Tarbiya tizimida samaradorlikka erishish usullari - Odobnoma - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	16000UZS
Hajmi	55.2KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	06 Dekabr 2024
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Odobnoma

Sotuvchi

Alisher

Ro'yxatga olish sanasi 03 Dekabr 2024

93 Sotish

Tarbiya tizimida samaradorlikka erishish usullari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI
“Boshlang'ich ta'lim va sport tarbiyaviy ishi”
ta’lim yo‘nalishi IV bosqich 218-guruh talabasi
OCHILOVA BARNONING
Tarbiyaviy ishlar metodikasi fanidan
" TARBIYA TIZIMIDA SAMARADORLIKGA ERISHISH USULLARI "
mavzusida yozgan
KURS ISHI
Termiz 2024
1

MUNDARIJA:
KIRISH.........................................................................................................................3
I. BOB. TARBIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB
MUAMMOLARI VA ILMIY ASOSLARI......................................................... ................5
1.1. Ta’lim-tarbiya samaradorligini oshirishning dolzarb
muammolari ... ......................5
1.2. Pedagogik texnologiyaning ilmiy
asoslari .......... ....... ...................... ......................10
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI ...................................................................................... 35
Asosiy adabiyotlar. .............................................................................................................................. 35
Elektron resurslar ................................................................................................................................ 35
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik sharofati bilan o‘z taraqqiyotining yangi
davriga kirdi. Mamlakatda istiqlolning dastlabki yillaridan boshlab ta’lim- tarbiya
tizimini rivojlantirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilib, farzandlarining jahon
2

andozalariga mos sharoitlarda zamonaviy bilim va kasb-hunarlami egallashlari,
jismoniy va ma’naviy jihatdan yetuk insonlar bo‘lib voyaga yetishlarini ta’minlash,
ularning qobiliyat va iste’dodi, intellektual salohiyatini ro‘yobga chiqarish, yoshlar
qalbida ona yurtga sadoqat va fidoyilik tuyg‘ularini kamol toptirish borasida ulkan
ishlar amalga oshirilmoqda.
Jumladan 2020-yil 25-dekabrda bo‘lib o‘tgan “O‘zbekiston yoshlar forumi-
2020” da O‘zbekiston Respublikasi Prezidentinig so‘zlagan nutqidagi yoshlar e’tiborini
alohida ta’kidlashimiz joizdir.
“Biz yurtimizda qanday islohotlarga qo‘l urmaylik, avvalo, siz kabi yoshlarga,
sizlarning kuch-g‘ayratingiz, azmu shijoatingizga suyanamiz” 1
- deb O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev yoshlarga katta ishonch bildirdi.
Kurs ishining maqsadi: Talabalarga tarbiya texnalogiyalari haqida umumiy
ma'lumotlar va ularning o'ziga xos xususiyatlarini tushuntirish orqali talabalarni
tarbiyaviy ishlar metodikasi faniga qiziqishlarini yanada oshirish.
Kurs ishining vazifasi:
-bo‘lajak boshlang'ich ta'lim va sport tarbiyaviy ish o‘qituvchilarining -
chizmachilik o'qitish metodikasi bo‘yicha kasbiy tayyorgarligi tizimi mazmunining
nazariy va amaliy holatini o‘rganish va tahlil qilish;
-talabalarga tarbiya texnalogiyalarini tasvirlashdagi o’ziga xos xususiyatlarni
va ularning turlari haqida tushunchalar berish va takomillashtirish;
- talabalarning mavzu yuzasidan bilim, ko'nikma va malakasini shakllantirish;
-talabalarni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida muammoli darslarni
tashkil eta olish ko‘nikmasini shakllantirish.
Kurs ishining ob’yekti: Oliy ta’lim tizimida “Boshlang'ich ta'lim va sport
tarbiyaviy ish” bakalavriyat ta’lim yo‘nalishi talabalariga tarbiya texnalogiyalari
haqida ta’lim berish jarayoni.
3

Kurs ishining predmeti: Bo‘lajak boshlang'ich ta'lim va sport tarbiyaviy ish
o‘qituvchilarini tayyorlash bo‘yicha tahsil olayotgan talabalarning tarbiyaviy ishlar
metodikasi ilmini egallash jarayonidagi ta’lim mazmuni va texnologiyasi.
Kurs ishining tuzilishi va tarkibi: Kurs ishi kirish, ikki bob, to'rt paragraf,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib jami 35 sahifani tashkil
etadi.

I. BOB. TARBIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB
MUAMMOLARI VA ILMIY ASOSLARI
1.1. Ta’lim-tarbiya samaradorligini oshirishning dolzarb muammolari
Ta’limda moddiy ba’za, standart, o`quv rejalar, dastur va darsliklar qanchalik
takomillashtirilmasin, kutilgan asosiy natijaga erishish, chuqur va puxta bilim berish,
4

yuqori sifatdagi o`zlashtirishga erishish bevosita nazariy va amaliy mashg`ulotlarni
olib boruvchi o`qituvchining ijodkorligi, izlanuvchanligi, malakasiga, pedagogik
mahoratiga bog`lanib qolaveradi, o`quv-biluv markazida esa o`quvchi turmog`ini
taqozo etadi.
Har qanday ta’lim o`quvchi shaxsiga, uning qiziqish, xohish istagiga, ehtiyojiga
qaratilmog`i kerak. Ya’ni ta’limni individuallashtirishga qaratilmog`i talab etiladi.
Endi ta’limni individuallashtirish nima? Degan savolga javob beraylik:
- ta’lim jarayonini individuallashtirish shunday o`qitish usuliki, bunda har bir
o`quvchi o`quv jarayonida faol ishtirok etib, o`quv-biluv jarayoniga shaxsiy hissa
qo`shishi hisobga olinadi;
- ta’lim jarayonini tashkil eishda o`qituvchining uslubiy yondashuvi, tezkorligi,
o`quvchining shaxsiy xususiyatlari hisobga olinadi;
- o`quv-metodik, psixologik, pedagogik tashkiliy boshqaruv ishlarini olib borishda
o`quvchi shaxsi o`quv-biluv markazida bo`ladi.
• Individual yondashuv nima?
1. Guruhlarda ishlaganda, o`quv-tarbiyaviy ishlarni tashkil etganda har bir o`quvchi
bilan yakkama-yakka ishlaganda ularning shaxsiy xususiyatlari doimo o`qituvchi
diqqat markazida turmog`i, hisobga olinmog`i kerak.
2. O`quvchi bilan muloqot olib borganda ham, uning o`ziga xosliklari diqqat
e’tiborda tutilishi kerak.
3. Ta’lim jarayonida ham, uning qobiliyati, imkoniyatlari nazarda tutilishi kerak.
4. Pedagogik psixologik jarayonlarni olib borishda o`quvchining shaxsiy rivojlanish
darajasini ko`zda tutish zarur.
Individuallashgan ta’lim prinsiplari:
- Individuallashtirish - O`quv jarayonining bosh strategiyasidir.
- O`quv jarayonini individuallashtirish orqali shaxsni rivojlantirish
ta’minlanadi.
- Har bir o`quv predmetini o`qitshni individuallashtirish orqali amalga oshirish
kutilgan natijani kafolatlaydi.
O`qitish shakllarini individuallashtirish bilan integratsiyalash sharoiti yaratiladi.
5

- Individuallashgan ta’lim o`quv jarayoni s ifat va samaradorligini ta’minlaydi.
- Individuallashgan ta’limda ko`nikma, malaka, bilim olish o`quvchining qiziqishi
asosida kechadi.
- Mustaqil ishlay olish o`quvchining umumo`quv ko`nikmasini
rivojlantiradi, taraqqiy ettiradi.
Demak, ta’lim-tarbiya sifati va samaradorligi o`quvchining o`quv mazmunini
o`zlashtirishga yo`naltirilgan mustaqil mutolaa bilan samarali shug`ullanishi, mustaqil
fikr yuritishi va tafakkur faoliyati bilan bog`lik.
Interfaol metodlarda dars jarayonini olib borishda o`quvchilarda quyidagi
xususiyatlarning rivojlanishini ko`rsatish mumkin.
• O`quvchi o`qitilmaydi, uni mustaqil o`qish, o` rganish ishlashga
o`rgatiladi.
• Bunda o`quvchilar mustaqil ravishda tahlil qilish orqali o`zlashtirishga,
ijodiy mulohaza yuritishga, shaxsiy xulosalar asosida erkin fikr yuritishga
o`rgatiladi. Bizga yot fikrlarga qarshi fikr yurita olish, o`z pozitsiyasini himoya qila
olish ko`nikmalari shakllantiriladi.
• O`quvchiga bilimlar tayyor holda berilmasdan, bilimlarni darsliklardan,
internetdan, turli boshqa manbalardan izlash, topish, qayta ishlash orqali uning
bilim olish malakasi shakllantiriladi. Olgan bilimlari orqali ijodiy mushohada
yuritish, imkoniyati yaratiladi. O`quvchini darsliklar bilan ishlash, o`qish,
o`rganish, konspekt yozish, qo`shimcha adabiyot, spravochniklardan foydalanib
mustaqil o`zlashtirish ko`nikmalarini egallashga o`rgatiladi.
• Sinfdagi barcha o`quvchilarning o`z qobiliyatlari darajasida albatta o`zlashtirishlari
kafolatlanadi. Bunda o`quvchining o`zlashtirganligi olgan bilimlarini hayotda,
amaliy faoliyatda foydalana olish ko`nikma va malaka
lari bilan belgilanadi.
• Barcha o`qituvchi-o`quvchilar interfaol metodlar asosida ishlashni o`rganib,
uni o`z o`quv-biluv faoliyatlariga olib kira olsalar barcha o`quvchilar bir xil
natijalarga erisha oladilar.
• Interfaol asosda dars jarayonini tashkil etilganda:
6

1. O`quvchining o`zaro faolligi oshadi, hamkor, ijodkorlikda ishlash ko`nikmalari
shakllanadi.
2. O`quv reja, dastur, darslik, standart me’yor, qo`llanmalar, mavzu mazmuni bilan
ishlash malakalari shakllanadi.
3. Ta’lim mazmunini, matnini mustaqil mutolaa qilish, ishlash, o`zlashtirish
kundalik shaxsiy ishlariga aylanadi.
4. O`quvchi erkin fikr bildirish, o`z fikrini himoya qilish, isbotlay olish, tasdiqlay
olishga odatlanadi.
5. Eng muhimi o`quv jarayonida didaktik motivlar vujudga keladi. Ya’ni
o`quvchining ehtiyoj, xohish, istagi qondiriladi. O`quv-biluv jarayonida
o`quvchining manfaatdorligi oshadi. Bu holat o`quvchini o`quv
maqsadlariga
erishishda yuqori bosqichga ko`taradi.
Darsni interfaol metodlarda tashkil etishning qanday afzalliklari mavjud :
 O`qitish mazmuni yaxshi o`zlashtirishga olib keladi;
 O`z vaqtida o `quvchi-o`qituvchi-o`quvchilar orasida ta’limiy aloqalar o`rnatiladi;
 O`qitsh usullari ta’lim jarayonida turli xil ko`rinishlarda kechadi. (yakka, juft,
guruh,, katta guruhlar).
 O`quv jarayoni o`quv ehtiyojini qondirish bilan yuqori motivatsiyaga ega
bo`ladi.
• O`zaro axborot berish, olish, qayta ishlash orqali o`quv materiali yaxshi esda
qoladi.
• O`quvchida o`zaro muloqotga kirishish, fikr bildirish, fikr almashinish
ko`nikmalari shakllanadi.
• O`quv jarayonida - o`quvchining o`z-o`ziga baho berishi, tanqidiy qarashi
rivojlanadi.
• O`quvchi uchun dars qiziqarli o`qitilayotgan predmet mazmuniga aylanadi, o`qish
jarayoniga ijodiy yondashuv, ijobiy fikr namoyon bo`ladi.
• Har bir o`quvchini o`zi mustaqil fikr yurita olishga, izlanishga, mushohada qilishga
olib keladi.
• Interfaol usulda o`tilgan darslarda o`quvchi faqat ta’lim mazmunini
7

