Tarbiya nazariyasi va usullari. Tarbiyaning umumiy usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	48.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tarbiya nazariyasi va usullari. Tarbiyaning umumiy usullari

Купить

Tarbiya nazariyasi va usullari. Tarbiyaning
umumiy usullari
Reja:
1. Tarbiya qonunlari to’grisida tushuncha.
2. Tarbiyaning umumiy usullari va uning tavsifi.
3. Pedagogik maxorat asoslari.
4. Pedagogik munosabat turlari.

Tarbiya nazariyasi-pedagogika fanining bir qismi bo’lib, tarbiyaviy jarayonning
mazmuni, usuli va tashkil e’tish masalalarini o’rganadi. Tarbiya nazariyasi
markaziy Osiyo faylasuflarining va xalq pedagoglarining tarbiya borasida boy
tajribalariga tayanadi. U o’z qoidalarini asoslash uchun falsafa, sotsiologiya,
e’’tika,e’tsetika, fiziologiya, psixologiya, fanlaridan foydalanadi.
Tarbiya nazariyasi pedagogikaning tashqi bilimlari: pedagogikaning umumiy
asoslari, ta’lim nazariyasi, maktabshunoslik bilan u’zviy bog’langandir. Tarbiya
jarayonida kishining turli qobiliyatlari rivojlanadi, g’oyaviy. ahloqiy, irodaviy
e’tsetik xislatlari shakllanadi, tabiatga, jamiyatga ilmiy qarashlar tizimi tarkib
topadi, jismoniy rivojlanadi. Bola o’sgan sari bu faoliyatlar takomillashadi,
mutsaxkamlashadi.
Tarbiya qoidalari.
Tarbiya qoidalari pedagogik ta’lim va tarbiya jarayonini yaxshiroq tashkil e’tish
maqsadida foydalanaladigan boshlang’ich holat, rahbarlik asosidir. Ta’lim
qoidalari o’qituvchi, tarbiyachilarga yo’l-yo’riq ko’rsatuvchi qoidalar hisoblanadi,
yangi kishini shakllantirish vazifalari bilan belgilanadi. Tarbiya qoidalari sharq va
markaziy Osiyo faylasuf donishmandlarining fikrlari va milliy pedagogikada
e’rishgan yutuqlarga asoslanadi.Tarbiyaning mazmuni, tashkil e’tishi, usullari va
ularga qo’yiladigan talablar shu qoidalarda o’z ifodasini topadi.
Tarbiya qoidalariga quyidagilarni kiritish mumkin:
-tarbiyaning ma’lum maqsadga qaratilganligi
-tarbiyaning insonparvarligi va demokratligi
-tarbiyaning hayot va mehnat bilan bog’liqligi
-tarbiyada milliy madaniy va umuminsoniy qadriyatlarning utsivorligi
-o’qituvchining yoshini va shaxsiy xususiyatlarini hisobga olish
-izchillik, tizimchilik, o’zluksizligi.
Tarbiyaning umumiy usullari.
Bola o’qishni, tarbiya olishni, ulg’ayib jamiyatga hayotida faol ishtirok e’tishni
xohlaydi. Pedagog uni qay tarzda, qanday munosabatlar sharoitida, qanday
pedagogik jarayonida tarbiyalashi zarurligini bilishi kerak. O’qituvchi do’ts,

