bilan SHarq mutafakkirlarining fikrlarini boyitar ekan, komil inson qiyofasida, yana shuningdek, vatanparvarlik, hamda intizomlilik sifatlari ham namoyon bo‘lishi 1 1 Ҳошимов К. ва бошқалар. Педагогика тарихи // Олий ўқув юртлари ва унив ерситет талабалари учун ўқув қўлл. – Тошкент, Ўқитувчи, 1996, - 191-бет. kerak, deb hisoblaydi. Alloma millat taqdirining jonkuyari sifatida milliy til taraqqiyoti jamiyat ma’naviy rivojini ta’minlovchi asosiy omil, deya baholaydi. Shaxsning jamoada qaror topishi. SHaxs psixologik jihatdan taraqqiy etgan, shaxsiy xususiyatlari va xatti-harakatlari bilan boshqalardan ajralib turuvchi muayyan jamiyat a’zosi bo‘lib, uning shakllanishi ijtimoiy munosabatlar jarayonida kechadi. Mazkur jarayonda qatnashish asosida u jamiyat tomonidan tan olingan ma’naviy-axloqiy, shuningdek, huquqiy me’yorlar mohiyatini o‘zlashtiradi. Jamiyatning a’zosi sifatida uning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlovchi mehnat faoliyatini yo‘lga qo‘yadi. SHuningdek, shaxsiy ehtiyojlari, manfaatlarini qondirish yo‘lida ham atrofdagilar bilan munosabatga kirishadi. SHaxs ijtimoiy muhitdan uzilgan holda mavjud bo‘la olmaydi. Buning misoli sifatida R.Kipling tomonidan yaratilgan asardagi Mauglini keltirish mumkin. Garchi, inson bolasi bo‘lsada, ijtimoiy munosabatlar jarayonida ishtirok etish ko‘nikma va malakalari shakllanmaganligi bois odamlar hayotiga moslasha olmaydi. Bola yoshligidan o‘yin, mehnat va o‘qish faoliyatlarini tengdoshlari bilan birgalikda tashkil etish asosida ijtimoiy muhitga moslasha boradi. Ijtimoiy muhit bolaga borliqni anglash uchungina emas, balki o‘zligini anglash uchun ham imkoniyat yaratadi. Bolaning doimiy ravishda jamoa orasida bo‘lishi, uning jamoa ta’sirida shakllanishi unda ijtimoiy faollikni yuzaga keltiradi. SHarq mutafakkirlari jamoaning shaxs kamolotini ta’minlashdagi o‘rni va roliga alohida e’tibor berganlar. Xususan, Abu Ali ibn Sino ijtimoiy muhitning shaxsni shakllantirishdagi rolini yuqori baholaydi. Tashqi muhit va odamlar insonning borliq, unda kechayotgan o‘zgarishlar, jarayonlar mohiyatini anglashgagina emas, balki uning xulqida yaxshi va yomon sifatlarning shakllanishiga ham sezilarli ta’sir etishi, shu bois bolalarni tarbiyalashda u mansub bo‘lgan mikromuhit xususiyatini inobatga olishni ta’kidlaydi. Bolani yomon ta’sirlardan saqlash zarurligini uqtiradi. SHuningdek, alloma o‘qitish samaradorligini ta’minlashda bolalarga jamoa asosida bilimlarni berishni maqsadga muvofiqligini ta’kidlaydi. Abu Nasr Forobiyning uqtirishicha, inson blshqalar bilan munosabatda bo‘lish, ularning yordami va qo‘llab-quvvatlashlarini his etish ehtiyojiga ega. Ana shu ehtiyojni qondirish yo‘lidagi amaliy harakatlar insonni kamolotga etaklaydi, deb hisoblaydi. Abu Rayhon Beruniy esa shaxsning rivojlanishida o‘zaro yordam, hamkorlik, odamlarga nisbatan xayrihohlik uning ijtimoiy muhitdagi roli va o‘rnini belgilab beradi. Jamoa haqida tushuncha . Jamoa ( lotincha «kollektivus» so‘zining tarjimasi bo‘lib, yig‘ilma, omma, birgalikdagi majlis, birlashma, guruh) bir necha a’zo (kishi)lardan iborat bo‘lib, ijtimoiy ahamiyatga ega umumiy maqsad asosida tashkil topgan guruh demakdir. Zamonaviy talqinda «jamoa» tushunchasi ikki xil ma’noda ishlatiladi. Birinchidan, jamoa deganda bir necha kishilarning muayyan maqsad yo‘lida birlashuvidan iborat tashkiliy guruhi tushuniladi (masalan ishlab chiqarish jamoasi, zavod jamoasi, o‘quv yurti jamoasi, xo‘jalik jamosi va hokazo). Ikkinchidan, jamoa deganda yuqori darajada uyushtirilgan guruh tushuniladi. CHunonchi, o‘quvchilar jamoasi yuqori darajada uyushtirilgan birlashma hisoblanadi. Jamoada va jamoa yordamida tarbiyalash - tarbiya tizimida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan tamoyillardan biridir. SHaxsni shakllantirishda jamoaning etakchi rol o‘ynashi to‘g‘risidagi fikrlar pedagogika fanining ilk rivojlanish davrlaridayoq bildirilgan. Jamoada uning a’zolari o‘rtasidagi munosabatning alohida shakli yuzaga keladi, bu esa shaxsning jamoa bilan birgalikda rivojlanshini ta’minlaydi. Lekin har qanday guruhni ham jamoa deb hisoblab bo‘lmaydi. Jamoa bir qator belgilarga egadirki, mazkur belgilar jamoani kishilarning etarli darajada uyushgan har qanday guruhdan ajratib turadi. O‘quvchilar jamoasi o‘ziga xoslik kasb etuvchi muhim belgilarga egadir. Quyida jamoa va uning xususiyatlari (belgilari) borasida so‘z yuritamiz. Jamoa ijtimoiy jamiyatning bir qismi hisoblanadi, unda ijtimoiy hayot va kishilik munosabatlarining barcha me’yorlari o‘z ifodasini topadi. Zero, jamoa jamiyatdagi mavjud munosabatlar tizimida namoyon bo‘lar ekan, jamoa va ijtimoiy jamiyat maqsadi, intilishida o‘zaro birlik, uzviylik, aloqadorlik yuzaga keladi. SHu bois jamoa hayotining aniq (yagona) maqsadga qaratilganligi va ijtimoiy- g‘oyaviy xususiyat kasb etishi uning etakchi belgisi sanaladi. Har bir jamoa boshqa jamoalar bilan uzviy aloqadorlikda mavjud bo‘ladi. Muayyan jamoaning har bir a’zosi jamiyat ijtimoiy faoliyatini tashkil etish jarayonida o‘z jaomasi bilan birgalikda ishtirok etadi. Jamoa a’zolarini intilishlarini tushunish, jamoa oldiga qo‘yilgan maqsad mohiyatini chuqur his etish hamda uning shaxsni shakllantirishdagi o‘rni va rolini to‘g‘ri baholay olish jamoa a’zolarining umumiy va xususiy (shaxsiy) maqsad, qiziqishi, ehtiyoj va faoliyatlari o‘rtasidagi birlikni namoyon etadi hamda jamoaning bo‘linishga yo‘l qo‘ymaydi. Har bir jamoa o‘z-o‘zini boshqarish organi ga ega va umumiy jamoaning uzviy qismi sanaladi. SHuningdek, u maqsadning birligi va tashkil qilish xususiyatlari orqali umummilliy jamoa bilan bog‘lanadi. Ijtimoiy jamiyat ehtiyojini qondirishga yo‘naltirilgan birgalikdagi faoliyat jamoaning navbatdagi muhim xususiyatidir. Jamoa faoliyatining ijtimoiy-g‘oyaviy yo‘nalishi ham jamoaning faoliyati mazmunida o‘z aksini topishi muhim ahamiyatga egadir. Jamoa xususiyatini aniqlashda kishilar guruhining yagona ijtimoiy tizimini o‘rnata olishdagi usuli, ya’ni, jamoani tashkil qilish usuli ham muhim hisoblandi. Pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq tashkil etilgan jamoa, xususan, uning a’zolari o‘rtasida o‘zaro ruhiy yaqinlik, ishchanlik, bir-biri uchun g‘amxo‘rlik, o‘zaro yordam, jamoa manfaati uchun qayg‘urish, mazkur yo‘lda amaliy harakatlarni tashkil etish hamda javobgarlik hissi qaror topadi. Demak, jamoa o‘zida quyidagi xususiyatlarni namoyon etadi: Birgalikdagi faoliyat umumjamiyat ishi uchun ma’suliyat hissini uyg‘ota borib, jamoa a’zolarini bir- biriga yaqinlashtiradi, a’zolarda jamoaga mansublik hissini paydo bo‘lishiga ko‘maklashadi, jamoa bilan munosabatda bo‘lish ehtiyojini oshiradi. Jamoa a’zolari orasida o‘zaro hissiy birlik (bir-birini yoqtirish hissi) yuzaga keladi. Ushbu munosabat ko‘pincha o‘z- o‘zidan paydo bo‘ladi hamda ular o‘qituvchiik ta’sir ko‘rsatish uchun qo‘l keladi. Jamoa a’zolari 23 - чизма. Жамоанинг ўзига хос хусусиятлариИжтимоий ащамиятга эга ягона ма қсаднинг мавжудлиги Биргаликдаги умумий фаолиятнинг ташкил этилиши Мажбурий, масъулиятли муносабат нинг йылга =ыйилиши Сайланган умумий ращбарий органга эгаликЖамоа o‘rtasidagi ruhiy birlik mazmuni ular orasida hosil bo‘lgan ishchanlik faoliyatining xarakteriga bevosita bog‘liqdir. Jamoaning rasmiy (ishchanlik) va norasmiy (hissiy) tuzilishi ni bir-biridan farqlash lozim. Jamoaning rasmiy tuzilishi deganda jamoa faoliyatining turli ko‘rinishlarini amalga oshirish uchun zarur bo‘ladigan tashkiliy jihatlari ko‘zda tutiladi. Mazkur jihat bir tomondan jamoa a’zolari o‘rtasida yuzaga kelgan ishchanlik munosabati mazmunini ifoda etsa, ikkinchi tomondan, rahbarlik vazifasini bajaruvchi shaxslar tomonidan jamoa a’zolarining xatti-harakatlari va intilishlarini muvofiqlashtirish yo‘lida tashkil etilayotgan boshqaruv faoliyati mohiyatini yoritishga xizmat qiladi. Norasmiy tuzilma jamoaning barcha a’zolari o‘rtasidagi shaxslararo ma’naviy-psixologik munosabatlarning umumiy tizimi va mikroguruhni tashqil qiluvchi ayrim a’zolar o‘rtasidagi tanlash munosabatlari mazmunini ifodalaydi. Jamoaning har bir a’zosi mavjud munosabatlar tizimida u yoki bu o‘rinni egallaydi. O‘quvchining jamoadagi o‘rni uning shaxs sifatida shakllanishi va kamolotga erishishiga muhim ta’sir ko‘rsatadi. Maktab yoki sinfdagi rasmiy va norasmiy tuzilmalar bir-biriga muvofiq bo‘lganda, jamoaning rasmiy etakchilari norasmiy munosabatlar tizimida ko‘zga ko‘ringan o‘rinni egallagan holdagina u chinakam jamoa bo‘la oladi. SHuningdek, norasmiy guruhlar (mikroguruhlar) umumjamoa ijtimoiy manfatlari uchun kurashuvchi guruhlar bo‘lgandagina jamoa o‘zini chinakam jamoa tarzida namoyon etishi mumkin. YAshash joylarida o‘zaro birikkan bolalar guruhlari qanchalik ahil va inoq munosabat asosida tashkil topgan bo‘lmasin haqiqiy jamoa bo‘la olmaydi. CHinakam jamoa ijtimoiy ahamiyatga moyillik faoliyatini tashkil eta olishi, jamoa a’zolari o‘rtasida o‘zaro hamkorlik va ishchanlik xarakteridagi aloqa va munosabalarni qaror toptirishi lozim. Jamoaning majburiylik belgisi unga o‘qituvchiik rahbarlikning yo‘lga qo‘yilishidir. SHunday qilib, jamoa bir necha (a’zo) kishidan iborat guruh bo‘lib, u ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan umumiy maqsad asosida tashkil topadi. Jamoa tomonidan amalga oshirilayotgan faoliyat uning oldiga qo‘yilgan maqsad mazmunini ifoda etadi. Jamoa a’zolari o‘rtasida qaror topgan o‘zaro birlik, shuningdek, ular o‘rtasida tashkil etiluvchi munosabat jarayonidagi tenglik jamoaga rahbarlik qilish, jamoa a’zolarining guruh etakchilariga bo‘ysunishlari, shuningdek, ular tomonidan jamoa oldidagi javobgarlik hissini anglashlari uchun zamin yaratadi. Jamoa va uni shakllantirish o‘qituvchiik faoliyatining maqsadi hisoblanidi. Muhim tarbiyaviy ta’sir kuchiga ega bo‘lgan sub’ektlarning alohida namuna ko‘rsatishlari jamoani shakllantirishning muhim vositasi bo‘lib, ushbu vosita yordamida jamoaning barcha yoki muayyan a’zosini tarbiyalash ijobiy samaralar beradi. Jamoa tomonidan hal etilishi ko‘zda tutilgan etakchi tarbiyaviy vazifa shaxsni har tomonlama tarbiyalash, unda ijobiy sifatlarni tarbiyalash hamda mustahkam hayotiy pozitsiyani qaror toptirishdan iboratdir. Umumiy o‘rta ta’lim hamda o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi muassasalarida jamoani shakllantirish mas’uliyatli vazifa sanaladi. Maktab jamoasi tarkibida eng barqaror bo‘g‘in - bu muayyan sinflar negizida shakllangan jamoalar sanaladi. Sinf jamoasi tarkibida o‘quvchilar tomonidan amalga oshiriluvchi asosiy faoliyat o‘qish faoliyati sanaladi. Aynan sinf jamoasida shaxslararo aloqa va munosabatlar tarkib topadi. SHuningdek, sinflar jamoalari negizida maktab jamoasi shakllanadi. Maktab jamoasi ikki muhim bo‘g‘in – o‘qituvchilar jamoasi hamda o‘quvchilar jamoasi asosida tarkib topadi. O‘quv yurtlari jamoasi tarkibida o‘quvchilar jamoasi asosiy qismni tashkil etadi. O‘quvchilar jamoasi - bu ijtimoiy ahvoli shuningdek, umumiy saylov organlari oldidagi umumiy javobgarlik, barcha a’zolarning huquq va burchlari tengligi asosidagi o‘zaro birlikka ega o‘quvchilar guruhidir. O‘quvchilar jamoasi unga rahbarlikni olib boruvchi o‘qituvchilar hamda bolalardan iborat jamoaning murakkab birlashmasi bo‘lib, o‘z-o‘zini nazorat qilish hamda o‘z-o‘zini boshqarish huquqi, shuningdek, o‘ziga xos psixologik muhit va an’analariga ega bo‘ladi. Jamoani shakllantirish muayyan qonuniyatlarga bo‘ysunadigan uzoq muddatli murakkab jarayon dir. Bolalar jamoasining shakllanish bosqichlari . Jamoaning vujudga kelish uchun to‘rt bosqich zarur . Jamoaning shakllanish bosqichlarida dastlab o‘qituvchi butun guruhga talab qo‘yadi hamda mazkur jarayonda jamoa faollarining shakllanishiga alohida e’tibor qaratadi. Navbatdagi bosqichda muayyan darajada shakllangan jamoa faollari (aktivi) jamoa a’zolari oldiga ma’lum talablarni qo‘yadi. Uchinchi bosqichda esa jamoa umumiy holda jamoaning har a’zosidan muayyan tarzdagi faoliyatni olib borishni talab qiladi. So‘nggi (to‘rtinchi) bosqichda esa jamoaning har bir a’zosi o‘z oldiga mustaqil ravishda jamoa manfaatlarini ifoda etuvchi talabni qo‘yish layoqatiga ega bo‘ladi. Ushbu jarayon mohiyatini qo‘yidagicha bayon etish mumkin: Jamoaga qo‘yilayotgan talablar mazmunidagi farq jamoa rivojlanishi bosqichini aniqlovchi yorqin tashkiliy ko‘rsatkich sanaladi. Jamoaning amaliy faoliyati mazmuni, jamoa a’zolarining jamoa oldidagi javobgarligi, ular o‘rtasidagi ijodiy hamkorlik, shuningdek, ularning xulq-atvori axloqiy kamolot darajalarini ko‘rsatuvchi muhim belgilar sifatida namoyon bo‘ladi. Jamoani shakllantirishda uning hayotini belgilovchi ichki jarayonining mohiyatini inobatga olish zarur. Jamoaning shakllanish bosqichlari ni belgilash shartli hisoblanadi, zero, jamoaning shakllanishi muayyan chegara yoki oraliqqa ega emas. SHunga qaramay o‘qituvchiik nuqtai nazardan jamoaning shakllanishini muayyan bosqichlarga ajratish juda muhimdir. Bolalar jamoasini ma’lum rivojlanish bosqichlarga ajratish alohida ahamiyat kasb etadi. Bolalar jamoasi rivojlanishining har bir bosqichi jamoa a’zolariga nisbatan samarali o‘qituvchiik ta’sir ko‘rsatishning Биринчи бос қич Иккинчи бос қич Т ўртинчи босқич Учинчи бос қичўқитувч и талаб жамоа фаол талаб жамоа шахс талаб шахс жамоа талаб шахс maqbul shakl va metodlarini tanlash imkonini beradi. Jamoa rivojlanishining birinchi bosqichi. Mazkur bosqichda talab faqat o‘qituvchilar tomonidan qo‘yiladi. Bu jamoa rivojlanishining boshlang‘ich nuqtasidir. Ushbu davrdagi jammoa hali tarbiyalovchi jamoa bo‘lmay, balki «tashkil etuvchi birlik» (sinf yoki guruh) hisoblanadi. Ushbu bosqichda o‘quvchilar o‘qituvchi tomonidan talablarning qo‘yilishiga e’tiborsiz qaraydilar. Jamoa a’zolarining uzluksiz ijodiy faoliyatini tashkil qilish va ularni muayyan (yagona) maqsad atrofida birlashtirishga erishish orqaligina jamoa qaror topadi. O‘quvchilarning jamoa faoliyatida ishtirok etishi tufayli asta sekin boyib boradigan tajriba, faoliyat natijasini birgalikda muhokama qilish, qilinajak ishlarni rejalashtirish jamoa a’zolarida mas’uliyat, javobgarlik, faoliyat biriligi, shuningdek, ishchanlik munosabatining paydo bo‘lishi, shuningdek, o‘quvchilarda jamoa faoliyatiga nisbatan qiziqishni paydo bo‘lishiga olib keladi. Bolalarning jamoa faoliyatini tashkil etish borasdagi tajribaga ega emasliklari bois so‘z yuritilayotgan bosqichda o‘qituvchining asosiy maqsadi jamoa a’zolarini oddiy tarzda uyushtirishdan iborat bo‘ladi. Ushbu bosqichda o‘qituvchining talabchanligi, jamoaning barcha a’zolariga birday talabni qo‘ya olishi, u tomonidan qo‘yilayotgan talabning qat’iyligi, izchilligi hamda murosasizligi muhim omil hisoblanadi. Bu vaziyatda o‘qituvchining «hukmdorlik» davri uzoq davom etishi mumkin emasligi, bir qarashda intizomning vujudga kelganligi ma’lum bo‘lsada, ayni vaqtda guruh a’zolarining faolliklarini rivojlantirish uchun zarur bo‘luvchi sharoitning hali mavjud bo‘la olmaganligini hisobga olish zarur. Jamoa hayotining birinchi bosqichi da jamoa faolining paydo bo‘lishi ushbu davr uchun xarakterli hodisadir. Jamoa faoli (aktivi) muayyan guruhning shunday a’zolaridirki, ular jamoa manfaatiga muvofiq tarzda harakat qiladilar, o‘qituvchi faoliyati va talabiga nisbatan xayrixohlik bilan munosabatda bo‘ladilar. Faollar o‘qituvchining yaqin yordamchilari sifatida ish olib boradilar. Jamoa rivojlanishining ikkinchi bosqichi . Ushbu bosqich jamoa faolining o‘qituvchi talabini qo‘llab- quvvatlash hamda o‘z navbatida uning o‘zi bu talablarni jamoa a’zolari zimmasiga qo‘yishi bilan tafsiflanadi. Endilikda o‘qituvchi jamoada paydo bo‘lgan va u bilan bog‘liq muammo, masalalarni yolg‘iz o‘zi hal qilmaydi. Jamoa faoli bilan maxsus tarbiyaviy ish olib borish orqali bu ishga uni jalb etadi. Ushbu bosqichda jamoa hayotini tashkil qilish usuli murakkablashib boradi, ya’ni, jamoa o‘z-o‘zini boshqarishga o‘tadi. O‘quvchilar amaliy faoliyatining doimiy ravishda murakkablashib borishi mazkur davrining muhim xususiyati sanaladi. Ikkinchi bosqichda jamoaning muhim ishlarini o‘quvchilar tomonidan mustaqil rejalashtirilishi, tadbirlarni o‘tkazishga tiyyorgarlik, uni o‘tkazish hamda faoliyat natijalarini muhokama qilish jamoa faoliyatining ijodiy xususyat kasb etishini ko‘rsatuvchi omillar sanaladi. Jamoaning ijobiy rivojlanishi uning a’zolarida motiv (rag‘bat)larning paydo bo‘lishi, ijodiy hamkorlik va o‘zaro yordam munosabatlarining tez sur’atlar bilan rivojlanishiga olib keladi. Jamoada mustaqil faoliyatning yuzaga kelshida jamoa faolining roli beqiyosdir. Ammo jamoa faolining jamoa a’zolari orasida hurmat qozona olishi, ularga namuna bo‘lishi, o‘z burchlarini aniq va puxta bajarishi hamda o‘z mavqelaridan noo‘rin foydalanmasliklari juda muhimdir. Bu o‘rinda A.S.Makarenkoning jamoa faoliga nisbatan «jamoa vijdoni» deya bergan ta’rifini eslab o‘tish joizdir. Jamoa faoli birmuncha imtiyozlar (huquqlar)ga ega bo‘lsada, ayni paytda uning o‘ziga ham oshirilgan talablarning qo‘yilishi maqsadga muvofiqdir. Jamoaning rivojlanishi bu bosqichda to‘xtab qolishi mumkin emas, chunki faoliyat ko‘rsatayotgan kuch jamoaning bir qismigina xolos. Bordi-yu, jamoaning rivojlanishi ushbu bosqichda to‘xtatib qolinsa, jamoa faolining guruhning boshqa a’zolari bilan qarama-qarshi qo‘yish xavfli tug‘ilishi mumkin. Bu bosqichda jamoaning barcha a’zolarining alohida faollik ko‘rsatishga erishishlari zarur sanaladi. Jamoa rivojlanishining uchinchi bosqichi . Jamoa faliyatida bu bosqich anchagina sermahsul hisoblanadi. A.S.Makarenkoning aniqlashiga ko‘ra, bu davrda butun jamoa «ayrim o‘zini chetga olib qoluvchi, injiq shaxs»larga talab qo‘ya boshlaydi. Jamoa ishiga ushbu bosqichda faqat faolgina emas, balki uning butun a’zolari qiziqadi. Jamoa hayotidagi uchinchi bosqich, ijtimoiy fikr mavjudligi bilan ifodalanadi. O‘qituvchi mazkur yo‘nalishda maqsadga muvofiq va izchil ish olib borgan sharoitdagina ijtimoiy fikrni shakllantirishga erishishi mumkin. SHu maqsadda u yoki bu tadbir rejasi, jamoaning birgalikdagi faoliyati va uning a’zolari xatti-harakati jamoa bo‘lib muhokama qilinadi, turli mavzularda suhbatlar va ma’ruzalar uyushtiriladi, o‘quvchilar o‘rtasida samarali axborot vositalari yordamida ijtimoiy-g‘oyaviy, axloqiy, estetik, ekologik, huquqiy, iqtisodiy va hokazo bilimlarning targ‘iboti tashkil etiladi. O‘qituvchi jamoa a’zolarining birgalikdagi faoliyatini tashkil etar ekan, jamoa a’zolarining ijodiy tajribasiga hissa qo‘shish imkonini beradigan o‘zaro munosabatlarini shakllantirishga ta’sir ko‘rsatadigan shakl va metodlardan foydalanadi. Jamoaning har bir a’zosida, ijtimoiy ahamiyatli faoliyatni maqsadga muvofiq ravishda tashkil etish ko‘nikmasini hosil qila olishi jamoa a’zolari orasida barqaror insoniy munosabatlarning tarkib topishiga yordam beradi. Jamoada barqaror insoniy munosabatlarning yuzaga kelishining sababi - uning a’zolarini ijobiy, madaniy- ma’rifiy mazmunga ega bo‘lgan ishlarni tashkil etishda faol ishtirok etishlaridir. Jamoa rivojlanishining uchinchi bosqichda ko‘rsatib o‘tilgan xususiyatlar shundan dalolat beradiki, ushbu bosqichda jamoa faoligina emas, balki jamoaning har bir a’zosi bir-birlariga nisbatan axloqiy mazmundagi talablarni qo‘ya boshlaydilar. Jamoa rivojlanishining to‘rtinchi bosqichi . Bu bosqich uning barcha a’zolari jamoa oldida turgan vazifalar asosida o‘z-o‘zlariga talablar qo‘ya olishlari bilan tavsiflanadi. SHuni aytish joizki, har bir bosqich jamoa a’zolarining o‘ziga nisbatan muayyan talab qo‘yishi bilan tavsiflanadi, ammo qo‘yilgan har bir talab o‘ziga xos yo‘nalishi (masalan o‘yindan umuminsoniyat baxti yo‘lida kurashishiga intilish o‘rtasidagi farq) bilan ajralib turadi. To‘rtinchi bosqich jamoa a’zolarining o‘ziga nisbatan yuksak axloqiy talablar qo‘ya olishlari bilan ahamiyatlidir. Jamoaning hayoti va faoliyati mazmuni jamoa a’zolarining har biri uchun shaxsiy ehtiyojga aylanadi. Jamoadagi tarbiya jarayoni o‘z-o‘zini tarbiyalash jarayoniga aylanadi. Biroq bu holat jamoaning muayyan shaxsni yanada rivojlantirishdagi roli va o‘rnini pasaytirmaydi. To‘rtinchi bosqichda amalga oshiriladigan vazifalar ancha murakkab va mas’uliyatlidir. Mazkur bosqichda jamoa oldiga istiqbolli, yuksak va murakkab talablarni qo‘yish uchun mutlaqo qulay sharoit yaratiladi. Bugungi kunda o‘qituvchi-olimlar (L.I.Nikova va boshqalar) bolalar jamoasining rivojlanish jarayonining mohiyatini tahlil qilar ekanlar, uni qo‘yidagi uch bosqichga bo‘ladilar: a) jamoani dastlabki jipslashtirish; b) jamoani shakllantirish asosida uning har bir a’zosini individual rivojlantirish; v) jamoaning umumiy faoliyatini yo‘lga qo‘yish. Jamoa hayotida muhim o‘rin tutuvchi har bir bosqichni ajratib ko‘rsatish yuqorida bayon etilgan fikrlarga zid emas, balki shaxsning rivojlanishida jamoaning etakchi ahamiyatini ta’kidlaydi. A.S.Makarenko jamoa a’zolari o‘rtasida yuzaga keluvchi munosabatlarining ichki xususiyatlariga katta ahamiyat bergan edi. Pedagog jamoada shakllangan eng muhim quyidagi belgilarni ajratib ko‘rsatgan edi: 1) major - doimiy tetiklik, o‘quvchilarning faoliyat (harakat)ga tayyorliklari; 2) o‘z jamoasining qadriyatlari mohiyatini tushunish, uning uchun g‘ururlanish asosida o‘z qadr- qimmatini anglash; 3) jamoa a’zolari o‘rtasidagi do‘stona birlik; 4) jamoaning har bir a’zosida qaror topgan do‘stona birlik; 5) tarbiyali, ishchan harakatga yo‘llovchi faollik; 6) hissiyotni boshqara olish hamda muloqot odobiga amal qilish ko‘nikmasi. Jamoani shakllantirishda jamoa a’zolari va ularning faoliyatlariga qo‘yiladigan yagona talablar muhim ahamiyat kasb etadi. YAgona talab o‘quvchilarning dars jarayonidagi, tanaffus, sinfdan tashqari ishlar vaqtidagi, shuningdek, jamoat joylari hamda oiladagi xulq-atvor qoidalarni o‘z ichiga oladi. Puxta o‘ylab qo‘yilgan talablar tizimining muntazam amalga oshirilishi maktabda muayyan tartibning o‘rnatilishini ta’minlaydi. O‘qituvchilar tomonidan qo‘yilgan talablar quyidagi sharoitlarda ijobiy natija beradi: 1. Qo‘yilayotgan talablar o‘quvchi shaxsini hurmat qilish tuyg‘usi bilan uyg‘unlashgan bo‘lishi kerak. 2. Talablar muayyan maktab yoki sinfdagi mavjud sharoitni hisobga olgan holda qo‘yilishi lozim. 3. Jamoaga nisbatan qo‘yilayotgan talablar aniq bo‘lishi lozim. 4. O‘quvchilarning tashqi qiyofasi, kiyinishi, yurish-turishi hamda muomalasiga nisbatan qo‘yilayotgan talablar, ularda ma’naviy madaniyatni shakllantirishga xizmat qilishi shart. O‘quvchi qo‘yilayotgan talablar hajmi va tizimini bilibgina qolmasdan, talab qo‘yish metodikasini ham o‘zlashtira olgan bo‘lishi kerak. O‘quvchilar jamoasiga nisbatan talablarni qo‘yish metodikasi bolalarni talablar mazmuni bilan tanishtirish, talablarning ahamiyatini tushuntirish, tajriba orttirish hamda o‘quvchilar faoliyat, shuningdek, qo‘yilayotgan talablarning bajarilish holatini muntazam suratda nazorat qilib turishdan iborat. O‘quvchilarni talablar bilan tanishtirish ko‘pincha umumiy majlislarda amalga oshiriladi, bunda ta’lim muassasasining direktori yoki o‘quv ishlari bo‘yicha direktr o‘rinbosari istiqbol rejalari va ularni amalga oshirish jarayonidagi talablar mazmuni bilan o‘quvchilarni tanishtiradi. Batafsil tanishtirish ayrim hollarda amalda ko‘rsatish, keyinroq sinflar bo‘yicha sinf majlislari yoki maxsus suhbatlarni uyushtirish asosida amalga oshiriladi. Xulq-atvorni tarkib toptirishga yo‘naltirilgan talablar bilan tanishtirish mazkur talablar ustida mashq qildirish bilan qo‘shib olib borilishi kerak. Xulq-atvorni tarbiyalash ongni tarbiyalashga qaraganda ancha murakkab ish. O‘quvchilar talablar mohiyatini yaxshi anglashlari mumkin, biroq aksariyat hollarda ularga rioya qilmaydilar. SHu bois muntazam ravishda mashq qildirish madaniy xulq-atvorni odatga aylantiradi. Talablarning qo‘yilishi jarayonida ularga o‘quvchilarning amal qilishi ustidan nazorat o‘rnatish lozim. Nazorat qilib borish turli shakllar yordamida amalga oshiriladi, chunonchi, xulq-atvor jurnalini yuritish, sinfdagi navbatchilik uchun stendda baholarni qayd etib borish va boshqalar. Qo‘yilayotgan talablarning bajarilishi yuzasidan olib borilayotgan nazorat muntazam ravishda, izchil olib borilishi va haqqoniy bo‘lishi zarur. Olib borilgan nazorat natijalaridan o‘quvchilarni ogoh etib borish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Jamoani uyushtirish va jipslashtirish unda faol (aktiv)ni tarbiyalash bilan chambarchas bog‘liq. Har bir o‘qituvchining jamoani shakllantirish borasidagi harakti jamoaning tayanch yadrosini tanlashdan boshlanadi. Jamoa faolini shakllantirish jamoaning u yoki bu faoliyatiga nisbatan ehtiyoji mazmunidan kelib chiqadi. Ishonchli, ishchan jamoa faolini yaratish uchun o‘qituvchi o‘quvchilar faoliyatini ularning jamoa ishlaridagi ishtiroki, xulq-atvorini kuzatib borishi har bir o‘quvchining ijtimoiy faoliyatni tashkil etish layoqatini aniqlash zarur. Jamoa faolini shakllantirishda o‘quvchilarning jamoadagi obro‘sini ham inobatga olish lozim. Jamoa faoli tarkibini bolalarning o‘zlari, albatta, o‘qituvchi ishtirokida va rahbarligida tanlasa maqsadga muvofiq bo‘ladi. O‘qituvchi jamoa faoli bilan maslahatlashish asosida tarbiyaviy faoliyatni tashkil etadi. Jamoa faolining har bir a’zosi zimmasiga muayyan vazifani yuklash, ularning ma’lum davrda ana shu vazifalar yuzasidan hisobot berib borishlariga erishish maqsadga muvofiq. O‘qituvchi aynan faolga oshirilgan talab qo‘yadi. O‘quvchilar jamoasida faol rahbarligida o‘z-o‘zini boshqarish jamoa a’zolaridan ayrimlarining boshqasi ustidan ustun kelishiga olib kelmasligi kerak. SHu bois o‘qituvchi faolni maqsadga muvofiq faoliyat yuritishini nazorat qilib borishi lozim. O‘quvchilarning o‘z-o‘zini boshqarishi bu o‘qituvchilar tomonidan tashkil qilinadigan jamoa ishini uyushtirish va boshqarishda o‘quvchilarning faol ishtirok etishidir. O‘z-o‘zini boshqarishning shakllari orasida jamoa a’zolarining yig‘ilishi, konferensiyasi hamda turli komissiyalar (masalan, o‘quv komissiyasi yoki tozalik komissiyasi) faoliyati muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilar jamoasini shakllantirishda an’analar muhim o‘rin tutadi. Jamoa an’analari jamoa a’zolari tomonidan birdek qo‘llab-quvvatlanuvchi barqarorlashgan odatlar bo‘lib, ularning mazmunida munosabatlar xususiyati hamda jamoaning ijtimoiy fikri yorqin ifodalanadi. Jamoa an’analari shartli ravishda ikkiga bo‘linadi: a) kundalik faoliyat an’analari; b) bayram an’analari. Kundalik faoliyat an’analari o‘quvchilarning o‘quv faoliyati (o‘zaro yordam turlari), va mehnat faoliyati (ko‘chatlar o‘tkazish, hasharlar uyushtirish va boshqalar)ni o‘z ichiga oladi. Bayram an’analariga ijtimoiy ahamiyatga ega turli voqea hamda hodisalar bilan bog‘liq sanalar (xususan, «Alifbe bayrami», «Mustaqillik bayrami», «Navro‘z bayrami», «Xotira va qadrlash kuni» va boshqalar)ni nishonlash maqsadida tashkil etilgan faoliyat kiradi. An’anaviy bayramlar o‘quv muassasalarida turlicha o‘tkaziladi. O‘quvchilar an’analar mohiyatini anglasalar, ularga nisbatan ongli munosabatda bo‘lsalargina uning ta’sir kuchi yuqori bo‘ladi. An’analarning yuzaga kelishida o‘quvchilarning unga nisbatan munosabati katta ahamiyatga ega. Maktab rahbariyati va o‘qituvchilar o‘quvchilar jamoasiga muayyan sanalarga bag‘ishlab haddan ziyod ortiqcha tadbirni uyushtirish talabini qo‘ymasligi zarur. Tadbirlarni tashkil etish va o‘tkazishda o‘qituvchilar jamoasi yoki o‘qituvchi tomonidan ushbu jarayonda o‘quvchilar jamoasi bilan birgalikda ish olib borish, ularni an’analarni davom ettirishga o‘rgatish masalasiga alohida e’tibor qaratishlari pedagogik jihatdan ijobiy natijalarni beradi. O‘quvchilar jamoasi ijtimoiy-foydali ahamiyat kasb etuvchi umumiy maqsad va birgalikdagi faoliyatga asosan jipslashgan o‘quvchilar birlashmasi, guruhidir. O‘quvchilar jamoasi (shuningdek, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari o‘quvchilari jamoasi)ga rasmiy saylangan (tayinlangan) o‘quvchi hamda o‘qituvchilar yo‘lboshchilik qiladi. Ular sirasiga guruh rahbari, guruh faollari (xususan, guruh etakchisi (starosta), «Kamolot» tashkilotining guruh bo‘limi raisi, tozalik komissiyasi raisi, devoriy gazeta muharriri va boshqalar). Bolalar jamoalarida rasmiy etakchilar bilan birga norasmiy yo‘lboshchilarning mavjudligi ko‘zga tashlanadi. Odatda rasmiy yo‘lboshchilar tarkibini a’lo baholarga o‘qiydigan, jamoa ishlarida faol ishtirok etuvchi o‘quvchilar tashkil etsa, norasmiy liderlar garchi bu kabi sifatlarni namoyon etmasalarda, ayrim sifatlariga ko‘ra tengdoshlarini o‘z ortlaridan ergashtira oladilar. Bunday o‘quvchilar boshqalardan jismonan kuchliligi, qat’iyatliligi, hech narsadan cho‘chimasligi, o‘ziga bo‘lgan ishonchi bilan ajralib turadilar. Norasmiy liderlarning ma’naviy-axloqiy qiyofasi boshqa o‘quvchilarga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois sinf rahbari hamda maktab pedagogik jamoasi bunday liderlarning faoliyatini bevosita va bilvosita nazorat qilib borishlari zarur. O‘quvchilar uyushmasiga pedagogik rahbarlik, yuqorida qayd etilganidek, aksariyat holatlarda sinf rahbari tomonidan amalga oshiriladi. SHu sababli sinf rahbari guruhning umumiy hamda har bir a’zosining individual xususiyatlarini bilishi, ularni inobatga olgan holda jamoaga yondashishi zarur. Sinf rahbarining norasmiy liderlar va ularning shaxsi haqida to‘laqonli ma’lumotlarga ega bo‘lishi pedagogik faoliyatni samarali tashkil etishga yordam beradi. YUqorida bildirilgan fikrlardan quyidagi xulosalarga kelish mumkin. 1. Jamoa bir necha a’zo (kishi)lardan tashkil topgan muayyan guruh bo‘lib, u ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan umumiy maqsad asosida birlashadi hamda mazkur maqsadni amalga oshirish uchun yo‘naltirilgan faoliyatni tashkil etadi. 2. Jamoa o‘zida bir necha xususiyat (belgi)larni namoyon etadi. 3. Jamoani shakllantirish muayyan qonuniyatlarga bo‘ysunadigan uzoq muddatli, murakkab jarayon bo‘lib, u ko‘pchilik tadqiqotchilarning e’tirof etishlariga ko‘ra to‘rt bosqichdan iborat bo‘ladi. 4. Jamoani shakllantirish o‘ziga xos metodika asosida amalga oshriladi. Ushbu metodika doirasida jamoaga nisbatan talablarning qo‘yilishi, jamoa faoli (aktivi)ni tarbiyalash masalasi alohida ahamiyatga egadir. 5. Jamoaning mustahkam bo‘lishi, uning a’zolari o‘rtasida o‘zaro yordam hamda hamkorlikning qaror topishida jamoa an’analari muhim ahamiyat kasb etadi. Tarbiya metodlari haqida tushuncha . Maqsad, mazmun, shakl, metod va vositalar kabi tushunchalar tarbiya jarayonining mohiyatini ochib beradi. Biroq, tarbiya mohiyatini yoritishda o‘ziga xos ahamiyatga ega bo‘lgan yana bir tushuncha ham mavjud, bu tarbiya metodlari tushunchasidir. Tarbiya metodi (yunoncha «metodos» – yo‘l) tarbiya maqsadiga erishishning yo‘li; tarbiyalanuvchilarning ongi, irodasi, tuyg‘ulari va xulqiga ta’sir etish usullari. Maktab amaliyotiga tatbiq etilganda, metodlar – bu tarbiyalanuvchilarning ongi, irodasi, tuyg‘ulari va xulqiga ta’sir etish usullaridir. Tarbiyaning mutlaqo yangi metodlarini yaratishga bironta tarbiyachining kuchi etmaydi. Metodlarni takomillashtirish muammosi doimo mavjud, har bir tarbiyachi o‘zining imkoniyatiga ko‘ra uni hal qiladi, tarbiya jarayonining aniq shart-sharoitlariga mos ravishda o‘zining xususiy qarashlarini ifoda etish asosida umumiy metodikani boyitadi. Metodning ijobiy va salbiysi bo‘lmaydi, tarbiya jarayonida ma’lum yo‘lni yuqori darajadagi samarali va samarasiz deya baholash mumkin emas. Metodning samaradorligini u qo‘llanilayotgan sharoit nuqati nazaridan baholash mumkin. Tarbiya metodlarini maqsadga muvofiq tanlash bir qator omillarga bog‘liq. Tarbiyaning maqsad va vazifalari . Tarbiya maqsadi va mazmuni metodlarni to‘g‘ri tanlashga imkon beradi. Maqsad qanday bo‘lsa, unga erishish metodlari unga muvofiq bo‘lishi zarur. Tarbiyaning mazmuni shaxsning shakllanishiga qo‘yiluvchi ijtimoiy talablar mohiyati dan iborat. Unutmaslik kerakki, aynan bitta vazifa turli xil fikrlar bilan to‘ldirilgan bo‘lishi mumkin. SHuning uchun metodlarni umuman mazmun bilan emas, balki aniq fikr bilan bog‘lash g‘oyat muhimdir. Tarbiyalanuvchilarning yosh xususiyatlari. Tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchilarning yosh xususiyatlarini inobatga olish maqsadga muvofiqdir. Yosh xususiyatlari muayyan bir yosh davriga xos bo‘lgan anatomik, fiziologik (jismoniy) va psixologik xususiyatlardir. Aytaylik, mas’uliyat tuyg‘usini boshlang‘ich ta’lim, o‘rta ta’lim va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarida ta’lim olayotgan o‘quvchilarda ham shakllantirish mumkin. Biroq har bir bosqichda mazkur sifatni shakllantirish borasida turli metodlar qo‘llaniladi. Xalq pedagogikasida tarbiya metodlari . Xalq pedagogikasi o‘zbekona axloq, odob va tarbiyaning barcha qirralarini o‘zida mujassamlashtirgan. Xalq pedagogikasida turlicha tarbiya metodlari hamda vositalaridan foydalaniladi. Bu metod va vositalar nihoyatda rang-barang bo‘lib, ko‘p jihatlari bilan ilmiy pedagogikadan ustunlik qiladi. Binobarin, ushbu metodlar ilmiy pedagogikaning shakllanishiga ham o‘z ta’sirini o‘tkazgan. Xalq pedagogikasida qo‘llanilgan xilma-xil tarbiya metodlarini quyidagi tarzda umumlashtirish mumkin. 1. Tushuntirish (hikoya qilish, o‘rgatish). 2. Mashqlantirish (odatlantirish, mashq qildirish). 3. Namuna (maslahat berish, uzr so‘rash, yaxshiliklar haqida so‘rash, o‘rnak bo‘lish). 4. Nasihat qilish, o‘git (undash, ko‘ndirish, iltimos qilish, yolvorish, tilak-istak bildirish, ma’qullash, rahmat aytish, duo qilish, oq yo‘l tilash va hokazolar). 5. Qoralash va jazo (ta’kidlash, ta’na, gina, tanbeh berish, majbur qilish, koyish, ayblash, uyaltirish, qo‘rqitish, nafratlanish, ont-qasam ichirish, urish, kaltaklash va hokazolar). Agar e’tibor berilsa, yuqoridagi beshta metod umumiy yaxlitlikni ifodalaydi. Oldin bolaga umumiy jarayonning mohiyati tushuntiriladi. Bolalar narsa, hodisa va jarayonlarning mohiyatiga tushunmaganlarida tarbiyachi namuna vositasidan foydalanadi, ya’ni, yoshlarning mustaqil kuzatuvchanligiga e’tibor beriladi. Bu holatda ham tushunmaganlar kattalarning nasihati, o‘g‘iti asosida narsa, hodisa yoki jarayonlarning mohiyatini anglaydilar. Bordiyu, bu holatda ham kutilgan natijaga erishilmasa yoki bolalar e’tibor qaratilgan holatning mohiyatini tushunishni istamasalar, eng so‘nggi chora sifatida qoralash va jazo metodida foydalanishga to‘g‘ri keladi. Biroq, bu eng so‘nggi chora. Zamonaviy pedagogika g‘oyalariga ko‘ra qoralash va jazo metodlarini so‘nggi, aniqrog‘i kam samara beradigan chora ekanligini isbotlangan. Xalq pedagogikasi namunalari, tarbiya metodlari va tarbiyaviy ta’sirlar muayyan vositalar yordamida qo‘llanilgan. Mehmon kutish, mehmonga borish, turli mehnat jarayonlari, hasharlar, turli gurunglar (choyxona, to‘y marosimlari), sayillar, oilaviy an’analar (tug‘ilgan kun, fuqarolik pasporti, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus hamda oliy ma’lumotga egalik to‘g‘risidagi attestat va diplom, shuningdek, davlat mukofotlarini olish kabi holatlarni nishonlash) va musobaqalar o‘ziga xos tarbiya vositasisanaladi. Ijtimoiy ongni shakllantiruvchi metodlar o‘quvchilarda ma’naviy-axloqiy sifatlar, e’tiqod hamda dunyoqarashni shakllantirish maqsadida ularning ongi, his- tuyg‘usi va irodasiga ta’sir ko‘rsatish usullari sanaladi. Bu guruh usullarining mohiyati shundaki, ular orqali o‘quvchilar ongiga jamiyatda ustuvor o‘rin tutuvchi ijtimoiy g‘oya va maqsadlar singdiriladi. YOshlar dunyoqarashini shakllantirish, ularning hayot mazmunini tushunib olishlariga ko‘maklashish uchun ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar qo‘llaniladi. O‘quvchilarda g‘oyaviy onglilik va ijtimoiy faollik, ya’ni, davlatning ichik va xalqaro siyosati mazmunini tushunish va idrok qilish ko‘nikmalarini tarbiyalash lozim. Tushuntirish ijtimoiy ongni shakllantirishda eng ko‘p ishlatiladigan usuldir. Tushuntirishning vazifasi o‘quvchilarni yuksak madaniyatli, milliy g‘urur tuyg‘usiga ega bo‘lib voyaga etishlarini tarbiyalashga yordam berishdan iborat. Tushuntirishda o‘quvchilarga mamlakat fuqarosining davlatga nisbatan muayyan huquq va burchlar asosida bog‘langanligi borasida ma’lumotlar beriladi. Bunda davlat bayrog‘i, gerbi, madhiyasi hamda Konstitutsiyasiga sadoqat ruhida tarbiya berishning ahamiyati katta. SHu sababli davlat bayrog‘i, gerbi, madhiyasi hamda Konstitutsiyasining mohiyati tushuntirialdi. Suhbat . O‘quvchi shaxsini g‘oyaviy va ma’naviy-axloqiy jihatdan shakllantirishda o‘qituvchining jonli so‘zi eng ta’sirchan usul hisoblanadi. Suhbat uchun mavzu tanlashda uning mazkur sinf o‘quvchilari uchun dolzarbligi, o‘quvchilarda ma’naviy-axloqiy ishonch uyg‘otishning suhbat mazmuniga bo‘lgan munosabatlari va suhbatdan kutilayotgan natijani hisobga olish zarur. Suhbat quyidagi mavzularda uyushtirilishi mumkin: a) etik mavzular (ijtimoiy ma’naviy-axloqiy me’yorlar, jamiyatda ustuvor o‘rin tutuvchi ijtimoiy munosabatlar, jamoa orasida o‘zini tutish qoidalari va boshqalar); b) estetik mavzular (tabiat go‘zalligi, shaxslararo munosabatlar, inson go‘zalligi); v) siyosiy mavzular (davlatning ichki va tashqi siyosati, dunyo voqealari, xalqaro munosabatlar va boshqalar); g) ta’lim va bilishga oid mavzular (koinot, hayvonot va o‘simliklar dunyosi, elektronika va boshqalar). Suhbatlarning, shuningdek, ijtimoiy-foydali mehnatni tashkil etish, huquqiy, ekologik, iqtisodiy va gigienik mavzularda ham tashkil etilishi o‘zining ijobiy natijalarini beradi. Suhbat davomida o‘quvchilarga ularning o‘z fikrlarini erkin ifoda etishlari hamda mustaqil fikrlashlariga imkon beruvchi savollar bilan murojaat qilish juda muhimdir. Bu borada bahs-munoazaralarning ahamiyati katta. Hikoya . O‘quvchilar odatda hayot va turli adabiyotlardan olingan aniq misollar bilan boyitilgan hikoyalarni katta qiziqish bilan tinglaydilar. Ularga axloq me’yorlari, xalq o‘tmishi, tabiiy boylar, qahramonlar hayoti va jasorati, shuningdek, tarix, adabiyot va san’at haqida hikoya qilib berish mumkin. Badiiy adabiyot namunalari, shuningdek, ommaviy axborot vositalari - radio, televidenie, gazeta va jurnallar sahifalarida e’lon qilingan ma’lumotlar ham o‘quvchilar uchun qimmatli material bo‘ladi. Suhbat ham, hikoya ham o‘quvchilarning yoshiga mos mavzularda ular tushunadigan so‘zlar vositasida adabiy tilda o‘tkazilishi maqsadga muvofiqdir. Suhbat yoki hikoya mavzusining o‘quvchilar tomonidan belgilanishi, ularning samarali kechishini ta’minlaydi, buning natijasida o‘quvchilar ilgari surilayotgan mavzuga befarq qaramaydilar. Namuna . O‘quvchilar o‘z atrofidagi kishilarda hamma yaxshi axloqiy sifatlarni ko‘rishlari va ibrat olishlari nihoyatda muhim. O‘qituvchining shaxsan o‘zi namuna bo‘lishi, ayniqsa, yoshlarga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ular o‘qituvchining darsda va hayotda o‘zini qanday tutishini, atrofdagi kishilar bilan qanday muomala qilishini, o‘z vazifalarini qanday bajarishini kuzatib yuradilar. O‘quvchilar o‘zlariga yaqin kishilarning xulq-atvoriga taqlid qiladilar, Xulq- atvorlar bolalarda yaxshi sifatlarning, ba’zan esa yomon sifatlarning ham tarkib topishiga ta’sir ko‘rsatadi. SHuning uchun o‘qituvchi va ota-onalar har qanday holatda ham o‘zlarini tuta bilishlari kerak. Ular qaerda bo‘lishmasin, atroflarida bolalar borligini his etishlari lozim. Kattalarning so‘zi bilan yurish-turishi va xatti- harakatlarida tafovut bo‘lmasligi kerak. Ilg‘or kishilarning hayoti va faoliyatidan olingan ma’lumotlar, adabiy asar, kinofilm va spektakllar qahramonlarining xatti-harakatidagi yaxshi namunalar bolalarning ongiga kuchli ta’sir qiladi. Maktablarda ishlab chiqarish ilg‘orlari bilan uchrashuvlar o‘tkaziladi. O‘quvchilar o‘z ota-onalarining ishlab chiqarishdagi muvaffaqiyatlari bilan faxrlanadilar, ularga taqlid qilishga intiladilar. Namunada xalq pedagogikasi g‘oyalaridan ham foydalaniladi. Ota-onalar o‘z farzandlarini hamisha katta hayotiy tajribaga ega, dunyoqarashi va bilim doirasi keng kishilardan ibrat olishga da’vat qilib kelganlar. Masalan, «Qush uyasida ko‘rganini qiladi». Juda oddiy xulosa. SHu oddiy xulosa ostida qancha fikrlar jamlanib yotgavnligini hamisha ham fahmiga boravermaymiz. Bu bilan xalq xalq «uyingda tartibli bo‘l, aks holda bolang ko‘chada tartibsiz bo‘ladi», «bola oldida birovlarning g‘iybatini qilma, bolang g‘iybatchi bo‘ladi», demoqchi. O‘z-o‘zini tarbiyalash metodlari . O‘quvchida o‘z-o‘zini tarbiyalashga, ya’ni, o‘z ustida ongli, bartartib ishlashga ehtiyoj paydo bo‘lgandagina tarbiya jarayonini samarali deb hisoblash mumkin. Tarbiya jarayonida o‘z-o‘zini tarbiyalash metodlaridan foydalanish samarali hisoblanadi. O‘z-o‘zini tarbiyalash metodlari o‘quvchilarning o‘zini o‘zi idora qilishlari, turli o‘quvchilar organlari faoliyatida faol ishtirok etishlarini ta’minlash, ularning ijtimoiy mavqelarini oshirish maqsadida qo‘llaniluvchi usullardir. O‘z-o‘zini tarbiyalash o‘quvchilarning o‘zini o‘zi idora qilish va o‘quvchilarning turli organlari faoliyatida faol ishtirok etishni ta’minlash, ularning ijtimoiy mavqeini oshirishning ta’sirchan vositasidir. O‘quvchilar o‘qish, tarbiya va dam olishda o‘z-o‘zini tarbiyalash usullaridan foydalanadilar, bu usullar o‘quvchilarni o‘z-o‘zini tarbiyalash tashabbuskorlik va mustaqillikka undaydi. O‘z-o‘zini tahlil (nazorat) qilish o‘z shaxsi, mavjud fazilatlari, xatti-harakati, xulq-atvorini tahlil qilish, mavjud sifatlarni boyitish yoki salbiy odatlarni bartaraf etishga qaratilgan faoliyat usuli. O‘z-o‘zini tahlil (nazorat) qilish uchun o‘quvchi o‘zining yurish-turishi, intizomi, ijobiy fazilatlarining ortib borishi va aksincha, salbiy odatlarining kamayib borishi haqida muntazam ravishda kundaligiga yozib boradi. O‘z-o‘zini baholash mavjud fazilatlari, xatti- harakati, xulq-atvorini tahlil qilish asosida o‘z shaxsiga baho berishga yo‘naltirilgan faoliyat usuli. O‘quvchining qobiliyatini o‘z kuchi bilan yuzaga chiqishiga yordamlashish zarur. O‘z-o‘zini baholash qiyin, lekin o‘quvchini bunga etarli tayyorlash mumkin. SHu bois o‘quvchi irodali bo‘lishi, o‘z burchini tushunishi, tahsil va tarbiya olish uchun sababli asos bo‘lishi, ya’ni, tarbiyalanishni xohlashi, o‘zini o‘rtoqlari, atrofdagilarning ko‘zi bilan ko‘rish va o‘z-o‘zini takomillashtirishga intilishi lozim. O‘z-o‘zini baholash o‘quvchi uchun shaxsiy imkoniyatlarini hisob-kitob qilish, o‘ziga chetdan turib xolisona baho berish, o‘zidan qoniqish hosil qilishda yordam beradi. Izohlash – tarbiyalanuvchiga hissiy-og‘zaki ta’sir etish usuli. Izohlashning hikoya va tushuntirishdan farqlanadigan muhim belgisi muayyan guruh yoki alohida shaxsga yo‘naltirilganligidir. Ushbu metodni qo‘llash sinfning o‘quvchilarining umumiy yoki jamoa a’zolarining shaxsiy xususiyatlarini bilishga asoslanadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ish olib borishda izohlashning elementar usul va vositalari qo‘llaniladi: «SHunday harakat qilish kerak», «Hamma shunday qiladi». O‘smirlar bilan ishlaganda ma’naviy- axloqiy tushunchalarning ijtimoiy ahamiyati va ma’nosini izohlash zarur. Izohlash quyidagi holatlarni yuzaga keltirish uchun qo‘llaniladi: 1) yangi ma’naviy-axloqiy sifatlar yoki xulq ko‘nikmalarini tarkib toptirish va mustahkamlash; 2) tarbiyalanuvchilarning sodir etilgan muayyan hodisa (masalan, sinf o‘quvchilari ommaviy ravishda darsga kelmaganlari)ga to‘g‘ri, ongli munosabatni hosil qilish. Maktab amaliyotida izohlash ishontirishga tayanadi. Ishontirish vositasida o‘quvchi ruhiyatiga sezilarsiz holda ta’sir etiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari hamda o‘smirlar ishonuvchan bo‘lishadi. Pedagog ishontirishdan tarbiyalanuvchi ma’lum ko‘rsatmani qabul qilishi zarur bo‘lgan vaziyatlarda foydalanadi. Mazkur metoddan boshqa metodlarning ta’sirini kuchaytirish uchun ham foydalaniladi. Munozara tarbiyalanuvchilarga hissiy-og‘zaki ta’sir ko‘rsatish asosida ularda ma’naviy-axloqiy sifatlarni shakllantirishga yo‘naltirilgan bahs- munozara usuli bo‘lib, siyosiy, iqtisodiy, madaniy, estetik va huquqiy mavzular («Did haqida bahs», «Mashhur bo‘lish yo‘llari», «Biz madaniyatli kishilarmizmi?» va hokazolar)da o‘tkaziladi. Munozara turli nuqtai nazarlar to‘qnashgan vaziyatda o‘quvchilarda ma’lum hodisaga nisbatan ishonch hosil qilishga yordam beradi. Munozara asosida turli qarashlar yotadi. Bahs ijobiy natija berishi uchun puxta tayyorgarlik ko‘rish maqsadga muvofiq. Munozara uchun mustaqil mulohaza va qarashni yuzaga keltiruvchi 5-6 ta savol tayyorlanadi. Ushbu savollar bilan munozara ishtirokchilari oldindan tanishtiriladilar. Ba’zan tarbiyachi munozara ishtirokchilarini o‘zi tayinlashi ham mumkin. CHiqishlar jonli, erkin va qisq bo‘lishi zarur. Matnni yozish kerak emas, agar shunday holat yuz bersa munozara zerikarli tus oladi. Pedagog munozara ishtirokchilariga fikrlarini ixcham, asosli va dalillar asosida bayon etishga yordam beradi. Mashq va o‘rgatish (faoliyatda mashqlantirish) metodlari muayyan mashqyordamida bolalar faoliyatini oqilona, maqsadga muvofiq va har tomonlama puxta tashkil qilish, ularni axloq me’yorlari va xulq-atvor qoidalarini bajarishga odatlantirishdir. Odatlar bolalikdan tarkib topadi va shaxs rivojlanishining keyingi bosqichlarida mustahkamlanib boradi. O‘qituvchi hamda ota-onalar bolalarda ijobiy odatlarning tarbiyalanib borayotganligini kuzatib borishlari kerak. O‘quvchilar odatlarni o‘z yaqinlaridan meros qilib olmaydi, balki ular atrofdagilar bilan faol muloqotga kirishishlari tufayli taqlid qilish, uzluksiz tarbiyani yo‘lga qo‘yish asosida tarkib toptiriladi. Natijada odat xarakterga aylanadi. Mashq muayyan xatti-harakatlarni ko‘p marotaba takrorlashni o‘z ichiga oladi. Mashq va odatlantirish o‘quvchi uchun ongli, tjobiy jarayondir. Mashq natijasini ko‘nikma, odat, yangi bilimlar hosil qilinadi, o‘quvchining aqliy qobiliyati rivojlanadi, ma’naviy-axloqiy sifatlari boyiydi, hayotiy tajribasi ortadi. O‘rgatish tarbiyalanuvchilar ijtimoiy xulq-atvor ko‘nikmalari, odatlarini shakllantirish maqsadida rejali va izchil tashkil qilinadigan turli harakatlar, amaliy ishlardir. O‘rgatish bir necha izchil harakatlar yig‘indisidir. O‘qituvchi bu harakatlarni ko‘rsatib berishi, tushuntirishi, kuzatishi lozim. Tarbiya amaliyotida mashq qilishning turli xili mavjud: 1) faoliyatda mashq qilish; 2) kun tartibi mashqlari; 3) maxsus mashqlar. Faoliyatda mashq qilish mehnat, ijtimoiy hamda jamoa faoliyatini tashkil etish va o‘zaro munosabatni yo‘lga qo‘yish odatlarini tarbiyalashga qaratilgandir. Kun tartibi mashqlari belgilangan kun tartibiga amal qilish, shu bilan bog‘liq istak va harakatlarni boshqarish, ish va bo‘sh vaqtdan to‘g‘ri foydalanish odatiga o‘rgatadi. Maxsus mashqlar madaniy xulq ko‘nikma va malakalarini hosil qiladi, mustahkamlaydi. Т opshiriq o‘quvchilarda mehnat, ijtimoiy xulq va hayotiy tajriba ko‘nikmalarini shakllantirish maqsadida qo‘llaniladigan usul. o‘quvchilarning topshiriqlarni jamoa bo‘lib bajarishlari ularda ijtimoiy xulq tajribalarini shakllantirishda alohida ahamiyatga ega. o‘quvchilar o‘z kuchlarini umum ishiga sarflashga, jamoa uchun mas’uliyatni his etishga o‘rganadilar, mehnat qilish o‘quvchilarning harakatlarini shakllantiradi, mustahkamlaydi. pedagogik talab turli xatti-harakatlarni bajarish hamda faoliyatda ishtirok etish jarayonida o‘quvchi tomonidan amal qilinishi zarur bo‘lgan ijtimoiy xulq-atvor me’yorlari. pedagogik talab tarbiyaning eng muhim usullaridan biridir. pedagogik talab ma’lum harakatlarni rag‘batlantiruvchi yoki to‘xtatuvchi hamda o‘quvchini oqilona harakatlarni bajarishga undovchi xarakterga ega bo‘lishi mumkin. Rag‘batlantirish tarbiyalanuvchining xatti- harakati va faoliyatiga ijobiy baho berish asosida unga ishonch bildirish, ko‘ngilini ko‘tarish va uni qo‘llab- quvvatlash usulidir. O‘qituvchi har bir o‘quvchi shaxsida ro‘y berayotgan ijobiy o‘zgarishlarni anglash olishi zarur. SHundagina o‘quvchi o‘zining kamolga etayotganligini his qiladi, unda o‘z kuchiga nisbatan ishonch paydo bo‘ladi. Uni hurmat qilishadi, unga ishonishadi, uning fikrlari bilan qiziqishadi, unga quloq solishadi, demak, u jamoada o‘z o‘rniga ega. O‘qituvchi ana shunday holatning yuzaga kelishi uchun rag‘batlantiruvchi usullardan foydalanadi. O‘quvchining yanada ijobiy sifatlarga ega bo‘lishga intilishiga yordam beradi. Maktablar tajribasida rag‘batlantirishning quyidagi turlari qo‘llaniladi: Rag’batlantirish:  O’quvchining zimmasiga mas’uliyatli vazifa yuklash  Estalik sovg’alarini berish (badiiy kitob va o’quv qurollari)  Maxsus stipendiyalar  Qo’llab-quvvatlash  Safda birinchio’ringa qo’yish  Maqtash(ota-onalar hamda o’quvchilar jamoasi oldida)  Maqtov yorlig’I bilan mukofotlash  Fotosuratni hurmat taxtasiga ilish  Jamoa nomidan minnatdorchilk bildirish  Musobaqalarda bayroqdor bo’lish  Maktab devoriy gazetasi yoki radiosi orqali nomini qayd etish Har qanday rag‘batlantirish mavjud pedagogik talablarga muvofiq bo‘lishi, ketma-ket bo‘lmasligi zarur, shuningdek, o‘quvchini yoki uning xatti- harakatlarini haddan oshirib maqtash, boshqa o‘quvchilarga taqqoslash, ularni kamsitmaslik, talabchanlikni bo‘shashtirmaslik kabi shartlarga muvofiq qo‘llaniladi. Jazolash tarbiyalanuvchining xatti-harakati va faoliyatiga salbiy baho berishdir. Jazo ham o‘quvchining individual xatti-harakatlari va umumjamoaning faoliyati uchun qo‘llaniladigan eng so‘nggi tarbiya usuli. Jazo choralarini qo‘llashda jismoniy jazo, urish, kaltaklash kabi usullardan foydlanish mumkin emas, o‘quvchini qo‘rqitish, g‘azablantirish ham ijobiy natija bermaydi. Aksincha, o‘quvchi qo‘rqqanda yolg‘on gapirishni o‘rganadi, ikki yuzlamachi bo‘lib qoladi. Maktablarda qo‘llash mumkin bo‘lgan jazo choralariga quyidagilar kiradi: Jazolash: Tanbeh berish Ogohlantirish Hayfsan berish Uyaltirish Tanbeh berish – eng muhim jazo chorasi. O‘qituvchi o‘qituvchiga yuzma-yuz turib tanbeh beradi, buni kundaligiga yozib qo‘yish mumkin. Ogohlantirish – sodir etilishi mumkin bo‘lgan muayyan xatti-harakatlarning oldini olish maqsadida qo‘llaniladi. Hayfsan berish – o‘quvchining ma’lum xatti- harakatlarini qat’iy choralar asosida baholash. Agar tanbeh va ogohlantirish kutilgan natijani bermasa, o‘quvchi belgilangan intizomni buzaversa, uning aybi qay darajada bo‘lishi va intizomni qanday sharoitda buzganligini inobatga olib unga hayfsan e’lon qilish mumkin. Uyaltirish - o‘quvchining ma’lum xatti- harakatlariga jamoa yoki uning tarbiyasi uchun mas’ul bo‘lgan sub’ektlar (ota-onalar, vasiylar, jamoatchilik vakillari va boshqalar) oldida baho berish. Odamning eng nozik sezgilaridan biri uyat, or-nomus va sharm- hayodir. Odamda insonda izzat-nafs, odamiylik qancha kuchli bo‘lsa, avvalo, o‘zini hurmat qilsa, unda or- nomus, uyat shunchalik kuchli bo‘ladi. Bolalarni tarbiyalashda shu his-tuyg‘ularni ehtiyotkorlik bilan o‘stirish lozim, lekin hadeb uyaltiraverish va qizirtiraverish yaramaydi. Bundan oqilona va o‘z o‘rnida foydalanish kerak, shundagina ijobiy natijaga umid qilish mumkin. Jazo puxta o‘ylab qo‘llanilishi lozim, aksincha, jahl ustida jazolash mumkin emas. Jazolar yakka xarakterda, ya’ni, birgina usulni qo‘llash asosida bo‘lsin, o‘quvchining aybiga mos, muvofiq bo‘lishi, tez-tez qo‘llanilmasligi, jazolanuvchida jazoning to‘g‘ri belgilanganligiga nisbatan shubha tug‘ilmasin va ular o‘z ayblarini sezsin. Jamoada muhokama qilish va jamoa tomonidan qo‘llab-quvvatlangan jazo berilsa, uning ta’sir kuchi yanada oshadi. Barcha holatlarda ham jazo tarbiyalanuvchining jismoniy va ruhiy azob- uqibatlariga solmasligi, uni tahqirlamasligi, sha’nini erga urmasligi kerak. Xulosa qilib aytganda yuqorida ta’riflangan tarbiyaning umumiy metodlari o‘quvchilarga pedagogik ta’sir ko‘rsatish sohalarini qamrab olmaydi. Pedagogika fani va amaliyoti har doim rivojlanib borar ekan, unga muvofiq ravishda tarbiya jarayoni ham takomillashib boraveradi. Tarbiya jarayonining umumiy holatidan kelib chiqqan holda tarbiya metodlarini quyidagi uch guruhga bo‘lish mumkin: Tarbiya metodlari:  Shaxs ongini shakllantiruvchi metodlar;  Faoliyatnitashkil etish va ijtimoiy xulqni shakllantirish metodlari;  Xulq va faoliyatni rag’batlantirish metodlar. Bu guruhlar o‘z navbatida bir qator tarbiya elementlarini tashkil etadi. CHunonchi, shaxs ongini shakllantirish metodlariga: hikoya, tushuntirish, izohlash, ma’ruza, etik suhbat, ishontirish, nasihat, yo‘riqnoma, munozara, ma’ruza, namuna; faoliyatni tashkil etish va ijtimoiy xulqni shakllantirish metodlariga mashqlantirish, odatlantirish, pedagogik talablar, jamoat fikri, topshiriq, tarbiyalovchi vaziyat; xulq va faoliyatni rag‘batlantirish metodlariga: musobaqa, rag‘batlantirish va jazolash kiradi. Tarbiya turlari (ma’naviy-axloqiy, iqtisodiy, mehnat, ekologik, estetik, aqliy, jismoniy) AQLIY TARBIYA Yosh avlodda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish hamma davrlarda millatning ilg ’ or kishilari diqqat markazida bo ’ lib kelgan . Insoniyat boshidan kechirgan barcha tuzumlarda davrning o ’ qimishli , ziyoli , bilimdon kishilari dunyo ilm faniga umuminsoniy madaniyatiga salmoqli hissalarini qo ’ shganlar . Bilim ilmiy dunyoqarashning asosi bo ’ lib hisoblanadi . Bilim olish albatta yoshlikdan boshlanadi . « Yoshlikda olingan ilm toshga o ’ yilgan naqshdir »,- deydi dono xalqimiz . Bilimli kishi hech qachon tarix sahifalaridan , xalqimizning qalbidan o ’ chmaydi . Shunday kishilar qatorida Sharq musulmon dunyosi mutafakkirlaridan al - Kindiy , G ` azzoliy , Beruniy , Xorazmiy , Naqshbandiy , Yassaviylarni , G ` arb allomalari I . Kant , F . Gegel , L . Feyerbax , A . Shopengauerlarning nomlarini tilga olmasdan bo ’ lmaydi . Eng buyuk allomalaru donishmandlar , o ’ zlarining noyob asarlari , ta ’ limotlari bilan insoniyat rivojiga ulkan hissa qo ’ shganlar . Ular umrlarini ilmu fanga bag ’ ishlab , bu yorug ’ olamdan ketar chog ’ i hayot ilmini chuqur egalladingizmi ? degan savolga hech narsa bilmay ketyapman degan ekanlar . Ne ajab , hayot ilmi sirli va murakkabki , anglab yetmoqqa butun insoniyat umri ham yetmaydi . Bilim ilmiy dunyoqarashning asosi deb aytib o ’ tdik , shunday ekan dunyoqarashning o ’ zi nima ? Uning qanday shakllari bor ? Dunyoqarash - faqat insongagina xos xususiyat bo ’ lib , hayvonot dunyosi boshqa narsa , buyumlar va mavjudodlar uchun bu hol yotdir . Ularda dunyoqarash kishilarning olam va uning o ’ zgarishi , rivojlanishi haqidagi ilmiy falsafiy , siyosiy , huquqiy , axloqiy , estetik diniy , qarashlari va tasavvurlari tizimidan iborat . Demak , dunyoqarash bu olam haqidagi yaxlit umumiylashtirilgan bilimlar to ’ plamidir . Kishilar tevarak - atrofdagi narsa va hodisalar to ’ g ’ risida qancha ko ’ p ma ’ lumotlarga , bilimga ega bo ’ lsa , ularning dunyoqarashi ham shu darajada mukammal va puxta bo ’ ladi . Avvalo ta ’ kidlash lozimki , ilmiy dunyoqarash turlicha buladi . Turli kasb egalari turli xil dunyoqarashga ega bo ’ ladi . Dunyoqarash kishilarda olam haqida yaxlit umumlashtirilgan bilimlar , g ’ oyalar turkumini hosil qiladigan ularni muayyan ijtimoiy guruhlar , sinflar , siyosiy partiyalar , ommaviy harakatlar , davlatlar maqsadidan kelib chiqib , baholaydigan va shunga qarab hayotdagi o ’ z o ’ rnini , amaliy faoliyat yo ’ nalishlarini , maqsadlarini aniqlab olishga imkoniyat beradigan ko ’ p qirrali va sermazmun tushunchadir . Dunyoqarashning ikkita darajasi mavjud . Birinchisini , kishilarning kundalik hayotiy amaliy tajribasi hamda kasbiy faoliyati asosida to ’ plangan bilimlar , tasavvurlar , qarashlar tashkil qilsa , ikkinchisini ilm - fan tufayli to ’ plangan nazariy bilimlar , g ’ oyalar yig ’ indisi tashkil etadi . Ularning ikkalasi bir - biri bilan uzviy bog ’ langan bulib , bir - birini to ’ ldiradi . Dunyoqarash ijtimoiy borliqning in ’ ikosidir . Unda ijtimoiy turmush aks etadi va u ijtimoiy tuzumga bog ’ liq bo ’ ladi . Dunyoqarashning doimo o ’ zgarib , rivojlanib turishi uning tarixiy turlarining almashuvida yaqqol namoyon bo ’ ladi . Diniy FalsafiyMifologik Dunyoqarash turlari 2-27. chizma Mifologik ( yunoncha - mifos - naql , rivoyat , logos - tushuncha , ta ’ limot ) dunyoqarash - ijtimoiy taraqqiyotning eng boshlang ’ ich davriga xos bo ’ lgan xalq og ’ zaki ijodi - naql va afsonalarda gavdalantirilgan ijtimoiy ongning asosiy shaklidir . « Olam qanday paydo bo ’ lgan ? Quyosh , oy va yulduzlarni kim yaratgan ? Bu sir - sinoatga to ’ la borliqning so ’ ngi qayerda ?» degan savollar odamzotni azaldan qiziqtirib kelgan . Ushbu savollarga odamzot topgan dastlabki javoblar miflarda ifodalangan va ular butun bir mifologik tizimni hosil etgan . Qadimiy turkiy xalqlarda ham shunday mifologik tizim mavjud bo ’ lgan . Misol tariqasida yer , osmon , yulduzlarning paydo bo ’ lishi , tuzilishi va o ’ zaro munosabati haqidagi mifologik naqllarni keltiramiz : 1. Yer(ning) ustidan osmon do’ppiday yopib turadi. Eng balandda, o’rtada Temir qoziq yulduzi turadi. Jami yulduz yer bilan temir qoziqning (atrofida) chir aylanadi. Yerning ostidayam bir temir qoziq yulduzi bor. Ikki temir qoziq tortishib, yer qimirlamay turadi. 2. Hulkar avval yetti yulduz bo’lgan. Birovini Yetti qaroqchi olib, oltitasi qolgan. Yetti qaroqchi Hulkar bilan Qambarning o’rtasia tushib, ularni yuz ko’rmas qilib qo’ygan. Avval ular bir-birini yaxshi ko’rishgan. Hozir Hulkar botsa, Qambar chiqadi. Qambar botsa, Hulkar tug’adi. Hulkar- qiz, Qambar- yigit deyishadi. Oxiri qiyomatda Hulkar bilan Qambar ko’risharmish. 3. Osmon qavat-qavat bo’lar ekan. Nechanchidir qavatida bir daraxt bor ekan. Har bir odamning oti yozilgan barg shu daraxtda bo’lar ekan. Odam o’lsa, barg so’lib, uzilib tushar ekan. Barg yerga tushayotganda, biror odamga tegib ketsa, shu odamning qulog’i chimirlar ekan. Shunday vaqtda kalima qaytarishi kerak ekan. Diniy dunyoqarash mifologiya (afsona)negizida shakllangan va rivojlangan, voqelikning kelib chiqishi, rivojlanishi, istiqbolini xayoliy obrazlar, tasavvurlar va tushunchalarda aks ettiruvchi dunyoqarashdir. Diniy dunyoqarashning xalq ongiga singib, qalbida chuqur ildiz otib ketishining boisi shundan iboratki, ular oddiy kishilarning ruhiyatiga moslab, ularning hissiyoti, tafakkuriga ta’sir etadigan va ko’p vaqtgacha esda saqlanib qoladigan yorqin obrazlar, afsona va rivoyatlar shaklida izhor qilinishidadir. Islom ta’limotidagi har bir afsona va rivoyatlarda katta hikmat, falsafiy fikr, ma’no mavjuddir. Shuning uchun ham ular barhayot bo’lib, avloddan-avlodga o’tib, bizning davrimizgacha yetib keldi. Bunday ma’naviy boylikni ehtiyot qilishimiz lozim. Falsafiy dunyoqarash - bu olam haqidagi yaxlit va tizimlashtirilgan bilimlar yig’indisidir. Mifologik va diniy dunyoqarash hissiy a’zolarimiz orqali erishilgan ma’lumotlar asosida shakllansa, falsafiy dunyoqarash hissiy va aqliy a’zolarimiz tufayli ilm-fan yordamida to’plagan bilimlar yig’indisidir. Falsafiy dunyoqarash kishilarga tabiat, jamiyat, inson tafakkuri rivojlanishining umumiy qonuniyatlari haqida ma’lumot beradi. Shu bilan birga u insonni qurshab turgan olamni, dunyoni va uning taraqqiyot qonunlarini bilish mumkinligini, bilish esa murakkab, ziddiyatli jarayondan iboratligini ta’kidlaydi. Aqliy tarbiya shaxsni har tomonlama tarahhiy ettirishda alohida va muhim o`rin egallaydi. Ahliy tarbiyaga o`z vahtida Forobiy, B е runiy, Ibn Sino, al- Xorozmiy va Ulug`b е k kabi allomalarimiz juda kata e'tibor bilan qarashgan. «Aqlli d е b shunday kishiga aytiladi, -d е b yozadi Forobiy,- unda o`tkir z е hn-idrok bo`lish bilan birga, fazilati ham bo`lsin. Bunday kishi o`zining butun hobiliyati va idrokiga yaxshi ishlarni amalga oshirishga, yomon ishlardan o`zini saqlashga va tortishga qaratgan bo`lmog`i lozim. Shunday odamnigina aqlli va to`g`ri fikr yurituvchi d е b atash mumkin» 2 Sh а rq mut а f а kkirl а ri o`z а s а rl а rid а bilish h а md а ins о n а qliy t а f а kkuri m а s а l а l а rig а а l о hid а o`rin b е rg а n. Х usus а n, А bu N а sr F о rbiy ins о n t о m о nid а n b о rliqni а ngl а nishi, t а bi а t sirl а rini а ngl а shid а ilm- f а nning r о lini h а l qiluvchi о mil sif а tid а b а h о l а ydi. А ll о m а ning fikrch а , ins о n t а n а si, miyasi, s е zgi о rg а nl а ri u tug`ilg а nd а m а vjud bo`lg а n bo`ls а , а qliy bilimi, m а ’n а viyati, ruhiyati, int е ll е ktu а l v а ах l о qiy sif а tl а ri, ха r а kt е ri, dini, urf- о d а tl а ri, m а ’lum о ti t а shqi о l а m, ijtim о iy muhit t а ’sirid а , о d а ml а r bil а n 2 Forobiy . Aql to ` g ` risida risola . O ` zb е k p е dagogikasi antologiyasi . T ., 1997 y , 109- b е t t а shkil et а yotg а n mun о s а b а tl а ri j а r а yonid а sh а kll а n а di. А bu N а sr F о r о biyning e’tir о fch а , ins о n а qli, fikri uning ruhiy jih а td а n yuks а lishining m а hsulidir. Ins о n biliml а rni o`zl а shtir а r ek а n, b о rliqd а tirik m а vjud о tning yar а tilish t а ri х ig а ch а bo`lg а n m а ’lum о tl а rni o`zl а shtir а о l а di, ul а rni yar а t а di, ilmiy jih а td а n а s о sl а ydi. А ll о m а ning m а zkur fikrl а rini d а v о m ettirg а n h о ld а А bu R а yh о n B е runiy quyid а gil а rni ilg а ri sur а di: «Ins о n n а rs а v а h о dis а l а rning f а q а t t а shqi sif а ti h а md а х ususiyatl а ri h а qid а bilim о lm а y, b а lki t а f а kkuri, а qli tuf а yli n а rs а v а h о dis а l а rni t а qq о sl а ydi, bir-biri- bil а n s о lishtirib ko`r а di, o`z biliml а rining chinligini а niql а ydi» 2 . Mut а f а kkir, shuningd е k, о d а ml а r t о m о nid а n biliml а rni o`zl а shtirilib b о rishi yangi biliml а rning yar а tilishig а о lib k е lishini а yt а di: «Ilml а r ko`pdir. Ul а r z а m о ni iqb о lli bo`lib, turli fikr v а хо tir а l а r ul а rg а qo`shilib b о rs а , ko`p а yadi. О d а ml а rning ilml а rg а r а g`b а t qilishi, ilml а rni v а ilm а hll а rini hurm а tl а shi o`sh а iqb о lning b е lgisidir. ( А yniqs а ) hukmr о n kishil а rning ilm а hlini hurm а t qilishi turli ilml а rning ko`p а yishig а s а b а b bo`l а di» 1 . А bu А li ibn Sin о o`z а s а rl а rid а bilim tushunch а sig а sh а rh b е rish bil а n birg а bilimning chuqur o`zl а shtirilishi d о nishm а ndlik ek а nligini а l о hid а q а yd et а di: «Ilm n а rs а l а rning ins о n а qli yord а mi bil а n o`rg а nilishidir. Bilim d е b es а , n а rs а l а rni idr о k qilishg а а ytil а di. Bu shund а yki, ins о n а qli uni ха t о v а yo`ld а n t о ym а sd а n turib ung а erishishi k е r а k bo`l а dig а n 2 2 Беруний Абу Райҳон. Танланган асарлар. III жилд. – Тошкент, Давлат нашриёти, 1966. – 7-бет. 1 1 Беруний Абу Райҳон. Танланган асарлар. II жилд. – Тошкент, Давлат нашриёти, 1965. – 125-бет. n а rs а dir. B о rdiyu, bu d а lill а r о chiq- о ydin bo`ls а yu, isb о tl а r chin а k а mig а bo`ls а , u h о ld а bung а hikm а t – d о nishm а nlik d е yildi» 2 . Yusuf Хо s H о jibning «qut а dg`u bilig» («S ао d а tg а b о shl о vchi bilim») а s а ri t а ’bir j о iz bo`ls а , bilimning m о hiyati, uning ijtim о iy h а yotd а gi а h а miyati, ins о n k а m о l о tini t а ’minl а shd а gi r о li, yozuvlikl а rni b а rt а r а f etuvchi v о sit а ek а nligi to`g`risid а gi q о mus s а n а l а di. А ll о m а ning fikrch а , bilimli bo`lish ezgu ishl а r t а nt а n а sini t а ’minl о vchi g а r о v bo`lib, uning yord а mid а h а tt о о sm о n s а ri yo`l о chil а di: H а mm а ezgulikl а r bilim n а fi tuf а ylidur, Bilim tuf а yli, go`yo ko`kk а yo`l t о pil а di. Ushbu fikrl а rni if о d а etg а nd а а ll о m а n а q а d а r h а q edi. Z е r о , о r а d а n to`qqiz-o`n а sr v а qt o`tg а ch, ins о n n а f а q а t о sm о ng а uch а о ldi, b а lki k о in о tni h а m z а bt etishg а muv а ff а q bo`ldi. B а h о vuddin N а qshb а ndiy t а riq а tid а а vliyolik kuch- quvv а tini ezgulikk а , ilm-m а ’rif а tni riv о jl а ntirishg а yo`n а ltirish е t а kchi o`rin tut а di. Bin о b а rin, ilm- m а ’rif а t zulm v а bid’ а td а n f о rig` bo`lish yo`lidir. А ll о m а t о m о nid а n ilg а ri surilg а n « Х ilv а t d а r а njum а n», «S а f а r d а r v а t а n» g` о yal а ri m а vjud biliml а rni suhb а t h а md а а m а liyot yord а mid а o`zl а shtirish m а qs а dg а muv о fiqligig а ish о r а dir. Z е r о , b а hs-mun о z а r а l а rd а , d о imiy izl а nishl а rd а h о sil bo`lg а n ilm pu х t а v а must а hk а m bo`l а di. А lish е r N а v о iy biliml а rni izchil, uzluksiz o`zl а shtirish z а rurligini uqtir а di. SHuningd е k, ilm 2 2 Ўзбек педагогикаси антологияси //Тузувчи-муаллифлар: Ҳошимов К., Сафо Очил. – Тошкент, Ўқитувчи, 1995. – 137- бет. o`rg а nish m а sh а qq а tli yumush bo`lib, uni o`rg а nishd а а yrim qiyinchilikl а rni е ngib o`tishg а to`g`ri k е lishi, bu yo`ld а chid а mli, q а n оа tli, b а rd о shli bo`lish о rq а ligin а muk а mm а l bilimg а eg а bo`lish mumkinligini t а ’kidl а ydi. А bdull а А vl о niy es а ins о n а qliy k а m о l о ti х ususid а to` х t а l а r ek а n, quyid а gil а rni b а yon et а di: «Ilm dunyoning izz а ti, ох ir а tning sh а r о f а tidir. Ilm ins о n uchun g` о yat muq а dd а s bir f а zil а tdur, z е r о ki, ilm bizg а o`z а hv о limizni, h а r а k а timizni о yn а k а bi ko`rs а tur, z е hnimizni, fikrimizni qilch k а bi o`tkir qilur, ilmsiz о d а m m е v а siz d а r ах t k а bidur» 1 . А ll о m а bilim ins о nni j а h о l а td а n qutq а rishning eng s а m а r а li v о sit а si ek а nligig а h а m urg`u b е r а di: «Ilm bizni j а h о l а t q о r о ng`usid а n qutq а rur, m а d а niyat, m а ’rif а t dunyosig а chiq а rur, yom о n f е ’ll а rd а n, buzuq ishl а rd а n q а yt а rur, ya х shi х ulq, о d о b s о hibi qilur. Bugun h а yotimiz, s а l о m а tligimiz, s ао d а timiz, s а rv а timiz, m а ish а timiz, himm а timiz, g` а yr а timiz, dunyo v а ох ir а timiz ilmg а b о g`liqdur» 2 . O`quvchi dunyoq а r а shini sh а kll а ntirishning bir n е ch а m а qbul sh а kl, m е t о d v а v о sit а l а ri bo`lib, ul а r sir а sid а m а ’n а viy- ах l о qiy, ijtim о iy-g` о yaviy, iqtis о diy, huquqiy, est е tik v а ek о l о gik m а vzul а rd а t а shkil etiluvchi suhb а tl а r, b а hs-mun о z а r а l а r, m а ’ruz а l а r, mu а mm о li v а ziyatl а rni yar а tish а s о sid а o`quvchil а rni fikrl а shg а und о vchi а m а liy tr е ningl а r, d е b а tl а r, must а qil ishl а r, shuningd е k, ishch а nlik o`yinl а ri yan а d а s а m а r а li s а n а l а di. 1 1 Авлоний А. Одоб бўстони ва ахлоқ гулистони. – Тошкент, Ўқитувчи, 1994. – 10-бет. 2 2 Авлоний А. Туркий гулистон ёҳуд ахлоқ. – Тошкент, Ўқитувчи, 1992. – 22-23-бетлар. Fazilatdan ajralgan holdagi aqliy rivojlanish kishini aqlli, komil inson qilolmaydi. Maktabda aqliy tarbiya o`quvchilarni bilim bilan qurollantirishni, ularda ilmiy dunyoqarashning asosini shakllantirishni, tafakkurini va ijodiy qobiliyatlarini o`stirishni, aqliy m е hnat madaniyatini hosil etishni nazarda tutadi. Aqliy tarbiyaning vazifasi o`quvchilarning aqliy va bilim qobiliyatlari ustidan rahbarlik qilishdan iboratdir. А qliy t а rbiya j а r а yonid а quyidgi v а zif а l а r h а l etil а di: 1. Tаrbiyalаnuvchilаrgа ilmiy bilimlаrni bеrish. 2. Ulаrdа ilmiy bilimlаrni o`zlаshtirishgа nisbаtаn оngli munоsаbаtni qаrоr tоptirish. 3. Mаvjud bilimlаrdаn аmаliyotdа fоydаlаnish ko`nikmа vа mаlаkаlаrini tаrkib tоptirish. 4. Bilimlаrini dоimiy rаvishdа bоyitib bоrishgа intilish tuyg`usini shаkllаntirish. 5. Bilimlаrni o`zlаshtirishgа yordаm bеrаdigаn psiхоlоgik qоbiliyatlаr (nutq, diqqаt, хоtirа, tаfаkkur, ijоdiy хаyol) vа хususiyatlаr (аniq mаqsаdgа intilish, qiziquvchаnlik, kuzаtuvchаnlik, mustаqil fikrlаsh, ijоdiy tаfаkur yuritish, o`z fikrini аsоslаsh, mаvjud mа’lumоtlаrni umumlаshtirish, guruhlаshtirish, mаntiqiy хulоsаlаr chiqаrish vа hоkаzоlаr)ni rivоjlаntirish. Aqliy tarbiya avvalo ta ' lim jarayonida amalga oshiriladi . Ta'lim jarayonining mazmunini esa bilim, ko`nikma va malakalar tashkil qiladi. ta'limning asosiy vazifasi yosh avlodni ilmiy bilimlar, ko`nikma va malakalar tizimi bilan qurollantirishdan iboratdir. Bilimlar- insonlarnin itimoiy-tarixiy amaliyot jarayonida to`plagan umumlashgan tajribasidir. Ilmiy bilimlar ob' е ktiv olamni ancha to`g`ri aks ettiradi. Ilmiy bilimlar doimiy emas, ular hamisha o`zgarib va takomillashib boradi. Bilimlar asosida o`quvchilarning kuzatuvchanlik, tafakkur, xotira singari bilish qobiliyatlari rivojlanadi, ularda e'tiqod hosil bo`ladi, ilmiy dunyoqarashni shakllantiruvchi g`oyalar tizimi tarkib topadi. Aqliy tarbiya mazmuniga quyidagilarni kiritish mumkin:  jamiyat va har bir kishining hayoti uchun ta'limning ijtimoiy ahamiyatini, o`z vaqtida ma'lumot olish, chuqur va puxta bilim egallash zarurligini o`quvchilarga tushuntirish;  o`zining asosiy ijtimoiy vazifasi sifatida o`qishga ongli va mas'uliyatni s е zib munosabatda bo`lishni, maktab va o`quvchi talablarini bajarishda ongli intizomni tarbiyalash;  a'lochi o`quvchilar kuchi bilan o`qishda orqada qoluvchi bolalarga yordamni kuchaytirish;  o`z bilimlarini to`xtovsiz takomillashtirib borishga intilish uyg`otish, mustaqil ravishda bilim olish yo`li bilan dunyoqarashni o`stirish;  hozirgi zamon fan va t е xnikasi yutuqlari bilan doimo tanishishga bo`lgan intilishni rivojlantirish;  olgan bilimlarni ijtimoiy-foydali ishlarda qo`llay bilish malakasini hosil qilish, o`quvchilar jamoasining chuqur va mustahkam bilim olish uchun kurashdagi faol harakatini rivojlantirish;  o`quv m е hnatini tashkil etishning qulay usullarini tushuntirish, o`quvchilarning bilish qobiliyatlarini, turli-tuman narsalar yasash, loyihalash, tajribalar qilib ko`rish ishtiyoqini rivojlantirish;  o`quvchilarga o`quv intizomini buzuvchilarga, dangasa va ishyohmaslarga nisbatan murosasizlik hissini tarbiyalash. O`quvchining bilimi- tabiat va jamiyatning rivojlanish qonuniyatlarini aks ettirgan fan o`onunlari, tushunchalar, ashyoviy dalillarni o`zlashtirishga yo`naltirilgan p е dagogik faoliyatning natijasidir. Ta'lim jarayonida biror fan sohasida insoniyat tomonidan erishilgan hamma narsalarni o`rganib bo`lmaydi. O`quv jarayonida eng asosiy, eng muhim narsalar- fanlarning asoslari o`rganiladi. Ta ' lim jarayonida o ` quvchilar bilimlar tiziminigina egallab qolmaydilar , balki bir qancha ko ` nikma va malakalar ham hosil qiladilar . Ko ` nikmalar maktab o ` quvchilarining olgan bilimlariga asoslanib qo ` yilgan vazifalar va shartlarga binoan bajaradigan harakatlarining yig ` indisidir . Ko`nikma hosil qilish m е hnat qilish yo`llari va usullarini bilib olish, o`z bilimlarini amalda qo`llay bilish d е makdir. Ko`nikmalar muayyan vaziyatdagina emas, balki dastlabki shart-sharoitlar o`zgargan vaqtda ham ma'lum hatti-harakatlar qilish (ilgari hosil bo`lgan tajriba asosida) qobiliyati bilan xarakt е rlanadi. O’QUVCHILARNI MA’NAVIY-AXLOQIY TARBIYALASH. OILA TARBIYASI, UNING MAQSADI, VAZIFALARI, MAZMUNI Ma’ruzani boshlashdan oldin, axloq tushunchasiga Klaster tuzib olaylik. «Axloq» deganda xayolingizga qanday fikrlar keladi? Talabalar guruhlarga bo’linish qoidalari asosida kichik guruhlarga bo’linadilar. Har bir guruh o’zaro hamkorlikda «Axloq» tushunchasiga klaster tuzib, taqdimotni o’tkazishadi (10 minut). Klaster tuzish qoidalari doskada ko’rsatib qo’yiladi (Bu qoidalar oldingi mavzularda berilgan). Ularga yordam tariqasida quyidagi sxemani taqdim qilish mumkin. 2-30-chizma Axloq o’zi nima? Axloq , xulq va atvor so’zlari arabcha bo’lib, ular o’zbek tilida ham o’z ma’nosida ishlatiladi. Axloq ijtimoiy ong shakllaridan biri, ijtimoiy qoida bo’lib, bu tartib-qoida ijtimoiy hayotning istisnosiz hamma sohalarida kishilarning xatti- harakatlarini tartibga solish funksiyasini bajaradi. Axloq- ijtimoiy ong shakllaridan biri hisoblanib, har bir kishining jamiyat va oiladagi yurish-turishi, tartib- qoidalarining yig’indisi sifatida gavdalanadi. Demak, jamiyatga, oilaga, mehnatga bo’lgan munosabatlarda axloq namoyon bo’ladi. Quyidagi donolarimiz bisotidan keltirilgan jumlalarni o’qing va mushohada qiling. «Axloq ilmi insonlarni yaxshi xulqlarga chaqirub, yomon xulqlardan qaytarmoq uchun yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini bayon qiladurgan, bildiradurgan bir ilmdir» «Har kim axloq ilmini bilib amal qilsa, bu dunyoda aziz, oxiratda sharofatlik bo’lur» «Agar bir kishining o’zidan, ishidan, so’zidan boshqa kishilar ozor topmasalar, yaxshi xulq deyulur. Agar ozor topadurgan bulsalar yomon xulq deb atalur» 3 «Axloq- insonlarni yaxshilikka chaqirguvchi, 3 Q о р и Н и з о м и д д и н б и н м у л л а H а с а н . « И л м и а х л о q » . То ш к е н т : « Ё з у в ч и » , 1 9 9 4 . 3 - б е т . Axloq katеgoriyalari Odob Xulq Madaniyaт Ma'naviyatNazokat yomonlikdan qaytarguvchi bir ilmdir. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil va misollar ila bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur» «Agar nafs tarbiyat topib, yaxshi ishlarni qilurga odat qilsa, yaxshilikka tavsif bo’lib, «yaxshi xulqlar», agar tartibsiz o’sib, yomon ishlar qiladurg’on bo’lib ketsa, yomonlikka tavsif bo’lib, «yomon xulqlar» deb atalur» 4 «Axloq tarbiyasi insonni axloqiy barkamollikka yetkazish va uning bashariyat jamiyatiga foydali inson qilib tarbiyalashdan iboratdir... Bolalar suvga o’xshaydilar. Suv qaysi rangdagi idishda bo’lsa, o’sha rangda tovlangani kabi, bolalar ham qanday muhitda bo’lsalar o’sha muhitning shunday odat va axloqini qabul qiladilar. Axloqiy tarbiyaning eng buyuk sharti shundan iboratki, bolalar ko’proq yaxshi va yomon axloqni o’z uylaridan, ko’chadagi o’rtoqlaridan, maktabdagi o’quvchilardan qabul qiladilar» 5 . Axloq, axloqiy sifatlar haqida gapirdik, endi axloqiy tarbiyaning mazmuni nimadan iborat? degan savolga javob bersak. Axloqiy tarbiya mazmuni asosan quyidagilarda o’z ifodasini topadi: 1.Jamiyatga, Vatanga muhabbat va sadoqatni tarbiyalash. Bu xildagi munosabatlar shaxsning vatanparvarligi, fuqaro yetukligi, baynalminallik kabi fazilatlarda aks etadi, uning maqsadlarida Vatan boyliklarini ko’paytirish, mustahkamlash va himoya qilishga 4 Абдулла Авлоний. Туркий гулистон ёhуд ахлоq. Тошкент, 1994. 5-бет. 5 Ахатова Д. Абдурауф Фитрат. Ўзбек педагогикаси антологияси. Тузувчилар: С.Очил, К.Hошимов. -Т., «Ўqитувчи», 1999. 55- бет . qaratilgan amaliy ishlarida namoyon bo’ladi. 2.Mehnatga axloqiy munosabatni tarbiyalash. Bu axloqiy munosabat shaxsning mehnat jarayonida namoyon bo’ladigan yuksak ongida, mehnatning hayotdagi rolini anglashida, xususiy va jamoa mehnatiga tayyorlik, mehnatsevarlikda ifodalandi. 3.Atrofdagi kishilarga axloqiy munosabat. Shaxsning jamoatchilik, ko’pchilik manfaatini o’z shaxsiy manfaatidan ustun qo’yishidir. 4.Shaxsning o’ziga, o’z xulqiga axloqiy munosabatni tarbiyalashi - bu o’quvchini ongli intizom ruhida tarbiyalashdan iboratdir. Axloqiy tarbiyani qanday yo’llar bilan amalga oshirish mumkin? Maktabda o’quvchilarga axloqiy tarbiya berishda xilma-xil usullar qo’llaniladi: - dars, ta’lim jarayonida axloqiy tarbiyani qo’shib olib borish; - ahil, inoq uyushtirilgan intizomli jamoa orqali axloqiy tarbiya berish; - to’g’ri rejalashtirilgan tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etish orqali; - Maktabda ijobiy emotsional sharoit yaratish orqali. Masalan, Mustaqillik kuni, navro’z bayrami; - Barcha o’quvchilarning maktabdagi umumiy va yagona tartib qoidaga rioya qildirish orqali; - Turli tushuntirish, uqtirish, suhbat, munozara, rag’batlantirish, jazolash usullaridan foydalanish orqali; - Tarbiyaviy soatlar, «Odobnoma» darslari saviyasini oshirish orqali; - Mehnat ilg’orlari, ilm-fan xodimlari, mehnat faxriylari, hojilar bilan uchrashuvlar uyushtirish orqali; - Maktabda turli kechalar, olimpiada, festival, musobaqalar o’tkazish, turli axloqiy-ma’rifiy tele- radio eshittirishlaridan foydalanish; - Dars va tarbiyaviy tadbirlar jarayonida milliy qadriyat va an’analarimiz aks etgan asarlarni o’qib-o’rganish orqali. «Odob-axloq inson ko’rki» mavzusida qisqa (10 minutlik) munozara o’tkazing. Munozara davrida qator insoniy sifatlarni ham ko’rib chiqamiz. Eng avvalo inson fazilatlarining o’zaro munosabatlarini va o’rnini aniqlab olmog’imiz lozim. Insonning ma’naviyati uning odobi, xulqi, madaniyatidan tashkil topadi. Ma’naviyat esa aqliy, axloqiy, huquqiy, iqtisodiy va siyosiy bilimlar zamirida shakllanadi. Sifat alohida bir shaxsning muayyan bir xislatini ifodalovchi kategoriyadir. Fazilat - alohida shaxs, el, elat, xalq ulusga taalluqli bo’lgan ijobiy axloqiy sifat majmui. Odamning inson sifatida shakllana borishi jarayonida uning kamolat darajasi odob, axloq, madaniyat, ma’naviyat elementlarining unda qanchalik mujassamlashganligi bilan belgilanadi. Shu o’rinda bu kategoriyalarning mohiyati ustida to’xtalib o’tish joizdir. Odob - har bir insonning o’zi bir inson yoki jamoa bilan bo’lgan muloqotida hamda yurish - turishida o’zini tuta bilishidir. Axloq - jamiyatda qabul qilingan, jamoatchilik fikri bilan ma’qullangan xulq - odob normalari majmui. Madaniyat - jamiyat va unda yashovchi fuqarolarning faoliyati jarayonida to’plangan barcha ijobiy yutuqlar majmuasi. Ma’naviyat - inson ongini aks ettiruvchi barcha ijobiy, ruhiy, intellektual fazilatlar majmuasi. Mushohada qilish aqlning peshlanishiga olib keladi. Aql ongni sayqallaydi, ong esa moddiy va ma’naviy manbaga aylanadi. Shu tarzda inson sekin - asta takomillashib, komillikka erishib boradi. Musulmon axloqining asoslari mazmunan boy va rang - barang ko’rinishlarda namoyon etadi. Qur’oni Karimdagi, Hadisi Sharifdagi asrlar davomida ota - bobolarimiz hayotida tarkib topgan milliy urf - odatlar, ma’naviyatimiz sarchashmalari Forobiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy va boshqa olimu yozuvchilarning axloq haqidagi fikr-mulohazalari hozirgacha o’z qadr- qimmatini yo’qotmagan. Milliy istiqlol mafkurasining ma’naviy, madaniy va yuksak axloqiy - ruhiy qadriyati shundaki, u hamma vaqt har qanday sharoitda kishini halollikka da’vat etadi. Zotan, uning siyosiy ahamiyati va ma’naviy qadriyati ham xuddi shu bilan belgilanadi. Ma’naviy-axloqiy tarbiyada vijdonning o’rnini qanday tushunasiz? Tarbiyada vijdon eng oliy ma’naviy - insoniy sifatdir. Vijdon tushunchasi, insonning vijdoniy sifati, uning ongi, qalbi, aqli va irodasiga bog’liqdir. Chunki insonning ichki ruhiy kechinmalarida yaxshilik va yomonlik doimo kurashda bo’ladi. Agar inson biror ma’naviy vaziyatda o’z qalbiga quloq solib, irodasini ishga solsa, g’arazgo’ylik, mansabparastlik, molparastlik kabi g’ayri insoniy illatlardan ustun chiqib oqilona ish ko’rsa uning vijdoniy sifati yuqoriligini ko’rsatadi. Inson qalbida g’ayri insoniy illatlarning ustun bo’lishi aslida ma’naviy kasallikdir. "Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar" risolasida shunday deyiladi: «Milliy mafkura insonga faqat moddiy boyliklar va ne’matlar uchun emas, avvalo, Alloh taolo ato etgan aql - zakovat, iymon - e’tiqod tufayli yuksak ma’naviyatga erishish uchun intilib yashash lozimligini anglatadigan, bu murakkab va tahlikali dunyoda uning taraqqiyot yo’lini yoritadigan mayoqdir» 6 . Har bir kishi o’z - o’ziga, kasbiga, davlatiga, xalqiga, insoniyatga, olamga vijdoniy munosabatda bo’lishi lozim. Jamiyat mafkurasi - milliy istiqlol mafkurasini shakllantirishda katta rol o’ynaydi. Ularning merosini o’rganish talabalarni ruhiy - ma’naviy barkamol inson etib tarbiyalashga katta yordam beradi. «Komillikning asosiy belgilari» mavzusida kichik munozara tashkil eting. «Aqliy hujum» usulidan foydalangan holda mazkur muammoga javob izlanadi. Bunda M. Mahmudovning fikrlarini e’tiborga olishingiz lozim. U Islom Karimovning «Jamiyatimiz 6 Миллu исти қ лол ғ ояси: асосu тушунча ва тамойиллар. –Тошкент: «Ўзбекистон», 2000. 6-бет. mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat qilishga xizmat qilsin» asarida komil inson shaxsi kontekstida qaraladigan yuzdan ortiq deskriptor 7 mavjudligini aytib, ularni qisqartirilgan holda keltiradi. Bular: 1) o’zini anglash; 2) o’zligini anglash; 3) an’analarini anglash; 4) xalqning orzu-istaklarini bilish; 5) jamiyat oldidagi maqsadni tushunish; 6) yagona milliy bayroq ostida birlashish; 7) xalq va davlat xavfsizligi to’g’risida qayg’urish; 8) vatanni sevish; 9) el-yurtga sadoqat; 10) insonparvarlik hissi; 11) odamiylik fazilatlari; 12) o’tmish va kelajak o’rtasidagi vorislik; ulug’ ajdodlar merosini egallash; 14) milliy qadriyatlarni bilish; 15) umumbashariy qadriyatlarni egallash; 16) yurt birligi to’g’risida qayg’urish; 17) o’z oldiga maqsad qo’ya bilish; 18) ta’lim-tarbiya birligi; 19) ta’lim-tarbiyaning ongni o’zgartirishi; 20) ong, tafakkurning jamiyatni o’zgartirishi; 21) mustaqil fikrlash; 22)ijtimoiy-siyosiy iqlim o’zgarishi; 23) insonning hayotda o’z o’rnini topishi; 24) iymoni butunlik, 25) sog’lom fikrlilik; 26) zehn- zakovatli yoshlarni tarbiyalash va shakllantirish 8 . «Komillik- mehr-muruvvat, adolat, to’g’rilik, vijdon, or-nomus, iroda, tadbirkorlik, matonat kabi ko’plab asl insoniy xislat va fazilatlarning majmuidir» 9 . Komillikni orzu qilmagan, barkamol avlodni voyaga yetkazish haqida qayg’urmagan xalqning, millatning kelajagi bo’lmaydi. Komil inson g’oyasi azal- azaldan o’zbek xalqimizning ezgu orzusi, millat ma’naviyatining uzviy bir qismi bo’lib kelgan. 7 Дескриптор-(лотинча « descripto ») ёзаман, тавсифлайман 8 Миллий истиqлол g’ояси: асосий тушунча ва тамойиллар.-Тошкент:«Янги аср авлоди», 2001.. 131- бет. 9 Маhмудt М. Комил инсон шахси ва ижтимоий тажриба.// «Педагогик ма ҳ орат».2002, 4-сон, 6-10- бетлар. Oila murakkab ijtimoiy guruh bo’lib, biologik ijtimoiy, axloqiy, mafkuraviy va ruhiy munosabatlarning birlashuvi natijasida vujudga keladi. Oila tor maishiy tushuncha emas, balki u ijtimoiy jamoadir. Shu sababli oilalar birlashib jamiyatni tashkil qiladi. Oila jamiyatning boshlang’ich ijtimoiy bo’g’ini bo’lib, o’zida oila a’zolarining ehtiyojlari, qiziqishlari, mayllari, tarbiyasi va boshqa ijtimoiy faoliyat turlarini aks ettiradi. Bu muqaddas dargohda kelajak kishisi kamolga yetadi. Keksalar ko’pincha «Bug’doy eksang bug’doy olasan, arpa eksang- arpa olasan» deyishadi. Shuning uchun ham kelajagimizning qanday bo’lishi bugun qanday hayot kechirayotganimizga, bolalarimizga qanday tarbiya berayotganimizga, ular qalbini qanday tuyg’ular, orzular bilan to’ldirayotganimizga bog’liq. Oilaviy tarbiya doimo o’zining murakkab va ko’p qirraliligi, ajoyib va serjiloligi bilan ajralib turadi. Bu shu bilan izohlanadiki, har bir oila o’ziga xos bir olam, olam ichidagi olam, shu bilan birga olamga sig’magan olam, u tarbiya ishida o’ziga xos, takrorlanmas xususiyatlarni o’zida namoyon qiladi. Biz oila haqida gapirar ekanmiz, unga qanday vazifa (funksiya)lar yuklatilgan ligini bilishga qiziqishimiz ham shubhasiz. Oilaning asosiy vazifalari, funksiyalari quyidagilardan iborat: 2-32 chizma Oilaning iqtisodiy funksiyasi uning asosiy tarbiyaviy funksiyasidir . Bolalarning aqliy, jismoniy, axloqiy estetik tarbiyasiga oilada asos solinadi. Oila inson deb ataluvchi binoning faqat poydevorini qo’yish bilan cheklanmasdan, balki uning so’nggi g’ishti qo’yilguncha javobgardir. Jamiyatning komil fuqarosini shakllantirish, tarbiyalash hozirgi zamon oilasining muhim funksiyasi darajasiga kiradi. Chunki shaxsning ijtimoiylashuvi dastavval oilada amalga oshadi. Oilaning kommunnikativ funksiyasi oila a’zolarining o’zaro muloqot va o’zaro tushunishga bo’lgan ehtiyojini qondirishga xizmat qiladi. Psixologik tadqiqotlarda ta’kidlanishicha, turli ijtimoiy oriyentatsiyalar, «ustanovka»lar, hissiy madaniyat, odamning axloqiy, ma’naviy va psixologik salomatligi- oilada o’zaro, ichki muloqot xarakteri, xonadondagi yoshi kattalarningOilaning funksiyalari Tarbiyaviy Felisitologik Kommunikativ Relaksatsiya Regulyativ Rekreativ Reproduktiv Iqtisodiy o’zaro, munosabatlarida psixologik «ustanovka»larni namoyon qilishlari oiladagi axloqiy psixologik iqlimga to’g’ridan- to’g’ri bog’liqdir. Insoniyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida fan texnika taraqqiyotining yuksalib, odamlarning kundalik hayotning urbanizatsiya-lashuvining (radio,televideniye, video, kompyuter va boshqalar) ortib borishi, oilalarning tobora nuklearlashib 10 borayotganligi bilan oilaning kommunikativ funksiyasining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Oilaning rekreativ funksiyasi nimadan iborat ? Nikoh-oila munosabatlari yuzaga kelgan dastlabki, ibtidoiy zamonlardan buyon unga xarakterli bo’lgan xususiyatlardan biri, oila a’zolarining axloqiy- psixologik himoyalanishini ta’minlash, yosh bolalarga va mehnatga yaroqsiz kishilar yoki keksa qarindoshlarga moddiy-ma’naviy va jismoniy yordam ko’rsatish kabilardan iborat bo’lib kelgan 11 . Bu holat oilaning rekreativ funksiyasini- tashkil qiladi. Oilaning rekreativ funksiyasi- o’zaro jismoniy, moddiy, ma’naviy va psixologik yordam ko’rsatish funksiyalaridan biri hisoblanadi.Oila iqtisodi, byudjeti, daromadini rejali sarflash, kundalik xarajatga, zarur buyumlarga pul ajratish, bir necha yildan so’ng olinadigan narsalarga mablag’ yig’ish, tejamli ro’zg’or yuritish er-xotinning katta tajriba, malakaga ega bo’lishiga bog’liq. Shuningdek, oilada o’sayotgan farzand ham mana shu malaka va ko’nikmalarga 10 Нуклеар ( nucleus )- ядро деган маънони англатиб, нуклеар оила- ота-она ва болалардан иборат бўлиши тушунилади. 11 1001 саволга психологнинг 1001 жавоби.Ғ.Б. Шоумарt таhрири остида. –Тошкент: «Меhнат», 2000. 38-39-бетлар. ega bo’lib borishi zarurligini unutmagan holda o’g’il- qizga iqtisodiy masalalarni hal etishni o’rgata borish lozim. Keyingi yillarda ro’zg’orda yuzaga kelayotgan iqtisodiy muommalar oiladagi shaxslararo munosabatlarga salbiy ta’sir etishi bilan saviyasining pasayishiga ham olib kelmoqda. Bunday noxush holatlarning oldini olish maqsadida moddiy qiyinchiliklar tufayli hosil bo’ladigan muammolarni bartaraf etishda odamlarga psixologik yordam ko’rsatish lozim. Shuni ham ta’kidlab o’tish joizki, hozirgi vaqtda oilaning rekreativ funksiyasini ko’p hollarda davlat va ijtimoiy tashkilotlar o’z zimmasiga olmoqda. Jamiyat a’zolarining xavfsizligini ta’minlash, qariyalarga bepul tibbiy yordam ko’rsatish odamlar dam olishlari va o’z sog’liqlarini tiklab olish imkoniyatlarini beradigan dam olish uylari va sanatoriylarning ochilishi shular jumlasidandir. Oilaning muhim bo’lgan funksiyalaridan yana biri- bu uning reproduktiv ( jamiyatning biologik uzluksizligini ta’minlash, bolalarni dunyoga keltirish) funksiyasidir. Bu funksiyaning asosiy mohiyati inson naslini davom ettirishdan iboratdir. Oilaning vazifasi faqatgina yangi avlodni dunyoga keltiribgina qolmasdan, insoniyat paydo bo’lgan davrdan boshlab yashab kelayotgan ilmiy va madaniy yutuqlari bilan tanishtirgan holda, ularning salomatligini saqlab turishdan ham iboratdir. Tabiatan berilgan avlod qoldirish instinkti insonda farzand ko’rishga ularni o’stirishga va tarbiyalashga bo’lgan ehtiyojga aylanadi. Bu ehtiyojlarni qondirmasdan turib, kishi odatda o’zini baxtiyor his eta olmaydi. Oilaning jamiyat oldidagi reprokduktiv funksiyasi va uning bajarilishi deyilganda aholi sonining qayta tiklanishi uchun har bir oilada nechtadan farzand bo’lishi lozimligi nazarda tutiladi. Statistik ma’lumotlarga ko’ra, agar har bir oilada bittadan farzand bo’ladigan bo’lsa, bunday xalq sakkizinchi avloddan keyin yo’q bo’lib ketishi mumkin ekan. Albatta, faqat oilagina jamiyat oldidagi funksiyalarini bajarib qolmasdan, balki jamiyat ham oilalarga funksiyalarini muvaffaqiyatli uddalashlari uchun zarur bo’lgan shart- sharoitlarni yaratib berishi lozim. Bu o’rinda hukumatimiz tomonidan yuritilayotgan demografik siyosat, iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy tadbirlar bunga yaqqol misol bo’la oladi. Oilaning felitsitologik funksiyasi nima? Hozirgi zamon oilasining tobora ahamiyati ortib borayotgan funksiyalaridan biri uning felitsitologik funksiyasidir (italyancha «felitsite»- baxt degani). «Shaxsiy farovonlikka erishishga intilish oilaviy munosabatlar tizimida ko’p jihatdan hal qiluvchi omil bo’lib bormoqda. Oilada er-xotining bir-birini to’liq tushunishi- ularning o’zlarini baxtli his qilishlarini ta’minlaydi. Shuningdek, o’zidagi mavjud tabiiy- ijodiy imkoniyatlar (iqtidorni) ro’yobga chiqarish, jamiyat va oila doirasida sarflash ham insonga o’zini baxtli his qilish imkonini beradi» 12 . Keyingi vaqtlarda insonning imkoniyatlari ortgan sari uning baxtga intilish darajasi ham ortib bormoqda. Oilaning regulyativ funksiyasi oila a’zolari o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni boshqarish tizimini, 12 1001 саволга психологнинг 1001 жавоби.Ғ.Б. Шоумарt та ҳ рири остида.-Т.: «Ме ҳ нат», 2000. 40-41 бетлар. shuningdek birlamchi ijtimoiy nazoratni, oilada ustunlik va obro’ni amalga oshirishni ifodalaydi. Bunda kattalar tomonidan yosh avlodi nazorat qilish va ularni moddiy hamda ma’naviy tomondan qo’llab- quvvatlash nazarda tutiladi. Oilaning relaksatsiya funksiyasi uning eng asosiy funksiyalaridan biridir. Bu degani oila a’zolarining jinsiy, emotsional faoliyatini, ruhiy-jismoniy quvvatini, mehnat qobiliyatini yana qayta tiklash demakdir 13 . Oila funksiyalarining muvaffaqiyatli bajarilishi har qanday oila baxtini ta’minlovchi mezon hisoblanadi. Shuning uchun oilaning o’z funksiyalarini muvaffaqiyatli bajarishi nafaqat uning ichki holatiga, shu bilan birga jamiyatning ijtimoiy sog’lomligiga ham ta’sir etadi. (Har bir funksiya mohiyati tushuntirilgandan so’ng kichik munozara tashkil etiladi) Oilashunos olimlar: G’.B.Shoumarov, N. Sog’inov,E. Sattorovlar oilaning maqsadi: barkamol avlodni voyaga yetkazish va jamiyat ravnaqiga hissa qo’shish, deb ta’kidlaydilar. Demak, oilaning asosiy maqsadi ham ma’naviy, ham iqtisodiy jihatdan oilaviy ahvolni rivojlantirish, jamiyatga sog’lom, aqlli, har tomonlama barkamol farzand tarbiyalash. Jamiyatdagi barcha yutuqlardan foydalangan holda, undagi illatlarni tag-tomiri bilan yo’q qilishda faol ishtirok etish. Oila qal’a ekan, bu qal’ada bekinmachoq o’ynamaslikni, yoshlikdan o’yinqaroqlik, beboshlik, erkalik, beparvolik o’rnini sezgirlik, mas’uliyat, andisha, javobgarlikni sezish kabi 13 1001 саволга психологнинг 1001 жавоби.Ғ.Б. Шоумарt та ҳ рири остида. -Т., «Ме ҳ нат», 2000. 42-бет. fazilatlar egallashi lozimligini tushunish kerak. Buning uchun o’zimizda ma’suliyat hissi ko’nikmasini his qilishimiz zarur. Yosh avlodning hayotdagi ko’p qismi oilada o’tadi. Shu boisdan turmushning murakkab muammolari bilan oilada tanishadilar. Oiladagi mavjud an’analar, urf-odatlar, rasm- rusmlar va marosimlarning ijobiy ta’sirida yigit-qizlar asta-sekin kamol topib boradilar. An’ana va marosimlar tarbiyaning qudratli quroliga aylanadi. Oilaviy tarbiya ijtimoiy tarbiya bilan uzviy aloqada bo’lsagina o’sib kelayotgan yosh avlod farovonligini ta’minlashi mumkin. Oila tarbiyasidagi yutuqlar ota-onalarga pedagogik bilimlar berish, oilaviy tarbiya bo’yicha tajribalar almashish, ota- onalarni tarbiyaviy ishlarga qizg’in jalb qilishga ham bog’liqdir. Har bir ota-ona o’z farzandini tarbiyalash borasidagi burch va mas’uliyatlarini chuqur anglashiga bog’liq. Bundan tashqari normal oilaviy muhit, ota-onaning obro’si, to’g’ri kundalik rejim, bolani kitobga va o’qishga, mehnat qilishga o’z vaqtida jalb qilishlari ham muvoffaqqiyat garovidir. Shunday qilib, oilaning jamoatchilik bilan hamkorligining o’rni beqiyosdir. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida «Oila jamiyatning asosiy bo’g’ini ekanligi (3-bo’lim, 14-bob, 63-modda) 14 qayd etilgan. Mustaqillik izohli ilmiy ommabop lugatida «Oila- kishilar hayotining eng muhim qismi, jamiyatning kichik hujayrasi, ijtimoiy-madaniy organizm» 15 ekanligi 14 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. Тошкент: 1992 . 63- модда, 14 бет. 15 .Мустаqиллик. Изоhли илмu-оммабоп луg’ат. Тошкент: «Шарq».177- бет. qayd etilgan. Mustaqillik munosabati bilan o’zbeklarning oilaviy hayotida urf-odatlar, an’analar qayta tiklandi( beshik to’ylari, to’y-aza munosabatlari va h.k). Bunday urf-odatlar oilani mustahkamlashning qo’shimcha yo’llaridan biridir. O’zbekiston hukumati va shaxsan prezident I.A.Karimov oila masalalariga doim diqqat-e’tibor berib kelmoqdalar. (Masalan, «Sog’lom avlod uchun» ordenining ta’sis etilishi, maxsus Respublika bolalar jamg’armasining bunyod etilishi, ko’p bolali onalar uchun qo’shimcha moddiy yordam ko’rsatish va shu kabi tadbirlar). Davlatning oilaga bunday munosabati tushunarlidir. Chunki, oilalarning serfarzandligi jihatidan O’zbekiston MDH davlatlari ichida Tojikistondan keyin ikkinchi o’rindadir. Oilaning jamoatchilik bilan hamkorligi yaqin bo’lgandagina sog’lom g’oyalar, siyosiy ong va huquqiy madaniyat, mustaqil fikrlash, iymon, e’tiqod kabi tushunchalar ravnaqiga yetishadi. Bunda mahalla, bobolar va momolar tarbiyasi demokratiya darsxonasi bo’lishi kerak. O’QUVCHILARNI IQTISODIY VA EKOLOGIK TARBIYALASH Bolalarga maktab va oila sharoitida iqtisodiy tarbiya berish muammosi ko’pdan buyon pedagogikaning asosiy muammolaridan biri bo’lib kelmokda. Bozor iqtisodi sharoitida yoshlarda iqtisodiy tafakkurni tarbiyalash ayniqsa muhimdir. Mamlakatimizda bozor iqtisodi o’ziga xos va o’ziga mos yo’l bilan bosqichma-bosqich shakllanmoqda. Shu bois hozirgi davrda xalqimizning iqtisodiy madaniyatini ko’tarish va jumladan yosh avlodning iqtisodiy savodxonlik darajasini oshirish alohida ahamiyat kasb etadi. O’zbekiston Respublikasi prezidenti huzuridagi iqtisodiy islohatlar, tadbirkorlik va xorijiy sarmoyalar bo’yicha idoralar kengashining, O’zbekiston Respublikasida Iqtisodiy ta’limni tashkil etishni takomillashtirishning asosiy yunalishlari to’g’risida 1996 yil may oyida qabul qilingan qarori ham ana shu maqsadni ko’zda tutgan. Maktabda o’quvchilarga iqtisodiy ta’lim va tarbiya berish ta’lim jarayonining muhim tomonidir. Avval iqtisodiy tarbiya haqida mukammal tushunchaga ega bo’lmoq darkor. Iqtisodiy tarbiya o’quvchilarda tejamkorlik, mehnatsevarlik, tashabbuskorlik, ishbilarmonlik, iqtisodiy hisob kitob kabi qobiliyatlarni tarkib toptirishdir. Iqtisodiy tarbiya mazmuni Sharq mutafakkirlari tomonidan muntazam boyitib kelindi. CHunonchi, Muhammad Ibn Muso Al-Xorazmiy matematika fani inson xayotida asosiy o’rin tutishini takidlab, kishi hisob ilmini bilsagina u o’z mehnatining natijalarini o’lchovlar orqali aniqlay olishi mumkin- deydi. Bolalarga iqtisodiy tarbiya berish oiladan boshlanadi. Abu Ali Ibn Sino o’z asarlarida shunday yozadi: «Oila a’zolarini kunlik oziq- ovqatlar uchun yetarli maxsulotlarni oldindan tejamkorlik bilan sarf qiladi.Har bir kishi bug’doy, guruch, mevalarni saqlash yo’llarini bilishi kerak. Ehtiyojga yaroqli narsalarga tejamkorlik bilan munosabatda bo’lishi lozim. Ota-ona uvol qilish gunoxligini farzandlariga yoshligidan nasixat yo’li bilan o’rgatadi.» Iqtisodiy tarbiya - jamiyatning shaxsga mustaqil faoliyatida samarali ko’rsatkichlarni ta’minlovchi aniq iqtisodiy tushunchalar iqtisodga bog’langan. Siyosat, qonunlar, qonuniyat asoslari va va ularning amalda foydalanishi yo’l- yo’riqlarning yig’indisini o’zlashtirishga imkon beruvchi izchil maqsadga muvofiq ta’siridir. Iqtisodiy ta’lim - ijodkor shaxsining shaxsining shakllanishiga ta’sir etuvchi iqtisodiy bilimlar, ko’nikma, malaka yig’indisi, uzluksiz izchil maqsadga ko’ra shaxsning ehtiyoj imkoniyatlarini hisobga olib, turli uslub, aniq dasturlar, metodikalar bilan yetkazish jarayonidir. Iqtisodiy tarbiyaning qator vazifalari mehnat darslarida amalga oshiriladi. Bu darslar nechog’lik qiziqarli va foydali tashkil etilsa, bolalar «mendan ketguncha egasiga yetguncha», «Moling sara bo’lmasa, bozoring sara bo’lmas» maqollar ma’nosini tushinib oladilar.Ular o’zlari bajarayetgan ishning chiroyli ,ozoda qilib bajarilishiga e’tibor berishadi. Iqtisodiy tarbiyani tashkil etish jarayonida quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: - o’quvchilarga iqtisodiy bilim asoslari (iqtisod, oila xo’jaligini yuritish va boshqarish, ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish, ishlab chiqarishni moliyalashtirish, kapital, tadbirkor, tadbirkorlik faoliyati, kichik va o’rta biznes, ijara, shartnomalar va ularni tuzish, banklar, bank operatsiyalari, byujdetni shakllantirish, daromad, bankrot, biznes-reja va boshqalar) borasida chuqur bilimlar berish va ularni takomillashtirish; - o’quvchilarda iqtisodiy ong va tafakkur, xususan, mavjud moddiy boyliklarga nisbatan oqilona munosabatni tarbiyalash; - ularda muayyan kasbiy yoki ishlab chiqarish ko’nikma va malakalarini shakllantirish; - ularni iqtisodiy ishlab chiqarish jarayoniga faol jalb etish; - o’quvchilarda tadbirkorlik faoliyatini tashkil etishga nisbatan ehtiyoj va layoqatni yuzaga keltirish; - ular tomonidan tor doirada bo’lsada tadbirkorlik faoliyatining yo’lga qo’yilishiga erishish. Ma’lumki, «iqtisod» so’zining ma’nosi keng bo’lib, chuqur mazmunga ega. Ko’p urindi bu so’z xalq ichida «tejamkorlik» so’zining sinomini sifatida qo’llaniladi. Tejamkorlik haqida so’z ketganda isrofgarchilikka yo’l qo’ymaslikki tushunamiz. «Iqtisod» tushunchasiga, mashhur o’zbek muayamini Abdulla Avloniy quyidagicha ta’rif beradi: «Iqtisod deb pul va mol kabi na’matlarning qadrini bilmakka aytilur. Mol qadrini biluvchi kishilar o’rinsiz yerga bir tiyin sarf qilmas, o’rni kelganda, so’mni ayamas. Sahovatning ziddi bahillik o’ldig’i kabi iqtisodning ziddi isrovdur. Alloh. Taolo isrof qiluvchilarni suymas». Ota-bobolarimizning o’z farzandlarini tejamkor bo’lishga undaganlarini xalq og’zaki ijodi misolida ham ko’rishimiz mumkin. Masalan, tejamkorlik mavzui xalq maqollarida ham o’z aksini topgan. Zero, bu maqollar yuz yillar davomida avloddan-avlodga o’tib, xalqning dilida saqlanib kelgan. Maqollar kishilarning tarixiy tajribasi sifatida ko’pgina sinovlardan o’tib shakllanadi va chuqur ma’no kasb etadi. Mana ularning ayrimlari: «Tejagan-birga birni qo’shar, tejamagan birini ham boy berar», «Pul topish uchun kuch-quvvat kerak, tejash uchun-fahmu- farosat», «O’zingnikini bir bor tejasang, xalqnikini ming bor teja», «Tejamligu rasomadlik-aka-uka, to’g’riligu halollik-opa-singil», «Tejamkor-olqish olar, isrofgar koyishga qolar» va hokazo. Hattoki, ota-onalarimiz tejamkorlik ruhida tarbiyalash vazifasiga farzandlarining baxtli-saodatli bo’lishning bir sharti, axloqiy tarbiyaning bir ko’rinishi sifatida qaraganlar. Bozor iqtisodiyotining maqsadi jamiyatning barcha a’zolarini, jumladan, ota-onalarni, ularning farzandlarini amaliy hisob-kitobga va oqilona omilkorlikka o’rgatishdan iborat. Zotan, pul ham shaxsni tarbiyalaydi. Uni mensimaslik ikki tomonlama xatolarni keltirib chiqarishi mumkin. Uning bir tomoni, bolani oilaning moddiy qiyinchiliklarini bilishni istamaslik odati paydo bo’ladi va u tekinxo’rlikka o’rganadi. Ikkinchi tomoni, pulga xirs qo’yish, ochko’zlik, xudbinlik, xasislik kabi illatlarni keltirib chiqaradi. Ma’lumki, azaldan ota-onalarimiz bolalarni xo’jalik ishlari bilan tanishtirib, oilaning kirim va chiqim ishlarini ularga o’rgatib kelishgan. SHu tarzda, bolada oilaning moddiy ahvoli xasida tasavvur hosil bo’lishiga e’tibor berilgan. Hozirgi zamonda butun dunyoda ko’zga tashlayotgan oziq-ovqat, ichimlik suvi, foydali qazilmalar va shu kabi zaxiralarning kamayib borayotganligi, shuningdek, ahvoli sonining ortib ketayotganligi qator muammolarni keltirib chiqarayotganligi tejamkorlik, ishbilarmonlik, omilkorlik kabi qadriyatlarning umuminsoniy, umumbashariy ahamiyatini zarurligini ko’rsatib bermoqda. Demak, tejamkorlik ishbilarmonlikni bir ko’rinishi sifatida qadriyat hisoblanib kelingan va u ma’naviy- axloqiy mazmunga egadir. Bu tushunchani bola ongiga singdirib borish ota-onaning vazifasini bo’lib, uni bajarish faqat shaxsiy ish bo’lmasdan, balki ijtimoiy ahamiyatiga molik hodisadir. CHunki, bola o’zida tejamkorlik tuyg’usini shakllantira borib, faqat o’z mehnatini va o’zgalar mehnatini qadriga yetadigan bo’ladi. Buni anglab yetish bolada o’zi, ota-onasi va jamiyat yaratgan boyliklarni qadriga yetish, ularni asrab-avaylash ko’nikmasi va malakasi paydo bo’la boshlaydi. Bu tarbiyaning noto’g’ri va zararli yo’li bo’lib, bundan ota-onalarning o’zlari ko’proq zahmat chekadilar. Bizningcha, ota-onalar o’z farzandlarini mehnatsevar va tejamkor qilib tarbiyalash uchun quyidagilarga amal qilishlari kerak. 1. Bola o’z ota onasining qayerda ishlashini va nima ishlab chiqarishini, bu ishlab-chiqarishning butun jamiyat uchun qanday ahamiyati borligini bilishi kerak. Umuman, bola ota-onasi ishlab, topib keltiradigan daromadning katta va foydali ijtimoiy mehnat evaziga olinadigan ish haqi ekanini mumkin qadar ertaroq yaxshi tushunishi lozim. 2. bolani oila byudjeti bilanmumkin qadar ertaroq tanishtirish lozim. u otasi va onasining qancha maosh olishini bilishi kerak. Bola ota yoki onasining nimaga muhtoj ekanligini, bu muhtojlikning qanchalik zarurligini bilishi zarur, u oilaning boshqa a’zolari ehtiyojini yaxshiroq qondirish uchun o’zining ba’zi ehtiyojlaridan vaqtincha kechishga odatlanishi kerak. Oilaning umumiy ehtiyojiga doir masalalarini muhokama qilishga bolani ko’proq jalb qilish lozim. 3. Agar oilaning moddiy sharoiti juda yaxshi bo’lsa, bolaning o’z tengdoshlari oldida bunday yaxshi sharoit bilan g’ururlanish va maqtanishga odatlantirmaslik kerak. Bola oilaning boyligidan o’zgalar oldida gerdayishga hech qanday asos yo’qligini tushunish zarur. 4. Ota-onalar bolalarining halol, rostgo’y va sofdillikka odatlanib borishlarini diqqat bilan kuzatib borishlari kerak. Ular hech narsani boladan atayin yashirmasliklari va shu bilan birga uning ko’z o’ngida yotgan bo’lsa ham, so’roqsiz olmaslikka o’rgatishlari zarur. Havas keltiradigan har xil narsalarni atayin bolaning ko’z o’ngicha qo’yib, uni ana shu narsalarga beparvolik bilan, suhlik qilmay qarashga o’rgatish lozim. 5. Oilada tejamkorlik va xtiyotkorlik tarbiyasini to’g’ri tashkil etib eskirib qolgan narsalarni yaxshilab ta’mir qilib, yangisini sotib olish vaqtini cho’zish va shu yo’l bilan ota-onalar yoki oilaning boshqa a’zolari topgan pulning ma’lum qismini tejab qolish bolani juda kichik yoshligidan boshlab xo’jaligini yaxshi yuritmoqchi bo’lgan kishi ro’zg’orda qaysi narsaning eskira boshlanganini avvalroq payqashi, ro’zg’or buyumlarining juda eskirib qolishiga yo’l qo’ymasligi, ularni o’z vaqtida tuzattirish, bozorda yoki do’konda tasodifan ko’rib qolgan narsasini sotib olavermay, balki haqiqatdan kerak bo’lgan narsani sotib olishi maqsadga muvofiqdir. Bolalarga ham shu odatni singdirib borish kerak. 6. Bola faqat o’z xonadonidagi buyumlarinigina ehtiyot qilib qolmay, balki boshqa kishilarning buyumlarini ayniqsa, ko’pchilik foydalanadigan buyumlarni ham ehtiyot qiladigan bo’lishi lozim. 7. Tejab-tergab ish ko’rish odatlarini bolada mumkin qadar ertaroq tarbiyalamoq kerak. Odat mashq qilish bilan hosil bo’ladi. shu yo’l bilan bolada buyumlarni tejab-tergab turish istagini doimo rag’batlantirib turish kerak. 8. Pulni tejab-tergan sarflash ayniqsa muhimdir. bunday harajatlarning ro’yxati bolaning yoshiga va oilaning qurbiga qarab turlicha bo’lishi mumkin. Deylik, 10 yashar bola uchun taxminan quyidagicha ro’yxat tuzsa bo’ladi: daftar, kitob sotib olish, yo’l kira, butun oila uchun non, sut, saryog’, sovun sotib olish, uning o’zi va ukasiga ruchka olish… bola katta bo’lgan sari, bunday harajatlar ro’yxati ancha ma’suliyatliroq va murakkabroq bo’la borishi lozim. Boshlang’ich sinflarga "Iqtisod alifbosi " fani o’qitilmokda. Kitob rasmlardan iborat, chunki o’quvchi xali harf tanimaydi. Yuqori sinflarda " Iqtisodiy bilim asoslari " degan dars o’tilmokda. "Bozor", "Ishlab chiqarish texnologiyasini o’stirish" ,"Maxsulotlarni tan- narxi", "tovarlarni chet ellar bilan turli yo’llar orqali ayriboshlash” kabi mavzulardagi mashg’ulotlar xayotiy tusda o’tkazilsa o’quvchi ongida chuqur iz qoldiradi. Ekologik tarbiyaning mohiyati, darsda va darsdan tashqari ishlarda e kologik tarbiya. Tabiat bilan inson o’rtasidagi o’zaro munosabatlar ma’lum qoidalarga bo’ysungan holda boradi.Bu qonunlarni buzilishi ertami kechmi ekologik xalokatga olib keladi. Mustaqil respublikamizdagi ekologik muammolar umumijtimoiy masalalarning ajralmas qismi hisoblanib,keng jamoatchilik oldidagi xal etilishi zarur bo’lgan masalalardan biridir.Ekologiya tushunchasi fanga birinchi bo’lib ,1866 yilda nemis biologi E.Gekkel tomonidan kiritilgan. Ekologiya yunoncha so’z bo’lib, uning ma’nosi tirik organizmlarning yashash sharoiti yoki tashqi muxit bilan o’zaro munosabatini bildiradi. Ekologik ta’lim va tarbiyani bog’chadan hamda umumta’lim maktablarining 1- sinfidan boshlash kerak. Ekologik tarbiya insonning tabiatiga, biosferaga bo’lgan yangicha munosabatlarni shakllantirishda muhim bosqich hisoblanadi. Ekologik tarbiya atrof muhitga, olamga, xayvonot va o’simlik dunyosiga muxabbat va extiyotkorona munosabatlarni shakllantirish jarayonidir. Ajdodlarimiz bu masalaga aloxida e’tibor bilan qaraganlar . Bolalar go’daklik chog’laridanoq axloqiy va mehnat tarbiyasini oilada boshlaganlar. Ularda mehnatga muxabbat atrof muxitga xurmat, obodonchilik va ko’kalamzorlashtirish hissi shakllantirilgan. Oila davrasida farzandlarga "Suvga tuflama, uni iflos qilma, chunki barcha jonivorlar uni ichib baxra oladi", "Birni kessang, o’nni ek" kabi o’git, nasixat qilganlar. Hozirda umumta’lim maktablarining 5 - sinflaridan boshlab, e k o l o g i ya fani o’qitila boshlanadi. Ekologik ta`lim deganda o`quvchilarga berilishi lozim bo`lgan tabiat bilan inson orasidagi munosabatlarni ifodalovchi bilimlar tizimi tushuniladi. Ekologik tarbiya esa insonning atrof-muhitga nisbatan munosabatini tarbiyalashdir. Ekologik ta`lim-tarbiya umumiy ta`lim-tarbiyaning tarkibiy qismi bo`lib, maktabda barcha fanlarni o`qitishda amalga oshirilishi ko`zda tutiladi. ekologik ta`lim-tarbiyadan bosh maqsad ham yosh avlodda atrof-muhit va uning muammolariga ongli munosabatni shakllantirishdan iboratdir. Ekologik tarbiyalash jarayonida yoshlar tabiat boyliklarini tejab-tergansha, tabiatni muhofaza qilishga o`rgatila boriladi. Atoqli pedagog V.A. Suxomlinskiy “Bolalarga jonim fido” asarida “Men bolalar «Alifbeni ochib, birinchi so`zini hijjalab o`qishlariga qadar avval dunyodagi eng ajoyib kitob – tabiat kitobini mutolaa etishlarini istardim” 16 deb ta`kidlaganidek, bu boradagi barcha ishlarni bolaning kichikligidanoq boshlash maqsadga muvofiqdir. Ekologik tarbiyada o`quvchilarni o`z maktabini, yashaydigan muhiti - shahar va qishloq ko`chalarini ko`kalamzorlashtirish, mevali va manzarali daraxt ko`chatlari ekish, xiyobonlarni, suv havzalarini ozoda saqlash, uy hayvonlariga qarash kabi ishlarda kuchi yetgancha qatnashishga jalb etish katta ahamiyatga ega. Ekologik madaniyat avvalo oiladan boshlanadi. Ekologik tarbiya berishni tayyorlashning mazmuni quyidagilarni o`z ichiga oladi: - Atrof muhit va uning shaxs ma`naviy dunyosiga ta`siri; - Tabiat va uning ahamiyatini aniqlash; - Tabiatga muhabbatni rivojlantirishda maktab va oilaning hamkorligi; - O`z yashash joyi, shahar va qishlog`i, oila va maktab hovlisini ko`kalamzorlashtirishda, hatto, sinf xonasidagi o`simliklarni ham parvarishlashga qiziqishlarini oshirish; 16 Pedagogika. A.Munavvarov tahriri ostida. T., “O`qituvchi”, 1996 y, 153-bet - Atrof-muhit muhofazasi, bunda bolalarning vazifalari; - Tabiatni muhofaza qilishda ota-onalarning naunalari; - Oiladagi maktabdagi tabiatni, o`simliklar va hayvonot dunyosini e`zozlashga o`rgatish, jonivor va qushlarni parvarish qilish; - Tabiatga ongli munosabat jarayonida o`quvchilarning dunyoqarashini kengaytirish; - Yoshlarni ekologik tarbiyalashda milliy an`ana va udumlarni qayta tiklash, ularga e`tiborni kuchaytirish. O`quvchilar ekologik tarbiya ishlari jarayonida quyidagilarni bilishlari zarur: - Tabiat haqida tushuncha, tabiiy muhit, tabiiy omillar va ular orasidagi bog`lanish; - Tabiat boyliklaridan tejab-tergab foydalanish va ularni muhofaza qilish; - Atrof-muhitni ifloslanishlardan saqlash; - Tabiatni kelajak avlodlar uchun tabiiy holda qoldirishga intilish. Ekologik tarbiya berishda ta`lim tizimida o`qitilayotgan deyarli barcha fanlarning imkoniyatlaridan foydalanish mumkin. Jumladan, biologiya, ximiya, iqtisodiy geografiya, fizika, astronomiya fanlarini o`qitish jarayonida ham o`quvchilarga ekologik tarbiya berib boriladi. Ekologik ta’lim tarbiya quyidagi asosli bo’limlarni o’z ichiga oladi: 1. O’quvchilarni tabiat go’zalliklarini sevish,ulardan estetik zavq olish ruhida tarbiyalash. 2. Jonli va jonsiz tabiatning rivojlanish qonuniyatlari , tabiat bilan jamiyat o’rtasidagi murakkab o’zaro munosabatlar,inson xo’jalik faoliyatining tabiatga ta’siri oqibatlari haqida bilim berish. 3. O’quvchilarda ekologik madaniyatni tarbiyalash.Tabiatni sevish ,undan to’g’ri va ongli ravishda foydalana bilishni tarbiyalash kishilarda tabiat oldida masuliyatni anglash malakasini xosil qiladi. Tabiatning normal holati uchun fuqoralik masuliyatini anglash malakasini xosil qiladi.Tabiatning normal holati uchun fuqarolik masuliyatini to’la anglash ekologik ta’lim va tarbiyaning ifodasidir. Kishilarda tabiat qonunlariga to’la rioya etish to’g’risida va bu sohada vatan ,xalq ,davlat va kelajak avlod oldidagi burch tuyg’usi va masuliyat hisi xosil etilsa, ularda ekologik ong va tafakkur xosil bo’lmaydi. Ekologik ong va tafakurga ega bo’lgan kishi o’z mehnat faoliyatida tabiatga ta’sir etish qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligini oldindan ko’rib, ongli ravishda ish tutadi. Bolalarda ekologik xususiyatdagi tasavvurlarini kengaytirishda tarix va geografiya fanlarining imkoniyati katta. Bundan 500 yil,1000 yil avval o’lkamiz tabiati qanday bo’lgan , o’simlik va xayvonot olami qanday bo’lgani kabi savollarga javob topish mumkin. Ona tili darslaridagi ko’plab mashqlar o’quvchilarda tabiatga mexr uyg’otishi qo’l keladi. Matematika fanida beriladigan ekologik ta’lim tarbiya jarayonida o’quvchilar tabiatidagi salbiy yoki ijobiy o’zgarishlar inson sog’ligiga qanday ta’sir qilishi haqida aniq tasavvurga ega bo’lishadi. Masalan: Respublikamizda 1200 ga yaqin sanoat korxonasi borligi, ular xavoga 1500 tonnaga yaqin zaharli moddalarni chiqarayotganligi, bunday holat 10 yil, 20 yildan keyin shu maromda ketaversa nimalarga olib kelishi mumkinligini misollar vositasida ekologik falokat oqibatlari yoshlarga tushuntiriladi. Ekologik yo’nalishdagi to’garaklarda bolalar tabiatga zarar yetkazmaslikka, tabiat go’zalliklaridan zavqlanishga, atrof muxitni sevishga o’rgatilib boriladi. To’garak mashg’ulotlarida o’tiladigan "Tabiatni e’zozlaylik", "Tabiat va inson", "Ekologiya va inson", "Orol madad so’raydi", "Qushlar bizning do’stimiz" kabi mavzularda tabiatga qiziqishni yanada oshiradi. O’qituvchining bolalarga ekologik ta’lim tarbiya berishda xalqimizning o’ziga xos milliy tarbiyasidan o’rinli foydaanishi yaxshi samara beradi. Masalan, "Soyasidan xalq foydalanib to’rgan daraxtni kesib yuborgan odamni tangri do’zaxga maxkum etur", "Qaysi musulmon ekin eksa, yoki biror daraxt o’tkazsa, so’ng uning mevasidan kush yeki xayvon yesa, uning ekinidan yeyilgan narsaning har biridan unga sadaqa savobi yoziladi" kabi hodisalarda ekologiyaga oid tushunchalar bordir. Qovun sayli, suv sayli, uzum sayli, hosil bayrami, navro’z bayrami, xirmon to’yi kabi bayramlar ham o’quvchilarga ekologik tarbiya berishda katta ahamiyatga ega. FUQAROLIK TARBIYASI Fuqаrоlik tаrbiyasining mаzmuni vа vаzifаlаri . Mustаqil O`zbеkistоn Rеspublikаsidа shаkllаnаyotgаn milliy istiqlоl g`оyalаri fuqаrоlаrni Rеspublikа Kоnstitusiyasidа e’tirоf etilgаn insоnpаrvаr, dеmоkrаtik, huquqiy dаvlаt vа huquqiy jаmiyatni bаrpо etishdеk ezgu mаqsаd аtrоfidа birlаshtirishgа хizmаt qilаdi. Hаr bir fuqаrоning ijtimоiy-siyosiy, huquqiy fаоlligini yuzаgа kеltirish, huquqiy mаdаniyatini qаrоr tоptirish – fuqаrоlik (huquqiy) jаmiyatning аsоsiy tаlаbi sаnаlаdi. Jаmiyat tоmоnidаn qоnunchilik yo`li bilаn bеlgilаngаn tаlаblаr fuqаrо хulqini bаhоlаsh, хаtti-hаrаkаtlаri mоhiyatini tаhlil qilish uchun mеzоn bo`lib хizmаt qilаdi. Аnа shu tаlаblаrgа muvfiq fuqаrоning хulq-аtvоridаgi аyrim ko`rinishlаr, hаrаkаtlаr yoki оdаtlаr mа’qullаnаdi yoki qоrаlаnаdi. O`zbеkistоn Rеspublikаsi fuqаrоlаrining mаqsаdi erkin, dеmоkrаtik, insоnpаrvаr huquqiy dаvlаt vа jаmiyatni qurishdir. Bu jаmiyatni bunyod etish jаrаyonidа yangi ijtimоiy fuqаrоlik tаrbiyasini tаshkil etish vаzifаlаrini yanаdа murаkkаblаshtirаdi. Zеrо, dеmоkrаtik, huquqiy jаmiyat bаrpо etilishining muvаffаqiyati fuqаrоlаrning ijtimоiy-siyosiy оnglilik dаrаjаsi, fuqаrоlik fаzilаtlаrining qаrоr tоpgаnligi vа ijtimоiy fаоllik ko`rsаtkchlаrigа bоg`liq. Fuqаrоlikning ijtimоiy аsоsi yangi ijtimоiy- iqtisоdiy munоsаbаtlаr bo`lib, undа fuqаrоlаrning shахsiy mаnfааti jаmiyat mаnfааti bilаn qo`shilib, uyg`unlаshib kеtаdi. Milliy vа umuminsоniy qаdriyatlаr mаzmunidа аks etgаn g`оyalаr, dеmоkrаtik tаlаblаr hаmdа ахlоqiy- huquqiy mе’yorlаrgа muvоfiq fаоliyat yuritish ijtimоiy fuqаrоlik munоsаbаtlаrining muhim qоidаsigа аylаnаdi. Fuqаrоlik tаrbiyasi fuqаrоlik tushunchаsining mоhiyatini аnglаtish оrqаli o`quvchilаrdа yuksаk dаrаjаdаgi fuqаrоlik mаdаniyatini shаkllаntirish, ulаrni хаlq, Vаtаn, jаmiyat mаnfааtlаri yo`lidа kurаshuvchi fuqаrоlаr etib tаrbiyalаshgа yo`nаltirilgаn pеdаgоgik jаrаyon. Fuqаrоlik tаrbiyasining mаrkаziy оb’еkti fuqаrо sаnаlаdi. Fuqаrо fuqаrоligi huquqiy jihаtdаn e’tirоf etilgаn hаmdа muаyyan jаmiyat (dаvlаt) а’zоsi bo`lgаn shахsdir. Fuqаrоlik esа huquqiy vа ахlоqiy mе’yorlаrgа оngli riоya etish, mа’lum huquqlаrdаn fоydаlаnish hаmdа burchlаrni bаjаrishgа mаs’ullik bilаn yondоshuv, mеhnаt jаrаyoni vа jаmоаdаgi fаоllik, mа’nаviy еtuklik аsоsidа muаyyan dаvlаtgа mаnsublik. Fuqаrоlik tаrbiyasining vаzifаlаri tizimi ni quyidаgilаr tаshkil etаdi: 1. YOsh аvlоdni dоimiy rаvishdа jаmiyatdа ustuvоr mаvqеgа egа bo`lgаn ахlоqiy vа huquqiy mе’yorlаrgа riоya etishgа o`rgаtib bоrish. 2. O`quvchilаrgа fuqаrоlik huquq vа burchlаri to`g`risidа mа’lumоtlаr bеrib bоrish, ulаrdа fuqаrоlik fаоliyatini tаshkil etish bоrаsidа ko`nikmа vа mаlаkаlаr hоsil qilish. 3. O`quvchilаrdа dаvlаt rаmzlаrigа nisbаtаn hurmаt vа muhаbbаtni qаrоr tоptirish, Rеspublikа Prеzidеnti shа’ni, оr-nоmusini himоya qilishgа tаyyorlik hissini shаkllаntirish. 4. O`quvchilаrdа хаlq o`tmishi, milliy qаdriyatlаrgа nisbаtаn muhаbbаt tuyg`usini uyg`оtish, ulаrdаn g`ururlаnish, fахrlаnish vа iftiхоr hislаrini оshirish. 5. Vаtаn, хаlq vа millаt ishigа sоdiqlik, o`z mаnfааtlаrini yurt mаnfааtlаri bilаn uyg`unlаshtirа оlishgа erishish, fidоiy fuqаrоni tаrbiyalаb vоyagа еtkаzish. 6. Vаtаn, yurt оzоdligi vа mustаqilligini e’zоzlоvchi, аrdоqlоvchi, uni himоya qilishgа tаyyor fuqаrоni tаrbiyalаsh ishigа kеng jаmоаtchilik e’tibоrini jаlb etish. O`quvchilаrning fuqаrоlik tаrbiyasini tаshkil etishdа shахsgа dаvlаt Kоnstitusiyasidа ko`rsаtilgаn huquqlаrdаn fоydаlаnish hаmdа burchlаrni bаjаrish хususidа mа’lumоtlаr bеrish, ulаrdа ijtimоiy fаоliyatni tаshkil etishdа huquqlаrdаn fоydаlаnish vа burchlаrni bаjаrish bo`ychа ko`nikmа vа mаlаkаlаrni hоsil qilish mаqsаdgа muvоfiqdir. Rеspublikа Bоsh qоnunidа shахsning quyidаgi huquqlаri kаfоlаtlаnаdi: yashаsh huquqi, erkinlik vа shахsiy dахlsizlik, аyblаnаyotgаn shахs ishining suddа qоnuniy tаrtibdа, оshkоrа ko`rib chiqilishi, hаr kim o`z shа’ni vа оbro`sigа tаhdid qilаdigаn tаjоvuzlаrdаn, shахsiy hаyotgа аrаlаshishdаn himоyalаnish vа turаr-jоy dаhlsizligi, Rеspublikа hududidа bir jоydаn ikki jоygа ko`chish, O`zbеkistоn Rеspublikаsigа kеlish vа undаn chiqib kеtish, fikrlаsh, so`z vа e’tiqоd erkinligi, vijdоn erkinligi, dаvlаt ishlаrini bоshqаrishdа bеvоsitа yoki o`z vаkillri оrqаli ishtirоk etish, qоnuniy mitinglаr, yig`ilishlаr vа nаmоyishlаrdа ishtirоk etish, kаsаbа uyushmаlаridа, siyosiy pаrtiyalаrgа vа bоshqа jаmоаt birlаshmаlаrigа uyushish, оmmаviy hаrаkаtlаrdа ishtirоk etish, sаylаsh vа sаylаnish, mulkdоr bo`lish, mеhnаt qilish, erkin kаsb tаnlаsh, dаm оlish, qаrigаndа yoki mеhnаt qilish lаyoqаtini yo`qоtgаndа, shuningdеk, bоquvchisidаn mаhrum bo`lgаndа ijtimоiy tа’minоtdаn fоydаlаnish, tibbiy хizmаtdаn fоydаlаnish, bilim оlish, ilmiy vа tехnikаviy ijоd erkinligi. O`quvchilаrgа huquqlаri bоrаsidаgi bilimlаrni bеrish bilаn birgа fuqаrоlаrning burchlаri nimаlаrdаn ibоrаt ekаnligi hаqidа mа’lumоt bеrish, bu хususidа o`quvchilаrdа аmаliy ko`nikmаlаrni hоsil qilish ko`zlаngаn mаqsаdgа erishishdа muvаffаqiyat оmili bo`lаdi. Fuqаrоlаrning burchlаri quyidаgilаrdаn ibоrаtdir: fuqаrоlаr Kоnstitusiya vа qоnunlаrdа ko`zdа tutilgаn tаlаblаrgа riоya etishgа, bоshqа kishilаrning huquqlаri, erkinliklаri, shа’ni, qаdr-qimmаtini hurmаt qilish; O`zbеkistоn хаlqining tаriхiy, mа’nаviy-mаdаniy mеrоsini аvаylаb аsrаsh; fuqаrоlаr tаbiiy аtrf-muhitgа ehtiyotkоrоnа munоsаbаtdа bo`lish; qоnunlаr bilаn bеlgilаngаn sоliqlаr vа mаhаlliy yig`imlаrni to`lаsh; O`zbеkistоn Rеspublikаsini himоya qilish. YUqоridа qаyd etilgаn burchlаrni bаjаrish O`zbеkistоn Rеspublikаsining fuqаrоsi sаnаluvchi hаr bir kishining muqаddаs burchidir. Fuqаrо. Fuqаrоlik vа uning mоhiyati . Ijtimоiy hаyotdа fuqаrоlik mаdаniyatning shаkllаnishi uchun zаrur shаrt-shаrоitlаrni vujudgа kеltirish: jаmiyat vа shахs (fuqаrо) mаnfааtlаrigа to`lа mоs kеlаdi. SHu sаbаbli Rеspublikа mustаqilligi shаrоitidа fuqаrоlik tаrbiyasini tаshkil etish mаzmunini tubdаn yangilаsh zаruriyati yuzаgа kеldi. Fuqаrоlik tаrbiyasini kеng ko`lаmli (kоmplеks) tаrzdа tаshkil etish – bugungi kun dа’vаti vа tаlаbi bo`lib qоlmоqdа. Ushbu tаlаbni ijоbiy rаvishdа hаl etish оilа - tа’lim muаssаsаlаri - jаmоаtchilik - dаvlаt - jаmiyat o`rtаsidаgi mustаhkаm hаmkоrlik muhim аhаmiyatgа egа. Fuqаrо – fuqаrоligi huquqiy jihаtdаn e’tirоf etilgаn hаmdа muаyyan jаmiyat (dаvlаt) а’zоsi bo`lgаn shахs. O`z fuqаrоlаrigа egа bo`lish hаr bir dаvlаtning zаrur vа muhim bеlgisi sаnаlаdi. Fuqаrоlаrning mаvjudligi sаbаbli dаvlаt mаvhum tushunchа bo`lmаy, muаyyan mехаnizmgа egа sub’еkt sifаtidа mаydоngа chiqаdi. Huquqiy o`rni qоnun yo`li bilаn kаfоlаtlаngаn shахsning dаvlаt chkаrisidа yoki tаshqаrisidа bo`lishidаn qаt’iy nаzаr, mа’lum bir dаvlаtgа qаrаshliligi hоlаti fuqаrоlik dеyilаdi. O`zbеkistоn fuqаrоsi O`zbеkistоn Rеspublikаsining Kоnstitusiyasi hаmdа Rеspublikа Оliy Mаjlisi tоmоnidаn qаbul qilingаn tеgishli qоidаlаr, bеlgilаngаn huquqlаrdаn fоydаlаnа оlаdi, qоnunlаrdа ko`rsаtilib o`tilgаn burchlаrni bаjаrаdi. Fuqаrоlik huquqiy vа ахlоqiy mе’yorlаrgа оngli riоya etish, mа’lum huquqlаrdаn fоydаlаnish hаmdа burchlаrni bаjаrishgа mаs’ullik bilаn yondоshuv, mеhnаt jаrаyoni vа jаmоаdаgi fаоllik, mа’nаviy еtuklik аsоsidа muаyyan dаvlаtgа mаnsublikdir. Dеmаk, « fuqаrоlik o`z dаvlаtigа nisbаtаn huquq vа burchlаr bilаn bоg`lаngаn, huquqiy vа ахlоqiy mе’yorlаrgа оngli riоya etishni, mеhnаt vа jаmоаdа fаоllikni, mа’nаviy еtuklikni nаzаrdа tutаdi» 1 . 1 1 Синфдан ва мактабдан ташқари тарбиявий ишлар Концепцияси. – Маърифат газетаси, 1993 йил, 3 март. Fuqаrоlikning аsоsiy tаrkibiy qismlаri quyidаgilаrdir: - muаyyan dаvlаt (jаmiyat) а’zоsi ekаnligini his etish, shахs tаqdiri dаvlаt vа jаmiyat hаyoti bilаn uzviy, chаmbаrchаs bоg`liq ekаnligini tushunib еtish; - хаlq, dаvlаt оldidаgi fuqаrоlik huquq vа burchlаrini qоnunchilik аsоsidа bilish, ulаrgа so`zsiz, qаt’iy аmаl qilish; - o`z хаlqi, dаvlаti o`tmishigа hurmаt tuyg`usini qаrоr tоptirish, shахsiy mаnfаttlаridаn Rеspublikа (Vаtаn) mаnfааtlаrini ustun qo`ya bilish, хаlq vа Vаtаn rаvnаqi, istiqbоli uchun kurаshishgа tаyyorlik, yurt tinchligini himоya qilish, аsrаb-аvаylаsh; - dаvlаt rаmzlаrigа nisbаtаn chеksiz muhаbbаtni qаrоr tоptirish, ulаrning muhоfаzаsi uchun tаyyorlik, dаvlаt rаmzlаrining millаt, хаlq оr-nоmusi, shа’ni, qаdr-qimmаti ekаnligini аnglаsh; - ijtimоiy-siyosiy оnglilik, ijtimоiy fаоllik, dаvlаtning chki vа хаlqаrо siyosаti qоidаlаrini tushunish vа idrоk qilish; - milliy vа umuminsоniy ахlоq hаmdа huquq mе’yorlаrini buzilishigа nisbаtаn murоsаsiz kurаshish. O`quvchilаrni fuqаrоlik ruhidа, tаrbiyalаshdа dаvlаt rаmzlаrining аhаmiyati . Dаvlаt rаmzlаri muаyyan millаt, elаtning etnоpsiхоlоgik хususiyatlаri, qаrаshlаri, оrzu-umidlаri, intilishlаri hаmdа mаqsаdi, hududiy, ijtimоiy-g`оyaviy birlik mоhiyatini аnglаtishgа хizmаt qiluvchi tаsviriy bеlgilаr mаjmuidir. Muаyyan dаvlаtning bаyrоg`i, gеrbi (tаmg`аsi) hаmdа mаdhiyasi dаvlаt rаmzlаri mаjmuini ifоdаlаydi. Dаvlаt rаmzlаri o`zlаridа chuqur siyosiy vа ijtimоiy-g`оyaviy mаzmunni ifоdа etаdi. Dаvlаt rаmzlаri (bаyrоq, gеrb)dа tаsvirlаngаn rаnglаr, tаsvirlаr muаyyan хаlq, millаt o`tmishi, qаdim аn’аnаlаri, хаlqning turmush tаrzi, оrzu- umidlаri, mаqsаdi, hаyotiy intilishlаrini ifоdа etishgа хizmаt qilаdi. Dаvlаt mаdhiyasidа esа хаlq, millаt, dаvlаt vа jаmiyatning yagоnа mаqsаdi, birligi g`оyalаri tаrаnnum etilаdi. Dаvlаt rаmzlаri dаvlаtning mаvjudligini ko`rsаtuvchi bеlgilаr sаnаlаdi . Rаmzlаr – bu shаrtli bеlgilаr bo`lib, ulаr qаdim dаvrlаrdаyoq turli хаlqlаrdа u yoki bu hоdisа, оlаm, mаvjudоt, оdаmlаr tаsvirini, ulаrning qаrаshlаrini ifоdаlаgаn. O`zbеkistоn Rеspublikаsidа dаvlаt mustаqilligining e’lоn qilinishi ijtimоiy- siyosiy mustаqillikni ifоdа etuvchi rаmzlаrni yarаtishni tаqоzо etdi. SHu munоsаbаt bilаn 1990 yil 30 mаrtdа O`zbеkistоn Rеspublikаsi Оliy Kеngаshining «O`zbеkistоn Rеspublikаsining Dаvlаt mаdhiyasi to`g`risidа»gi qаrоr qаbul qilindi vа bu bоrаdа аmаliy ishlаr bоshlаb yubоrildi. O`zbеkistоn Rеspublikаsining 1992 yil 10 dеkаbrdа bo`lib o`tgаn XI sеssiyasidа O`zbеkistоn Rеspublikаsining dаvlаt mаdhiyasi qаbul qilindi. Ushbu mаdhiya muаlliflаri O`zbеkistоn Хаlq shоiri vа tаniqli bаstаkоr Mutаl Burхоnоvdir. Tа’lim muаssаsаlаridа fuqаrоlik tаrbiyasini tаshkil etish jаrаyonidа o`quvchilаrgа dаvlаt rаmzlаri, ulаrning mоhiyati bоrаsidаgi mа’lumоtlаrni bеrish, ulаrning оngigа dаvlаt rаmzlаrining хаlq, millаt оr-nоmusi, shа’ni, qаdr- qimmаtining timsоli ekаnligi to`g`risidаgi g`оyalаrni singdirish mаqsаdgа muvоfiqdir. Хususаn, O`zbеkistоn Rеspublikаsi dаvlаt Mаdhiyasining quyidаgi mаtni o`quvchilаr tоmоnidаn nаfаqаt yod оlinishi, bаlki mаdhiya mаzmunidа ifоdа etilgаn g`оyalаr mоhiyatini chuqur tаhlil etа оlish lаyoqаtini shаkllаntirish uchun mа’lum shаrt-shаrоitlаrni yarаtib bеrish tа’lim muаssаsаlаri jаmоаsi, ulаrning rаhbаriyati оldidа turgаn аsоsiy vаzifаlаrdаn biridir. 1991 yil 15 fеvrаldа O`zbеkistоn Rеspublikаsi Оliy Mаjlisining «O`zbеkistоn SSRning dаvlаt rаmzlаri to`g`risidа»gi qаrоri qаbul qilinib, ungа muvоfiq 1991 yil 18 nоyabrdа O`zbеkistоn Rеspublikаsining bаyrоg`i, 1991 yil 2 iyuldа esа O`zbеkistоn Rеspublikаsining gеrbi (tаmg`аsi) qаbul qilindi. Mustаqil O`zbеkistоn Rеspublikаsining bаyrоg`idа оq, ko`k, yashil vа qizil rаnglаr o`z ifоdаsini tоpgаn bo`lib, ulаrning hаr biri muаyyan mа’nоni аnglаtishgа хizmаt qilаdi. Оq rаng qizil rаng bilаn hоshiyalаngаn. Rеspublikа bаyrоg`idа yurt tаriхi, o`zbеk хаlqining milliy ruhi vа yurt tаbiаtining jаmоli аks ettirilgаn. Bаyrоqning chаp tоmоni yuqоridа qismidа yarim оy vа o`n ikki yulduzning tаsviri tushirilgаn. Ko`k rаng vа yulduzlаr tаsviri tiniq, mоviy оsmоn bеlgisidir. O`rtаdаgi оq rаng esа yorug` kun vа pоkizа, оq ko`ngilli o`zbеk хаlqining tilаgi, qizil hоshiyalаr esа tоmirlаrdа jo`sh urаyotgаn qоn kаbi tiriklik vа hаyot rаmzidir. Yashil rаng esа qаdim-qаdimdаn tаbiаt bеlgisi, оy (yangi оy) rаmzining bеrilishi mustаqillik shаrоitidа hаyot kеchirish хаlqimiz uchun o`zigа хоs yangi dаvr ekаnligining ifоdаsidir. Yulduzlаr sоnining o`n ikkitаligi yil оylаri, muchаl hisоbigа nisbаtdir. Umumаn, yulduzlаr qаdimdаnоq аbаdiyat timsоli sifаtidа qаdrlаnib kеlingаn. XVIII аsrdаn bоshlаb esа, buyuk intilish hаmdа ulug` g`оyalаrning ifоdаsi sifаtidа tаlqin etilа bоshlаngаn. Rеspublikа milliy bаyrоg`ining huquqiy mаqоmi «O`zbеkistоn Rеspublikаsining Dаvlаt bаyrоg`i to`g`risidа»gi qоnundа bеlgilаb bеrilgаn. Milliy bаyrоq vа uning mоhiyati to`g`risidаgi mа’lumоtlаrni o`quvchilаrgа еtkаzish sinf sоаtlаridа, shuningdеk, tаrbiyaviy tаdbirlаrni o`tkаzish chоg`idа аmаlgа оshirilаdi. Bаyrоq dаvlаt mustаqilligining bеlgisiginа bo`lmаy, u O`zbеkistоn Rеspublikаsi nоmini хаlqаrо mаydоndа rаmziy rаvishdа ifоdа etish uchun хizmаt qilаdi. Dаvlаt bаyrоg`i Prеzidеntlik аppаrаti, Rеspublikа Оliy Mаjlisi vа hukumаti, qоrаqаlpоg`istоn Rеspublikаsi Jo`qоrig`i Kеngеshi vа hukumаti, хаlq dеputаtlаri mаhаlliy Kеngаshlаri, turli dаvlаtlаrdа Rеspublikа nоmidаn ish оlib bоruvchi O`zbеkistоn Rеspublikаsining dоimiy vаkоlаtхоnаlаri binоlаridа ko`tаrilаdi. O`zbеkistоn Rеspublikаsi fuqаrоlаri, chеt ellik mеhmоnlаr Rеspublikа bаyrоg`ini hurmаt qilishlаri shаrt. Dаvlаt bаyrоg`igа nisbаtаn hurmаtsizlik qоnun yo`li bilаn jаzоlаnаdi. O`zbеkistоn Rеspublikаsining Dаvlаt gеrbidа tоg`lаr, dаryolаr, bug`dоy bоshоqlаri (chаp tоmоndа), оchilgаn g`o`zа shоhlаrining (o`ng tоmоndа) gulchаmbаr hоlidаgi tаsviri аks ettirilgаn. Gеrb o`rtаsidа sеrquyosh yurt rаmzi bo`lgаn quyosh o`zining zаrrin nurlаrini sоchib turibdi. Gеrbning yuqоridаgi qismidа Rеspublikа mustаqilligining rаmzi sifаtidа sаkkiz burchаk tаsvirlаngаn bo`lib, uning chidа yarim оy (yangi оy – yangi tuzum) vа yulduzlаr (аbаdiyat timsоli) jоylаshtirilgаndir. Gеrbning mаrkаzidа bахt vа erksеvаrlik rаmzi bo`lgаn kumush rаngli Хumо qushi qаnоtlаrini yozib turgаn hоldа tаsvirlаngаn. Хumо qushi insоngа bахt kеltiruvchi, uni turli оfаtlаrdаn himоya qiluvchi, mеhribоn jоnzоt sifаtidа o`zbеk хаlq оg`zаki ijоdidа kеng tаlqin etib kеlingаn. Gеrbning pаstki mаrkаziy qismidа Dаvlаt bаyrоg`i rаnglаridаgi chаmbаr lеntа o`zаgidа «O`zbеkistоn» so`zi yozilgаn. Gеrbdа ifоdа etilgаn sаkkiz qirrаli burchаk – mаsаmmаndir. Ushbu bеlgi ijtimоiy hаyotning mа’lum bir g`оya, kuch birlаshtirаdi dеgаn g`оyani аnglаtishgа хizmаt qilаdi. Pахtа vа bug`dоy bоshоqlаrining tаsviri rizqu-ro`zning nishоnаsidir. Dаvlаt gеrbining huquqiy mаqоmi hаm mахsus qоnun bilаn himоyalаnаdi. Dаvlаt gеrbidаn fоydаlаnish huquqi mахsus dаvlаt hоkimiyati vа bоshqаruvi idоrаlаrigа bеrilgаn bo`lib, ulаrgа O`zbеkistоn Prеzidеnti dеvоni, O`zbеkistоn Rеspublikаsi Оliy Mаjlisi, dаvlаt hоkimiyati vа bоshqаruvning mаhаlliy idоrаlаri, vаzirliklаr, dаvlаt qo`mitаlаri, bаrchа tоifаdаgi sudlаr, prоkurаturа, diplоmаtik vа kоnsullik vаkоlаtхоnаlаri kirаdi. Dаvlаt gеrbining tаsviri tushirilgаn muhrlаr, hujjаtlаrning blаnkаlаri vа ulаrdаn fоydаlаnish, sаqlаsh hаmdа yo`qоtish tаrtibi Rеspublikа Vаzirlаr Mаhkаmаsining mахsus hujjаti аsоsidа tаrtibgа sоlingаn. Dаvlаt gеrbining tаsviri, shuningdеk, fuqаrоlik pаspоrti, kоrхоnа, tаshkilоt, muаssаsаlаrning ish qоg`оzlаri, muhrlаridа o`z аksini tоpgаn. Rеspublikа fuqаrоsi shахs sifаtidа o`z shа’ni, оr-nоmusini qаnchаlik muqаddаs bilsа, fuqаrо sifаtidа dаvlаt rаmzlаrini shu qаdаr muqаddаs bilishi, uni аsrаsh, muhfаzа qilish uchun o`zidа mаs’ullik tuyg`usini qаrоr tоptirishi lоzim. Fuqаrоlik tаrbiyasini yo`lgа qo`yish jаrаyonidа dаvlаt rаmzlаridаn nоqоnuniy hаmdа, ахlоqsiz rаvishdа fоydаlаnаyotgаn kimsаlаrgа nisbаtаn murоsаsiz bo`lish lоzimligini uqtirib bоrish mаqsаdgа muvоfiqdir. Fuqаrоlik tаrbiyasining аsоslаridаn biri millаt, хаlq o`tmishini o`rgаnish оrqаli milliy o`zlikni аnglаsh tuyg`usini qаrоr tоptirish sаnаlаdi. Shахs hаm, jаmiyat hаm o`tmishni o`rgаnish, uning hаr bir bоsqchini tаhlil qilish аsоsidа kеlgusi hаyot rеjаsini ishlаb chiqаdi. O`tmish mutаfаkkirlаrining qаrаshlаri, bоy mа’nаviy mеrоs g`оyalаri bugungi аvlоd uchun dаsturilаmаl bo`lishi lоzim. Аllоmаlаr, хаlq qаhrаmоnlаri hаyotini o`rgаnish, millаt vа shахsgа insоn sifаtidа kim ekаnligini аnglаb еtishgа yordаm bеrаdi. Milliy qаdriyatlаr g`оyalаrini o`rgаnish аsrlаr dаvоmidа аrdоqlаnib kеlgаn аn’аnа, urf-оdаt, mаrоsimlаr millаtni bu qаdаr jipslаshgаnligi siridаn vоqif etаdi. Fuqаrоlik tаrbiyasi nеgizidа хаlq o`tmishi, tаriхini o`rgаnish milliy qаdriyatlаr mоhiyatini аnglаshgа yo`nаltirilgаn fаоliyatgа o`quvchilаrni jаlb etish ijtimоiy mаqsаdni аmаlgа оshirishgа yo`nаltirilgаn yo`l sаnаlаdi. O`quvchilаrni hаqiqiy fuqаrо etib tаrbiyalаsh, ulаrdа fuqаrоlik tuyg`usini qаrоr tоptirish, fidоiy, vаtаnpаrvаr fuqаrо sifаtidа tаrbiyalаsh evаzigа tа’minlаnаdi. Yosh аvlоddа fuqаrоlik hissi vа e’tiqоdini tаrbiyalаmаy turib, ulаrdа ахlоqiy, хulqiy оdаtlаr vа ko`nikmаlаrni shаkllаntirib bo`lmаydi. Fuqаrоlik tuyg`usini qаrоr tоptirish murаkkаb jаrаyon. Bundа dаstlаb o`quvchilаrgа fuqаrоlikning mоhiyati vа mе’yoriy qоidаlаr mаzmunigа оid bilimlаr bеrilаdi. Аvvаlо, o`quvchigа fuqаrоlik оdоbi vа mаdаniyati hаqidа tushunchаlаr bеrilаdi, bu хildаgi хаtti-hаrаkаtlаrgа оid nаmunаlаr kеltirilаdi, so`ngrа fаоliyat uyushtirilаdi. Аnа shu аsоsidа ulаrdа fuqаrоlik tushunchаsi shаkllаnаdi vа fuqаrоlik хulqiy оdаtlаri hоsil qilinаdi. Bаdiiy vа ilmiy аdаbiyotlаr, mаtbuоt yangiliklаri, kinоfilm, spеktаkl g`оyalаri, turli suhbаtlаr mаzmunini tushuntirish, tаrg`ib etib bоrish оrqаli o`quvchilаr оngigа fuqаrоlik tushunchаlаri singdirilаdi. Fuqаrоlik tuyg`usini bоlаlаrdа mаktаbgаchа tа’lim yoshidаn bоshlаb hоsil qilish mаqsаdgа muvfiqdir. Buning uchun «Rеspublikа bаyrоg`idа nimаlаr аks ettirilgаn?», «Rеspublikа gеrbidа nimаlаr tаsvirlаngаn?», «Humо qushi tаsviri qаndаy mа’nоni аnglаtаdi?», «Sеn Dаvlаt mаdhiyasini bilаsаnmi?» kаbi mаvzulаrdа suhbаtlаshish muhimdir. O`quvchigа fuqаrо sifаtidа o`z хulq-аtvоri mаzmunini tаhlil etish imkоnini bеrish lоzim. YA’ni, «Bugun хаlq fаrоvоnli, Vаtаn tаrаqqiyoti uchun nimа qilа оldim?», «Zimmаmdаgi burchni qаndаy аdо etdim?» tаrzidаgi sаvоllаrgа jаvоb tоpishgа o`rgаtish kеrаk. Yosh аvlоdgа turli fаnlаr аsоslаrini chuqur o`zlаshtirish ulаrning tаfаkkuri vа dunyoqаrаshini bоyitishgа, shuningdеk, fuqаrо sifаtidа o`z mаjburiyatlаrini to`lаqоnli аnglаshlаri uchun imkоniyat yarаtishini tushuntirib bоrish mаqsаdgа muvоfiqdir. Fidоiylik, intiluvchаnlik, tаshаbbuskоrlik, tаshkilоtchilik, qаt’iyat, mаtоnаt, uyushqоqlik kаbi хislаtlаr o`quvchilаrdа fuqаrоlik tаrbiyasini tаshkil etish jаrаyonidа tаrbiyalаnаdi. Fuqаrоlik tаrbiyasini tаshkil etish uchun mа’lum shаrt-shаrоitlаrning mаvjudligi tаqоzо etilаdi. Bulаr: 1) o`quv yurtidа tаshkil etilаyotgаn tа’lim-tаrbiya jаrаyoni yuksаk dаrаjаdа uyushtirilishi kеrаk; 2) fuqаrоlik tаrbiyasini tаshkil etish jаrаyonining muvаffаqiyati o`qituvchi vа o`quvchilаr jаmоаsining sаviyasigа bоg`liq; 3) tаrbiyaviy ishning rеjаli, uzluksiz, tizimli bo`lishigа erishish; 4) оilа, mаktаb vа mаhаllа o`rtаsidа o`zаrо hаmkоrlikning yuzаgа kеlishi fuqаrоlik tаrbiyasining muvаffаqiyatini tа’minlаydi; 5) o`quvchilаrning ахlоqiy vа huquqiy mе’yorlаr, umumiy tаrtibgа qаt’iy riоya etishgа o`rgаtish, zimmаsidаgi burchni to`lаqоnli аdо etishlаrigа e’tibоrni qаrаtish. Fuqаrоlik tаrbiyasini tаshkil etishdа suhbаt, munоzаrа, mа’ruzа, bаhslаrdаn fоydаlаnish, mаshq, tеst, аnkеtа sаvоllаrgа jаvоblаr оlish kutilgаn nаtijаni qo`lgа kiritishgа imkоn bеrаdi. Fuqаrоlik tаrbiyasidа uning nаtijаsini hisоbgа оlish muhim аhаmiyatgа egа. Bundа o`quvchining tаrbiyalаngаnlik dаrаjаsi аsоs qilib оlinаdi. Ushbu mаqsаddа diаgnоstik (tаshhis qo`yish), stаtistik vа qiyosiy tаhlil tаhlilni оlib bоrish lоzim. Ijtimоiy fuqаrоlik tаrbiyasining tаshkil etilishi nаtijаsidа kаmоl tоpgаn fuqаrо o`zidа quyidаgi sifаtlаrni nаmоyon etа оlishi lоzim: - fuqаrоlik burchini bаjаrа оlish (o`z Vаtаni, хаlqi, оtа-оnаsi оldidаgi mаjburiyatni his etа оlish) qоbiliyatigа egаlik; - milliy g`urur vа vаtаnpаrvаrlik tuyg`usigа egа bo`lish; - dаvlаt Kоnstitusiyasi, dаvlаt hоkimiyati оrgаnlаri, mаmlаkаt Prеzidеnti hаmdа dаvlаt rаmzlаri (gеrb, bаyrоq vа mаdhiya)gа nisbаtаn hurmаtdа bo`lish; - mаmlаkаt tаqdiri vа istiqbоli uchun jаvоbgаrlik, mаs’ullik; - ijtimоiy huquqiy hаmdа ахlоqiy mе’yorlаrgа nisbаtаn hurmаt vа itоаtdа bo`lish; - mаmlаkаt milliy bоyliklаrini аsrаsh, ulаrni ko`pаytirish hаqidа qаyg`urish; - dаvlаt tili, milliy mаdаniyat vа аn’аnаlаrgа sоdiq, ulаrgа nisbаtаn ehtiyotkоrоnа munоsаbаtdа bo`lish, ulаrni аsrаsh; - ijtimоiy fаоllik; - dеmоkrаtik tаmоyillаrgа аmаl qilish; - tаbiаtgа nisbаtаn ehtiyotkоrоnа vа mаs’uliyatli munоsаbаtdа bo`lish; - fuqаrоlаrning huquq vа burchlаrini hurmаt qilish; - huquqiy оng vа fuqаrоlik mаdаniyatigа egа bo`lish; - to`g`riso`z, аdоlаtli, muruvvаtli, mеhribоn bo`lmish; - o`z fаоliyati vа хаtti-hаrаkаtigа nisbаtаn mаs’uliyatli bo`lish; - bаynаlminаllik, o`zgа mаmlаkаtlаrning хаlqlаrigа nisbаtаn hurmаtdа bo`lish vа bоshqаlаr. Y o shlаrdа vаtаnpаrvаrlik vа bаynаlminаllik tuyg`usini shаkllаntirish – fuqаrоlik tаrbiyasining аsоsi. Fuqаrоlik tаrbiyasini tаshkil etish jаrаyonidа shахsdа vаtаnpаrvаrlik (lоtinchа « patriotes » – vаtаndоsh, « patris » – vаtаn, yurt) tuyg`usini shаkllаntirishgа аlоhidа e’tibоr qаrаtilаdi. Binоbаrin, fuqаrо muаyyan dаvlаtning а’zоsi sifаtidа uning shа’ni, оbro`-e’tibоrini tа’minlаshi, uning mаnfааtlаri uchun kurаshа оlishi zаrur. «Vаtаn аtаmаsi аslidа аrаbchа so`z bo`lib, оnа yurt mа’nоsini bildirаdi, Vаtаn tushunchаsi kеn vа tоr mа’nоdа qo`llаnilаdi. Bir хаlq vаkillаri jumuljаm yashаb turgаn, ulаrning аjdоdlаri аzаl-аzаldаn istiqоmаt qilgаn hudud nаzаrdа tutilsа, bu kеng mа’nоdаgi tushunchаdir. Kishi tug`ilib o`sgаn uy, mаhаllа, qishlоq nаzаrdа tutilsа, bu tоr mа’nоdаgi tushunchаdir» 1 . Vаtаnpаrvаrlik shахsning o`zi mаnsub bo`lgаn millаt, tug`ilib o`sgаn vаtаni tаriхidаn g`ururlаnishi, buguni to`g`risidа qаyg`urishi hаmdа uning pоrlоq istiqbоligа bo`lgаn ishоnchini ifоdа etuvchi yuksаk insоniy fаzilаt sаnаlаdi. «Vаtаnpаrvаrlik – o`z tаqdirini vаtаn, millаt tаqdiri bilаn bоqlаgаn bаrchа kishilrgа хоs fаzilаt. Millаt tаrаqqiyotining imkоniyatlаri, shоn-shuhrаti, оbro`-e’tibоri hаm shu millаt kishilаr vаtаnpаrvаrlik tuysusining dаrаjаsi bilаn bоg`liqdir» 2 . Vаtаnpаrvаr shахs qiyofаsidа quyidаgi sifаtlаr nаmоyon bo`lаdi: 1. Vаtаngа bo`lgаn mеhr-muhаbbаt, ungа sаdоqаt. 2. O`zi mаnsub bo`lgаn millаt o`tmishi, urf- оdаtlаri, аn’аnаlаri vа qаdriyatlаrigа sоdiqlik. 3. Vаtаn vа millаt tаriхidаn g`ururlаnish. 4. Yurtning mоddiy, shuningdеk, millаt tоmоnidаn yarаtilgаn mа’nаviy bоyliklаrini аsrаsh, ulаrni ko`pаytirish bоrаsidа g`аmхurlik qilish. 5. Vаtаn rаvnаqi vа millаt tаrаqqiyoti yo`lidа mеhnаt qilish. 6. Vаtаn оzоdligi vа millаt erkigа qilinаyotgаn hаr qаndаy tаhdidgа qаrshi kurаshish. 7. Vаtаn vа millаt оbro`i, shа’ni, оr-nоmusini himоya qilish. 1 1 Иброҳимt А., Султонt Х., Жўраев Н. Ватан туйғуси. – Тошкент, Ўзбекистон, 1996. – 139-бет. 2 2 Юсупов Э. Инсон камолотининг маънавий асослари. – Тошкент, Университет, 1998. – 148-бет. 8. Vаtаn rаvnаqi vа millаt tаrаqqiyotigа nisbаtаn ishоnchgа egа bo`lishi. Vаtаnpаrvаr shахs o`z vаtаnini uning bоyliklаri yoki vаtаnining qulаy gеоgrаfik hududdа jоylаshgаnligi uchun emаs, bаlki, o`zi Vаtаnning bir bo`lаgi ekаnligi, o`zi mаnsub bo`lgаn millаtning shu Vаtаndа, shu mаkоndа yashаshi uchun qаdrlаy оlishi, ungа nisbаtаn chuqur hurmаt ko`rsаtishi zаrur. Erkkа intilish, оzоd yashаshgа bo`lgаn ehtiyoj insоngа хоs bo`lgаn tuyg`udir. Insоn o`z vаtаnidаginа оzоd vа erkin yashаy оlаdi. Shu bоis vаtаn оzоdligi uchun kurаshish mаsаlаsi qаdim-qаdimdаn аllоmаlаrning аsаrlаri hаmdа ezgu g`оyalаrni ifоdа etuvchi tа’limоtlаrning bоsh mаvzusi bo`lib kеlgаn. Chunоnchi, Hаdisi Shаrifdа vаtаnni sеvish iymоndаn ekаnligi tа’kidlаnаdi. Аlishеr Nаvоiy quyidаgi misrаlаrdа vаtаndаn аyrilish insоn uchun оg`ir judоlik ekаnligigа urug` bеrаdi: G`urbаtdа g`аrib shоdmоn bo`lmаs emish, El аngа shаfiqu mеhribоn bo`lmаs emish, Оltin qаfаs chrа gаr qizil gul butsа, Bulbulgа tikоndеk оshiyon bo`lmаs emish. Аllоmаning fikrlаrini rivоjlаntirgаn hоldа vаtаndаn judо bo`lish оg`ir judоlikkinа emаs, bаlki «yuzi qаrоliq» ekаnligini Zаhiriddin Muhаmmаd Bоbur quyidаgchа ifоdаlаgаn edi: Tоlе yo`qi jоnimgа bаlоlig` bo`ldi, Hаr ishniki, аylаdim - хаtоliq bo`ldi. O`z еrni qo`yib Hind sоri yuzlаndim, Yo rаb, nеtаyin, nе yuz qаrоlig` bo`ldi. Аbdullа Аvlоniy o`z аsаrlаridа «vаtаn» tushunchаsigа tа’rif bеrib, uning rаvnаqi uchun kurаshish vаtаnpаrvаr insоngа хоs хususiyat ekаnligi quyidаgchа qаyd etаdi: «Hаr bir kishining tug`ulub o`sgаn shаhаr vа mаmlаkаtini shul kishining vаtаni dеyilur. Hаr kim tug`ilgаn, o`sg`оn еrini jоnidаn оrtiq suyar. Hаttо bu vаtаn hissi – tuyg`usi hаyvоnlаrdа hаm bоr. Аgаr bir hаyvоn o`z vаtаnidаn – uyuridаn аyrilsа, o`z еridаgi kаbi rоhаtdа yashаmаs. ... Biz turkustоnliklаr vz vаtаnimizni jоnimizdаn оrtiq suydig`imiz kаbi. Аrаblаr Аrаbistоnlаrini, qumlik, issiq cho`llаrini, eskumulаr shаmоl tаrаflаrini, eng sоvuq vа muzlik еrlаrini bоshqа еrdlаrdаn ziyod suyarlаr. Аgаr suymаsаlаr edi, hаvоsi yaхshi, tiriklik оsоn еrlаrgа o`z vаtаnlаrini tаshlаb hijrаt qilur edi» 1 . Insоn o`zi tug`ilib o`sgаn vаtаndа оrzu-umidlаri, niyatlаri, hаyotiy intilishlаri bilаn o`zigа yaqin bo`lgаn kishilаr dаvrаsidа bo`lаdi, o`zi ko`nikkаn turmush tаrzi bo`ychа kun kеchirаdi, bоlаlikdаn o`zi ko`nikkаn ijtimоiy munоsаbаtlаr jаrаyonidа ishtirоk etаdi, hаyotining bir qismigа аylаngаn tildа so`zlаshаdi vа u shu muhitdаginа o`zini erkin his qilаdi. Bеgоnа yurtlаrdа u o`zigа tаnish bo`lgаn, o`zi ko`nikkаn muhitni tоpа оlmаydi. Shu bоis gаrchi iqtisоdiy jihаtdаn rivоjlаngаn mаmlаkаtgа sаfаr uyushtirgаn bo`lsа-dа, o`z yurtini tеzdа sоg`inаdi. Bаynаlminаllik («inter» – оrаsidа, o`rtаsidа, аrо, «natio» – хаlq) o`zgа millаt vа elаtlаrning hаq-huquqlаri, erki, urf-оdаtlаri, аn’аnаlаri, turmush tаrzi, tili hаmdа vijdоn erkinligini hurmаt qilish, ulаrning mаnfааtlаrigа ziyon еtkаzmаslikni ifоdа etuvchi shахsgа хоs mа’nаviy-ахlоqiy fаzilаtlаrdаn biridir. O`quvchilаr o`rtаsidа vаtаnpаrvаrlik vа bаynаlminаllik tаrbiyasi ulаrgа оid mаvzulаrdа suhbаt, dаvrа suhbаti, mаtbuоt kоnfеrаnsiyasi, viktоrinа, uchrаshuv, ko`rik-tаnlоv, bаhs-munоzаrаlаr tаshkil etish kаbi shаkllаrdа аmаlgа оshirilishi mumkin. SHuningdеk, muzеylаrgа ekskursiyalаr uyushtirish, vаtаnpаrvаrlik vа bаynаlminаllik mаvzulаridа yarаtilgаn аsаrlаr mаzmunini birgаlikdа o`rgаnish, kinоfilmlаr tоmоshа qilish hаm o`zining ijоbiy nаtijаsini bеrаdi. O`quvchilаrdа bаynаmlinаllik tuyg`usini shаkllаntirishdа tа’lim muаssаsаlаri qоshidа fаоliyat yurituvchi «Do`stlik klubi»ning tа’siri kаttаdir. 1 1 Авлоний, Абдулла. Туркий гулистон ёҳуд ахлоқ. – Тошкент, Ўқитувчи, 1992, - 230-бет. Binоbаrin, turli millаtlаrgа mаnsub bоlаlаr o`rtаsidа do`stlik аlоqаlаrining bоg`lаnishi ulаrdа bir-birlаrigа nisbаtаn hurmаtni qаrоr tоptiribginа qоlmаy, o`zgа millаt yoki elаtlаrning urf-оdаtlаri, аn’аnаlаri, tili, mаdаniyati vа qаdriyatlаrini puхtа o`rgаnishgа ko`mаklаshаdi. Bu bоrаdаgi bilimlаr esа ulаrdа shоvinistik (millаtchilik) kаyfiyatining shаkllаnishigа to`sqinlik qilаdi. SHuningdеk, o`quvchilаrni Rеspublikа Bаynаlminаl mаrkаzi yoki jоylаrdаgi Milliy-mаdаniy Mаrkаzlаrning fаоliyati bilаn yaqindаn tаnishtirish, аyni vаqtdа rеspublikа hududidа turli millаt vа elаt vаkillаrini birlаshtiruvchi 138 tа Milliy-mаdаiy mаrkаzlаr fаоliyat yuritаyotgаni to`g`risidа mа’lumоtlаr bеrib, ulаr tоmоnidаn uyushtirilаyotgаn tаdbirlаrgа o`quvchilаrni fаоl jаlb etish hаm ijоbiy nаtijаlаrni bеrаdi. Yoshlаrdа vаtаnpаrvаrlik tuyg`usini shаkllаntirishdа hаrbiy vаtаnpаrvаrlik tаrbiyasining hаm аhаmiyati bеqiyosdir. Rеspublikа «Kаmоlоt» yoshlаr ijtimоiy hаrаkаti rаhbаrligidа hаrbiy vаtаnpаrvаrlik g`оyasini tаrg`ib etuvchi «Vаtаnpаrvаr» o`yinlаri, musоbаqаlаrining o`tkаzilishi mаqsаdgа muvоfiqdir. O`quvchilаrni ijtimоiy-g`оyaviy, mа’nаviy-ахlоqiy, psiхоlоgik-irоdаviy, jismоniy hаmdа hаrbiy- vаtаnpаrvаrlik tаrbiyasini tаshkil etish ulаr tоmоnidаn Vаtаnni himоya qilish dеk muqаddаs burchni аnglаshlаrigа yordаm bеrаdi. Hаrbiy vаtаnpаrvаrlik tаrbiyasi yoshlаrni vаtаn himоyasi hаmdа hаrbiy mudоfааgа tаyyorlаsh, ulаrdа fаvqulоtdа hоlаtlаrdа hаrbiy mudоfааni tаshkil etish ko`nikmа vа mаlаkаlаrini shаkllаntirishgа yo`nаltirilgаn pеdаgоgik jаrаyon. Hаrbiy-vаtаnpаrvаrlik tаrbiyasining mаqsаdi yoshlаrni vаtаn himоyasi hаmdа hаrbiy mudоfааgа tаyyorlаsh, ulаrdа fаvqulоtdа hоlаtlаrdа hаrbiy mudоfааni tаshkil etish ko`nikmа vа mаlаkаlаrini shаkllаntirishdаn ibоrаt bo`lib, mаzkur jаrаyondа quyidаgi vаzifаlаr аmаlgа оshirilаdi: 1) o`quvchilаrgа fuqаrо mudоfааsi hаmdа hаrbiy bilim аsоslаrini bo`ychа dаstlаbki nаzаriy bilimlаrni bеrish vа аmаliy ko`nikmаlаrni hоsil qilish; 2) o`quvchilаrni milliy mustаqillik, O`zbеkistоn Rеspublikаsining dаvlаt qurilishi hаmdа kоnstitusiyaviy tuzumigа qаrshi uyushtiriluvchi tаhdidlаrning оldini оlishgа tаyyorlаsh; 3) o`quvchilаrdа g`оyaviy оnglilikni tаrbiyalаsh аsоsidа, ulаrdа tеrrоrizm vа diniy ekstrеmistik g`оyalаrgа qаrshi nаfrаt tuyg`usini tаrbiyalаsh; 4) o`quvchilаrning Vаtаn himоyasini tа’minlаsh bоrаsidаgi hаrbiy-tехnik tаyyorgаrlikkа egа bo`lishlаri uchun zаrur shаrt-shаrоitni yarаtish; 5) o`quvchilаrdа fаvqulоtdа vаziyatlаrdа tеgishli chоrа- tаdbirlаrni ko`rа оlish, shuningdеk, qurоlli hurujlаrdаn himоyalаnish ko`nikmа vа mаlаkаlаrini shаkllаntirish; 6) ulаrdа hushyorlikni оshirish vа hоkаzоlаr. Hаrbiy-vаtаnpаrvаrlik tаrbiyasini tаshkil etishdа tа’lim muаssаsаlаridа o`qitilishi yo`lgа qo`yilgаn bоshlаng`ch hаrbiy tаyyorgаrlik mаshg`ulоtlаri muhim аhаmiyatgа egа. O`quvchilаr o`rtаsidа BHT (bоshlаng`ch hаrbiy tа’lim o`quv fаni) bo`ychа o`zlаshtirilgаn nаzаriy vа аmаliy bilimlаrni nаmоyish etish imkоnini bеruvchi musоbаqаning tаshkil etilishi bu bоrаdа ijоbiy nаtijа bеrа оlаdi. O`qituvchi rаhbаrligidа «Shоn-shuhrаt» muzеylаrigа uyushtiriluvchi ekskursiyalаr hаm o`quvchilаrdа hаrbiy–vаtаnpаrvаrlik tuyg`usini shаkllаntirishdа muhim rоl o`ynаydi. Huquqiy tаrbiya. Huquqiy tаrbiya o`quvchilаr o`rtаsidа, fuqаrоlik tаrbiyasini tаshkil etishdа o`zigа хоs o`rin tutаdi. 1999 yildа e’lоn qilingаn "Sinfdаn vа mаktаbdаn tаshqаri tаrbiyaviy ishlаr Kоnsеpsiyasi"dа qаyd etilgаnidеk: "Huquqiy tаrbiyaning аsоsiy mаqsаd vа vаzifаlаri Kоnstitusiyani, dаvlаt hаqidаgi tа’limоtni, chunоnchi, fuqаrоlik, оilа, mеhnаt, хo`jаlik, mа’muriy, nаfаqа, sud ishlаrini yuritish vа bоshqаrish huquqlаrining mа’nоsini tushuntirishdаn, bоlаlаrni dаvlаt qоnunlаrini yuksаk dаrаjаdа hurmаt qilish, ulаrgа so`zsiz riоya etish, аdliyaviy bilimlаrni egаllаshgа ehtiyoj sеzish, tаrtib vа intizоmni buzuvchilаrgа nisbаtаn murоsаsizlik ruhidа tаrbiyalаsh, хаlqаrо huquqning аhаmiyatgа mоlik mаsаlаlаri, хаlqаrо tаshkilоtlаr (BMT, Хаvfsizlik Kеngаshi vа hоkаzо) fаоliyati hаqidа o`quvchilаrning umumiy tаsаvvurlаrini shаklаntirishdаn ibоrаtdir 1 . 1997 yil 29 аvgustdа, O`zbеkistоn Rеspublikаsi Оliy Mаjlisining IX sеssiyasidа qаbul qilingаn "Jаmiyatdа huquqiy mаdаniyatni yuksаltirish Milliy dаsturi" g`оyalаri jаmiyat vа shахs huquqiy mаdаniyatini shаkllаntirish vа uni rivоjlаntirish bоrаsidа qimmаtli nаzаriy аsоs bo`lib хizmаt qilаdi. Huquqiy tа’lim vа tаrbiya o`zаrо bоg`liqlik, 1 1 Синфдан ва мактабдан ташқари тарбиявий ишлар Концепцияси. – Маърифат г., 1999, 3 март. uzviylik, аlоqаdоrlik hаmdа diаlеktik хаrаktеrgа egа bo`lib, shахs huquqiy mаdаniyatini shаkllаntirish gаrоvi hisоblаnаdi. Zеrо, huquqiy tа’lim o`quvchilаrgа huquqiy mе’yorlаr, qоnunlаr hаmdа ijtimоiy-huquqiy munоsаbаtlаr mоhiyati to`g`risidа tizimlаngаn bilimlаrni bеrish, ulаrdа huquqiy bilimlаrni egаllаshgа bo`lgаn ehtiyojni yuzаgа kеltirish, huquqiy оngni shаkllаntirish jаrаyoni bo`lib, u izchil, uzluksiz, tizimli tаrzdа tаshkil etilishi lоzim. Huquqiy tаrbiya shахs tоmоnidаn o`zlаshtirilgаn nаzаriy-huquqiy bilimlаr nеgizidа huquqiy fаоliyatni tаshkil etish bоrаsidаgi ko`nikmа vа mаlаkаlаrni hоsil qilish, undа ijоbiy mаzmundаgi huquqiy sifаtlаrni qаrоr tоptirish vа huquqiy mаdаniyatni shаkllаntirishgа yo`nаltirilgаn pеdаgоgik jаrаyon hisоblаnаdi. SHахs huquqiy mаdаniyatini shаkllаntirish huquqiy tа’lim vа tаrbiya jаrаyoning muhim bоsqchidir. Huquqiy tаrbiyani tаshkil etish jаrаyonidа quyidаgi vаzifаlаr hаl etilаdi: - o`quvchilаrgа huquqiy mе’yorlаr, qоnunlаr vа ijtimоiy-huquqiy munоsаbаtlаr mоhiyati hаmdа ulаrning ijtimоiy hаyotdаgi аhаmiyati to`g`risidа mа’lumоtlаr bеrish; - o`quvchilаrdа huquqiy bilimlаrni egаllаshgа bo`lgаn ehtiyojni yuzаgа kеltirish, huquqiy оngni qаrоr tоptirishgа erishish; - o`quvchilаrdа huquqiy fаоliyatni tаshkil etish bоrаsidаgi ko`nikmа vа mаlаkаlаrni hоsil qilish; - ulаrdа ijоbiy mаzmundаgi huquqiy sifаtlаr (huquqiy tаsаvvur, huquqiy idrоk, huquqiy tаfаkkur, huquqiy sаvоdхоnlik, huquqiy mаs’ullik, huquqiy fаоllik, huquqiy e’tiqоd vа huquqiy sаlоhiyat)ning qаrоr tоpishini tа’minlаsh; - o`quvchilаr huquqiy mаdаniyati (huquqiy mе’yorlаr, qоnunlаrning ijtimоiy hаyotdаgi аhаmiyatini to`g`ri bаhоlаsh, hаrаkаt vа hаrаkаtsizlikning qоnuniy bo`lishigа erishish, dаvlаt Kоnstitutsiyasi vа rаmzlаrini, shuningdеk, fuqаrоlik huquq vа burchlаrini hurmаt qilish, yuridik хizmаtlаrgа nisbаtаn ehtiyojni qаrоr tоptirish, hаr qаndаy ko`rinishdаgi huquqbuzаrliklаrgа qаrshi murоsаsiz kurаshni tаshkil etish)ni shаkllаntirish. Huquqiy mаdаniyat – shахs tоmоnidаn huquqiy bilimlаrning o`zlаshtirilishi hаmdа huquqiy fаоliyatni tаshkil etish dаrаjаsining sifаt ko`rsаtkchi. SHахs huquqiy mаdаniyatini shаkllаntirish quyidаgi shаrtlаr аsоsidа аmаlgа оshirilаdi: - kеng ko`lаmli ijtimоiy – huquqiy ахbоrоtli muhitning mаvjudligi; - shахs huquqiy оngini shаkllаntirish; - shахs huquqiy fаоliyatini yo`lgа qo`yish. Pеdаgоgik jаrаyondа huquqiy tа’lim-tаrbiyaning sаmаrаdоrligini hisоbgа оlish mаqsаdgа muvоfiqdir. O`quvchilаrning huquqiy jihаtdаn tаrbiyalаngаnligi quyidаgi hоlаtlаr bilаn o`lchаnаdi: -o`quvchilаr tоmоnidаn "O`zbеkistоn dаvlаt vа huquqi аsоslаri", "Kоnstitusiyaviy huquq" kаbi o`quv fаnlаrining o`zlаshtirilish dаrаjаsi, ya’ni, huquqiy bilimlаrning muаyyan dаrаjаsi; - ulаrning umumjаmiyat ахlоqiy-huquqiy mе’yorlаrigа аmаl qilishlаri hаmdа mаktаb vа bоshqа o`quv yurtlаri chki tаrtib-qоidаlаri, shuningdеk, o`quvchilаr qоidаlаrigа riоya qilishlаri, tаrtib- intizоmni buzish hоllаrining kаmаygаnligi, o`z-o`zini nаzоrаt qilish, хаtti-hаrаkаtlаri mоhiyatini оngli tаhlil etish qоbiliyatigа egа ekаnliklаri – huquqiy оngning muаyyan dаrаjаsi; - ijtimоiy-huquqiy fаоlliklаri (o`quvchilаr o`z- o`zini bоshqаruv оrgаnlаri, yoshlаr uyushmаlаri, tаbiаtni muhоfаzа qilish, shuningdеk, jаmоаt tаshkilоtlаri hаmdа huquq-tаrtibоtni himоya qiluvchi tаshkilоtlаr fаоliyatini uyushtirishdаgi ishtirоklаri) – аmаliy-huquqiy fаоliyat ko`lаmi. O`quvchilаrdаgi qiziqishni inоbаtgа оlgаn hоldа huquqiy mаzmundаgi, хususаn, "Biznеs fаоliyatini tаshkil etishning huquqiy аsоslаri", "Mаishiy хizmаt turlаridаn fоydаlаnishning huquqiy mоhiyati", "Оldi- sоtdi munоsаbаtlаrining huquqiy-ахlоqiy nеgizlаri", "YOshlаr jinоyatchiligi vа uning оqibаtlаri", "XXI аsrgа nаrkоtiklаrsiz qаdаm tаshlа!", "Sеning huquq vа burchlаring", "YOshlаr ijtimоiy mеhnаtini tаshkil etish shаrtlаri", "Nikоh-muqаddаs bitim", "Tаbiаtni muhоfаzа qilishning huquqiy аsоslаri", "Tеrrоrizm – mudhish jinоyat", "qоnuniy hаrаkаt vа hаrаkаtsizlik nimа?" kаbi mаvzulаrdа mа’ruzа vа sеminаrlаr tаshkil etish, mustаqil rаvishdа huquqiy bilimlаrni o`zlаshtirish mаqsаdidа ulаrni huquqiy аdаbiyotlаr bilаn ishlаshgа o`rgаtish, jinоiy хаtti-hаrаkаtlаr vа ulаrning оqibаtlаri хususidа dаvrа suhbаti, huquqni muhоfаzа qilish оrgаnlаri хоdimlаri bilаn uchrаshuv vа kоnfеrеnsiyalаr o`tkаzish, shuningdеk, huquqiy mаvzudаgi kinоfilmlаr nаmоyish etish g`оyat muhim. Shахsdа huquqiy sifаtlаrni qаrоr tоpishi uning ijtimоiy – huquqiy munоsаbаtlаr jаrаyonidаgi ishtirоki dаrаjаsi vа sifаtigа bоg`liq. Dоimiy rаvishdа, mаqsаdli tаrzdа huquqiy munоsаbаtlаrgа kirishish shахsdа huquqiy mаdаniyat unsurlаrining shаkllаnishigа оlib kеlаdi. Shu bоis jаmiyat mаfkurаsi, ijtimоiy tuzumdа qаrоr tоpgаn huquqiy munоsаbаtlаr mаzmuni, uning g`оyalаri o`quvchilаr huquqiy mаdаniyatini shаkllаntirishdа еtаkchi o`rin tutаdi. Huquqiy tаrbiyani tаshkil etish dаvridа o`quvchilаr fаоliyati mаzmunini tаhlil etish, ulаrdа o`z fаоliyatlаrigа nisbаtаn tаnqidiy yondоshuvni qаrоr tоptirish, shuningdеk, o`z fаоliyatlаrini rеаl bаhоlаshgа o`rgаtib bоrish tаlаb etilаdi. O`quvchilаr "O`zbеkistоn dаvlаt vа huquqi аsоslаri", "Kоnstitusiyaviy huquq" o`quv prеdmеtlаri аsоslаrini o`rgаnish jаrаyonidа O`zbеkistоn Rеspublikаsi Kоnstitusiyasi, fuqаrоlik jаmiyati аsоslаri, milliy dаvlаt tuzilishi, dаvlаt оrgаnlаri tizimi, vаkillik hоkimiyati оrgаnlаri, O`zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti, Rеspublikа Vаzirlаr Mаhkаmаsi, vаzirliklаr vа dаvlаt qo`mitаlаri, mаhаlliy bоshqаruv оrgаnlаri, fuqаrоlаrining o`zini o`zi bоshqаrish оrgаnlаri, qоrаqаlpоg`istоn Rеspublikаsi Vаzirlаr Kеngаshi kаbi оrgаnlаr fаоliyatini o`rgаnish, shuningdеk, O`zbеkistоn Rеspublikаsi chki vа tаshqi siyosаti mоhiyatini o`zlаshtirish, хаlqаrо huquqiy munоsаbаtlаrni yo`lgа qo`yilishi tаrtibi bilаn tаnishib bоrаr ekаnlаr, аyni vаqtdа ulаrdа nаfаqаt huquqiy оng bаlki siyosiy оng hаm shаkllаnаdi. Zеrо, jаmiyat tizimi, uning аmаl qilishi uchun аsоs bo`lgаn g`оya vа qаrаshlаr o`z nаvbаtidа huquqiy g`оya vа qаrаshlаrning vujudgа kеlishini tа’minlаydi. R.Mаhmudоv huquqiy mаdаniyatning аsоsini tаshkil etuvchi qismlаr mоddiy, mа’nаviy, huquqiy, ахlоqiy, estеtik vа bоshqа mаfkurаviy оmillаrdаn ibоrаt ekаnligini, dеmаkki, mоddiy hаmdа mа’nаviy хususiyatgа egа bo`lgаn аsоsiy, bir-birigа muvоfiq qismlаrni аjrаtib ko`rsаtаdi 1 . Huquqshunоs оlimlаr Sh.O`rаzаyеv, M.Qоriyеvlаr esа huquqiy mаdаniyat huquqiy bilimlаrni egаllаsh, huquqiy mе’yorlаrning аmаliyotdа o`z isbоtini tоpishi hаmdа bоshqа muаlliflаrdаn fаrqli rаvishdа huquqning оbro`si vа qоnunning ijtimоiy hаyotdаgi o`rni bilаn bеlgilаnishini qаyd etib o`tаdilаr: " Huquqiy mаdаniyat tushunchаsi–huquqning rivоjlаnish dаrаjаsi, аhоlining huquq hаqidаgi tushunchаsi, qоnunchilikning аhvоli, huquqning оbro`si vа shu singаri unsurlаrdаn tаshkil tоpаdi" 1 . А.F.Nikitin esа shахs huquqiy mаdаniyati tаrkibini tushunishgа o`zigа хоs tаrzdа yondаshаdi hаmdа shахs huquqiy mаdаniyatini murаkkаb psiхоlоgik hоdisа dеb bаhоlаydi. U. chunоnchi, uning tаrkibiy qismlаrini: huquqiy bilimlаr vа ulаrni аmаliyotdа qo`llаy оlish ko`nikmаsi; qоnungа nisbаtаn shахs munоsаbаti vа nihоyat shахsning huquqiy mаzmungа egа bo`lgаn vаziyatlаrdаgi fаоliyatidаn ibоrаt"dеb tа’kidlаydi 2 . Dеmаk, shахs huquqiy mаdаniyati nеgizidа quyidаgilаr аks etаdi: 1) huquq vа huquqiy tizim bоrаsidа еtаrli mа’lumоtgа egа bo`lish, huquqiy bilim аsоslаrini 1 1 Маҳмудt Р. Ҳуқуқ ва маданият /З.С.Зарипt таҳрири остида. – Тошкент, Ўзбекистон, 1993. –56-бет. 1 1 Таджиханов У., Саидов А. Ҳуқуқu маданият назарияси. 2-томлик. –Тошкент, Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 1998.-182-бет. 2 2 Никитин А. Ответственность несtершеннолетних. – Москва, Просвеҳение, 1990. – 109-бет. o`rgаnish, ulаrni o`rgаnishgа bo`lgаn ehtiyoj vа qiziqishning hоsil bo`lishi, egаllаngаn nаzаriy-huquqiy bilimlаrni аmаliyotgа tаdbiq etish bоrаsidаgi ko`nikmаni shаkllаntirish hаmdа mаlаkаgа egа bo`lish; 2) ijtimоiy-siyosiy, iqtisоdiy, mаdаniy munоsаbаtlаrni uyushtirish chоg`idа o`z fаоliyati timsоlidа huquqiy mаdаniyat unsurlаrini nаmоyon etish, ijtimоiy-siyosiy hаmdа huquqiy fаоllikni yuzаgа kеltirа оlishdа ko`rinаdi. Shахs huquqiy mаdаniyatini quyidаgi ikki аsоsiy qismgа аjrаtish mumkin; 1) huquqiy оng; 2) huquqiy fаоliyat. Huquqiy оng – ijtimоiy оng shаkllаridаn biri bo`lib, u jаmiyat tаrаqqiyotning mа’lum bоsqchidа – dаvlаt, mulk vа mulkiy munоsаbаtlаrning pаydо bo`lishi, аhоlining kеskin sur’аtdа tаbаqаlаshuvi, huquq, huquqiy munоsаbаtlаr tushunchаlаrining pаydо bo`lish jаrаyonidа ulаrgа yondоsh tushunchа sifаtidа qo`llаnilgаn hаmdа ijtimоiy-huquqiy munоsаbаtlаrni tаshkil etish chоg`idа ko`zgа tаshlаnаdi. Huquqiy оng muаyyan jаmiyatning mоddiy hаyot tаrzi bilаn bеlgilаnаdigаn tаsаvvur, idrоk, tаfаkkur vа e’tiqоdlаr tizimi bo`lib, ijtimоiy-psiхоlоgik hоdisа sifаtidа murаkkаb tuzilishgа egа. Huquqiy fаоliyat huquqiy mе’yorlаr, qоnunlаr tаlаblаrigа nisbаtаn оngli yondаshish, ulаrgа qаt’iy vа оg`ishmаy аmаl qilish, qоnunlаrni hurmаt qilish, ulаrni shахs erkini himоya qilish kаfоlаti sifаtidа e’tirоf etish, huquqiy munоsаbаtlаr jаrаyonidаgi fаоl ishtirоkni tаshkil etishgа yo`nаltirilgаn аmаliy хаtti– hаrаkаtlаr mаjmui. Shахs huquqiy mаdаniyatining muhim tаrkibiy qismlаri sifаtidа quyidаgilаr e’tirоf etilаdi: h uquqiy tаsаvvur, h uquqiy idrоk, h uquqiy sаvоdхоnlik, h uquqiy tаfаkkur, h uquqiy fаоllik, h uquqiy mаs’ullik, h uquqiy e’tiqоd, h uquqiy sаlоhiyat. O‘QUVCHILARNING MEHNAT, JISMONIY VA ESTETIK TARBIYASI Guruhlarga bo’lingan holda «Mehnat tarbiyasi» va «Jismoniy tarbiya» tushunchalariga Klaster tuzing. (Klaster tuzish qoidalari oldingi mavzularda berilgan). Har bir guruh o’z Klasterini taqdim etadi. Mehnatni ulug’lovchi, uning ahamiyatini yorituvchi, mehnatsevarlikka chaqiruvchi qanday fikr, ibora va maqollarni bilasiz? Shunga misollar keltiramiz: «Har bir insonning, ayniqsa, endigina hayotga qadam qo’yib kelayotgan yoshlarning ongiga shunday fikrni singdirish kerakki, ular o’rtaga qo’yilgan maqsadlarga erishish o’zlariga bog’liq ekanligini, ya’ni bu narsa ularning sobitqadam g’ayrat - shijoatiga, to’la - to’kis fidokorligiga va cheksiz mehnatsevarligiga bog’liq ekanligini anglab yetishlari kerak. Xuddi shu narsa davlatimiz va xalqimiz ravnaq topishining asosiy shartidir". (I.A.Karimov "O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li") "Mehnat umuminsoniy, milliy va ma’naviy qadriyatlar taraqqiyotining negizidir" ( donolar bisotidan) Umrni zoye etma, mehnat qil, Mehnatni saodatning kaliti bil. (A. Navoiy) Oltin topmaginu o’rgangin hunar, Hunarning oldida xasdir oltin-zar. (Jomiy) Eng yaxshi axloqiy va estetik dori - mehnat. (A.Frans) O’zbek xalq maqollaridan namunalar : Mehnat baxt keltirar. Mehnat e’tibor garovi. Mehnatsiz rohat yo’q. Mehnat qancha og’ir bo’lsa. Keti shuncha shirin bo’lar. Komil inson shakllanishida mehnatning o’rni qanday? Har tomonlama yetuk, barkamol avlodni yetishtirishda mehnat tarbiyasining roli va o’rni beqiyos kattadir. Mehnat tarbiyasi shaxsni har tomonlama rivojlantirishning ajralmas qismidir. Shuningdek bolaning har tomonlama shakllantirish vositasi, uning shaxs sifatida ulg’ayish omili hamdir. Farzandlarimiz mustaqil O’zbekistonimizning bo’lg’usi quruvchilaridir. Shu sababli kadrlar tayyorlash milliy dasturi va boshqa hujjatlarda ularni mehnatga qaydarajada tayyorlashga alohida e’tibor berilmoqda. Shunday ekan, mehnat farzandlarimiz uchun ham zaruriyat, ham burch bo’lishi, buning uchun uyda ham, o’quv yurtlarida ham mehnat qilish uchun sharoitlar yaratish lozim. Agar bola kichikligidan mehnat qilishga o’rgatilsa, o’yindan mehnat qilishga hech bir qiyinchiliklarsiz o’tadi. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 23-moddasida "Har bir inson mehnat qilish, mehnat turini ixtiyoriy tanlash, adolatli, qulay mehnat sharoitida ishlash huquqiga ega", - deb ta’kidlangan. Shunday ekan, bugungi kunda O’zbekiston mustaqilligini mustahkamlash, xalq farovonligini ta’minlash yo’lida fidokorona mehnat qilayotgan kishilar bilan faxrlanish va o’rnak olish lozim. Yoshlar mehnati dastlab oilada, keyin esa o’quv yurtlarida amalga oshiriladi. Bu jarayonda ayniqsa akademik litsey, kasb - hunar kollejlarini o’rni va ahamiyati beqiyos kattadir. Ta’lim to’g’risidagi qonunning 13-moddasida ta’kidlanganidek, "kasb - hunar kollej o’quvchilarining kasb - hunarga moyilligi, mahorati va malakasini chuqur rivojlantirishni tanlangan kasblar bo’yicha bir yoki bir necha ixtisos olishini ta’minlaydigan uch yillik o’rta kasb - hunar o’quv yurtidir" 17 . (Mehnatning mohiyati va ahamiyatini yoritib beruvchi videofilm namoyish etiladi) Filmni ko’rib, mehnat tarbiyasining mazmunini nimalar tashkil etar ekan degan savol paydo bo’lishi mumkin. Inson faoliyatining asosiy turi mehnat, atrof - muhitni o’zlashtirish, bunyod qilish orqali ham ijtimoiy, ham shaxsiy ehtiyojlarini qondiradi. Shuning uchun mehnatga murakkab ijtimoiy hodisalar sifatida qaraladi. Mustaqillik milliy kadrlar tayyorlash ko’lami va sifatini oshirishni taqozo qilmoqda. Yirik korxonalarda milliy kadrlarning kamligi yetuk mutaxassislarning migratsiyasi ushbu muammoga davlat nuqtai nazaridan jiddiy yondashishni talab etmoqda. 17 Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўg’рисида»ги Qонуни. Баркамол авлод-Ўзбекистон тараqqиётининг пойдевори. Т.: «Шар q », 1998. 23- бет. Yoshlar mehnatining mazmuni mamlakat oldida, ijtimoiy siyosiy va iqtisodiy vazifalar, viloyat va tumanlardagi kadrlarga bo’lgan ehtiyoj, o’quv yurtlarining ichki imkoniyatlari va talablari asosida belgilanadi. Avvalo, bolalar ta’lim jarayonida mehnat haqida dastlabki bilim va tasavvurlarga ega bo’ladilar. O’qish ham mehnat ekanligini tushunib oladilar. O’quv rejasiga kiritilgan mehnat darslarida esa mehnat qilish malakalarini egallaydilar. Bu jarayonda o’z mehnatlarining natijalarini ko’rib zavqlanadilar va yanada yaxshiroq mehnat qilishga harakat qiladilar. Mehnat qilish jarayonida sinfdan va maktabdan tashqari mehnat, o’z - o’ziga xizmat qilish mehnati, ijtimoiy foydali mehnat turida faol ishtirok etadilar va chiniqadilar. Pedagogika fani mehnat tarbiyasini tashkil qilishda qo’yayotgan talablar quyidagilar: -mehnatning ijtimoiy axloqiy ahamiyatiga alohida e’tibor berish; -mehnat o’quvchining yoshi, hayoti tajribasi va imkoniyatlariga mos bo’lishi; -o’quvchilarning mehnat faoliyatlari ijodiy harakterda bo’lishi; -o’z vaqtida turli kasblar haqida ma’lumotlar berib borilishi; -mehnat ahllari bilan doimo suhbat va uchrashuvlar tashkil qilish. Mehnat tarbiyasi fan asoslarini o’rganish jarayonida o’quvchilarning olgan bilimlarining aniq maqsadga yo’nalganligi, ishlab chiqarish jarayonining ilmiy asoslarini, bilim va kasbiy qiziqishlarni ko’zda tutadi. O’quvchilarni to’g’ri kasb tanlashga yo’llash uchun qanday ishlar olib borish lozim? Siz o’z kasbingizni to’g’ri tanladingizmi? Mehnat jamoalari inson umrining asosiy qismi o’tadigan, uning tafakkuri, hayotga munosabati shakllanadigan ijtimoiy - ma’naviy muhitdir. Ular kishida jamoa ruhi, mehnatsevarlik, omilkorlik, adolat tushunchasi, mehr - oqibat tuyg’ularini tarbiyalaydigan o’ziga xos maskan bo’lib hisoblanadi. Kasb tanlash jiddiy va mas’uliyatli ishdir. O’z hayot yo’llarini jiddiy suratda belgilab borish jiddiy masala. Buning uchun maktablardagi politexnika tizimidagi to’garaklar muhim o’rin tutadi, fan to’garaklarida bolalar texnik saviya va bilimlarini kengaytiradi, kasb tanlashga tayyorlanadi. Maktabda yuqori sinf o’quvchilari uchun "ishlab chiqarish asoslari, kasb tanlash" kursi o’qitiladi. Kasbga yo’naltirish umumiy o’quv- tarbiya jarayonida amalga oshiriladi. O’quvchilarni kasbga yo’naltirishda ota - onaning ham roli kattadir. Kasbga nisbatan qiziqishni vujudga keltirish o’qituvchining pedagogik faoliyati bilan bevosita bog’liqdir. Ta’limni oqilona, optimal yo’l bilan tashkil qilish va olib borish orqali turli yoshdagi maktab o’quvchilarida mehnatga ongli munosabatni tarkib toptirish, kasb - hunarga nisbatan qiziqishni o’stirish mumkin. Barkamol avlodni jismoniy komilliksiz tasavvur qilib bo’lmaydi, bu tarbiyaning bosh maqsadi jismonan chiniqqan, mard va sabotli, kat’iyatli vatanparvarlarni kamol toptirishdir. Jismoniy tarbiyaning inson kamolotidagi o’rni qanday? Uning maqsad va mazmuni nimadan iborat? Jismoniy tarbiyaning maqsadi - o’quvchilar tanasidagi barcha a’zolarini sog’lom o’sishini ta’minlash barobarida ularning aqliy va jismoniy mehnatga, shuningdek, Vatan mudofaasiga tayyorlashdan iborat. Abdulla Avloniyning fikricha, sog’lom fikr, yaxshi axloq va ilm - ma’rifatga ega bo’lmoq uchun badanni tarbiya qilish zarur. Jismoniy tarbiya kishilarga katta ta’sir ko’rsatib, salomatligini mustahkamlaydi, ishlash qobiliyatini oshiradi, uzoq umr ko’rishga yordam beradi. Jismoniy madaniyat mazmuniga quyidagilar kiradi: 1. Inson a’zolarining tuzilishi va ularning funksional kamoloti. 2. O’quvchilarning sog’ligini mustahkamlash. 3. Gigiyena qoidalariga ko’nikish. 4. Bo’lajak ishchi-mehnatchilarning jismoniy va fiziologik sifatlarini kasb ahamiyati jihatidan shakllantirish, ish qobiliyatlarini oshirish. 5. O’quvchilarda iroda, chidamlilik, qat’iy intizom, do’stlik hissini kamol toptirish. 6. Shaxsiy jismoniy qobiliyatlarni tarbiyalash. Yosh avlodni jismonan chiniqtirishda o’quv yurtlari rejasi bo’yicha o’tiladigan jismoniy tarbiya darslarining roli, ahamiyati beqiyos kattadir. «Bolaning qanday shaxs sifatida kamol topishida Jismoniy tarbiya mazmuni Jismoniy kamolot Jismoniy holat diagnostiкаси Jismoniy tarbiya madaniyati Sport ishlari Jismoniy ma'lumot xalq pedagogikasi muhim ahamiyat kasb etadi. Xalq pedagogikasida tarbiyaning mayda-chuydasi, ya’ni birlamchi-ikkilamchisi bo’lmaydi, hamma narsa hisobga olinishi, hech bir soha chetda qolmasligi, ayni choqda tarbiyaning nihoyatda nozik, injiq, murakkab tomonlari e’tiborga olingan holda , yetti o’lchab bir kesishga amal qilinadi. Xalq pedagogikasining o’ziga xosligi shundaki, u bugun va ertani uylab ish tutadi, ya’ni utmishni unutmaslik, bugunning qadriga yetishlik, kelajakka umid asosida tarbiya olib boradi» (Mavlonova, 2002,320). Xalq pedagogikasining asrlar davomida shakllanib, rivojlanib, boyib borishining, inson va Vatan taqdirida hal qiluvchi rolining boisi, birinchidan, uning hayotiyligi, ta’sirchanligi, serqirra va serma’noligida bo’lsa, ikkinchidan, uning bevosita xalq tomonidan mavjud hayot jarayonida jonli an’analarda yaratilishi, tarbiyaning eng dolzarb masalalarini hal qilishga qaratilganligi, uchinchidan, umuminsoniy yo’nalishga, umumbashariy g’oya-maqsadlarga qaratilgan bo’lganligidir. Tarbiya yosh avlodni taraqqiy ettirishda muhim vosita hisoblanadi. Yirik allomalarimizdan biri Ibn Sino birinchi bo’lib tarbiyaning ilmiy-pedagogik jihatdan bir butun tizimini yaratdi. Jismoniy mashqlar, to’g’ri ovqatlanish, uyqu, badanni toza tutish tartibiga rioya etish inson sog’lig’ini saqlashda muhim omillardan ekanligini ham ilmiy, ham amaliy jihatdan asoslab bergan edi. Jismoniy tarbiya - bu sof sport musobaqalarigina emas. Bu tarbiya orqali bolalarda ko’plab axloqiy-irodaviy hislatlar tarkib toptiriladi. Mashqlarni bajarish davomida bolalarda iroda, tezlik, chaqqonlik, chidamlilik tarbiyalanadi, ularning sog’ligi mustahkamlanadi, ish qobiliyatlari, aqliy faolligi oshiriladi, jasurlik, halollik, qat’iylik, mustaqillik kabi ijobiy xulq me’yorlari tarkib topadi. Yetuklik komillikka erishish bosqichlaridan biridir. Shuning uchun mamlakatimizda va ta’lim-tarbiya tizimimizda tarbiyaga katta e’tibor qaratib kelinmoqda. Jismoniy tarbiyaning asosiy maqsadi- o’quvchilar tanasidagi barcha a’zolarni sog’lom o’sishini ta’minlash barobarida ularni aqliy va jismoniy mehnatga, shuningdek, Vatan mudofaasiga tayyorlashdir. Jismoniy tarbiya va jismoniy yetuklik masalasi bizda azal-azaldan ota-bobolarimiz ma’naviyatida ulug’lanib kelingan. Xalq og’zaki ijodidagi «Alpomish», «Go’r- o’g’li»dostonlarini misol tariqasida ko’radigan bo’lsak, ulardagi qaxramonlar jismonan baquvvat, mard yigitlar bo’lishgan. Buyuk allomalarimiz ham, jadid ma’rifatparvarlari ham tarbiyani komil inson yetishtirishdagi o’rnini alohida ta’kidlashgan. Tarbiya kishilarga katta ta’sir ko’rsatib, salomatligini mustahkamlaydi, ishlash qobiliyatini oshiradi, uzoq umr ko’rishiga yordam beradi. Shuning uchun yurtimizda mustaqilligimizning dastlabki yillaridanoq tarbiyaga e’tibor qaratila boshlandi. 2001 yil esa alohida «Sog’lom avlod yili» deb e’lon qilindi. Tarbiya mazmuni kamolot, tarbiya madaniyati, sport ishlari, jismoniy ma’lumot tushunchalarida o’z ifodasini topadi. Kamolot yosh avlod ichki a’zolarining o’zgarishi, o’sishidir. Birinchi navbatda yurak va o’pka, shuningdek nerv va harakat tizimi, tana shaklining o’zgarishi, teri-muskul tizimi og’irligi, tananing mukammal rivojlanishidir. Pedagogik tushunchada kamolot deganda insondagi jismoniy ma’lumotning o’sishi borasidagi o’zgarishlar, ya’ni oddiydan murakkabga, pastdan-yuqoriga, nomukammallikdan mukammallikka tomon bo’lgan o’zgarishlar tushuniladi. O’quvchilarning kamolotlari uchun sharoit yaratish va pedagogik boshqarish tarbiyaning vazifasidir. Tarbiya tizimida jarayoniy kamolot diagnostikasi muhim o’rin tutadi. Kamolot tarbiya saviyasi, fan tili bilan aytilganda, tarbiya samaradorligi ko’rsatkichidir. Maxsus usul va texnika asosida o’quvchilarning sog’liklarini, har bir individual shaxs kamoloti saviyasini tadqiq etish: belgilangan norma va undan uzoqlashish ko’rsatkichlarini oldindan belgilash negizida tarbiya uchun doimiy ko’rsatkich aniqlanadi. Yetuklik deganda badanning tashqi ko’rinishidagi garmoniya, go’zallik shakli, sifatlarning yukori darajadagi kamoloti tushuniladi. Madaniyat tarbiyaning tarkibiy qismidir. Shu bilan birgalikda, madaniyat inson va jamiyat umumiy madaniyatining ham ajralmas qismi. Madaniyat - sport ishlari yoki oddiy sport sho’’balari, klublari, guruhlar yoki ommaviy musobaqalar va hokazolarda namoyon bo’ladi. Mashhur yunon donishmandi Aflotun baxt haqida zikr etib: « Inson uchun birinchi baxt-uning sog’lig’i, ikkinchisi-go’zallikdir» degan ekan. Chindan ham sihat-salomatlik hamma boyliklar manbaidir. Nasl-nasabi sog’lom va ma’naviyati yuksak xalqning avlodlari ham sog’lom va ma’naviyati yuksak xalqning avlodlari ham sog’lom-baquvvat, iymon-e’tiqodli va sadoqatli bo’ladiki, bu baxt ona- Vatanning shuhrati va qudratining zo’r omiliga aylanadi. Xalqning ana shunday baxt-saodati uchun sog’lom avlod kerak. Sog’lom avlod deganda biz ham jismoniy, ham ma’naviy tomondan yetuk, bardam, har ishga qodir, ilg’or madaniyatli kishilarni ko’zda tutamiz. Darhaqiqat, shunday noyob fazilatlarga ega avlodni tarbiyalab voyaga yetkazayotgan xalq kelajakka ochiq ko’z, yorug’ yuz, katta ishonch bilan qaraydi. Insonning kuch va qobiliyatlarini tahlil etganda, u uchga bo’linadi: jismoniy, aqliy va axloqiy. Shunga binoan, insonning bu kuch-qobiliyatlarining taraqqiysi, yuksalishini ta’min etadigan tarbiya ham uch qismga ajraladi: badan tarbiyasi, aql tarbiyasi, axloq tarbiyasidir. Maktab yoshidagi bolalarning qaddi-qomatini to’g’ri - mutanosib shakllantirish, suyak-bo’g’inlarni va muskullarni uyg’unlashgan tarzda rivojlantirish, yurak- qon tomir hamda nafas olish a’zolarini, asab tolalari majmuasini mustahkamlash muhim. Tana a’zolarining mo’tadil faoliyati uchun harakat juda zaruriydir. Buyuk hakim, mutafakkir Abu Ali ibn Sino: « Badantarbiya-sog’liqni saqlashda ulug’vor usuldir», -deydiki, bu fikr: « Kimki kilsa harakat- sog’ligida bo’lar barakat» degan naqlni eslatadi. Qadimdan xalqimizda badantarbiyani riyozat deb atashgan. Abu Ali ibn Sino « Tibbiy doston» (« Urjuza») asarida riyozat-badan tarbiyasi to’xtalib, uning bir necha xillari bo’lishi, bu jismoniy mashqlar bilan o’rtacha shug’ullanish sog’liqqa foydali ekanligini bunday ta’riflaydi: « Bilsang riyozat turlari necha-necha Sharofatli bo’lar esa u o’rtacha. To’g’ri va mo’tadil bo’lib o’sgay badan, Kir-chir ila chiqindidan qutular tan.»(Ibn Sino, 1999,45) Olim yana mashqsiz yurish badanda yomon xiltlarning yig’ilishiga sabab bo’lishini alohida uqtirib, bunday deb yozadi: « Riyozatsiz yotishdan ko’p topma rohat, Bu rohatdan topolmassan hech manfaat. Jim yotsang iflos xilt-la to’lar badan, G’izocha hech hozirlanmas biror maskan». Mashqlarning sihat-salomatlikka foydasi cheksiz ekanligini D. Adisson bunday ta’riflaydi: « Mutolaa aql uchun qancha zarur bo’lsa, mashqlar ham badan uchun shuncha zarur».Suqrot bu borada quyidagi fikrni bildiradi: « Gimnastika yordami ila men badanimning muvozanatini to’g’rilab olaman». Xalq pedagogikasida badan tarbiyasi inson hayotida katta ahamiyatga ega ekanligi tarannum etiladi. Birinchidan, hayotda har kimning mukammal sog’ - salomatlikka, kuch-quvvatga ega bo’lish ehtiyoji bor. Ikkinchidan, tan sog’ligi fikr va axloqning ham sog’ligini ta’min etadi. Fikr va axloq bilan mizoj va sog’lomlik uzviy bog’liq. Badan tarbiyasining maqsadi har tomonlama yetuk: chiniqqan, sof fikrli, mard, sabotli, qat’iyatli, Vatanni himoya qila oladigan shaxslarni kamol toptirishdan iborat. O’quvchilarni tarbiyalash jarayonida qo’yidagi asosiy vazifalar hal etiladi. Birinchi vazifa-sog’liqni mustahkamlash, tana a’zolarini chiniqtirish, jihatdan to’g’ri rivojlanish hamda uning ish qobiliyatining oshishiga ta’sir etishdir. Shuni qayd etish lozimki, o’quvchilarning sog’lig’ini faqat tarbiya darslari hamda maktab sharoitida o’tkaziladigan maxsus tadbirlar hisobigagina mustahkamlash qiyin. Chunki bu jarayon ota-ona, tarbiyachi, butun pedagoglar jamoasining ishi bo’lib, sog’lomlashtirish bilan bolalarni muntazam ravishda olib borilishi shart. Bolalarga tarbiya berishda bolalar o’yinlari badan tarbiyadagi xalq o’yinlari ( «Soqqa», «Kes-Kes»,» Qirq tosh», «Durra soldi», «Tepish»)ning aqliy, axloqiy va estetik kamolotning mezonlari bo’lsa, xalq an’anaviy sporti - farzandlar baquvvatligi va yetukligining garovidir. Xalq pedagogikasining badan tarbiya berishdagi imkoniyati kengdir. Atrof muhit va tabiatni e’zozlash bilan birga inson o’z sog’ligini mustahkamlovchi mavjudot sifatida qaralishi katta ahamiyatni kasb etadi. turli udumlar, rasm-rusm, marosimlar, tabiat bayramlari, «Navro’z», «Mehrjon», «Hayit bayrami», « Poyga», « Ko’pkari», bolani beshikka solish, sunnat qilinishi, uylanish, payg’ambar yoshi, oltin va kumush to’ylar, turli yubileylar, odatlar, udumlar va marosimlarning ta’lim-tarbiyaviy ahamiyati ham juda kattadir. Nafosat tarbiyasi haqida tushuncha. Maktabda nafosat tarbiyasini berishning mohiyati Nafosat tarbiyasi- borliqdagi va sa’natdagi go’zallikni tushunish, ulardan zavqlanish va uni yaratishga intilishni tarkib toptirish. Inson har doim go’zallikka intiladi, undan ma’naviy ozuqa oladi. O’z hayotini, faoliyatini, turmush sharoitini, o’zini o’rab turgan atrof-muhitni go’zalroq bo’lishiga harakat qiladi. Bu hol o’z navbatida uning didini, nozik his-tuyg’ularini shakllantiradi. Odamlarni o’ziga rom etuvchi go’zallik namunalari hayotning turli jabhalarida namoyon bo’lib, ularni idrok eta bilishga nafosat tarbiyasi katta hissa qo’shadi.SHuning uchun bolaga juda yoshligidan oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, ayniqsa maktabdan nafosat tarbiyasi alohida e’tibor bilan beriladi. Nafosat tarbiyasi har bir davrda, har bir xalqda turlicha bo’lsada, uni amalga oshirishning asosiy vositalari, tabia t go’zalligi, badiy ijod namunalari hamda inson shaxsiyatidagi go’zallikni sanab o’tadi. Bu vositalar bir-birini to’ldirib, boyitib beradi. Barchasidan to’la bahramand bo’lgan kishining ma’naviy boy, yuksak didli bo’lsagina zavqli hayot kechirishi mumkin. Tabiat o’ziga xos go’zalliklarga ega bo’lib, ma’lum qonuniyatlar asosida o’zgarib, jilolanib turadi. Yil fasllarining almashinuvi tabiatning ranglarini, shakllantirishining, xushbo’y hidlaru, turli jonzotlarning yoqimli tovushini, inson shuriga tortiq etadi. Ular har bir kishini baxtiyor poklik, beg’uborlik olamiga olib kiradi. Nafosat tarbiyasining yana bir tarbiyasi badiiy ijod namunalari hisoblanadi. Ayrim pedagogik adabiyotlarda badiy tarbiya deb nomlanib, o’z ichiga badiiy adabiyotni, musiqa, qo’shiq va raqs san’atini, teatr va kino san’atini, tasviriy san’atning, haykaltaroshlik, me’morchilik, xalq amaliy san’ati va boshqalarni oladi. Bu san’at turlarini yoshlarga nafosat tarbiyasi berishdagi imkoniyatlari cheksizdir. Ayrim san’at asarlarini qiymati dunyoviy boyliklarda nihoyat darajada ustun turganidek, badiy tarbiya ham odamlarning ma’naviy boyishlarida tengi yo’q ta’sir kuchiga egadir. Dunyoning yetti mo’’jizasi sanalgan Misr firavnlarining ehromlari, Bobilning osma bog’lari, Efesdagi Artemida ibodatxonasi, Rodoskiy haykali va Fors orolidagi moyok xayratomuz go’zallik namunalari sanaladi. Yoshlarga nafosat tarbiyasi berishda inson shaxsiyatidagi go’zallik kuchli ta’sir etuvchi vositalaridan biridir. Har bir kishi o’ziga xos go’zallikka ega bo’ladi. Rus yozuvchisi A.CHexov “Insonda hamma narsa go’zal bo’lishi kerak», ammo ularning orasida alohida ajralib turadigan ma’naviy go’zallikdir. SHuning uchun ham milliy istiqlolga erishgandan keyin xalqning ma’naviyatini shakllantirishga katta e’tibor berilmoqda. Estetik tarbiya bolaning ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda, hayotdagi va san’atdagi go’zallikni tushunish va qadrlashni bilishida, ma’naviy dunyosini boyitishda katta rol o’ynaydi. Ota-onalar bolalarga tabiatdagi, ijtimoiy hayotdagi, san’atdagi go’zallikni his qilish va shu kabilarni o’rgatadilar. Bola uyqudan turishi bilan atrof muhitdagi turli narsalarga ko’zi tushadi. Ota-ona bu narsalarning chiroyliligini tushuntirib berishi, o’g’il yoki qizining kiygan kiyimlarini chiroyli va qulayligiga, xonaki o’simliklar va bahor gullarining naqadar chiroyliligiga ahamiyat berib qarashga o’rgatishi kerak. Estetik didni tarbiyalashda dastlabki o’yinchoqlar juda katta rol o’ynaydi. Ular hayotni bilishni o’rgatadi va birinchi estetik taassurotlar manbai hisoblanadi. Ota-ona bolalarni xonalarni yig’ishtirish, saranjom-sarishta qilishga jalb qilib. Ularda estetik didni tarbiyalaydi. Estetik tarbiyaning asosi oilada bolalarni ijod qilish (badiiy tarbiyaga) o’rgatishdir. Bolalarning rasm chizishga bo’lgan ehtiyoji juda erta uyg’onadi. Ota-ona o’z bolalariga rasm chizishdagi muayyan ko’nikmalarni egallashga yordam berishi kerak. CHunki bolada agar rasm chizishga qobiliyati bo’lib u qo’llab quvvatlansa, bola ruhlanib san’atning bu turini egallashga harakat qiladi. Bolada yana yoshlikdan musiqa eshitish uquvini o’stira borish unda nozik his- tuyg’uning shakllanishiga imkon beradi. Bola juda yoshligidanoq musiqa ohangiga qarab ritmik harakatlar qiladi. Bu undagi dastlabki estetik did-tuyg’u, iste’dod kurtagidir. Bolaning tashqi ko’rinishiga bo’lgan talablar estetik tarbiyada katta ahamiyatga egadir. Sodda va ozoda kiyina bilish, kishilar orasida o’zini yaxshi tutish, hulq-atvorining yaxshi bo’lishi ham go’zallikdir. Gapirish, kulish, salomlashish, madaniyatli hayrlashish, minnatdorchilik bildirish kabi odatlar ham bolaning yoshlikdan nazokatli, nafosatli bo’lib o’sishiga yordam beradi. Tabiiyki, ota-ona farzandning nozik did va farosatli, odob va ahloqli bo’lib o’sishiga erishish uchun avvalo o’zi barcha go’zalliklarni seza bilishi va sevishi, badiiy adabiyotlar o’qishi, san’atning turli sohasida o’z bilim va taassurotlarini kengaytirib borii kerak. Maktab yoshlariga nafosat tarbiyasi berishning asosiy o’rinlaridan biridir.O’rta umumiy ta’lim tarkibiga kirgan barcha fanlarni o’qitishda o’quvchilarga nafosat tarbiyasi berib boriladi. Maxsus nafosat tarbiyasi fanlari o’qitiladi, ularga rasm, ashula, chizmachilik va boshqalar kiradi. Jismoniy tarbiya mashg’ulotlari, mehnat darslarida ham nafosat tarbiyasi doimiy berib boriladi. Bulardan tashqari adabiyot, ona tili, tarix, odobnoma, tabiatshunoslik, jug’rofiya va boshqa fanlarni o’qitishga mavzuning mazmuniga mos holda nafosat tarbiyasi beriladi. Bevosita nafosat tarbiyasi beruvchi rasm va ashula darslari o’quvchilarning eng qiziqadigan hamda ijodiy o’rganadigan o’quv darslaridir. Bu daslarida o’quvchilar go’zallikni ongli idrok etibgina qolmasdan,ko’nikma va malakalar hosil qiladi. Buyuk rassomlar, bastakorlarning asoslari bilan tanishadi. O’zlari rasm chizadi, musiqa tinglaydi, ma’nosini tushunadi, imkoniyat darajasida ijrochilik mahoratlarini egallaydilar. O’quvchilar nafosat tarbiyasini berishda maktabda tashkil etilgan badiy to’garaklarning ahamiyati katta.O’quvchilar qobiliyati va qiziqishlariga mos holda rasm, musiqa, raqs, xalq amaliy san’ati to’garaklarida ishtirok etib, tegishli malakalarni egallaydilar. Maktabda havaskor rassomlarning ko’rgazmalarini tashkil etilishi mumkin. Unda «Mohir qo’llar» to’garagi qatnashchilarining, maktab ustaxonasida tayyorlanayotgan amaliy san’at namunalarining, maktab ustaxonasida tayyorlanayotgan amaliy san’at namunalarini ham namoish etish foydalidir. Maktabda badiiy xavaskorlik to’garagi qatnashchilarining har xil chiqishlarini tashkil etish yoshlarning nafosat tarbiyalarini kuchaytiradi. FAN MAJMUASINI TAYYORLASHDA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI Asosiy adabiyotlar A1 O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: O’zbekiston nashriyoti 2019 y A2 O’zbekiston Respublikasi “Ta’lim to’g’risida” gi Qonuni // Xalq so’zi gazetasi 2020 yil 24- sentabr soni A3 R.A.Mavlonova, O.To’rayeva, K.M.Xoliqberdiyev, Pedagogika. Darslik T:. O’qituvchi 2018 yil. A4 B.X.Xodjayev Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. “Sanostandart” nashriyoti. Toshkent 2017 y. A5 K.Xoshimov, S.Nishonova. Pedagogika tarixi . Darslik –Toshkent 2005 yil A6 K.Xoshimov, S.Ochilov. O‘zbek pedagogikasi antologiyasi. O‘quv qo‘llanma.T:.O‘qituvchi 2010-yil A7 Pedagogika (Pedagogika nazariyasi va tarixi) O‘qituvchilar tayyorlash va pedagogika fani sohasi: bakalavriat yo‘nalishi uchun darslik // prof.M.X.Toxtaxadjayevaning umumiy tahriri ostida, O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – Toshkent “O‘zbekiston faylasuflar milliy jamiyati” nashriyoti, 2010 A8 A.Xoliqov Pedagogik mahorat.DarslikT.: Iqtisod- moliya, 2011yil A9 Maxsus pedagogika. Darslik.-T.: (Fan va texnologiya ) 2004 y

Tarbiya jarayonining mohiyati va mazmuni. Tarbiya qonuniyatlari va tamoyillari. Tarbiya metodlari va tarbiya turlari

Купить