o`zlashtiribgina qolmay, balki o`zining tanqidiy va mantiqiy fikrlashini ham
rivojlantiradi.Albatta, interfaol darslarni tashkil etishning ham o`ziga yarasha
kamchiliklari mavjud.
1. O`quv-biluv jarayoni ko`plab vaqt sarflashni talab qiladi.
2. Interfaol mashg`ulotlarda barcha o`quvchilarni kerakligicha nazorat etib borishning
imkoniyati bo`lavermaydi.
3. Juda murakkab materiallar o`rganilayotganda o`quvchilar muammoni to`laqonli,
aniq yecha olmaydilar, bunday sharoitlarda o`qituvchining roli past bo`lishi hollari
kuzatiladi.
4. Guruhlarda o`quv jarayoni kechayotganda kuchsiz o`quvchilarning ishtiroki tufayli
kuchli o`quvchilar ham past ball yoki baho olish hollari kuzatiladi.
Xulosa shuki, bunday sharoitda o`qituvchi yuksak rivojlangan fikrlash qobiliyatiga,
muammolar bo`yicha mushohada yuritishga, muammolarni o`z vaqtida yecha oladigan
qobiliyatga ega bo`lishi kerak.
Interfaol usullarda darsni tashkil etishda o`quvchi shaxsini rivojlantirishni o`ziga-o`zi
zamin yaratishdan boshlash kerak.
Ya’ni o`quvchi:
- O`zi mustaqil mutolaa qilish, o`qish asosida bilim olishga;
- O`zini-o`zi anglab yetishga, anglab tarbiya topishga;
- O`z kuchi va imkoniyatlariga ishonch bilan qarashga;
- O`quv mehnatiga mas’uliyat hissi bilan qarashga;
- O`z faoliyatini mustaqil tashkil eta olish, har bir minutni g`animat bilishga;
- O`quv mehnatiga o`zida xohish-istak uyg`ota olishga;
- Har qanday vaziyatda faollik ko`rsata olishga;
- Ayniqsa, hozirgi tezkor axborot manbalaridan unumli foydalana olishni asosiy va
bosh maqsad qilib olishga o`rganmog`i zarur.
Shuning uchun ham hozirgi kunda o`quvchining o`z-o`zini rivojlantirish
texnologiyasini yaratish pedagogika, didaktika fani oldida o`z yechimini kutayotgan
dolzarb muammolardandir.
Keyingi vaqtlarda o`qituvchilar orasida shaxsga qaratilgan ta’lim nima, interfaol
8

usulda o`qitsh nima uchun zarur? Bu usul qachondan o`quv jarayoniga kirib kelgan?
Uning qanday turlari mavjud? Tarkibiy tuzilishi qanday? Uni o`quv jarayoniga qanday
olib kirish kerak, uni avvalgi usullardan farqi nimada kabi savollarga duch kelamiz.
Buning uchun shu kunlarda maktablarimizda olib borilayotgan an’anaviy darslarni
yana bir marotaba eslab o`tish joizdir. An’anaviy o`qitish XVII asrda Chex pedagogi
Yan Amos Komenskiy tomonidan taklif etilgan.
U o`qitshning yagona klassik tizimini ishlab chiqib, uni sinf - dars sistemasi deb
yuritadi. Keyinchalik bu sistema pedagogikada keng tarqalgan. An’anaviy maktab sinf-
dars tizimi nomini olish u quyidagicha o`ziga xos an’analarga ega:
• Taxminan bir xil yoki yaqin yoshli bolalar tayyorgarlik darajasi yaqin bolalar sinfini
tashkil etadi.
• Sinf yagona reja, dastur, dars jadvali asosida ishlaydi.
• Asosan mashg`ulot turi yagona dars hisoblanadi.
• Dars ma’lum o`quv predmeti, temaga bir xil material ustida ishlaydi.
• O`quvchilar faoliyatini o`qituvchi boshqaradi, har bir o`quvchining bilim
darajasini baholaydi, yil oxirida o`quvchini sinfdan-sinfga ko`chirishni ham u hal
qiladi.
• Darsliklar asosan uy ishini bajarishda, uyda qo`llaniladi.
An’anaviy dars sxemasi quyidagicha ko`rinishga ega.
Yangi mavzuni — > Mustaxkamlash — Nazorat — Bah o lash - O`rganish
An’anaviy darsning konseptual h o lati
• Ilmiylik
• O`quvchi tabiatiga mosligi
• Ketma-ketlik, tizimliligi
• Tushunarliligi
• Ko`rgazmalilik
• Nazariyaning amaliyot bilan bog`liqligi, amalda qo`llay bilish.
An’anaviy darsning kamchiliklari:
- Darsning bir qolipdaligi, bir xilligi;
- Boshlang`ich ma’lumot berilib, uni o`zlashtirish jarayoni uyiga reja, vazifa orqali
9

amalga oshadi;
- O`quvchilar passiv eshituvchi va mustaqilligi yo`q.
- O`quvchilar bir-biri bilan fikr almashadilar, nutqiy fikr almashuv amalga
oshmaydi;
- Qayta aloqalar yo`lga qo`yilmaydi;
- H ar bir faoliyat o`rtacha o`quv chiga yondashuv asosida kechadi;
- Ta’lim mazmuni asosan o`qituvchi tomonidan amalga oshiriladi.
1.2. Pedagogik texnologiyaning ilmiy asoslari
Asos, subestansiya-mantiqiy tafakkurning muhim shakli hisoblangan xulosa
chiqarishning tarkibiy qismlaridan biri. Narsa va hodisaning asosan sababiyat qonuni
orqali nomoyon bo`ladi . Tabiat va jamiyat hodisalarini o`rganish, bilish tadqiq etish
ko`p jihatdan asos va asoslash jarayoniga bog`liq… Umuman ilimda turmushda, har
qanday munozara va muhokamada, biror fikrni isbotlash yoki biror xulosaga kelish
uchun foydalanadigan fikr asos deb yuritiladi. (M. Ens)
Asos – mantiqiy tafakkurning muhim shakli hisoblangan xulosa chiqarishning
tarkibiy qismlaridan biri. Chinligi amaliyotda tekshirilgan va isbotlangan ma’lum fikrni
– ifodalaydi. Undan noma’lum fikrni – xulosani keltirib chiqarish uchun foydalaniladi.
Asosning chinligi xulosa yoki tezisning chin bo`lishi uchun muhim shartlaridan biridir,
lekin bundan tashqari hukmlar bir-biri bilan to`g`ri bog`langan va tartib bilan
keltirilgan bo`lishi lozim. Aks holda to`g`ri asosdan noto`g`ri xulosa chiqishi mumkin
Pedagogik texnologiya bir qancha asoslarga ega. Bulardan eng ahamiyatlilari
ijtimoiy, falsafiy, metodologik, didaktik, pedagogik, psixologik, fiziologik, gigenik,
mafkkuraviy huquqiy-me’yoriy, iqtisodiy, tarixiy, nazariy, amaliy va boshqa asoslar
hisoblanadi.
Pedagogik texnologiyaning ijtimoiy asosi har bir shaxs jamiyat va davlatning
ta’lim-tarbiya sohasidagi ehtiyojlaridan kelib chiqadi va yoki ehtiyojlarni
qondirishning maqsad va talablarini, tashkiliy shakllari va usullarini belgilaydi. U
shaxsning, jamiyatning va davlatning rivojlanishida asosiy omillardan hisoblanadi.
10

Pedagogik texnologiyaning falsafiy asosi uning maqsadlari hamda tashkiliy shakl
va usullarining falsafiy jihatdan to`g`ri yo`nalishda bo`lishini ta’minlashga xizmat
qiladi. Pedagogik texnologiya falsafiy yo`nalishi uning to`g`ri yoki noto`g`riligini,
jamiyatning ma’lum maqsadalariga muvoffiq yoki zidligini ko`rsatadi. Bu pedagogik
texnologiyaga baho berishda aosiy ko`rsatkichlardan hisoblanadi.
Pedagogik texnologiyaning metodologik asosi uni amalga oshirishga qanday
metodlar asoslanishini belgilaydi.
Pedagogik texnologiyaning didaktik asosi uning ta’lim-tarbiya qoida va
tamoyillarga muvoffiqligini belgilaydi. Pedagogik texnologiyaning didaktik jihatdan
to`g`ri bo`lishi uning yuqori samaradorligining zaruriy sharti hisoblanadi.
Pedagogik texnologiyaning pedagogik asosi zamonaviy pedagogika faning ilmiy
xulosalaridan kelib chiqadi. Bunda pedagogik texnologiyaning umumiy tarkibiy
tuzilishini, mazmuni shakli, usullari, vositalari, pedagogik jarayoning tashkil qilinishi,
olib borilishi, diagnostikasi, monitoringi, o`quv-mavzu rejalarning ilmiy jihatdan
to`g`ri bo`lishini ta’minlaydi.
Pedagogik texnologiyaning psixologik asosi psixologiya fanining ilmiy xulosalari
va tavsiyalari bilan belgilanadi. Ta’lim-tarbiya jarayonida psixologik bilimlardan o`z
o`rnida, to`g`ri foydalanish orqaligina kutilgan natijaga erishish mumkin (diqqat, sezgi,
qobiliyat, his – tuyg`u…)
Pedagogik texnologiyaning fiziologik asosi bunda ta’lim-tarbiya jarayoniga
pedagogik texnologiyalarni qo`llashdan fiziologik talablarni hisobga olish sog`lom
avlodni voyaga etkazishning zaruriy sharti hisoblanadi.
Shuning uchun ta’lim-tarbiya jarayonida o`quvchilarning turli yoshdagi fiziolgik
xususiyatini hisobga olinishi kerak ( o`g`il-qiz bola).
Pedagogik texnologiyaning gigenik asosi ta’lim-tarbiya jarayonida salomatlikni
saqlash ta’lablariga rioya qilishdan iborat unda turli zararli va ortiqcha ta’sirlarni
bartaraf qilish, o`quv sharoiti: Yoritilganlik, harorat, havoning tozaligi, o`qituvchi va
o`quvchining ish o`rni, jixozlar, o`quv yuklamalar me’yorlari, sharoiti, tabiat
fiziologiya, ekologiya talablariga insonparvarlik va xalqparvarlik g`oyalariga muvoffiq
bo`lgan ilmiy asoslarda belgilab boriladi.
11