murrabbiy yo’l boshlovchi bo’lgandagina o’quvchilar o’zlarining ichki
adabiyotlarini ochib ko’rsatadilar. Avval ta’kidlaganimizdek, tarbiya-tarbiyachi va
tarbiyalanuvchi faoliyatlarini o’z ichiga olgan ikki yoqlama jarayon. Tarbiyachilar
bilimi va tarbiyaga e’ga bo’lgan qonunlar, tarbiyalanovchilar (faoliyatlarini o’z
ichiga olgan) bilim va tajriba o’rganuvchi yoshlardir. Ammo tarbiyalanuvchilar
muayyan darajada aktiv faoliyat ko’rsatishlari kerak.
Demak tarbiya usuli tarbiyachi va tarbiyalanuvchilarning xamkorligidagi faoliyat
va o’zaro ta’sir ko’rsatish usullaridir.
“Metod”- so’zi grekcha bo’lib yo’l usul ma’nosini bildiradi. Tarbiya vositalari bu
biron bir taribiyaviy masalani maqsadga mufoviq yo’l bilan hal qilish ni tashkil
e’tish uchun ishlatiladi. Tarbiya vositalari tarbiyaviy maqsadlarni amalga oshirish
uchun o’qituvchi tarbiyachining tarbiya tizimiga kiritilishi lozim. Tarbiya natijalari
tarbiyaviy jarayonining usullari, uslubi, vositalari va shakllaridan moxirona
foydalanishga bog’liq. Tarbiya usullari bir bolaga, xar qaysi bolalar jamoasiga
alohida munosabatda bo’lishni nazarda tutadi. SHunday qilib tarbiya jarayonida
o’qituvchi yakka o’quvchiga yoki sinf manfaati yo’lida biron bir tarbiyaviy
masalani hal qilish uchun o’quvchilarni yosh va individual xususiyatlarini.
Tarbiyalanganlik darajasini, pedagogik vaziyat xarakterini hisobga olgan xolda
ta’sir e’tish shakllari majmuasiga tarbiya metodi deyiladi. Tarbiya g’oyatda
murakkab jarayon bo’lib har davrning ijtimoiy siyosiy hayotini o’zida aks e’ttiradi.
Uning usullar, shakllari, vositlari va omillari asrlar davomida shakllanib
takomillashadi, an’anaga aylanadi. SHu sababli tarbiya milliy va tarixiy zamindan
o’zilmasligi kerak.
Tarbiya usullarga tavsif.
Xalq pedagogikasi o’zbekona axloq, odob va taribiyaning barcha qirralarini o’zida
mujasamlashtirgan. Xalq pedagogikasida qo’llanilgan juda xilma xil tarbiya
usullari mavjud.
1) Tushuntirish (o’rgatish, odatlantirish, mashq qildirish).
2) Namuna (maslahat berish, o’zr so’rash, o’rnak bo’lish, yaxshiliklar
tug’risida gapirish).

3) Nasixat berish (undash, ko’ndirish, iltimos qilish , yolvorish, tilak
itsak bildirish, ma’qullash, raxmat aytish ,duo qilish , oq yo’l tilash ).
4) Qoralash va jazo (ta’kidlash, ta’na, gina, tanbeh berish, majbur qilish ,
koyish, ont, qasam, urish, kaltaqlash va x.)
Xalq pedagogikasining nodir namunalari, tarbiya usullari va tarbiyaviy ta’sirlar
muayyan vositalar orqali amalga oshirilgan. Mexmon kutish, mexmonga borish,
turli mexnat jarayonlari, xasharlar, turli guringlar, musobaqalar, turli nishonlashlar,
sayllar, turli marosimlar, bazmlar va b. O’ziga xos tarbiya vositasi vazifasini
bajaradi. YOshlarni tarbiyalashda turli milliy an’nalar, umuminsoniy qadriyatlar
asos qilib olinishi kerak. Inson qalbiga bugun e’qilgan yaxshilik o’rigi oradan 10
yil o’tgach unib chiqishini har bir pedagog ilmiy asoslab oldindan ko’ra bilish
kerak. Tarbiya usullarini o’rganish, taxlil qilish , bu usullardan pedagog jarayonda
foydalanish, ko’nikma va malakalarni e’gallashni osonlashtirish uchun ularni
shartli ravishda bir necha guruxga bo’lib olamiz:
-Ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar.
-O’z o’zini tarbiyalovchi usullar.
-Rag’batlantirish usullari.
-Jazolash usullari
Ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar.
Bu guruxda o’quvchilarda ilmiy dunyoqarash, e’’tiqodni, ma’naviy va siyosiy
g’oyalarni shakllantirish maqsadida ularni onggi, hislari va irodasiga ta’sir e’tish
usullari kiradi.
-suhbat va hikoya
-hikoya
-namuna (qush uyasida ko’rganini qiladi)
Mashq o’rgatish usullari.
Mashq muayyan xatti harakatlarni ko’p marotaba takrorlashni o’z ichiga oladi.
Mashq va odatlanish o’quvchi uchun ongli, ijodiy jarayondir. Mashq natijasida

ko’nikma odat, yangi bilimlar hosil qiladi. O’quvchining aqliy qobiliyati
rivojlanadi. Axloqiy tajribasi kengayadi. O’rgatish ijtimoiy xulq atvorni odatiy
shaklga aylantirish maqsadida tarbiyalanuvchilarning bajarilishlari uchun rejali va
izchil tarzda tashkil qilinadigan turli harakatlar, amaliy ishlardir.
O’rganish bir necha izchil harakatlar yig’indisidir
Pedagogik talab tarbiyaning e’ng muhim usullaridan biridir. Talab–bu
-o’quvchining turli vazifalarini bajarishi
-ijtimoiy xulq atvor mezonlarini ifodalashi
-u yoki bu faoliyatda qatnashib bajarilishi zarur bo’lgan aniq bir vazifa sifatida
namoyon bo’lishi.
-turli ko’rsatma sifatida namoyon bo’lishi u yoki bu harakatlar Rag’batlantiruvchi
yoki uni to’xtatuvchi bo’lishi.
-oqilona harakatlarga undovchi bo’lishi.
O’z- o’zini tarbiyalash usullari.
O’z o’zini tarbiyalash sifatlari bola bunga tayyor bo’lganda, u o’zini shaxs deb
anglay boshlagach, amaliy ishlarda mutsaqillik ko’rsata boshlagan vaqtdan
boshlanadi.
O’z o’zini tarbiyalashda (axloqiy, jinsiy, intementual, xissiy-irodaviy) maslaxat va
ko’nikma lar berilishi lozim.
-o’z o’zini tahlil qilish
-o’z o’zini baholash o’z o’ziga xolisona berish, qoniqish hosil qilish va x
.
Rag’batlantirish va jazolash usullari.
O’quvchi bolalarning har biri o’sib, ulg’ayib, kamol topib borayotganidan xursand
bo’lganini sezishi kerak. SHundagina bola o’zining olg’a siljib borayotganini ko’ra
biladi, o’z kuchiga ishonadi.
Rag’batlantirish quyidagi turlarga bo’linadi. (maktublarda)

1)O’quvchining kuchi etadigan, ma’suliyatli topshiriq berish orqali bolaga ishonch
bildirish: bunda bola o’z qadr qimmati bilan faxrlanadi.
2) maktab (majlislarda)
3) e’tsalik sovg’alar berish.
4) maqtov yorlig’i berish
5) tsipendiya bilan ta’minlash.
6) hurmat taxtasiga rasmini osish
7) qo’llab quvvatlash
8) ma’suliyat va jamoaning minnatdorchiligi
9) sinfda birinchi o’rinda turish
10) musobaqalarda bayroq ko’tarish gazeta, radioda, televizorda e’’lon va x.
Jazolash bu tarbiyalanuvchining xarkat va faoliyatiga salbiy baxo berish, bu oxirgi
tarbiya usuli, (urish, kaltaqlash, jismoniy jazo mumkin e’mas)
Turlari.
-tanbeh berish
- xayfsand e’’lon qilish
-uyaltirish.
Jazo yaxshi o’ylab qo’llanishi lozim, qizik utsida tinimsiz jazolash mumkin e’mas.
Jazo yakka tartibda bo’lishi kerak ya’ni bitta jazo aybiga mos.
Pedagogik mahorat asoslari.
Pedagogik mahorat ta’lim va tarbiya berish sa’nati deyiladi.
Pedagogik maxoratga quyidagilar kiradi:
1.Nutq madaniyati
2.O’qituvchining muomila va munosabati
3. Kommunikativ munosabat (aloqa o’rnatish) insonning qalbiga kirish qobiliyati.
4.Pedagogik odob (o’qituvchi ichki va tashqi olami)
5.Pedagogik texnika:
-mimika (yuz ko’z ifodasi)
-jets (gavda va qo’l harakati)
-pantomimika (so’zsiz harakatlari)