Pedagogik texnologiyaning mafkuraviy asoslari bunda milliy istiqilol g`oyasi va
mafkurasi tamoyillarini o`zida mujassam etishi va ularni amalga oshirishga
yo`naltirilgan bo`lishi kerak.
Pedagogik texnologiyaning huquqiy-me’yoriy asoslari bu ta’lim-tarbiya
jarayonining tashkil qilish bilan belgilanadi.
- «Ta’lim to`g`risida»gi qonunni
- KTMD
- DTS
- o`quv reja va dasturlar
- prezidentning ta’lim-tarbiyaga oid farmonlari ,V.M. qarori va buyruqlari,
nizomlar…
Pedagogik texnologiyaning iqtisodiy asosi ta’lim menejmenti xulosasiga va
marketing tadqiqotlari natijalariga muvoffiq belgilanadi. Pedagogik texnologiya
ijtimoiy sohadagi faoliyat bo`lganligi bois uning iqtisodiy samarasi aniqlanadi va
ta’limning masalalarini hal qilib boriladi. Pedagogik texnologiya iqtisodiy asosining
mustahkam bo`lishi uchun amaliyotda davom ettirish uchun zaruriy sharti hisoblanadi.
Pedagogik texnologiyaning tarixiy asosi ta’lim-tarbiyaning shakllantirishni turli
tarixiy davrlarda amalga oshirishning shakl va usullari, pedagogik nazariyalar asos
bo`ladi.
Yuqoridagilar umumlashtirilsa har bir pedagogik texnologiyaning o`z nazariy va
amaliy asosi kelib chiqadi. Dars jarayonini joriy etishda va uning strukturasidan unumli
foydalanishda o`quvchilar faolligini tashkil etish muhim rol o`ynaydi. Zeroki, jarayon
markazida o`quvchi shaxsi turadi. Demak, ta’lim jarayoni o`quvchi shaxsiga
qaratilmog`i zarur.
Pedagogik adabiyotlarda, metodik qo`llanmalarda va maktab amaliyotida
aytilishicha o`quvchining o`quv-biluv faoliyatini olib borish uch yo`nalishda amalga
oshiriladi.
1-umumiy, 2-guruhli, 3-yakka tartibda.
Umumiy yo`nalishdagi dars jarayoni faoliyatida o`qituvchi rahbarligida sinfdagi
barcha o`quvchilarning xatti-harakatlari tushuniladi.
12

Guruhli o`quvni tashkil etishda o`quvchilar faoliyati guruh-guruhlarga bo`linib
olib boriladi.
Yakka tartibdagi o`quv jarayonida o`quvchilar yakkama-yakka faoliyat olib
boradilar.
Umumiy shakldagi faoliyatni tashkil etuvchi darslarda, o`quvchilar bir vaqtning
o`zida bir xildagi topshiriqlarni sinf bo`yicha birgalikda muhokama etadilar. Fikr
almashadilar, solishtiradilar, umumlashtirgan holda xulosalar chiqaradilar.
O`qituvchi, o`quvchilar birgalikda va bir vaqtda vazifani bajarishda hamkorlik
qiladilar, hamijodkorlikda ish yuritadilar. O`qituvchi so`zlash, tushuntirish, ko`rsatish
jarayonida barcha o`quvchilarni jalb qilgan holda masalani birga muhokama qiladi.
Bunday muloqotlar o`quvchilar ishonchini qozonishga, o`quvchilar bilan
muloqotga kirishishga, jamoa bo`lib ishlash ko`nikmasining hosil bo`lishiga olib
keladi.
Umumiy o`quv -b iluv f aoliyatini tashkil etishning o`ziga xos kamchilik va
yetishmovchiliklari ham mavjud.
Darsda faoliyat o`qituvchi tomonidan barchaga birdek qaratiladi, ya’ni bir oz
abstraktlik yuzaga keladi. Barchani qiziqish, qobiliyatlaridan qat’iy nazar bir xilda, bir
maqsad yo`lida izlanish, fikrlash, ishlashga undaydi.
O`quvchilarning rivojlanish darajasi, tayyorgarligi bir xil bo`lganligi tufayli bilim
va ko`nikmalarni qabul qilib olish, o`zlashtirish birdek natijani kafolatlamaydi. Dars
sifati va samaradorligi pasayishi holatlari kuzatiladi.
O`qish, o`zlashtirishlari sust bo`lgan o`quvchilar sekin ishlaydilar. O`quv
materiallarini to`la o`zlashtira olmaydilar. Ular ko`proq o`qituvchining shaxsiy
e’tiboriga mu h tojlik sezadilar.
Lekin ayrim o`quvchilar murakkabroq, qiyinlik darajasi yuqoriroq bo`lgan
materiallarni o`zlashtirishga moyil bo`ladilar.
Ayrimlari esa ko’prok mustaqil izlanish, ijodiy yondashuv asosida ishlashga
qiziqish bilan qaraydilar.
Shuning uchun umumiy yo`nalishli darslarda savol-javoblar, labaratoriya ishlari,
mashqlar yechish, masalalar yechish iloji boricha o`quvchi shaxsiga yo`naltirilgan
13

bo`lishi maqsadga muvoffiqdir.
Xulosa o`rnida shuni ta’kidlash mumkinki, darslar bir xillik, umumiy yondashuv,
bir xil qolipdagi ta’limiy faoliyatdan qochishni taqozo etadi.
Darslarda o`quvchilarning o`quv-biluv faoliyatini guruhlarda tashkil etish:
Interfaol darslarda o`quv-biluv faoliyatni guruhlarda tashkil etishning o`ziga
xosliklari mavjud. Bu shaklda sinfdagi o`quvchilar guruhlarga bo`linib, har bir guruhga
aniq, alohida vazifalar beriladi. Har bir guruh alohida (ya’ni bir xil yoki tabaqalashgan)
topshiriqlar ustida ishlaydi. Topshiriq o`zaro muloqotga asoslanadi yoki biror yetakchi
rahbarligida tashkil etiladi.
Guruhlarda topshiriq shunday amalga oshiriladiki, mashg`ulot yakunida har bir
ishtirokchi yoki guruh a’zosining qanchalik hissa qo`shganligi hisobga olinadi.
Guruhlar tarkibi doimiy bo`lmasligi mumkin, ular shunday tartibda shakllantiriladiki,
topshiriqni bajarishda har bir guruh a’zosiga o`zining maksimal hissasini qo`shish
imkoniyati, muhiti yaratiladi.
Guruhlar turli kattalikda shakllantirilishi mumkin. Odatda guruhlarda 4-6 nafar
a’zo ishtirok etadi. Uning tarkibiga beriladigan topshiqlarning mazmuni va xarakteriga
qarab o`zgartirishlar kiritilishi mumkin. Guruhni shunday shakllantirish kerakki, har
bir guruh tarkibida mustaqil ishlash ko`nikmalariga ega bo`lgan o`quvchilarning
bo`lishi kutilgan natijalar beradi.
Guruhli o`quv-biluv ishlarini tashkil etishda ayrim o`quvchilarning individual
yordamga muhtojliklari seziladi. Shunday vaziyatlarda o`qituvchi tayyorgarlik darajasi
yuqori bo`lmagan o`quvchilarga yordam berib borishi maqsadga muvoffiq.
Guruhli o`quv-biluv faoliyati labaratoriya ishlari, amaliy mashg`ulotlar, tabiiy
fanlardan tashkil etilgan amaliyot, nutq o`stirish mashg`ulotlari (dialog) matnlarni
o`zlashtirish, tarixiy materiallarni o`rganish va mehnat darslarida juda qo`l keladi. Bu
holatlarda guruhlarda o`zaro muloqot o`rnatish, mustaqil ishlash yaxshi natija beradi.
Guruhli o`quv-biluv faoliyati yana o`quv-mavzuviy konferensiyalar, munozara,
mushoira, debat, savol-javob, ma’lum mavzudagi kichik ma’ruzalar, qo`shimcha
mashg`ulotlar, o`quv dasturlaridan tashqari mavzularni o`rganishda ham juda qo`l
keladi.
14

Bunday o`quv-biluv faoliyatida guruh a’zolari juda faollik ko`rsatadilar, o`z fikr,
pozisiyalarini himoya qilish ko`nikmalari shakllanadi. Guruhdagi hamkorlikda, kuchli
o`quvchilar kuchsiz o`quvchiga yordam berish bilan ularni qo`llab quvvvatlaydi,
guruhda hamijodkorlik vujudga keladi.
Guruhli o`quv-biluv faoliyatini tashkil etishda guruh a’zolari orasida vazifalar
aniq taqsimlansa, o`zaro hamkorlik to`g`ri yo`lga qo`yilsa, samarali natijalar beradi.
O`quvchilarning o`quv-biluv faoliyatini guruhli tashkil etishda quyidagi
elementlar hisobga olinmog`i zarur;
- O`quvchilarni guruhlarda ishlashga tayyorlash, o`quv topshiriqlarini aniq
qo`yish, guruhda ishlash bo`yicha tushuncha berish, reglament o`rnatish.
- O`quv topshiriqlarini bajarish bo`yicha reja tuzish, uni muhokama etish. Uni hal
etish yo`llarini aniqlash va ishni olib borish bo`yicha o`zaro vazifalarni taqsimlash.
- O`quv topshiriqlarini bajarish bo`yicha ishni tashkil eta olish.
Guruhdagi ishni tashkil etishda ish jarayoni va a’zolar ish jarayonini kuzatish va
zarur hollarda yordamga kelish.
Guruhda topshiriqlarni bajarish jarayonida o`zaro tekshiruv va nazorat olib
borishni yo`lga qo`yish.
Guruhlarda topshiriqlarni bajarish natijalari bo`yicha axborot berish, sinfda
munozaralar o`tkazish, ish jarayonining borishiga qo`shimcha va tuzatishlar kiritib
borish. O`qituvchi tomonidan ishning natijalari bo`yicha xulosalar chiqarish va yakun
yasash.Har bir guruhning ish natijalariga, sinf ishiga tahliliy baholar berish. Guruh
ishining muvaffaqiyatli chiqishi o`qituvchining o`quv faoliyatini tashkil eta olish
harakati, mahoratiga bog`liq. Ya’ni o`qituvchi guruhda ishtirok etayotgan har bir
o`quvchining shaxsiy faoliyatini tashkil eta olishi, har bir o`quvchi o`qituvchi
ko`magini olishi ishning borishi bilan pirovard natijani muvaffaqiyatli ko`rsata olishiga
bog`liq.
Guruhlar ishini o`quv biluv jarayonida tashkil etishda bir kator kamchiliklar sodir
bo`lishi mumkin. Qiyinchiliklardan biri guruhlarni to`g`ri, maqsadli shakllantira olish
va unda ishni tashkil eta olishdir.
15

II.BOB. TARBIYA TIZIMIDA SAMARADORLIKGA ERISHISH USULLARI
2.1. Ta’lim-tarbiya samaradorligini oshirishda innovatsion yondashuvning
zaruriyati
Hozirgi sharoitda innovatsion faollik oliy ta’limning ham mazmun hamda
tashkiliy tuzilmaviy jihatdan qayta ishlab chiqish bilan bevosita bog‘liq. Bu
jarayonlarning asosi bo‘lib oxirgi uch, o‘n yillikda pedagogik ta’lim nazariyasini
tezkor ishlab chiqilishi bo‘ldi. Pedagogik ta’lim rivojlanishining zamonaviy
innovatsion yo‘nalishlarini ichida xususiy innovatsion nazariyani shaxsiy (xususiy)
yo‘nalishli ta’lim sohasidagi ishlanmalarni, ta’limni tashkiliy-tuzilmaviy modelini,
ta’limni ko‘p darajali tizimini rivojlantirishni ajratib ko‘rsatish mumkin. Hayotiy
kelajakni amalga oshirish uchun inson ongli tarzda qayta o‘z-o‘zini faoliyatini yo‘lga
qo‘yadi va buning uchun ta’lim jarayoni imkoniyatlaridan foydalanadi. Ayniqsa, bu
jarayon talaba yoshi davri, yoshlik davri ayni ushbu jarayonni yo‘lga qo‘yish uchun
muhim bosqich davri hisoblanadi. Ushbu konsepsiyaning keyingi g‘oyasi pedagogik
sub’ektivlikni rivojlanishi bilan bog‘liq: talaba “o‘rganuvchi”, “o‘quvchi”,
“o‘qitadigan” pozitsiya orqali o‘tadi. Agar oliy o‘quv yurti “o‘qish joyi va vaqti emas,
balki yigit va qizlarni katta bo‘lish maydoni”(D.B.Elkonin) deb qaralsa, u holda ushbu
oliy o‘quv yurtidagi pedagogik jarayon uni amalga oshirish orqali ta’lim olayotgan
talabaning o‘z-o‘zini rivojlantirishini faollashtiruvchi, hech bir narsa bilan qiyoslab
bo‘lmaydigan pedagogik jarayonni ijodiy-o‘zini qayta qurish sub’ekti ham talaba, ham
pedagog uchun imkoniyatlar hisoblanadi. O‘qituvchi faoliyati ham o‘zgaradi: “usta”
ishlari orqali bilimlarini pedagogik texnologiya asosida yetkazishdan, talabalarda
pedagogik qobiliyatni shakllantirish maqsadida birgalikdagi faoliyatni tashkil etuvchi
“maslahatchi” pozitsiyada talabalar bilan birgalikda uning kelajak kasbiy faoliyatini
loyihalovchiga aylanadi. Shunga ko‘ra integrativ ta’lim texnologiyalarini yo‘lga
qo‘yish dolzarb bo‘lib qoladi. Ushbu masalada ta’limni loyihalash bilan
shug‘ullanuvchi muammolar instituti bugungi kundagi dolzarb masalada yetakchilik
qilmog‘i zarur. Bundan tashqari oliy ta’limda har bir fanlarni o‘qitish sohasida
16

pedagogika va psixologiya fanlari bloki tezkor texnologik izlanishlarni amalga oshirish
bilan shug‘ullanishlari kerak. Pedagogik ta’lim amalga oshirishining tashkiliy-
tuzilmaviy modeli haqida alohida to‘xtalish kerakligi e’tiborga loyiq. Bular: kichik
darajadagi, ko‘p bosqichli va ko‘p darajadagi modellarga qaratilishidan iborat.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan har bir model mustaqil yaxlit ta’lim sifatida qaralib, ular
o‘zlarining jilg‘alariga ega bo‘lib, aniq ijtimoiy-madaniy va iqtisodiy xolatlar bilan
bevosita bog‘liq. Kichik darajadagi tizim – bu oliy ta’limdagi an’anaviy tizim
hisoblanib, u qat’iy hisoblanib, bunda tor mutaxassislar tayyorlanib, ta’lim jarayonida
o‘qitish variantlarini tanlash imkoniyati mavjud emas. Qabul qilingan 1998yildagi DTS
da variativ qismi kiritilgan bo‘lsada, lekin bu tizim ham baribir shaxs tanlash
imkoniyatlarini chagaralaydi. Ko‘p bosqichli tizimda o‘rta maxsus ta’lim tizimi asosida
oliy ta’lim olish uchun imkoniyatlar mavjud bo‘lib, o‘zaro bog‘lovchi o‘quv rejasi
ishlab chiqilgan. Ushbu tizim ixcham hisoblanib, bitiruvchilarni uchinchi kursga qabul
qilish bilan bog‘liq ko‘plab muammolar kelib chiqadi: qaysi mablag‘ asosida o‘qitish,
birinchi o‘rinda pedagogika bilim yurti va pedagogika kollejlarida talabalarni egallagan
bilimlari sifati masalasi turlicha gumon uyg‘otadi. 1997 yilda qabul qilingan “Ta’lim
to‘g‘risida” gi Qonunga muvofiq oliy ta’limning ko‘p bosqichli tizimi yo‘lga qo‘yildi.
Oliy ta’limning ko‘p bosqichli tizimini ishlab chiqish va joriy etishni kuchli
innovatsion jarayon sifatida belgilash mumkin. Ushbu masalada G‘arbiy Yevropa
mamlakatlari tajribasi har tomonlama tahlil etilib, baho berildi va O‘zbekiston
Respublikasi sharoitida o‘zimizning mentalitetimizdan kelib chiqib, oliy ta’limning
o‘ziga xos ko‘p bosqichli tizimi yaratildi. Oliy pedagogik ta’limni ko‘p bosqichli
mazmuni bizning sharoitimizda ikki darajali model:
 umumiy (bazaviy-bakalaviriat va to‘liq (magistratura) ko‘rinishida amalga oshirilib,
har biri o‘ziga avtonom hisoblanadi;
 yaxlit tizim ko‘rinishiga ega; bozor iqtisodiyoti talablariga to‘la javob beradi;
 ta’limni ko‘pgina yo‘llari orqali egallash imkonini beradi;
 o‘qiyotganlarni akademik va kasbiy yo‘naltirishga rag‘batlantiradi;
17

 o‘z-o‘zini anglash, uning qimmatli yo‘nalishlarini va hayot tarzini belgilash asosida
shaxs rivojlanishi uchun imkoniyatlar yaratib beradi. O‘qitish asosiga ta’limiy-kasbiy
dasturlar qo‘yilgan bo‘lib, ular beshta blok-model prinsipidan tashkil topgan:
 ijtimoiy-iqtisodiy va gumanitar fanlar, matematik va tabiiy-ilmiy fanlar,
umumkasbiy fanlar, ixtisoslik fanlari hamda qo‘shimcha fanlar tizimidan iborat.
Texnologik jihatidan kasbiy ta’limning mazmuni, metodlari va metodikasini tanlashga
madaniy yondashuv bilan bevosita bog‘liq.
Ushbu dasturlarni ishlab chiqilishida har bir blokning vazifasi, bloklar
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tashkiliy, didaktik-texnologik ishlar va malakali
mutaxassislar bilan hamkorlikda amalga oshirilgani ko‘zga tashlanadi. Olib borilgan
tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, fakultetlarda oliy ta’limdagi ko‘p bosqichli tizim
(OTKT) asosida ishlash va an’anaviy tizim bilan ishlash qiyosiy taqqoslab ko‘rilganda,
talabalar (OTKT) yangicha ta’lim tizimida ongli, ijodiy ishlashga ko‘proq e’tibor
qaratgani, talabalarda ta’lim motivatsiyasi darajasi yuqori ekanligi ko‘zga tashlanadi.
Oliy ta’limni fakultetlari va kafedralarida tuzilmaviy-funksional va mazmunli-
texnologik qayta qurish amalga oshiriladi. Umuman olganda oliy ta’limda individual-
ijodiy va jamoaviy-ijodiy faoliyat sohasida bugungi kunga kelib sezilarli tajribalar
to‘plandi, o‘quv pedagogik jarayoni ishtirokchilari o‘rtasida sub’ekt-sub’ekt
munosabatlari rivojlanishida o‘zgarishlar sodir bo‘layotganini kuzatish mumkin. Ushbu
tizim orqali talabalarni mustaqil ishlashga ishtiyoqi ortib, reyting tizimida ularning faol
ishtiroki ta’minlansa, ikkinchi tomondan pedagoglar tomonidan talabalar faoliyatini
boshqarishda metodik madaniyat darajasi o‘sib borishi kuzatiladi. Ma’lumki,
didaktikaning predmetini o‘rgatish, o‘rganish ta’lim mazmunini tashkil qiladi. Bunda
ishtirok etayotgan uchta komponent bir-birlari bilan shunday uzviy aloqadaki, ulardan
birini e’tibordan chetda qoldirish mumkin emas. Xo‘sh, nimani nimadan boshlash
kerak? Ishni o‘rganish yoki o‘rgatishdan boshlasak, tabiiy ravishda savol tug‘iladi:
nimani (qanday mazmundagi o‘quv materialini) o‘rganmoqchisiz yoki
o‘rgatmoqchisiz? O‘rgatish ham, o‘rganish ham asosiy maqsadga yo‘naltirilgan ta’lim
ob’ekti va oxirgi natija mahsuli bo‘lmish ta’lim mazmuniga bog‘liq. Har xil mazmun
18

uni o‘zlashtirishning o‘ziga xos usullari bilan farq qilganligi uchun o‘rganishning
qanday bo‘lishi uning mazmuniga bog‘liq, bu esa o‘rganishni tashkil etuvchi
o‘rgatuvchiga bog‘liq. Shunday qilib, didaktik tafakkur - bu o‘rganish, o‘rgatish va
ta’lim mazmunining doimiy aloqalari, munosabatlarini izlash, aniqlash demakdir.
O‘qituvchi o‘quvchini faollashtiradigan, o‘zi va o‘rganuvchi uchun qulay bo‘lgan
yo‘llarni, usul va uslublarni, o‘qitish shakllari, metod va vositalarni izlaydi, ularni
takomillashtiradi. Shu boisdan ham “pedagogik texnologiya”, “didaktik texnologiya”,
“ta’lim texnlogiyasi” atamalari qatoridan “pedagogik innovatsiyalar” atamasi ham
mustahkam o‘rin olmoqda. Yuqorida sanab o‘tilgan tarzda o‘rgatish, o‘rganishda
ta’lim mazmuni asosiy o‘rin tutadi. Shuning uchun ham, o‘z oldimizga Davlat ta’lim
standartlarini yaratish birinchi galdagi vazifa qilib qo‘yildi. Bu vazifaning uddasidan
chiqdik. Davlat ta’lim standartlari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
tomonidan tasdiqlanib, har bir ta’lim muassasalariga, har bir o‘quvchiga yetkazildi.
Endigi vazifa shu standartlarni tezroq hayotga tatbiq etish mexanizmini yaratishdan
iborat. Biroq, e’tirof qilish kerakki, hali Respublikamizda yangi pedagogik
texnologiyalarni, ta’lim innovatsiyalarini to‘plash, ular ichidan faoliyatimizda eng ko‘p
samara beradiganlarini tanlash, tajriba-sinovdan o‘tkazish va qo‘llash- joriy etishni
yo‘lga qo‘yadigan tizim (mexanizm) shakllantirilmagan edi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi
Qonun 9
, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” talablari asosida ishlab chiqilgan umumiy
ta’lim fanlari bo‘yicha Davlat ta’lim standartlari ishlab chiqilib, bosqichma-bosqich
amalga oshirishga kirishilgandan keyin bu sohadagi ishlarni aniq bir tizimga solish,
qo‘llab - quvvatlash, yangiliklarni joriy etishga yetarli shart-sharoitlar yaratadigan
tuzilmalarga bo‘lgan ehtiyoj yaqqol ko‘zga tashlandi. Chunki, Davlat ta’lim
standartlari o‘quvchilar bilimiga qo‘yiladigan majburiy minimal daraja bo‘lib, davr
o‘quvchilarga ta’lim standartlari darajasi talablaridan oshirib bilim, iqtidor va
ko‘nikmalar berishni taqozo etadi. Bu masalani ijobiy hal qilish ilg‘or tajribalar, yangi
pedagogik texnologiyalarni izlash, ularning didaktik imkoniyatlarini sinab ko‘rgan
holda amaliyotga tatbiq etishga bo‘lgan hayotiy ehtiyojni oshirib yubordi. Bundan
kelib chiqadigan amaliy hulosa - ilg‘or ta’limiy yangiliklarni aniqlash, ularning
jamg‘armalarini tashkil etish, sinab ko‘rish, pedagogik amaliyotga joriy qilishning,
19

ilmiy xulosalarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etish tizimini yaratish
masalasining dolzarbligini oshirdi. Hozirgi kunda bu tizimni yaratish yo‘lida bir qator
izlanishlar, sa’y- harakatlar boshlab yuborilgan. Jumladan, vazirlik, viloyat xalq ta’limi
boshqarmalari tarkibida Davlat ta’lim standartlari boshqarmalari va bo‘limlari
(monitoringi) tashkil etilgan. Ta’limni boshqarish tizimida tashkil qilingan yangi
bo‘g‘inlar quyidagi vazifalarni amalga oshirib bormoqda:
 ta’lim sohasidagi qonunlar, me’yoriy hujjatlarning bajarilish nazoratini yuritish;
 Pedagogik innovatsiyalarni amaliyotga tatbiq etishning tashkiliy asoslarini yaratish
 zarur. Buning uchun:
 “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ni hayotga, tatbiq etish, Davlat ta’lim standartlari
va dasturlari bajarilishining monitoringini olib borish;
 ta’limni boshqarish mahalliy organlari va o‘quv muassasalarining umumiy tashkiliy
pedagogik ishlari qatori pedagogik innovatsiyalarning samaradorligini tahlil qilib
borish;
 pedagogik tajribalarning borishini analitik tahlil qilish, umumlashtirish,
ommalashtirish bo‘yicha tavsiyalar tayyorlash;
 pedagogik texnologiyalarni kuzatuvchi, nazorat qiluvchi va joriy etuvchilarni o‘quv
ishini tashkil qilish shu masalaga oid seminarlar o‘tkazish, treninglar tayyorlash
choralarini ko‘rish;
 pedagogik texnologiyalarni rivojlajtirish haqida tegishli ma’lumotlar jamg‘armasini
yaratish, tahlil qilish va tartibga solib turish.
Yuqorida ta’kidlanganidek, Davlat ta’lim standartlari- bu o‘quvchilar bilim
saviyasining minimal darajasini belgilaydi, bu darajadan yuqori ko‘rsatkichlarga
erishish uchun ma’lum izlanish hamda tashabbus lozim, pedagogik innovatsiyalarni
yaratish, shuningdek, ularni boshqarish avvalam bor, ana shu dorlzarb vazifalarni hal
qilishga xizmat qiladi. Shu boisdan ham pedagogik iinovatsiyalarni izlab topish.
o‘rganish, tahlillar ostida eng ko‘p samara beradiganlarini tanlab olish va ularni
amaliyotda qo‘llash tartibini belgilab beradigan tizimni yaratish maqsadga muvofiqdir.
Fikrimizcha, buning uchun, innovatsiyalar haqida aniq ma’lumotlar jamg‘armasini
20

yaratish zarur bo‘lib, buni shartli ravishda innovatsiyalarni “to‘plash” jarayoni deb
qabul qilamiz. Innovatsion yangiliklarni to‘plovchilar jadvalga ko‘ra vazirlik tizimida
yangi tashkil qilingan markazlar, jumladan, xalq ta’limi xodimlari malakasini oshirish
instituti barcha talim muassasalari rahbarlari malakasini oshirish bo‘yicha doimiy
ishlovchi Respublika doimiy kursi qoshidagi monitoring markazi va respublika ta’lim
markazi asosiy bo‘g‘in hisoblanadi. Pedagogik innovatsiyalarni qo‘llash bilan uni
to‘plab, ilmiy jihatdan xulosalar tayyorlovchi bo‘g‘in o‘rtasidagi “Pedagogik matbuot”
asosan nashr ishlari, ommalashtirish, keng pedagogik jamoalar, ilmiy-pedagogik
xodimlarga ularni yetkazish, ularning taklif va mulohazalarini olish, tajriba-sinov
xulosalari asosida innovatsiyalarni yanada takomillashtirish ishlari bilan shug‘ullanadi.
O‘ylaymizki, ta’lim texnologiyasi va pedagogik innovatsiyalarga bunday tizimli
yondashuv Davlat ta’lim standartlarini amalga oshirishda o‘z samarasini ko‘rsatadi.
O‘qituvchining pedagogik faoliyatini olib borishga halaqit beradigan psixologik
to‘siqlarni umumlashtirib yangilik kiritishlarga o‘qituvchilarning ko‘proq qarshilik
bildirishini keltiradigan sabablarni ta’kidlab o‘tish zarur.
1. O‘zgarishning maqsadi o‘qituvchilarga tushuntirilmagan yashirin, gapning ikki
ma’nosi xavotir va noma’lumlikni keltiradi. Noma’lumdan qo‘rquv har qaysi yangi
usulga o‘qituvchilarni yo‘llashi mumkin.
2. O‘qituvchilar yangilikni kiritishda rejalashtirish va ishlab chiqarishda
qatnashmaganlar.
3. Jamoa an’analarini e’tiborga olmaslik va o‘z ishining odatiy usuliga rioya qilish.
4. Yangi usullarga sub’ektiv munosabat va qo‘rquv, statusni yo‘qotish xislari.
5. Ish xajmining ko‘payishi rahbar o‘qituvchilar faoliyatida o‘zgarishlarni
rejalashtirmasligi oqibatida qo‘rqish paydo bo‘ladi.
Yangilik kirituvchi tashabbuskor odam hurmat va ishonchga ega bo‘lmasa. Afsus,
ko‘pincha o‘qituvchilar loyihaga emas, uning muallifiga qaraydi. Agar bu insonning
hurmati past bo‘lsa, pedagog uning qadrligiga qaramay, bu odamga ishonchsizligi
uning g‘oyasiga o‘tkaziladi. O‘qituvchi ijodkorligini shaxsiyatning axloqiy
munosabatiga qarab mulohaza qilish mumkin. Agar ijodiy faollik asossiz va mavjud
21

qadriyatlarga e’tiborini qaratmasa, demak bu faollik juda xavfli. Yosh o‘qituvchining
bilim berishi va kasbiy faoliyatida ijodiy rivojlanishi uchun ko‘p variantli yechimlarga
olib boruvchi mashqlarni topmaganlar. O‘quvchilarga ularning ijodiy faoliyatidagi
ma’nosini umumiy yo‘nalishlarini anglashga yordam berish, o‘z imkoniyatlarning
rivojlanishini bilish. Bunday tushunchasiz ijodiy faoliyatni kuchaytiradigan mashqlar
o‘yin sifatida o‘zlashtiriladi. Yuqorida sanab o‘tilgan maslahatlar erkin muloqotda,
fikr-almashuvda, ijodiy bahslashuvda eksperimental ish jarayonida bo‘lib o‘tishi
mumkin. Misol uchun qobiliyatlar rivojlanishining natijasini ko‘rib chiqamiz: “Shuni
ko‘rib o‘tish kerakki, hozir nimalarni mulohaza qilsa, uni hammasini tushunarmikan..?
Nimaga u o‘z qarashiga meni ishontirmoqchi?”. Menimcha: “ma’lumotlarim yetarli
emas: yetmagan to‘lato‘kislarni bilib olsam, yaxshi bo‘ladi... U nohaq deb
aytyapmanmi yoki ochiqchasiga o‘z munosabatimni bildiryapmanmi? Bu holda men
ishonchliroq tarzda o‘z fikrimni o‘zgartirishim kerak”. O‘quvchilarda ijodiy fikrlashni
rivojlantiish metodlarini va mazmunini didaktik izlash bilim va usullarni
shakllantirishga olib keldi. Shunday tadqiqiy mo‘ljal o‘quv jarayoniga pedagogik
yondashuvni o‘ziga xos tarzda yo‘lga qo‘yishni taqozo etadi. Bu esa o‘z o‘rnida
ta’limning maqsadi yosh o‘qituvchilarda yangi tajriba, kasbiy – tadqiqiy faoliyatda
yangi bilimlar bilan qurollanishni, rolli va o‘xshatish kabi modellashlarni o‘zlashtirish
imkoniyatini yaratadi. Bolalar tomonidan mazmunan ma’lumotlarni o‘zlashtirishi bilan
bog‘liq bo‘lgan aniq shakllarga murojaat qilamiz. Talim modellarining misollar orasida
biz muammolarni tizimli yechim asosida ijobiy izlanishning tashkillashtirishni
bahslashuv va didaktik o‘yinlarini ajratamiz. Sanab o‘tilgan modellar orasida biz
didaktik va rolli o‘quv o‘yinlariga alohida e’tibor qaratamiz. Didaktik o‘yinlar
metodikasining asosiylari ularning tizimida o‘rnatilgan 4 bosqichni ajratsa bo‘ladi.
Orientatsiya – o‘rnatiladigan mavzuning tasavvuri, o‘xshatilishi va uning qoidalar
harakteristikasi, o‘yin mulohazalarining bayoni, o‘yin o‘tkazishda uning
sahnalashtirishi, o‘yin mazmunining detallarini ishlab chiqarish katta ahamiyatga ega.
Sahna – bu o‘yinning tashkiliy va syujetli sxemasi, umumiy rejasi ekan.
22

2.2. Innovatsion yondashuv asosida ta’lim-tarbiya jarayonida
samaradorlikka erishish aspektlari
Ta’lim tizimida yangiliklar kiritish mazmuni va yo‘nalishlari masalasini
o‘rganishga kirishishdan oldin “Pedagogik tizim” va “Pedagogik tizimda yangiliklar
kiritish” tushunchasini aniqlab olaylik. Pedagogik jarayon bilamizki, pedagogik tizim
asosida yo‘lga qo‘yiladi. Pedagogik tizim - bu tashkil etuvchilarning birlashtirilgan
majmui bo‘lib, ular o‘zgarishlarda ham barqarorligicha qolaveradi. Agarda o‘zgarishlar
(yangilik kiritish) qandaydir mumkin bo‘lgan chegaradan oshib ketsa, tizim buziladi,
uning o‘rniga yangi boshqa hususiyatli tizim yuzaga keladi. Pedagogik tizim -
elementlarning juda mustahkam birlashuvidir. Har qanday pedagogik tizimning
tuzilishi hozirgi davrda quyidagi elementlar yig‘indisidan iborat bo‘lib, ular o‘zaro
bog‘liq holda quyidagi ko‘rinishga ega: o‘quvchi; tarbiyaning maqsadi; tarbiya
mazmuni; tarbiya jarayoni; o‘qituvchilar (yoki TTV - ta’limning texnik vositalari);
tarbiyaviy ishlarning tashkiliy shakllaridan iborat bo‘ladi. Bu tizimning tarkibiy
qismlaridan har biri har qanday darajada elementlarga bo‘lib, yoyib ko‘rsatilishi
mumkin. Ko‘rilgan tizimni mukammal tarkibiy tuzilish emas deb hisoblashga
asoslarimiz bor. Ko‘rsatib o‘tilganlarga qo‘shila olmaydiganlar pedagogik tizimning
muhim tarkibiy qismlari, shuningdek, “natijalar”, “o‘quv tarbiyaviy jarayonni
boshqarish”, “texnologiya”lardan iborat, deb ham hisoblashlari mumkin. Ular berilgan
chizmadagi pedagogik tizim modelida ko‘zga tashlanadi. Maqsadlar natijalar bilan mos
kelib, uzluksiz jarayon tashkil etadi. Maqsadlarning natija bilan to‘la mos kelishi
pedagogik jarayonning ishonchi, o‘lchov ko‘rsatkichi bo‘lib xizmat qiladi. Pedagogik
tizim boshqaruv, birlashtiruvchi hamma tarkibiy qismlari nisbatan mustaqil qism
hisoblanadi, chunki ular o‘z maqsad va tuzilishlariga egadir. Pedagogik tizimning
tashkil etuvchi tarkibiy qismi sifatida alohida omillar birligi deb ta’kidlagan holda
ularni ko‘pincha, o‘quv-tarbiya jarayonining texnologiyasi deb ko‘rsatadilar. Bunday
yondashishda pedagogik tizim ko‘zlangan maqsadga erishishni ta’minlaydigan
mustahkam tashkiliy texnologik kompleks bo‘ladi. Shuni ta’kidlash kerakki, pedagogik
23

tizim har doim ham texnologiyadir. Ana shu belgisi bo‘yicha pedagogik tizimning
tarkibiy qismlar ixtiyoriy “to‘plamidan” ajratib olish osondir. Texnologiya - bu qat’iy
tashkiliy mantiqqa bo‘ysunuvchi imkoniyatlarini belgilovchi tizimning ichki sifatidir.
Shu bilan birga topshiriqni baholash darajasining o‘zidayoq, texnolog ma’lum
jarayonlar hamda hodisalarga tayanadi. Ma’lum jarayonlar muvaffaqiyat ifodasining
dalili sifatida foydalaniladi, ajoyib xodisalar natijalari esa yangi sabab va formula
manbalari sifatida amalga oshiriladi. O‘quv texnologiyalarni loyihalashtirish metodik
“tajribalarni umumlashtirishdan” farqli “mumkin emas” xulosasini bermaydi. Texnolog
uchun bu faqatgina vaqt va harajatlar masalasidir. Texnolog faqatgina yaxshi ma’lum,
tekshirib ko‘rilgan, asoslangan, shubha qilinmaydigan fikrlarga asoslanadi. Texnolog
tajribalar o‘tkazmay, aniq ko‘zlangan natijalar bilan ish olib boradi. Texnologiya
variantlikka yo‘l qo‘ymaydi uning asosiy vazifasi -aniq kafolatlangan natija olishdir, u
har doim ham asosiy yechimida oddiydir. Asosiy yechimni tushunish qolgan
hammasini, o‘zaro zarur elementlar tizimi, tartibining mazmunini ochib beradi.
Texnologiyadan hech bir qismini olib tashlab bo‘lmaydi, u yerda ortiqchasi bo‘lmaydi,
bo‘lishi mumkin ham emas. Bu juda murakkab holat, har ikkinchi o‘qituvchi izlash -
tadqiqotchilik tartibida ish olib boradi va shu bilan bolaning maktabdagi hayoti
natijasining noaniqligini kuchaytiradi. Har doim, ayniqsa “aniq” fanlar deb
nomlanuvchi yo‘nalish vakillari orasida pedagoglarni harakterlari uchun koyib
turuvchilar topiladi va ular har galgidek pedagogika tizimi modellarini reviziya qilish
va moderizatsiyalashdan boshlaydilar. Endi quyida pedagogika tizimida sodir
bo‘ladigan jarayonlarniig ba’zi prinsipial harakteristikalarida to‘xtalib o‘tamiz.
Pedagogik tizimining har bir aniq modifikatsiyasi ko‘zlangan natijaga erishishi aniq
hususiyat va imkoniyatlarga ega degan qoidadan kelib chiqamiz. Bu imkoniyatlar
tizimining aniq hususiyatlari bilan qat’iy belgilab qo‘yilgan. Bu tarzda biz ta’lim va
tarbiyaviy jihatdan ko‘zlangan daraja va sifatga erishmoqchi bo‘lsak, unda shunga mos
pedagogik tizim haqida o‘ylashimiz kerak va uning ishlashi pedagogik jarayonning
kerakli yo‘nalishi va intensivligini ta’minlashi zarur. Buning natijasi, o‘quv-tarbiyaviy
jarayonning yanada yuqoriroq samaradorligi, har doim pedagogik tizimni
takomillashtirish oqibatidir. Bu juda murakkab muammo, ularni ishlab chiqishga
24

dunyoda endi kirishilmoqda. Hozirgi, umumiy ko‘rinishga juda ko‘p ko‘rinishli
ko‘rsatgich, “harajat” va “natija”larni to‘plash mumkin bo‘lmoqda va ushbu
muammoning foydaliligini aniqlash esa uni iqtisodiy nuqtai nazardan hal qilish
imkonini beradi. Intuitiv va sub’ektiv baholarni juda oson noto‘g‘ri deyish mumkin va
bu yerda vaziyatdan chiqish faqatgina fikrlarni to‘plashdan iborat bo‘ladi. Har qanday
pedagogikaning maksimal umumiy samarasi 100% ko‘zlangan maqsadga to‘la
erishilgan xisoblanib, agar tarbiyachilar uchun ilgari erishilgandan pastroq darajada
bo‘lmasa mumkin bo‘ladi. Yana biron-bir pedagogik tizim tuzilishiga nazar tashlaylik,
u “yomon” va “yaxshi” pedagogik tizim uchun ham birdir. Uning uchun o‘qituvchi
ham birdir. Uni o‘qituvchi, o‘quvchilar munosabatigacha soddalashtiramiz. Bu
munosabatlar ilgari o‘rganilgan edi va umumiy xulosa ma’lum: deyarli 50%
o‘qituvchidan, 50% esa o‘quvchiga bog‘liq. Bundan kelib chiqadiki, masalan: eng
yomon pedagogik tizimning samaradorligi, aytaylik o‘qituvchi, umuman hech qanday
harakatlarni amalga oshirmagan holda, ammo tizim ishlasa 50% dan kam bo‘lmaydi.
An’anaviy pedagogik tizimning foydali harakat koeffitsenti 60% dan oshmaydi deb
hisoblanadi. Bu esa maktab tarbiyalanuvchilarining faqatgina yarmidan ozgina
ko‘prog‘i dasturni to‘la o‘zlashtira oladi deganini bildiradi. Yana bir muhim fikr,
tizimning umumiy nazariyasidan ma’lumki tizimni baravariga bir necha parametrlar
bo‘yicha yaxshilash mumkin emas. To‘g‘ri yo‘l yangilikni asta-sekin, uning
foydaliligiga ishonch hosil qilib, har tomonlama tekshirib ko‘rib, keyingi ishlarni
o‘ylab kiritishdan iborat. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki har bir yaratilgan yangilik
oldiniga albatta ilgarigisidan ham yomon ishlaydi. Chunki bu jarayonni o‘rganish,
moslashish, sustkashlikni yengish kerak. Pedagogik tizimni takomillashtirishning
asosiy yo‘llari ikkita: intensiv va ekstensiv. Intensiv rivojlanish pedagogik tizimni
ichki imkoniyatlar xisobiga, ekstensiv yo‘l esa qo‘shimcha kuchlar jalb etish - ya’ni,
vositalar, asbob-uskunalar, texnologiyalar xisobiga takomillashtirishni ko‘zda tutadi.
Pedagogik texnologiyaning, intensiv rivojlanish imkoniyatlari tugagan deb hisoblanadi:
maktabning mavjudligi ming yilliklar davomida hamma yo‘llarni sinab ko‘rib bo‘lgan,
hozirgi pedagoglar nasibasi qaytarish, tarbiya mazmuni va vazifasini, mantiqiy chuqur
esga olish, uning birlamchi asoslariga chuqur tushib borishdan iborat. Yana bir bor
25

qaytarib aytamiz, agarda maktab hali o‘lmagan bo‘lsa agarda u yashayotgan,
rivojlanayogan va bolalarni o‘qitayotgan bo‘lsa, bu faqatgina o‘zining konservativ
tabiati hisobigadir. Ba’zi nazariyotchilar aytadilarki, juda yaqin vaqt ichida
pedagogikada innovatsiya bir ma’noni - orqaga, o‘tmishga, o‘ylab va oqilona
tarbiyalash, ma’naviy tarbiyalovchi, yangiliklarsiz va tirishishlarsiz tinch tizimga
qaytishnigina bildiradi degan fikrni aytmoqdalar. G‘arb maktablari ekstensiv yo‘l bilan
pedagogik mahsulotni yangi informatsion texnologiyalar, vaqtni turli xil o‘quv
faoliyatlariga taqsimlash, sinfdagi differensatsiya va individuallashtirish hisobiga
oshirish bilan rivojlanib bormoqda. Shu bilan pedagogik mahsulot sifati
yaxshilanmoqdaki, bu savol aniqligicha qolmoqda: ko‘pchilik mustaqil ekspertlar
bunga ishonchsizlik bildirmoqdalar. Bu holatdan chiqish yo‘li “O‘zaro bog‘liqlikdagi
innovatsiya (yangiliklar)” deb ataluvchi, intensiv va ekstensiv yo‘llarni birlashtirishga
imkon beruvchi pedagogik tizim rivojlanishi hisoblanadi. Bu pedagogikaning
foydalanish imkoniyatlarini chuqur tekshirishni talab qiladi, bu esa ular turli
ko‘rinishdagi turli harakterli va turli darajadagi pedagogik tizim tashkil etuvchilari
uchrashgan nuqtada namoyon bo‘ladi. Bo‘sh joylarini yangi texnologiyalar bilan
mustahkamlab, pedagogik tizimning umumiy samarasini yaxshilashga urinsa bo‘ladi.
Bunday yondashishda innovatsiya o‘ylab topilgai “tashqi” chora bo‘lib ko‘rilmaydi,
balki chuqur mazmunli talab va tizimni bilish, anglab yetilgan qayta tuzish hisoblanadi.
Agar shunday nuqtai nazar bilan innovatsion chaqiriqlarga qaralsa ularda deyarli yangi
jihatlar yo‘qdek tuyuladi. Jumladan, eski muammolarni hal etish uchun yangi
“retsept”lar ham yo‘q. Umuman olganda innovatsion g‘oyalarga insoniyat taraqiyoti
jarayoni haqidagi yangi bilimlarga asoslangan, pedagogik muammolarni hal qilishga
ilgari qo‘llanilmagan nazariy yondashuvlar, aniq amaliy texnologiyalardan olingan
yuqori natijalarni kiritishga majburmiz. Pedagogika fanida berilgan g‘oyalarni
ishlanganlik darajasining muvofiqlik jihatlari bo‘yicha umumiy va qisman innovatsion
loyihalar miqdori, shuningdek, pedagogik amaliyotda ulardan foydalanishning tahliliy
umumiy pedagogik innovatsiyalarga kiritish imkonini berdi. Nazorat shakllari: tayanch
konspekt bo‘yicha yozma ish, mustaqil ishlar, baland ovozda so‘rash, magnitafonda,
juftlikda o‘zaro nazorat, guruhdagi o‘zaro nazorat va uy nazorati, o‘z-o‘zini baholash.
26

O‘quvchi tomonidan olingan har bir baho bilimlar uchun maxsus ochilgan ko‘zguga
qo‘yib boriladi. U go‘yo o‘quvchiga xizmat qiladigan ro‘yxat vazifasini bajaradi.
Baholar yesa ijobiy shifrlangan tavsifnoma ahamiyatiga yega bo‘ladi. Bunday
tavsifnomani ye’lon qilish katta tarbiyaviy ahamiyatga yega bo‘ladi. Bu
tavsifnomaning yeng muhim tomoni shundaki, unda o‘quvchi xohlagan vaqtida har
qanday bahoni nisbatan yuqori bahoga o‘zgartirishi mumkin. Ochiq imkoniyat
tamoyilining mohiyati ham shunda. Har bir baho, - deb ta’kidlaydi V.F. Shatalov,
awalambor, o‘quvchida ijobiy ye’tiborni qo‘zg‘atadigan vosita, turtki bo‘lib xizmat
qilishi lozim. Ikki baho salbiy hislarga sabab bo‘ladi hamda o‘qituvchi va fan bilan
ziddiyatni keltirib chiqaradi. Shatalov bunday konfliktli vaziyatlarni bartaraf qiladi.
V.F.Shatalov tomonidan ishlab chiqilgan o‘quv faoliyati tizimi maktab o‘quvchilarida
yeksperiment qilingan, lekin uning metodikasi matematika o‘qitish doirasidan chiqib,
nafaqat tabiiy fanlar, balki gumanitar fanlar: til, tarix kabi fanlarni o‘qitishda ham keng
tarqaldi. G.K.Selevko pedagogik texnologiyani rejalashtiriladigan natijalar bilan birga
boshqariladigan tizim deb ta’riflaydi. Texnologik jarayon tuzilmasini axborotlarning
uch asosiy harakat yo‘nalishi bilan tavsiya etiladi. Bu tuzilmada G.K.Selevko 10
uch
shahobchani belgilaydi:
1. Asosiy shahobcha — mazmunning harakati bo‘lib, u axborotning manba
(o‘qituvchi)dan qabul qiluvchi (talaba)ga uzatish (o‘quvchilar ye’tiboriga uzatish,
o‘quv-bilish faoliyatiga rahbarlik qilish, o‘quvchilar tomonidan bilimlarni idrok yetish,
o‘zlashtirish va mustahkamlash). Unda axborotlarni qo‘shimcha boshqarish manbalari
— kitoblar, texnik vositalar, kompyuterlar va o‘quvchi tomonidan ularni mustaqil
idrok etish (o‘z-o‘zini boshqarish jarayoni) muhim holat hisoblanadi.
2. Boshqarishga ta’sir o‘tkazish shahobchasi. U o‘z ichiga rejalashtirishni (strategik va
taktik), ta’limiy axborotlarning asosiy psixologik harakati korreksiyasini qamrab oladi.
3. Jarayonlar haqidagi (qayta bog‘lanish, nazorat, baholash, qo‘shimcha axborotlar
shahobchasi) axborotlar o‘qituvchidan o‘quvchiga uzatilish shahobchasi.
O‘quv jarayonining samaradorligi:
• o‘quv axborotlari mazmunining yeng maqbul tuzilmasi;
27

• boshqarish samaradorligi va bilish faoliyatini tashkil etish;
• axborotlarni o‘zlashtirishda individual o‘z-o‘zini boshqarish imkoniyatlaridan
foydalanish;
• axborotlarni o‘zlashtirishning samarali nazoratini tashkil etishga bog‘liq. Tayanch
sxemalar izohidan foydalangan holda istiqbolli o‘qitishni boshqarish S.N.Lisenkova
texnologiyasi. Bu texnologiya asosida quyidagilar yotadi:
• hamkorlik pedagogikasiga bo‘lgan shaxsiy yondashuv;
• o‘zlashtirish (muvaffaqiyat) - o‘qitish jarayonida bolalar rivojlanishining eng muhim
sharti;
• sinfdagi fayz: xayrixohlik, o‘zaro yordam;
• xatolaridan ogoh qilish, lekin xatolar ustida ishlash emas;
• o‘quv materialining ketma-ketligi, izchilligi;
• vazifaning har bir o‘quvchiga qulayligi va ularga alohida-alohida bo‘lib berilishi;
• asta-sekin to‘liq mustaqillikka o‘tish;
• bilag‘on o‘quvchi vositasida bilmaydigan o‘quvchilarni o‘qitish.
S.N.Lisenkova metodikasining xususiyati shundaki, qiyin mavzular dasturda
belgilangan soatlarda emas, balki undan oldin o‘rganila boshlanadi. Bu istiqbolli
tayyorgarlikdir. Istiqbolli tayyorgarlik o‘rganilishi yaqinlashib kelayotgan qiyin
mavzularni yo‘l-yo‘lakay o‘tishning boshlanishidir. Umumlashtirish bu muayyan
bilimlar asosidagi mavzuni umumlashtirishdir. S.N.Lisenkova metodikasi asosida
materialni o‘zlashtirish uch bosqichda kechadi:
1. Kelgusida o‘zlashtirilishi lozim bo‘lgan bilimlarni oldindan kichik hajmlarda berib
borish;
2. Yangi tushunchalarni aniqlashtirish, ularni wnumlashtirish va qo‘llash;
3. Fikrlash usullari va o‘quv xatti-harakatlarining ravonligini rivojlantirish.
Inge Unt, A.S. Graniskaya, V.D. Shadrikov tadqiqotlarida individual o‘qitish o‘quv
jarayonini tashkil etish shakli, modeli sifatida belgilanadi. Unda:
• pedagog faqat birgina talaba bilan o‘zaro munosabatda bo‘ladi;
28

• bir talaba faqat o‘qitish vositalari (kitoblar, kompyuter va b.) bilan o‘zaro aloqada
bo‘ladi. Individual o‘qitishda faoliyatning mazmuni, metodlari va surati talabaning
xususiyatlariga moslashtiriladi. Shaxsiy yondoshish deganda:
• pedagogikaning tamoyili bo‘lib, unga ko‘ra pedagog o‘quv — tarbiya ishlari
jarayonida talabalarning shaxsiy xislatlarini hisobga olgan holda ayrim talabalar bilan
individual model bo‘yicha o‘zaro munosabatda bo‘lish hamda individual
xususiyatlarga asoslanish;
• o‘quv jarayonida talabalarning individual xususiyatini hisobga olish;
• barcha talabalarning rivojlanishigina emas, balki har bir talabaga alohida rivojlanish
uchun psixologik-pedagogik tadbirlaryaratish tushuniladi. O‘qitishni
individuallashtirish:
• o‘quv jarayonini tashkil yetish bo‘lib, unda o‘qitish usullari, suratini tanlash
talabaning individual xususiyatlari bilan bog‘lanadi;
• individual yondashuvni ta ‘minlovchi turli o‘quv-metodik, psixologik-pedagogik va
tashkiliy-ma ‘muriy tadbirlardir.
Zamonaviy texnik vositalar yordamida 100-150 kishidan iborat katta guruhlarda
yuksak malakali o‘qituvchilar, proffcssorlar leksiya o‘qiydilar. 10-15 kishidan iborat
kichik guruhlar esa leksiya materiallarini muhokama qiladilar, bahs yuritadilar.
Individual ishlar esa maktab kabinetlarida, laboratoriyalarida o‘tkaziladi. Leksiya
mashg‘ulotlariga 40%, kichik guruhlardagi mashg‘ulotlarga 20%, kabinet va
laboratoriyalardagi individual ishlarga yesa 40% ajratiladi. Odatdagi sinf tushunchasi
yo‘q, kichik guruhlar ham doimiy emas. Dasturlashtirilgan o‘qitish XX asrning 50-
yillari boshida paydo bo‘ldi. U amerikalik psixolog B.Skinner 11
nomi bilan bog‘liq. U
materiallarning o‘zlashtirilishini boshqarishning samaradorligini oshirishda,
axborotlarni qismma-qism uzatishning muntazam programmasi asosiga qurish va uni
nazorat qilishni tavsiya etdi. V.P.Bespalko bilish faoliyatini tashkil yetish va
boshqarish namunasidagi pedagogik texnologiya tasnifini tavsiya etdi. U o‘qituvchi va
ta’lim oluvchi (boshqariluvchi) munosabatlarini quyidagicha belgilaydi:
• berk- (o‘quvchilarning nazorat qilinmaydigan va tuzatilmaydigan faoliyati);
29

• davriy (nazorat, o‘z-of’zini nazorat qilish, o‘zaro nazorat);
• tarqoq — (frontal) yoki yo‘nalganlik (individuallik);
• goh (og‘zaki) yoki avtomatlar (o‘quv vositalari) orqali.
Dasturlashtirilgan o‘qitishning beshta asosiy tamoyili farqlanadi:
1. Boshqarish qurilmalarining muayyan bosqichliligi (ierarxiya) tamoyili. Bu
programmalashtirilgan o‘qitish texnologiyasining ierarxiya tuzilmasida avvalambor
pedagog turadi, va bu fanda dastlabki umumiy mo‘ljal hisoblanadi; o‘qitishning
murakkab nostandart vaziyatlarida individual yordam va korreksiya o‘rin oladi.
2. Qayta aloqa tamoyili. U o‘quv faoliyatining har bir tadbiri bo‘yicha o‘quv jarayonini
boshqarishning davriy tashkil yetish tizimini talab qiladi. Bunda awalo to‘g‘ri aloqa
o‘rnatiladi - zaruriy harakat obrazi to‘g‘risidagi axborot boshqaruvchi obektdan
boshqariluvchiga uzatiladi. Qayta aloqa, V.P.Bespalko ta’kidlashicha, pedagog
uchungina emas, balki ta’lim oluvchiga ham zarur birinchisiga korreksiya uchun,
ikkinchisiga esa o‘quv materialini tushunish uchun. Ichki va tashqi qayta aloqa ham
mavjud. Ichki qayta aloqa ta’lim oluvchilarning o‘z natijalarini va o‘zining aqliy
faoliyati xarakterini mustaqil korreksiya qilish uchun xizmat qiladi. Tashqi qayta aloqa
ta’lim oluvchiga bevosita o‘quv jarayonini boshqaruvchi qurilmalar vositasida yoki
pedagog tomonidan ta’sir etishda amalga oshiriladi.
3. O‘quv materialini yoritish va uzatishda amalga oshiriladigan odimlovchi texnologik
jarayon tamoyili. Odimlovchi o‘quv tadbiri — bu texnologik usul bo‘lib, unda o‘kuv
materiali programmada axborot bo‘laklari va o‘quv vazifalari (bilim va malakalarni
samarali o‘zlashtirishni ta’minlashga xizmat qiladigan va ta’lim oluvchining bilimlarni
o‘zlashtirishning muayyan nazariyasini aks ettirgan)ning kengligi bo‘yicha alohida,
mustaqil, lekin o‘zaro bog‘langan va optimal bo‘lgan qismlardan iboratdir. To‘g‘ridan-
to‘g‘ri va qayta aloqa uchun zarur bo‘lgan axborotlar to‘plami, bilish harakatlari va
qoidalarining ta’limiy programma odimini hosil qiladi. Bu odim tarkibiga uch o‘zaro
aloqador kadr (zveno) qo‘shiladi: axborot, qayta aloqa tadbiri va nazorat. Odimlovchi
o‘quv tadbirlari izchilligi programmalashtirilgan o‘qitish texnologiyasi asosini tashkil
etuvchi ta’limiy programmani hosil qiladi.
30

4. O‘qitishda individual namuna va boshqarish tamoyili davom ettiriladi. Bu tamoyil
ta’lim oluvchining har biriga shunday axborot jarayonini yo‘naltiradi va tavsiya
etadiki, u ta’lim oluvchiga mashq jarayonida, tezlikda oldinga siljishga imkoniyat
beradi, chunki uning bilish kuchi unga muvofiq ravishda boshqaruvchi tomonidan
uzatilgan axborotga, moslashishga qulay bo‘ladi.
5. Programmalashtirilgan o‘quv materialini uzatish uchun maxsus texnik vositalardan
foydalanish tamoyili.
Programmalashtirilgan o‘qitish texnologiyasini ilmiy asoslash bir qator ta’limiy
programmalarni farqlash imkoniyatini beradi:
• rayon programmalar;
• tarmoqlanuvchi programmalar;
• soddalashtirilgan programmalar;
• aralash programmalar;
• algoritm;
• blokli o‘qitish;
• modulli o‘qitish;
• bilimlarni to‘la o‘zlashtirish;
Ravon programmalar – bu nazorat topshiriqlari va o‘quv axborotlarining almashinib
turuvchi u qadar katta bo‘lmagan bloklari ketma-ketligidir. Ravon programmada ta’lim
oluvchi to‘g‘ri javob berishi shart. Ba’zan yehtimol deb topilgan javoblardan birini
shunchaki tanlaydi. To‘g‘ri topilgan javobda u yangi o‘quv axborotiga ega bo‘ladi.
Agar javob to‘g‘ri chiqmasa, axborotni qaytadan o‘rganishga tavsiya etiladi.
Tarmoqlanuvchi programma. Ta’lim oluvchi noto‘g‘ri javob berganda, unga
qo‘shimcha o‘quv axboroti beriladi va u ta’lim oluvchiga nazorat topshiriqlarini
bajarish, to‘g‘ri javob qaytarish va o‘quv axborotlarining yangi bo‘laklarini olish
imkoniyatini beradi.
Soddalashtirilgan programma. U ta’lim oluvchiga yangi o‘quv materialini murakkablik
darajasiga qarab tanlab olish, uni o‘zlashtirish jarayonida u yoki bu tarzda o‘zgartirish,
oddiy ma’lumotnoma, lug‘at va qo‘llanmalardan foydalanish imkoniyatini beradi.
31

Modulli o‘qitish. U modullar bo‘yicha tuzilgan o‘quv programmalari asosida o‘qitishni
tashkil yetishdir. Modul kurs mazmunini uch sathda qamrab oladi: to‘la, qisqartirilgan
va chuqurlashtirilgan. Programma materiallari bir vaqtning o‘zida barcha yehtimol
ko‘rilgan kodlarda: rasm, test, ramzlar va so‘z bilan berilishi mumkin. O‘qitish moduli
o‘quv materialining avtonom (mustaqil) qismi bo‘lib, quyidagi komponentlardan
tashkil topadi:
• aniq ifodaga ega bo‘lgan o‘quv maqsadi (maqsadli programma);
• axborotlar banki: o‘qitish programmasi shaklidagi ayni o‘quv materiali;
• maqsadlarga erishish bo‘yicha metodik qo‘llanma;
• zaruriy malakalarni shakllantirish bo‘yicha amaliy mashgulotlar;
• qo‘yilgan modul maqsadiga qatiy muvofiq keluvchi nazorat ishi.
Bilimlarni to‘la o‘zlashtirish texnologiyasi. O‘quv materiallari bir necha bo‘laklaiga
bo‘linadi: o‘zlashtirilishi tegishli bo‘lgan o‘quv unsurlari, undan so‘ng bo‘limlar
bo‘yicha tekshirish uchun materiallar ishlab chiqiladi, undan so‘ng o‘qitish, tekshirish
— joriy nazorat, korrektirovka va qayta, o‘zgartirilgan tarzda ishlab chiqish - o‘qitish.
Hozirgi davr o‘quv jarayoniga pedagogik texnologiyalarni tatbiq qilish bilan
xarakterlidir. Pedagogik texnologiyalardan foydalanish ta’lim texnologiyalarining
ilmiy asoslarini ishlab chiqish, pedagogik innovatsiyalar, mualliflik maktablari va
yangi texnologiyalarni yeksperiment qilish bilan bog‘liqdir. Bu tajribalar muayyan
tizimni ishlab chiqish va umumlashtirishni talab etadi. “O‘qitish tizimining qurama
texnologiyasi” saviyasiga va darslarda mavzu bo‘yicha davriylikni rivojlantirishga
ko‘ra sinf ichidagi o‘qitishning tabaqalashtirilishi deb qaraladi, Darslar har bir mavzu
bo‘yicha ketma-ket joylashgan besh tipdan iborat bo‘ladi:
1) mavzuni umumiy tahlil qiluvchi darslar (ular leksiyalar deb yuritiladi);
2) ta’lim oluvchilarning mustaqil ishlari jarayonida o‘quv materialining chuqurlashtirib
ishlab chiqishini ko‘zda tutgan, tuzilgan seminar mashg‘ulotlari (bunday darslar
uchtadan beshtagacha bo‘lishi mumkin);
3) bilimlarni umumlashtirish va tartibga tushirish (gurahlash) darslari (mavzular
bo‘yicha sinovlar);
32

4) fanlararo materiallarni umumlashtirish (mavzular bo‘yicha vazifalarni himoya
qilish);
5) dars-praktikumlar.
Keyingi bosqichda o‘qituvchi o‘quvchilarning saviyalariga ko‘ra tabaqalashtirish
ishlarini tashkil yetadi. Bu ish yangi materialni berish, uni mustahkamlash va
takrorlash, bilim, malaka va ko‘nikmalarni nazorat qilish orqali amalga oshiriladi. Bu
texnologiyada uchta tabaqalashtirishning turli darajadagi qiyinchiliklari: “A”,”V”,”S”
dasturlari ajralib turadi. Dasturlar quyidagi vazifalarni hal qiladi:
• muayyan darajadagi bilim, malaka va ko‘nikmalarni yegallashni ta ‘minlaydi;
• talim oluvchilarning ma ‘lum darajadagi mustaqilligini ta’minlaydi; “S” dasturi
tayanch standart sifatida qayd qilinadi. Uni bajarish orqali ta’lim oluvchilar fan
bo‘yicha o‘quv materialini, uni qayta tiklay olish darajasida o‘zlashtiradilar. “S”
dasturi vazifalarini nisbatan qiyin dasturga o‘tmasdan oldin har bir o‘quvchi bajara
olishi lozim.
“V” dasturi mavzuni qo‘llash bilan bog‘liq masalalarni yechish uchun zarar bo‘lgan
o‘quv va aqliy faoliyatining umumiy va o‘ziga xos usullari bilan birga yegallashni
ta’minlaydi. Ushbu dasturga kiritiladigan qo‘shimcha ma’Iumotlar birinchi bosqich
materiallarini kengaytiradi, asosiy bilimlarni isbotlaydi, namoyish yetadi va
oydinlashtiradi hamda tushunchalarning amal qilish va qo‘llanishini ko‘rsatib turadi.
«A» dasturi o‘quvchilarning bilimlarini to‘la anglash, ijodiy qo‘llash darajasiga
ko‘taradi. Bu dasturda ijodiy qo‘llash istiqboli tobora takomillashib boruvchi
ma’lumotlar, chuqurlashtiriladigan materiallar, hamda uning mantiqiy asoslanganligi
joylashtirilgan. Materiallarni takrorlashda turli darajadagi vazifalarni yerkin tiklash
metodikasi qo‘llanadi. Tabaqalashtirilgan vazifalarni nazorat qilishda individuallikka
o‘tiladi va u chuqurlashtiriladi.
33

XULOSA
1. Ta’lim tizimini isloh qilishning zarurligini tushunib yetish, amaliyotda ta’lim
muassasalarini innovatsion jarayonlarga qo‘shilishini taqozo etmoqda, o‘zini yaratish
imkoni mavjud innovatsion maydonda ko‘rish va eng muhimi aniq yangiliklarni
o‘zlashtirishdan iborat.
2. Bugungi kunda maktab va oliy ta’lim tizimidagi an’anaviy va ommaviy
ko‘rinishdagi ta’lim va tarbiya jarayonlari o‘rniga ta’lim muassasalari rivojlanishida
o‘ziga xos yangilik bo‘lib innovatsion jarayonlar kirib kelmoqda. 3. Fanni va
innovatsiyani kelajakda rivojlantirish strategiyasida “innovatsion insonni” yaratish,
ya’ni ishlashidan qat’iy nazar u innovatsiya va yangi bilimlarga moyil bo‘lishi kerak.
Bugungi kunda zamonaviy innovatsion yaroqlilik yuzaga kelmoqda.
4. Hozirda boshqa faoliyat sohalari, jumladan, ishlab chiqarish rivojlanishining
innovatsion yo‘liga o‘tgach, ta’lim sohasi ularga faqat yetakchilarni tayyorlash
funksiyasini bajardi. Lekin aslida esa boshqacha ko‘rinish ko‘zga tashlanadi. Ilgari
jamiyat uchun uncha ko‘p bo‘lmagan va mustaqil shakllangan innovatorlar yetarli edi.
5. An’anaviy pedagogik ta’lim mazmuni va tashkil etishi jixatidan aniq o‘quv fani
bo‘yicha mutaxassis o‘qituvchilarni tayyorlashga qaratilgan. Kasbiy-pedagogik
tayyorgarlikdagi an’anaviy tizimda, faoliyatli yondashuv asosida o‘quv-tarbiyaviy
jarayon yotadi va bu jarayonda ishtirokchilar o‘rtasidagi munosabatlar sub’ekt-ob’ekt
tarzida yo‘lga qo‘yilgan. Bu yerda sub’ekt-o‘qituvchi ma’lum chegaralangan sharoitda
bo‘lib, uning faoliyatini o‘quv reja va o‘quv dasturi boshqaradi va hamda munosabatlar
qat’iy belgilab qo‘yilgan.
6. O‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi muloqot namunasining o‘zgarishi innovatsion
faoliyat shartlaridan biridir. Yangi munosabatlar an’analarda bo‘lganidek, qistovlar,
hukmga bo‘ysunish kabi unsurlardan holi bo‘lishi lozim. Ular tenglarning hamkorligi,
o‘zaro boshqarilishi, o‘zaro yordam shaklida qurilgan bo‘lishi darkor. Ular
munosabatlaridagi eng muhim xususiyati bu o‘qituvchi va talabaning ijoddagi
hamkorligidir.
7. O‘qituvchining innovatsion faoliyati o‘z ichiga yangilikni tahlil qilish va unga baho
berish, kelgusidagi harakatlarning maqsadi va konsepsiyasini shakllantirish, ushbu
rejani amalga oshirish va tahrir qilish, samaradorlikka baho berishni qamrab oladi.
Innovatsion faoliyatning samaradorligi pedagog shaxsiyati bilan belgilanadi.
8. Pedagogik ta’lim rivojlanishining zamonaviy innovatsion yo‘nalishlarini ichida
xususiy innovatsion nazariyani shaxsiy yo‘nalishli ta’lim sohasidagi ishlanmalarni,
ta’limni tashkiliy-tuzilmaviy modelini, ta’limni ko‘p darajali tizimini rivojlantirishni
ajratib ko‘rsatish mumkin.
9. Umuman olganda ta’limda individual-ijodiy va jamoaviy-ijodiy faoliyat sohasida
bugungi kunga kelib sezilarli tajribalar to‘plandi, o‘quv pedagogik jarayoni
ishtirokchilari o‘rtasida sub’ekt-sub’ekt munosabatlari rivojlanishida o‘zgarishlar sodir
bo‘layotganini kuzatish mumkin. Ushbu tizim orqali talabalarni mustaqil ishlashga
ishtiyoqi ortib, reyting tizimida ularning faol ishtiroki ta’minlansa, ikkinchi tomondan
pedagoglar tomonidan talabalar faoliyatini boshqarishda metodik madaniyat darajasi
o‘sib borishi kuzatiladi.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
Asosiy adabiyotlar.
1. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida» gi Qonuni. Barkamol avlod –
O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. T., «Sharq», 1997 yil.
2. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining
poydevori. T., «Sharq», 1997 yil.
3. Sh.M.Mirziyoev. — “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. Mazkur kitobdan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoevning 2016 yil 1 noyabrdan 24 noyabrga qadar Qoraqalpog‘iston
Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri saylovchilari vakillari bilan o‘tkazilgan
saylovoldi uchrashuvlarida so‘zlagan nutqlari o‘rin olgan. / Toshkent: : „O‘zbekiston“,
2017. — 488 b
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”, 2008. -176
b.
5. Sh.M. Mirziyoyev - Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali
marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq /. -
Toshkent : O‘zbekiston, 2016. — 56 b.
6. Azizxo‘jaeva N.N. O‘qituvchi mutaxassisligiga tayyorlash texnologiyasi. –T.:
TDPU, 2000. – 52 b.
7. Goziev Yo.Yo. «Umumiy psixologiya» 1-2-tom.Toshkent-2002y.
8. Yo‘ldoshev J. Yangi pedagogik texnologiya: yunalishlari, muammolari, yechimlari.
«Xalq ta’limi», 1999 yil, 4-son, 4-11 betlar.
9. Mahmudov M. O‘quv materialini didaktik loyihalash tizimi. «Pedagogik mahorat»,
2002 yil, 3-son, 3-11 betlar.
10. Mahmudov M. Ta’lim natijasini loyihalash. // «Pejagogik mahorat», 2003 yil, 1-
son, 8-10 betlar.
Elektron resurslar
1. https://uz.wikipedia.org/wiki/Termiz
2. https://www.google.com
3. www.ziyonet.uz
35

Tarbiya tizimida samaradorlikka erishish usullari

Sotib olish