6.Nutq texnikasi.
-nafas
-ovoz
-intonatsiya (tovushni o’zgartirish qobiliyati)
-diktsiya
-pao’za
-ritm
-tamp (sur’at)
Pedagogikada e’ng asosiy talab bu uning nutqiga bo’ladigan talab
hisoblanadi.
-Nutq madaniyati deganda fikrni aniq, ravshan, tushunarli, mazmunli, ta’sirchan,
chiroyli ifodalash tushuniladi. Nutq madaniyati deganda mantiqiy fikrlashning
ahamiyati katta, yana so’zning qaymog’ini aytish kerak.
Birovlar gapni yog’lab gapiradi. Birovlar gapga tikanak bog’lab gapiradi.
Abdulla Qaxxor.
O’qituvchilarning nutqiga quyidagi talablar qo’yiladi:
1.Ona tilini mukammal darajada bilish.
2.Sof ona tilida so’zlash madaniyatiga rioya qilish .
-tiliga kelganini aytish nodonning ishi
-oldiga qo’yganni eyish hayvonning ishi
-yaxshi gap jon ozig’i
-yomon gap bosh qozig’i
3.Adabiy tilda so’zlashish madaniyati
4. Nutq xalq maqollaridan, iboralaridan nutqlaridan foydalanish.
-Tig’ yoradigan til yarasi yomon, tig’ yarasi bitadi, ammo til yarasi bitmaydi.
-Bitta insonni xafa qilish ka’batulloxni vayron qilish bilan teng.
5.Nutqda hazil mutoibalardan foydalanish dunyoda e’ng yomon gunoh g’iybat
qilish .
6.Nutqda qo’pol, dag’al, xunik so’zlarni ishlatmaslik kerak.

Pedagogik munosabat va uning turlari.
Pedagogikada muomila masalasi juda nozik masala. Bir so’z bilan insonni
yashnatish yoki qaxshatish mumkin.
Ibn Sino davolashda 3 xil usuldan foydalanishni taqlif qilgan.
-bemorlarni ruhiy so’z bilan ta’sir e’tish.
-dori darmonlar, giyohlar.
-jarrohlik bilan davolash.
Munosabatning 3 turi bor.
1.Avtoritar munosabat
2.Demokratik munosabat.
3.Liberal (loqaydlik) munosabat (xamileon-buqalamun) bo’lmaslik kerak so’zi
avtaritet so’zlariga ma’nodosh obro saqlamoq degan ma’noni bildiradi.
-majbur e’tish
-qo’rqitish
-do’q-po’pisa
-buyruq berish
-ta’qiqlash
-o’rta darajada jazolash
2.Demokratik talablar mexribon bo’lish.
“Siz o’z shogirdingizga shunday muomilada va munosabatda bo’lingkim,
kelajakda undan buyuk inson chiqishiga ishonch ko’zi bilan qarang.
(N.A.Dobralyubov)
-Mo’rabbiylik to’g’risida gapirish kerak.
Nutqda raxmat, barakalla, minnatdorman, ofarin, yaxshi uylabsiz, maqul gap,
tasanno va boshqa so’zlari ishlatilsa o’quvchi bilan o’qituvchilar o’rtasidagi mexr
muhabbatni oshiradi, iplarni bog’laydi.
3.Liberal munosabat sovuqqonlik,ishga panja orqasidan qarash.
A.Qaxxor “M Sinchalak” asarida qoziqning uchi ham orasi ham bo’lma, sababi
uchi bo’lsang erga kirasan,orqasi bo’lsang to’qmoq eysan, yaxshisi o’rtasi bo’l
e’kan.

Qo’llanilgan adabiyotlar:
1. Munavvarov A.K Pedagogika,Toshkent,”O’qituvchi”, 1996, 119-136
2. Tursunov I.Nishonaliev U.Pedagogika kursi:Darslik, Toshkent “O’qituvchi”
1997,172-176
3 .G’aybo’llaev N.va boshqalar Pedagogika,Toshkent, 2000,38-46 boshqalar
4. Baranov S.P.va boshqalar Pedagogika, Toshkent, “O’qituvchi” 1990.165-242
boshqalar
5. Savin N.V.Pedagogika,Toshkent, “O’qituvchi”,1975, 171-198 boshqalar
6. Babanskiy YU.K va boshqalar.Pedagogika, Moskva 1998, 91-121-boshqalar.
7. www.ziyonet.uz

Tarbiya nazariyasi va usullari. Tarbiyaning umumiy usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish