Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 64.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Tarbiyaviy jarayonda g‘oyaviy siyosiy axloqiy tarbiyani tashkil etish manaviyati

Купить
MAVZU: TARBIYAVIY JARAYONDA G‘OYAVIY SIYOSIY AXLOQIY TARBIYANI TASHKIL ETISH MANAVIYATI MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. TARBIYAVIY JARAYONDA G‘OYAVIY-SIYOSIY VA AXLOQIY TARBIYANI TASHKIL ETISH MAZMUNI……………………….………….6 1.1. Sinf rahbari faoliyatida g‘oyaviy-siyosiy va ma’naviy-axloqiy tarbiyaning aks etishi ……………………………………………………………………..……...….6 1.2. G‘oyaviy- siyosiy va ma’naviy- axloqiy tarbiya jarayonini rejalashtirish ……………………………………………………….……………...12 II BOB. SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI ISHLAR TIZIMIDA G‘OYAVIY-SIYOSIY MA’NAVIY-AXLOQIY TARBIYANING TUTGAN O‘RNI………………………………………………………………………….....18 2.1. Sinf rahbari faoliyatida g‘oyaviy-siyosiy tarbiyaning tutgan o‘rni ……….....18 2.2. O‘quvchilarni tarbiyalashda ma’naviy-axloqiy tarbiyaning usullari va vositalari ……………………………………………………………………..…...23 XULOSA…………..…………………………………………………………….31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………...……………………….….33 KIRISH. Kurs ishining dolzarbligi : Hozirgi kunda mamlakatimizda chuqur, keng qamrovli iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy islohotlar amalga oshirilmoqda. Jamiyat ma’naviy yuksalish va yangilanish sari yuz tutgan. Jamiyat ma’naviyatini yuksaltirish - davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi hisoblanadi. O‘zbekistan Respublikasi birinchi Prezidentining 1999-yil 3-sentabrdagi «Respublika ma’naviyat va ma’rifat kengashini qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risida»gi Farmoni zamiridagi g‘oyalar, ulardan kelib chiqadigan asosiy maqsadlar ma’naviyatning ustuvorligini yana bir karra tasdiqlaydi 1 . O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov birinchi chaqiriq, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining XVI sessiyasidagi nutqida, «Erkin fuqaro ma’naviyatini, ozod shaxsni shakllantirish masalasi oldimizda turgan eng dolzarb vazifadir. Boshqacha aytganda, biz o‘z kuchi va imkoniyatlariga tayanadigan, atrofida sodir bilayotgan voqea-hodisalarga mustaqil munosabat bilan yondashadigan, ayni zamonda shaxsiy manfaatlarini mamlakat va xalq, manfaatlari bilan uyg‘un holda ko‘radigan erkin, har jihatdan barkamol insonlarni tarbiyalashimiz kerak. Barchamiz yaxshi anglab olishimiz kerakki, hayotimizning boshqa sohalaridagi ahvol, amalga oshirilayotgan islohotlarimizning samaradorligi avvalo xalq, ma’naviyatining tiklanishi, boy tarixiy merosimizning keng o‘rganilishi, an’analarimizning saqlanishi madaniyat va san’at, fan va ta’lim rivoji bilan uzviy bog‘liqdir», — deb ta’kidladi. Respublikamiz hukumati tomonidan mustaqillikning ilk yillaridanoq, sog‘lom, ma’nan yetuk shaxs yaratishga e’tibor berila boshlandi. Bu boradagi ishlarni aniq, maqsadli amalga oshirish uchun davlat ahamiyatiga molik dasturlar, rejalar ishlab chiqildi. Shavkat Mirziyoyev 15- iyun kuni Toshkentda bo‘lib o‘tgan “ Ijtimoy barqarorlikni ta’minlash , muqaddas dinimizning sofligini asrash - davr talabi ” 1 Karimov I. A. “Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori”.T.: “O‘zbekiston”. 1998 – yil. 3 mavzusidagi anjumanda so‘zlagan nutqida yosh avlod tarbiyasi haqida alohida to‘xtalib o‘tdi. “Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob- axloqi, yurish – turishi, bir so‘z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti. Bu o‘zgarishlarni hammadan ham ko‘proq his etadigan kim – yoshlar . Mayli, yoshlar o‘z davrining talablari bilan uyg‘un bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz, degan da’vat ularning qalbida doimo aks – sado berib, o‘zligiga sodiq qolishga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan ”, deya ta’kidlaydi Prezidentimiz. O‘zbekistonda ro‘y berayotgan bunday o‘zgarishlar "Oila, mahalla, o‘quv bilim yurti hamkorligi" yo‘nalishidagi shaxs tarbiyasida oila, ota-ona, mahalla, o‘quv bilim yurtining asosiy vazifalarini mazmunan yangilab hayotga tatbiq etishni taqozo qiladi. Ayniqsa, sinf rahbari bilan oila o‘rtasidagi bu xildagi o‘zaro xabarlashuvlar o‘quvchini to‘la o‘rganishga, ta’lim va tarbiyada shu o‘quvchi uchun eng maqbul tarbiya va ta’sir vositasini topishga yordam beradi. Sinf rahbari o‘z kuzatishlari, oiladan olgan axborotlari natijasini kundalikka yozib borsa, undagi to‘plangan ma’lumotlarni vaqti- vaqtida o‘rganish bilan shularga asoslanib tegishli xulosalar chiqarsa, bola xulqini va Fazilatlarini yaxshilash yo‘llari, keying rejalarni belgilasa, erishilgan darajani hisobga olib yangi pedagogik talablar qo‘yib bo‘lsa, tarbiya albatta samarali natija beradi 2 . Kurs ishining maqsadi: Sinf rahbari faoliyatida g‘oyaviy- siyosiy va ma’naviy- axloqiy tarbiyaning mazmun va mohiyatini ochib berish. Kurs ishining vazifasi . -tarbiyaviy jarayonda g‘oyaviy-siyosiy va axloqiy tarbiyani tashkil etish . -sinf rahbari faoliyatida g‘oyaviy-siyosiy va ma’naviy-axloqiy tarbiya jarayonini ochib berish. 2 Baubekova Z.D.Tarbiyaviy ishlar metodikasidagi ko‘rsatmalar. – T. 1991 y. 4 - sinfdan va maktabdan tashqari ishlar tizimida g‘oyaviy-siyosiy ma’naviy- axloqiy tarbiya jarayonini ochib berish. -O‘quvchilarni tarbiyalashda ma’naviy-axloqiy tarbiyani ochib berish Kurs ishining obyekti . Tarbiyaviy ishlar metodikasida darsliklarida berilgan tarbiyaviy ,axloqiy ta’limiy jarayonlarni o‘rganish orqali o‘quvchilarni ma’naviy barkamol inson ruhida tarbiyalash yo‘llari hisoblanadi. Kurs ishi ning predmeti . T alim tarbiya va odob axloq qoidalari. Kurs ishi ning tuzilishi va hajmi . Kurs ishi kirish, ikki bob , to‘rt paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatid an iborat. 5 I.BOB. TARBIYAVIY JARAYONDA G‘OYAVIY-SIYOSIY VA AXLOQIY TARBIYANI TASHKIL ETISH MAZMUNI. 1.1. Sinf rahbari faoliyatida g‘oyaviy-siyosiy va ma’naviy-axloqiy tarbiyaning aks etishi. G‘oyaviy- siyosiy tarbiyaning asosiy maqsadi g‘oyaviy-siyosiy jihatidan yetuk va faol yoshlarni tayyorlashdir. Eng muhim vazifalardan esa, bu o‘quvchilarni axloq talablariga muvofiq takomillashtirishga tomon yo‘naltirishdir. Har bir o‘quvchi o‘zini o‘zi tarbiyalashning maqsadini aniqlab olishga yordamlashmoq kerak. Buning uchun har bir o‘quvchining ehtiyoj va qiziqish darajasini o‘rganish ularga o‘z ehtiyojlarini jamiyat manfaatlariga, hal etilayotgan ijtimoiy vazifalarga bo‘ysundirishga, o‘z jamoasi sharoitida vujudga kelayotgan ehtiyojlarni ko‘ra olishga va nihoyat ularning hal qilishning aniq shart-sharoiti va haqiqiy imkoniyatlarini topa olishga o‘rgatish sinf rahbarining burchidir. G‘oyaviy-siyosiy tarbiya vazifalarini amalga oshirish, o‘quvchilarni g‘oyaviylik, baynalmilallik, vatanparvarlik ruhida tarbiyalash; shaxsning faol pozitsiyasini tarkib topdirish; axborotlar oqimida o‘ziga to‘g‘ri yo‘nalish topa bilishga o‘rgatish; milliy g‘oya uchun kurash jarayonida o‘zining faol faoliyati bilan ishtirok etishga tayyorgarlik; mehnat faoliyatida g‘oyaviy-axloqiy jihatdan tarbiyalashning ahamiyati tarbiyalashning ahamiyati tobora ortib bormoqda. O‘quvchilarni g‘oyaviy-siyosiy, axloqiy jihatdan tarbiyalash, ularda dunyoqarashni shakllantirish asosan darsda hal qilinadi, lekin bu ish sinf rahbari faoliyatida alohida o‘rin tutishi kerak. Lekin bu muhim masalani hal etishda sinf rahbari quyidagi vazifalarni majmuali hal qilishi kerak: 1. O‘quvchilarni ma’lum bir darajadagi siyosiy bilimlar, dunyoqarashga doir g‘oya va tushunchalar bilan qurollantirish. 2. O‘quvchilarda fuqarolik hislarini hosil qilish, ya’ni o‘zining mamlakatdagi, xalqi hayotidagi voqealarga aloqador ekanligini anglashga erishish, vatanparvarlik, baynalmilallik sifatlarini tarbiyalash. 6 3. O‘quvchilarni ijtimoiy-siyosiy amaliyotga, ijtimoiy foydali ishlarga mehnat faoliyatiga faol jalb qilish yo‘li bilan ularda ijtomoiy-siyosiy tajribani barpo etish. Sinf rahbari o‘quvchilarning darsda egallagan g‘oyaviy-siyosiy bilimlarini darsdan tashqaridagi turli tarbiyaviy ishlar vositasida kengaytirildi. Bu ishlar vaqt o‘lchovining chegaralanmaganligi, emotsional ta’sir imkoniyatining kengligi, shaxsiy ehtiyojga muvofiqligi tufayli o‘quvhcilar tomonidan darsdagidan ko‘ra boshqacharoq qabul qilinadi. Bu narsa, ya’ni milliy g‘oyalar har bir kishining xulq- atvorida, har bir jamoa va har bir tashkilotning faoliyatidagi ishlar bilan uzviy bog‘lab olib borilishi lozim. Ana shunga amal qilgan sinf rahbari har bir o‘quvchini va butun sinf jamoasini faol ijtimoiy ishlarga jalb qiladi, ularda ijtomoiy ahamiyatga ega bo‘lgan faoliyatda qatnashish ehtiyojini uyg‘otadi, bu esa g‘oyaviy-siyosiy tarbiyaning natijasidir. O‘quvchilarning o‘zlari gazeta va jurnallardan maqolalar to‘plami sinf burchagida ko‘rgazmalar tayyorlashi, maxsus gazetalar chiqarishi, axborotlarni o‘zlari mustaqil o‘tkazishlari foydadir. Yuqori kurslarda bu ishlarning mazmuni, shakli va metodlari yanada murakkablashadi, manbalar hajmi ko‘payadi ba ular xalqaro voqealarga doir ma’ruzalar, o‘quvchilar anjumanlari, jamoatchilik muhokamalari, munozaralar shaklida o‘tadi. Siyosiy axborotlar o‘quvchilarda siyosiy bilimlarda chuqur qiziqish uyg‘otish, gazeta o‘qish, ichki va tshqi voqealarga dori radio eshittirishlarni va teleko‘rsatuvlarni tinglash va ko‘rish ehtiyojini tarbiyalash kerak. Sinf rahbari bolalarning turli xil voqealar haqidagi o‘zaro mulohazalaridagi noto‘g‘ni fikrlarni tuzatishi, ijtimoiy hayotning muhim voqealarini ilmiy asosda sharhlab berishi g‘oyat muhimdir. Ayni vaqtda sinf rahbari o‘quvchilarnig axloqiy shakllanishi, ma’naviy dunyosining tarkib topishi uchun ham g‘amxo‘rlik qiladi. Xalqimiz moddiy farovonligining, madaniy darajasining, ma’naviy dunyosining o‘sib borishi, mamlakatimiz ma’naviy hayotida eng ilg‘or va eng insonparvar ijtimoiy 7 munosabatlar tizimining qaror topganligi sinf rahbari amalga oshiradigan axloq tarbiyasining muvaffaqiyatini ta’minlash uchun garovdir. O‘quvchilarning axloqiy shakllanishi faoliyat jarayonida ro‘y beradi. Faoliyatni tashkil etish bilan sinf rahbari har bir o‘quvchi shaxsini g‘oyaviy axloqiy jihatdan tarkib topishni ta’minlaydi. O‘quvchilarni faoliyatning ma’lum bir turiga jalb qilish aniq maqsadga qaratilishi kerak. O‘quvchilarni axloq nazariaysiga doir bilimlar bilan qurollantirish va ularni ijtimoiy hayot voqealaridan axloqiy tomonlarini ajrata olishga, axloq me’yorlariga muvofiq baholashga o‘rgatish bilan sinf rahbari yigit-qizlarning o‘z xulqini axloq me’yor va qoidalari nuqtai nazaridan idora qila olishlariga erishadi. Yoshlar bilan o‘tkaziladigan odob va axloqqa oid suhbatlar ular ishtirok etadigan ijtimoiy foydali va unumli mehnat, turli xil ijod ishlari “Yoshlar ittifoqi” tashkiloti faoliyati bilan uzviy bog‘liq tarzda borsagina, ijobiy natija beradi. Axloqqa oid suhbatlar samaradorligini ta’minlovchi muhim shartlardan biri o‘quvchilarning ongi bilan xulqi o‘rtasidagi birlikni ta’minlash hisoblanadi. Axloqiy bilim berishdan maqsad, tashqi ta’sirni ongli harakat bilan bog‘lovchi ichki istakka aylantirishni ta’minlashdir. Bunda u o‘ziga ma’lum bo‘lgan axloq me’yoriga rioya qilgan holda to‘g‘ri harahakt qilish yo‘lini tanlab olishga o‘rganadi. Masalan, sinf rahbari o‘z suhbatini shunday boshlaydi: “ Avtobusda ketayotgan bir necha yoshlar qo‘llaridagi radioplayerni baland qo‘yib, allaqaysi sinf ijrosidagi sershovqin kuy tinglab borardilar. Keksa ayol ulardan ovozni pasaytirishni iltimos qilib qoldi. Bunga javoban “Eshitgingiz kelmasa, qulog‘ingizni berkitib oling” dedi yoshlardan biri. Ikkinchisi esa vaziyatni yumshatish uchunmi, yoki noqulay ahvoldan chiqish uchunmi har holda “Xolajon, siz zamonaviy kuylarni yomon ko‘rkansiz-da” – dedi, uchinchisi esa, “Siz birginasiz, biz esa ko‘pchilikmiz. Ko‘pchilikni istagini hurmat qilish kerak buvijon!” deb qo‘shib qo‘ydi. ” Sinf rahbari o‘quvchilar bilan vujudga kelgan ushbu vaziyatni muhokama qilib, o‘z fikrlarini bildirishni taklif qiladi. Axloqiy bilim berishda sinf rahbari bilan oilaviy hamjihatlik g‘oyat muhim omildir. Shuning uchun yoshlar bilan bir qatorda ota-onalar o‘rtasida ham axloqiy 8 tarbiyaga doir bilimlar ham tarqatish kerak. Axloqqa oid suhbatlarni bir oyda bir marta o‘tkazgan ma’qul. Har bir suhbatga 7-10 kun tayyorlaniladi. Suhbat vaqti 40-45 minutdan oshmasligi kerak. Navbatdagi suhbatga tayyorgarlik davrida sinf rahbari hamda yoshlar turli xil faoliyatda ishtirok etadilar. Mavzu tanlashda sinf rahbari mamlakatning ijtimoiy hayotida ro‘y berayotgan voqealarga, o‘quv materialining mazmuniga, o‘quvchilarning axloq me’yoriga doir bilimlari darajasiga asoslanadi. Axloqiy ongni shakllantirishga sinf rahbari suhbatlar bilan bir qatorda tushuntirish, ma’ruza, namuna-ibrat kabilardan ham keng foydalaniladi. Ana shu jarayonda u o‘quvchining axloqiy mulohazasini o‘stirishga, o‘zining va boshqalarning xulqini axloq me’yorlari asosida baholay olishga qaratilgan ishlarga, ularni jalb qilishga alohida e’tibor berish lozim. Odatda o‘quvchilar o‘rtoqlarinign, atrofdagi kishilarning xulqidagi ijobiy, salbiy tomonlarini baholay olganlari holda o‘z xulqidagi tomonlariga u qadar e’tibor berishmaydi va ularda o‘z xulqini baholash ancha keng ko‘rina boshlaydi. Mana shuning uchun sinf rahbari o‘quvchilarni o‘z xulqini axloq me’yor va talablari asosida quyi kurslardan boshlaboq baholashga o‘rgata boshlashi maqsadga muvofiqdir. Sinf rahbari axloq tarbiyasini amalga oshirishda har bir o‘quvchining xulqiga, xarakter xislatlariga alohida e’tibor berib borishi kerak. Sinfda pedagogik qarovsiz qolgan, tarbiyasi qiyin bolalar ham uchraydi. Agar bu xil bolalarning xulqi o‘z vaqtida tuzatilmasa, u jamiyatdagi axloq me’yorlariga xilof yo‘nalish kasb etishi ham mumkin. Shuning uchun ham sinf rahbari bu xil yoshning xulqidagi salbiy yo‘nalishni qancha tez aniqlasa, uni tuzatishga qanchalik tez va faol aralashsa, shuncha yaxshi ish qilgan bo‘ladi 3 . Sinf rahbarining axloqiy tarbiyani amalga oshirishi metodik asosga ega bo‘lsagina samara beradi. Buning mohiyati sinf rahbarining o‘quvchilarni axloqiy rivojlantirishga qay darajada ta’sir qila olishidadir, ya’ni o‘quvchining yoshi, sinfi, shaxsiy xususiyati hisobga olinishi kerak. 3 Mavlonova R.,O‘To‘raeva,K.Xoliqberdiev.Pedagogika.-T.:"O‘qituvchi", 2002. 9 Axloqiy mavzular yuzasidan munozaralar o‘tkazish o‘quvchilarda axloqiy e’tiqod, qarash va nuqtai nazarni shakllantirishning muhim vazifasi hisoblanadi. Munozara vaqtida sinf rahbari betaraf turishi foydalidir. Munozara oxirida sinf rahbari yakun chiqaradi. Munozara uchun yoshlarni to‘lqinlantirayotgan masalalar mavzu bo‘ladi, masalan: “ Hayotda o‘z o‘rnini topishning ma’nosini qanday anglaysiz?”, “ Yashashning ma’nosi va hayotdan maqsad”, “ Inson qachon baxtli bo‘la oladi?”, “ Zamonaviy bo‘lishning ma’nosi nimada?”. Sinf rahbari har bir mavzuning mazmuniga kiradigan masalalarni aniqlashda o‘quvchilarga yordam beradi. Masalan: “Hayotda o‘z o‘rnini topishning ma’nosini qanday anglaysiz?” mavzusi uchun asos qilib quyidagi masalalarni olish mumkin: “Hayotda o‘z o‘rnini topish” iborasini qanday tushunasiz? Qanday orzuni eskirgan deyish mumkin? Baxt va hayotdan lazzatlanish, ular o‘rtasida farq bormi? Shaxsiy erkinlikni qanday tushunasiz? Munozara uchun tavsiya etilayotgan bu mavzular yoshlarning fikrini band qiladigan asosiy mavzular bo‘lib ulardan qaysi birini tanlash,qanday uyushtirish sinf o‘quvchilarning ehtiyojiga,jamoadagi qiziqish va kayfiyatga bog‘liq.Bu mavzular mazmuniga kiradigan masalalar hammasi axloq, ma’naviy hayot bilan bog‘liq bo‘lgan bo‘lib,ular yuzasidan yuritiladigan baxslar yordamida o‘quvchilar axloqiy bilimga jamiyatdagi odamlar munosabati bilan bog‘liq me’yor va qoidalarga oid tushunchalarga ega bo‘ladilar,asta-sekin ularda ishonch va qarashlar tarkib topa boradi. Sinf rahbari faoliyatining mazmuniga kiradigan axloq tarbiyasi faqat yuqoridagilar bilangina xal bo‘la qolmaydi.Axloqiy tarbiyani amalga oshirish murakkab jarayon bo‘lib, asosiy e’tibor talablarda, axloqiy ong va axloqiy his, tushuncha, mulohaza kabilarga muvofiq axloqiy malaka va odatlarni shakllantirishga qaratilishi kerak. Tarbiya jarayoni va uning natijasi ishning qay darajada tashkil etilganligi va undan keladigan samaraga bog‘liq. Sinf rahbari tarbiya ishini sinf miqyosida hal 10 etishda istiqbolni tasavvur eta olsa,kelajakni ko‘ra bilish mahoratiga ega bo‘lsagina u muvaffaqiyat bilan ishlay oladi. Hozirgi kunda mehnatni ilmiy asosda tashkil etish davrning muhim talabi bo‘lib qoldi. Shu boisdan ham, sinf rahbari ishini ilmiy asosda tashkil etish da quyidagi talablarga rioya qilishi kerak: o‘z ishida tarbiyaning umumiy maqsadini hisobga olgan holda shu kun uchun aniq maqsadni belgilash: bolalar jamoasining xususiyatidan kelib chiqadigan vazifalarni tushuntirish; tarbiyaning umumiy qonuniyatlari va prinsplaririni, o‘quvchilarga ta’sir etishning shakli, metodi, vositalarini yaxshi bilish; bolalar sinfini idora qilish qoidalari va jamoani rivojlantirish qonunlarini bilish kabilar. Tarbiyada ijod qilmay yashash mumkin emas. Agar sinf rahbari o‘z ishidagi har bir qadamning pedogogik ma’nosini yaxshi bilsa, u o‘quvchilar qalbining muhandisiga aylanadi,aks holda esa oddiy bir hunarmand bo‘lib qoladi,xolos. 11 1.2. Sinf rahbari ishini rejalashtirish. So‘ngi yillarda o‘quvchilarning extiyoji va o‘quvchilar doirasi beqiyos darajada o‘sib , o‘zgardi.Fan texnika yangiliklari, ilmiy ommabop kitoblar, yoshlarning texnik va badiiy jurnallari, kino va o‘quvchilarni boy manbalar bilan tanishtirmoqda.Agar sinf rahbarining sinfdagi ishlari o‘quvchilarning ana shu axborotlardan kelib chiqayotgan ehtiyojlari darajasiga loyiq bo‘lmas ekan, unda ishlashda ko‘chirmachilik shaklbozlik vujudga keladi va sinf rahbari tashkil etayotgan ish o‘quvchilardan o‘sishdan orqada qolganligi uchun unga qiziqish susayadi. Shuning uchun sinf rahbari o‘z ishini rejalashtirishda, o‘quvchilarning rivojlanish darajasini,ehtiyojlarini, jamoa taraqqiyoti bosqichlari, kamolat tashkiloti faolligini va imkoniyatlarini hisobga olishi kerak. Buning uchun sinf rahbarining rejasi: Birinchidan, o‘z mazmuniga ko‘ra g‘oyaviy-siyosiy , ijtimoiy foydali yo‘nalishga qaratilgan bo‘lishi, ya’ni jamiyatning va boshqalarning foydasiga qaratilgan ishlarga alohida e’tibor berish. Ikkinchidan, tarbiyaning yo‘nalishini o‘quvchilarga ta’sir etish vositalarini maqsadga muvofiq tanlash, ya’ni reja mo‘ljallanayotgan ishlar nimaga va kimga qaratilganligini aniqlash. Uchinchidan, rejadagi ishlar aniq-umumiy maqsadga bo‘ysundirigan, bajaruvchilari, vaqti, ish shakli ko‘rsatilgan bo‘lishi. To‘rtinchidan, rejadagi ishlar o‘quvchilar kuchiga va yoshiga mos kelishi. Beshinchidan, o‘quvchilar qiziqishiga asoslanishi va ehtiyojlaridan kelib chiqishi. Oltinchidan, mo‘ljaldagi ishlarni bajarishda butun jamoaning va yakka shaxslarning ishtirokini hisobga olish. Yettinchidan, bajarilishi lozim bo‘lgan barcha ishlar oldindan hammaga malum qilinishi kabi talablarga javob berishi lozim. Tajribada sinf rahbarining uch xil rejasi o‘zini oqladi, bular istiqbolli rejalar (uzoq muddatga mo‘ljallab tuziladi va ayni paytda sinf, undagi har bir shaxsni tarbiyalashning umumiy dasturi ham bo‘lib xizmat qiladi ), taqvim reja ( odatda 12 biro y uchun tuzilib, shu oyning har bir kuni uchun mo‘ljallanadigan aniq ishlarni o‘zida aks ettiradi), alohida tarbiyaviy tadbir uchun tuziladigan reja konspekt ( ba’zan u tarbiyaning tadbirning senariysi deb ham yuritiladi). Reja qanday bo‘lishdan qat’iy nazar tarbiyaviy faoliyat mazmuni, sinf o‘quvchilari jamoasining rivojlanish istiqbolini aks ettirish kerak. Eng yaxshi sinf rahbarlarining ilg‘or tajribasi asosida o‘zida quyidagi bilimlarni aks ettiruvchi ta’miniy reja chizmasini tavsiya qilamiz: 1. Sinf rahbarining sinf bilan olib boradigan ishlarning asosiy yo‘nalishlari bo‘limi:Bu bo‘lim; “sinfni tashkil etish” , “G‘oyaviy axloqiy tarbiya ”, “ Mehnat tarbiyasi va kasb tanlashga yo‘lash ”, “ Oila va jamoatchilik bilan hamkorlik ” kabi moslamalarni o‘z ichiga oladi. Endi shu masalalarning har birining mazmunini ko‘rib chiqaylik.Sinfni tashkil etish – bunda o‘quvchilarnimg o‘zini- o‘zi boshqarish organlari ishiga pedagogik rahbarlarning ta’minlanishi ko‘zda tutiladi. Shu maqsadda sinf majlislarining kun tartibi, ularni tayyorlash va o‘tkazish ishlari, faollar bilan ishlash ko‘zda tutiladi. Shu maqsadda sinf majlislarining kun tartibi, ularni tayyorlash va o‘tkazish ishlari, faollar bilan ishlash ko‘zda tutiladi. Mehnat tarbiyasi va kasb tanlashda yo‘llashda o‘quvchilar uchun o‘qish va o‘quv ishini oqilona tashkil etish, shuningdek o‘ziga-o‘zi xizmat, ijtimoiy foydali mehnat, texnik ixtirochilik, kasb tanlash ishlarini tashkil etish bilan bog‘liq tadbirlar ko‘rsatiladi. Kechalar, ertaliklar, kitobxonlar anjumani, suhbatlar o‘tkazish, ko‘rilgan kinofilm va spektaklni muhokama qilish, havaskorlar to‘garagi qo‘shiq va badiiy o‘qish tanlovi, rasmlar ko‘rigi, muzey va ko‘rgazmalarga boorish, “ O‘quvchilar va yoshlar musiqa” haftaligi, kino, teatrlarga boorish – bularning hammasi estetik tarbiya masalasining mazmunini tashkil etadi. 2. Pedagogik jamoa bilan aloqa bo‘limida sinfda dars berayotgan o‘qituvchilarni sinf tarbiyaviy ishlariga jalb qilish yo‘llari o‘quvchilar uchun qo‘shimcha mashg‘ulotlar, fan va ijodiy to‘garaklar, munozaralar, ilmiy anjumanlar, qiziqarli uchrashuvlar, fan haftaliklari bilan bog‘liq ishlar yoritiladi. 13 Oila va jamoatchilik bilan ishlash bo‘limida esa oila va o‘quv yurtining o‘quvchilarga qo‘yadigan axloqiy talablarni ishlab chiqishga qaratilgan tadbirlar ko‘rsatiladi, ota-onalar va jamoatchilikning sinf hayotini va faoliyatini tashkil etishda qanday yordamlar berishlari belgilab chiqildi, ota-onalar majlislari va ota- onalar uchun tashkil etiladigan suhbat, ma’ruza anjumanlarning mavzulari, kimning oilasiga borishi va boshqa bir qator ishlar aniqlashtiriladi.Ayniqsa, bu o‘rinda jamoatchilik bilan hamkorlik , chunonchi, ishlab chiqarish korxonalarida, turar joylarning oila va o‘quv yurtiga yordam beruvchi komissiyalari bilan aloqalar, ularni sinf hayotiga jalb qilish yo‘llari va shaklini belgilashda alohida etibor berish lozim. Rejalashtirishda har bir bo‘limda ko‘plab tadbirlarni ko‘rsatish shart emas. Chunki har bir tadbir hamisha bir necha tarbiyaviy vazifani hal qiladi. Ishning muvaffaqiyatini tadbirlarning miqdori emas balki o‘quvchilarga tarbiyaviy ta’sir etishning darajasi sifatida va tizimni belgilashni hayotiy tajribalar ham ko‘rsatmoqda. Reja bir oylik, choralik, yarim yillik qilib tuzilishi mumkin. Sinf rahbari uchun esa qaysi biri qulay bo‘lsa, u shunisini qo‘llashi foydalidir. Sinf rahbari rejasi bir nusxada qilib direktor tasdig‘idan o‘tgan uning( sinf rahbarining) o‘zida saqlanadi. Reja harakat dasturi bo‘lib, amalga oshirilishini ta’minlash uchun taqvim reja tuziladi. Taqvim bir chorakka , ko‘pincha bir oyga mo‘ljallanadi. Uning aniq bo‘lishi va rejalarining amalga oshirilishini ta’minlashi uchun sinf rahbari shu muddat ichida o‘quv yurtini o‘tishi mumkin bo‘lgan an’anaviy ishlarni to‘la hisobga olish kerak. Masalan, sentabrda o‘quv yilining boshlnishi bilab bog‘liq “Bilimlar kuni, So‘nggi qo‘ng‘iroq kuni”, “O‘quvchi yoshlar kuni”, “O‘qituvchilar kuni” an’anaviy ishlardir. Shuningdek, o‘quv yurtida har oyning oxirgi juma kuni “Ma’navoyat va ma’rifat kuni” deb e’lon qilingan va an’anaga aylangan. Shu kuni sinflar o‘rtasida suhbatlar, bellashuvlar, qo‘shiq – she’riyat kechalari, uchrashuvlar va boshqalar o‘tkaziladi 4 . Bunda alohida hafta yoki o‘n kunliklar ma’lum bir sohaga bag‘ishlanadi, chunonchi san’at haftasi, texnik ijod va fan haftaligi, mehnat 4 Baubekova Z.D.Tarbiyaviy ishlar metodikasidagi ko‘rsatmalar. – T. 1991 y. 14 haftaligi, sport o‘n kunligi va hokazolar. Hafta kunlarini ham psixolog imkoniyatiga qarab band qilish yaxshi va foydali bo‘ladi, masalan, dushanba ancha qiyin o‘tadi, shu kunga yorqin, emotsional ta’siri kuchli ishlarni (bayram uchrashuvlari, tanlov natijalarini chiqarish va boshqalar), shanba ancha lanj o‘tadi, chunki hafta oxirlab qolganligi tufayli toliqish kuchayadi, shu boisdan ham bunga tetiklik, quvnoqlik baxsh etadigan ishlarni yakshanbaga esa hordiq chiqarib, kuch to‘plashga ta’sir etadigan ishlarni mo‘ljallash foydali bo‘ladi. Taqvim rejaga mavsum ham ta’sir etadi: iliq kuz, quyoshli bahor kunlari, ochiq havoda o‘yin, mehnat bilan bog‘liq ishlarni tashkil etish; yomg‘irli va ayozli kunlarda og‘zaki ish shakllaridan ko‘proq foydalanish (ular bino ichida o‘tadi) maqsadga muofiqdir. To‘garak ishlari, yig‘in va majlislar, suhbat va ma’ruzalar, munozara va siyosiy o‘qish – axborot kabi ish shakllaridan haftaning o‘rta kunlarida foydalanish ayni muddaodir. Taqvim rejada an’ana bo‘lib qolgan ishlarga keng o‘rin beriladi. Odatda esa ularning hamisha bir xilda o‘taverishi hollariga duch kelamiz. Bu tadbirlar shu darajada ommalashib ketganki, ular ko‘pincha bolalarda hafsalasizlik kayfiyatini uyg‘otadi va qiziqishlarini sovutadi. Masalan, “Bilimlar kuni ” o‘tkazilishi bularning barchasi tantanali, badiiy va ommaviy qismdan tashkil topadi. Ammo bu ishlarni uyushtirish shakli bir xilligi tufayli ham uning ta’siri kam bo‘lib qoladi va ko‘zlangan maqsadga erishilmaydi. Shuning uchun sinf rahbari, aytaylik,armiya kuni uchun o‘tadigan ishlarni har yili yangi mazmunda uyushtirsa va yildan yilga o‘zgartirib borsa, u holda o‘quvchilarning faolligi ortadi, ulardan tashabbus ko‘rsatish, manfaatdorlik o‘sadi. Masalan, aytaylik birinchi yili “Vatan himoyachilari kuni” ga atab bayram kechasi, ikkinchi yili “Motamsaro ona” haykaliga gulchambar qo‘yish, keying yili otish, mo‘ljalga olish, to‘siqni yengish bo‘yicha musobaqa uyushtirish rejaga kiritilsa va o‘tkazilsa, bu mazmuniy jihatdan rang-barang bo‘ladi. Bu ishlarga tayyorgarlik davrida armiyamiz tarixiga oid badiiy va ommabop kinofilmlar tomosha qilish va muhokama etish, mo‘yqalam ixlosmandlari tanlovini e’lon qilish kabilar ham 15 rejadan o‘rin olishi kerak. Agar har yili ana shu ishlardan biri tanlanib taqvim rejaga kiritilsa, natija yaxshi bo‘ladi 5 . Sinf rahbarining rejasidagi sinfning faoliyatiga oid ishlar bir necha parallel sinf qatnashuvida kuchlarni birlashtirib o‘tkazilishi vaqtni va kuchni tejaydi. Sinf rahbari tanlaydigan sinf faoliyati ma’lum bir aniq maqsadga bo‘ysundirilsa, samarali bo‘ladi. Masalan, “Yoshlar ittifoqi ” tashkilotining tashkil topishi sinf rahbarining yangi a’zolarining yetakchilik, tashkilotchilik imkoniyatini ta’minlashga, umumjamoa tashkilotida yoshlarning biror ishni bajarish va boshqalarga erishishni uyushtirishga hamda ularni sinfning an’analarini yaratishga g‘amxo‘rlik qilish mahoratiga bog‘liq. Rejada ana shu maqsadga xizmat etadigan aniq ish shakllari aks ettirilishi zarur. Sinf rahbarining taqvim rejasi quyidagi chizmada bo‘lishi mumkin. Biz keltirgan bu ish ta’miniydir. Ammo har bir sinf rahbariga o‘z sinf sharoiti va imkoniyatiga qarab ishini rejalashtirish va tahlil qilishda u namuna bo‘la oladi. Sinf rahbari o‘zi uchun bir haftaga mo‘ljallab reja tuzib olsa yaxshi bo‘ladi. Bunga kundalik ish mazmuni, bajaruvchilar ko‘rsatiladi, haftalik reja qisqa vaqtga mo‘ljallanganligi uchun ham u sinf hayotida, o‘quv yurtida, ijtimoiy hayotda ro‘y beradigan voqea va hodisalarga tasodifiy vujudga kelgan ehtiyoj va zaruriyatlarga muvofiq ishlarni belgilash va tegishli o‘zgartirishlar kiritish uchun qulaylik tug‘diradi. Ma’naviy mustaqillik tufayli xalqimizning istiqlolga, ozodlikka o‘z davlatiga ega bo‘lishiga, adolatli jamiyat qurishga bo‘lgan azaliy orzu- umidlari ro‘yobga chiqdi. Mustaqillik tufayli biz bugungi kunda barqaror bozor iqtisodiyotiga, ichki va tashqi siyosatga, demokratiyaga asoslangan huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati kirishdik. Bu yerda hafta kuning yo‘nalishlari deganda haftaning har bir kunini ma’lum faoliyatga ajratish ko‘zda tutiladi. Masalan, dushanbani siyosiy maorif uchun; seshanbani matbuot, sanoat saroylari ishi uchun, chorshanbani mexanik kuni, yig‘ilishlar uchun payshanbani san’at bayramlari va tadbirlari, nazorat ishlari 5 Ortiqov N.O., Jo‘rayev A.J. Maktab, oila va jamoatchilik hamkorligi kengashi. T.:“O‘qituvchi”, 1989. 16 o‘tkazish uchun, jumani to‘garaklar va turli mashg‘ulotlar uchun, shanbani sinf soati,ota-onalar yig‘ilishlari, sayohat, uchrashuv, bellashuvlar o‘tkazish uchun, yakshanbani esa dam olish kuni, quvnoqlar starti, sport musobaqalari o‘tkazish bilan bog‘liq faoliyatga ajratish ancha maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bulardan ba’zilari sinfda, ba’zilari o‘quv yurti miqyosida o‘tadi. Sinf rahbari o‘z o‘quvchilari bilan o‘tkaziladigan har bir tadbiri uchun alohida reja tuzish ham tavsiya etiladi. Qat’iy dastur va darsliklari bo‘lgan har bir minutlik dars o‘zining barcha bo‘limlari va minutlarigacha hisobga olinib dasturlashtiriladiyu, lekin negadir tarbiyaviy ishlar tajribasida ma’lum mavzudagi tarbiyaviy soat, bahslar, majlis, siyosiy axborot kabilar ko‘pincha hech qanday dastursiz, rejasiz o‘tkaziladi va bunday hollarni har qadamda uchratishimiz mumkin. Aslida esa tarbiyaviy tadbirning rejasini ishlab chiqish dars rejasidan ham ko‘ra murakkabroqdir. Bu xildagi reja uchun qo‘yiladigan talablar oldindan batafsil aniqlanib, uning mazmuni o‘ylab chiqilsagina samarador tarbiyaviy tomoni yuqori bo‘ladi 6 . Bu reja va konspektda quyidagi bo‘limlar bo‘lishi va har bir bo‘limlar yuzasidan tegishli tayyorgarlik ishlari olib borilishi kerak: 1. Ishning shakli va mazmuni. 2. Tarbiyaviy maqsad, shu ishda hal qilinadigan vazifa. 3. O‘tkazish vaqti, kuni, soati. 4. Tanlab olingan tadbir shakli, o‘tadigan joyi. 5. Tadbirning dasturi . 6. Tayyorgarlik davrida qilinadigan ishlarning turi, yo‘nalishi. 7. Kerak bo‘ladigan jihozlarni, bezaklarni tayyorlash. 8. Sinf rahbarining ushbu ishdagi ishtiroki va mavqe’i. 9. Ishning natijasini tahlil qilib kamchiliklarini belgilash. 6 Ortiqov N.O., Jo‘rayev A.J. Maktab, oila va jamoatchilik hamkorligi kengashi. T.:“O‘qituvchi”, 1989. 17 II.BOB. SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI ISHLAR TIZIMIDA G‘OYAVIY-SIYOSIY MA’NAVIY-AXLOQIY TARBIYANING TUTGAN O‘RNI. 2.1 Sinf rahbari faoliyatida g‘oyaviy-siyosiy tarbiyaning tutgan o‘rni. O‘zbekiston xalqining tub manfaatlari, yuksak orzu-umidlari,ezgu niyatlari va buyuk ishlarni amalga oshirish yosh avlodga bog‘liq. Zero hozirgi o‘quvchi va talabalar avlodi yurtni kelajakda taraqqiyot va farovonlik sari yetaklaydi, xalqqa xam ma’naviy,ham ruhiy kuch quvvat beradi. Ma’lumki, inson bolasi har xil his-tuyg‘ularga,tafakkurga ega bo‘lgani uchun yosh ulg‘aya borgan saru o‘zi ham o‘zgaradi.Shu sababdan uni yetuk shaxs qilib yetishtirishda ta’lim tarbiya muhim ahamiyat kasb etadi. Inson tarbiya vositasida ma’naviy qiyofasini shakllantiradi, o‘zining kimligini, amalga oshiradigan say’harakatlari qanchalik foydali yoki zararli ekanini anglaydi, yomon ishlardan nomaqbul xatti-harakatlardan tiyiladi. Sog‘lom tarbiyaning bosh maqsadi – insonni ezgu amallar va foydali ishlarga o‘rgatish,yomon va zararli ishlarni qilmaslikka odatlantirish,har bir shaxsni ma’naviy komil bo‘lishiga erishish unda yuksak insoniy tuyg‘u va xislatlarni shakllantirishdir. Tarbiyaning eng muhim yo‘nalishlaridan biri- g‘oyaviy tarbiyadir.Bu – inson qalbi va ongiga hayot haqida falsafiy,siyosiy, huqiqiy,diniy,estetik,axloqiy, badiiy,kasbiy tushuncha va qarashlarni, yaxshilik va yomonlik, ezgulik va yovuzlik, bunyodkorlik va vayronkorlik o‘rtasidagi azaliy ziddiyatni tushuntirish,muayyan g‘oya va mafkura tamoyillarini bosqichma-bosqich singdirishdan iborat bo‘lgan jarayondir.Aslida har qanday tarbiya , o‘zining maqsadi va mohiyatiga ko‘ra, g‘oyaviy mazmunda bo‘ladi. Chunki sog‘lom jamiyatda oila,bolalar boqchasi, mahalla, maktab, kollej, litsey, universitet yoki akademiya – barcha ta’lim muassasalaridagi o‘quv tarbiya jarayoni talaba hamda tinglovchilar dunyoqarashini kengaytirishga, bilimlarini boyitishga, jamiyat ravnaqi uchun zarur bo‘ladigan fazilatlarni kamol toptirishga qaratiladi. Mafkurasiz inson , guruh , xalq ,millat yoki jamiyat bo‘lishi mumkin emas. 18 Sog‘lom jamiyatda bir ijtimoiy guruh( siyosiy partiya , ijtimoiy harakat) mafkurasini boshqa bir ijtimoiy guruhga majburan singdirishga yo‘l qo‘yilmaydi. B unday holatga yo‘l qo‘yilgan nosog‘lom aqidalar yuzaga kelib oxir oqibatda uning o‘zi ham falokatga yuz tutadi. Yigirmanchi asrda hukmron bo‘lib , G‘oyaviy tarbiyaning maqsadi- jamiyatning har bir a’zosi, ijtimoiy qatlam yoki guruhdan ezgu g‘oyalarga sadoqat, ularni amalga oshirish uchun mas’uliyat,yot va zararli g‘oyalarga nisbatan mafkuraviy immunitetni shakllantirishdir. Bu esa pirovard natijada jamiyat rivojiga turtki beradigan ilg‘or g‘oyalarning paydo bo‘lib, har bir fuqaroning tafakkur tarzi va ongli faoliyatiga ta’sir etuvchi omiliga aylanishiga imkon yaratadi. Milliy istiqlol g‘oyasi O‘zbekistonda yashaydigan har bir fuqaroning bugungi va ertanggi manfaatlarini ifodalaydi, eng sog‘lom orzu intilishlarini aks rttiradi. G‘oyaviy tarbiyaning samarasi, eng avvalo, yangicha dunyoqarash , yuksak e’tiqod, iymon, Vatan va xalq oldidagi mas’uliyat, vatanparvarlik, fidoyilik kabi fazilatlarda namoyon bo‘ladi. Dunyoqarash.Sog‘lom g‘oyalar natijasida insonda sobit e’tiqod va yuksak dunyoqarash shakllanadi. Dunyoqarash – inson onggida shakllangan, muayyan tartibga solingan, yalit tizimga aylangan bilim, tassavvur va g‘oyalar majmiyidir. U shaxsni jamiyatda o‘z o‘rniga va mustaqil fikriga ega bo‘lishiga chorlaydi. Yurtimizda mustaqllik davrida yoshlar ongida Vatanga, milliy qadriyat va an’analarga muhabbat, ota-ona , oila va mahallaga mehr, kasb-hunar va bilimga intilish hislari, yangicha e’tiqod va dunyoqarash asoslari shakllanmoqda. Mustaqillik davrida shakllangan milliy e’tiqod va va dunyoqarashga xos xususiyatlar, ayniqsa, yurtdoshlarimizning ma’naviyat va tafakkurida yaqqol ko‘zga tashlanmoqda 7 . E’tiqod qalbda shakllanadi va insonning haqiqatga bo‘lgan ishonchini ifoda etadi.Bu ishonch odatda insonning eng muqaddas narsalarga muhabbat orqali namoyon bo‘ladi. Masalan,Vatanga bo‘lgan muhabbat – vatanga bo‘lgan e’tiqod 7 Ortiqov N.O., Jo‘rayev A.J. Maktab, oila va jamoatchilik hamkorligi kengashi. T.:“O‘qituvchi”, 1989. 19 natijasidir. Insonning insonga xos sifatlari, jamiyatdagi o‘rni va nufuzi ham ma’lum ma’noda uning e’tiqodli bilan belgilanadi. E’tiqodsizlik – yomon illat, chunki hech narsaga ishonmaydigan, maqsad maslagi no‘malum, iymonsiz kishi nafaqat o‘ziga, balki atrofdagilarga ham ziyon keltiradi. E’tiqodli odam, eng avvalo, foydali, yaxshi amallar bilan shug‘llanadi, yolg‘on gapirmaydi.Bir narsani bajarishga kirishsa, butun kuch va iqtidorini shunga sarflaydi, boshlagan ishini oxiriga yetkazadi. Haqiqiy e’tiqod egasi ilmga tashna, aniq maqsad bilan yashaydigan, har tomonlama barkamollikka intiladigan bo‘ladi. E’tiqod shaxsda jur’at, mardlik, fidoyilik, qat’iylik, halollik, insonparvarlik, vatanparvarlik kabi fazilatlarni shakllantiradi. Tug‘ilib o‘sgan yerni muqaddas deb bilish, kindik qoni to‘kilgan tuproqni asrash, Vatan ravnaqi yo‘lida vijdonan mehnat qilish – iymonlilikdir. Iymon arabcha so‘z bo‘lib, ishonch degan ma’noni anglatadi. U e’tiqod so‘zining ma’nodoshidir, binobarin, e’tiqodli odam iymonli hamdir. Hadisda “Vatanni sevmoq - iymondandir” deyilgan. Shuning uchun ham Vatan xoinlari iymonsizlar deb ataladi. Mas’uliyat – g‘oyaviy tarbiya mezonlardan biridir. Mas’uliyat – odamning o‘z zimmasidaga vazifalar mohiyatini, ularni bajarish yoki bajarmaslikdan keladigan oqibatlarini to‘g‘ri hosil qilishi, anglashi va bu vazifalarni amalga oshirish yo‘lidagi ijobiy sa’y- harakatlaridir. Mas’uliyat ikki xil, ya’ni shaxsiy va fuqarolik mas’uliyatidan iborat bo‘ladi. Shaxsiy mas’uliyat shaxsiy maanfatini nazarda tutsa fuqarolik ma’uliyati, avvalo, mehnat qilayoygan jamoasi, ta’lim olayotgan o‘quv dargohi, mahallasi yoki yurtining ravnaqini, jamiyat foydasini o‘ylab yashashni taqazo etadi. O‘zbekistonda fuqarolar uchun umumiy maqsad – Vatan ravnaqi, yurt tinchligi va xalq faravonligi uchun xizmat qilishdir. Fuqarolik mas’uliyat ham aynan ana shu maqsadlar yo‘lidagi harakatlar bilan belgilanadi. Oila, mahalla,ta’lim- tarbiya maskanlari, adabiyot va san’at asarlari, ommaviy axborotlar vositalari, mehnat jamoasi, jamoat tashkilotlari milliy ostiqlol g‘oyasini singdirishning asosiy vositasidir. 20 Oila - shaxs madaniyati, dunyoqarashi, tasavvur va e’tiqodiga bog‘liq ko‘nikmalar dastlab oilada shakllanadi. Oila – tom ma’nodagi ma’naviyat o‘chog‘i, mafkuraviy tarbiyaning asosiy omili va muhitidir. Milliy istiqlol g‘oyasiga doir ilk tushunchalar inson qalbi va ongiga oila oila muhitida singgadi. Ota ibrati, ona mehri bunda muhimo‘rin tutadi. Oila va uning muqaddas an’analari orqali yoshlarda Vatanga sadoqat , iymon – e’tiqod, mas’uliyat, insonparvarlik, vatanparvarlik, ilm va madaniy ko‘nikmalari shakllanadi. Ota – ona .Mashhur bir rivoyatda aytilishicha, ota o‘z farzandiga ilm – hunar o‘rgatish uchun ustoz huzuriga olib boribdi. Ustoz otadan: “ Farzandinggiz necha yoshga kirdi ” deb so‘rabdi. Ota: “ Bu yil yettiga to‘ladi”, debdi. Shunda ustoz: “ Farzandinggizni tarbiyasida yeti yil kechikibsiz ”, degan ekan. Bu o‘rinda oilaning, ota- onaning farzand farzand tarbiyasi borasidagi o‘rni va vazifasi juda ta’sirli bayon qilingan. Bu xususda yana ko‘p rivoyatlar, tarixiy voqealar, hadis va oyatlar bor. Bolani to‘g‘ri tarbiyalash uchun, avvalo, ota – onaning o‘zi tarbiyalangan bo‘lishi kerak. Ota – ona bo‘lishlik g‘oyatda mas’uliyatli vazifa. Oiladagi tarbiya jamiyatamiz maanfaatiga mos bo‘lishi uchun, avvalo, ular mas’ul, shu bois birinchi galda ota- onaning o‘zi ham ma’naviy , ham psixologik jihatdan tarbiyalangan bo‘lishi kerak. Goyaviy- siyosiy tarbiyada nafaqat sinf rahbarining o‘rni, balki onaning alohida o‘rni va ahamiyati bor. Bugun yurtimizda ayollarga jamiyat tomonidan bildirilayotgan yuksak ishonch zamirida ham onalarga mehr- muhabbat, ularni hayotimizning gultoji sifatida qadrlash mavjud. Muso Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Imom Buxoriy, Ahmad Farg‘oniy, Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy kabi allomalarni voyaga yetkazgan momolarimizning munosib vorislari bo‘lgan ayollarimiz ham bugun sog‘lom va barkamol, Vatan ravnaqi, yurt kelajagi tinchligi va xalq faravonligi yo‘lida kuch g‘ayrati, bilim va iqtidorini ayamaydigan avlodni tarbiyalashmoqda. Yurtboshimizning “ Har qaysi jamiyatning madaniy darajasi va ma’naviy barkamolligi ayollarga bo‘lgan 21 munosabat bilan belgilanadi”degan fikrining zamirida ham ana shunday yuksak ma’no bor 8 . Mahalla o‘zini-o‘zi boshqarishning o‘ziga xos milliy modeli bo‘lib, xalqimizning azaliy udumlari, urf-odatlari va an’analariga tayanadi va muhim tarbiya vazifasini ham bajaradi. Siyosiy sezgirlik tarbiyasi va jamoat faoliyatining taraqqiyoti . Ish rejasining bu qismida g‘oyaviy, siyosiy, vatanparvarlik, vatan , do‘stlik, baynalmilliy tarbiyaga o‘rin beriladi. Tarbiyaviy ish rejasining bu qismini tartibga keltirishda sinf rahbari o‘quvchilarning fidokorlik hissini takomillashtirish, jamoat faoliyatini va uning jamiyatdagi mavqei, Vatan madhiyasi , Gerbi, Konstitutsiya va bayrog‘imiz, millatlar aro dostlik , turistik ishlar,O‘lkashunoslik , iqtisodiy , ekologik, siyosiy- maorif ishlarini rejalashtirishi lozim 9 . Siyosiy sezgirlikni shakllantirish va rivojlantirishda quyidagi mavzularni: “O‘zbekiston”, “Harbiy vatanparvarlik”ni dastlabki ish mavzusi qilib olishi lozim. Bu narsaga ilova qilib siyosiy ro‘znoma va oy nomalarga obuna qilish, ularni baynallmilliy, do‘stlik klubiga a’zo etish, siyosiy maktab radiokanalining sharxlovchilar sinfiga jalb qilish, harbiy sport o‘yinlariga jalb qilish ham zarur. O‘quvchilarni bu narsaga jalb etish ham zarur. O‘quvchilarni bu narsaga jalb etish ularning siyosiy saviyasini ko‘taradi. Vatanga bo‘lgan mehrini oshiradi. Sinf rahbari avval boshdanoq shakllantirilayotgan o‘quvchilar jamoasi faqat sinf doirasida qolib ketmasin. O‘y- niyatlari va ishlari bilan ta’lim muassasi, shahar hayoti bilan ham bog‘lanishi uchun choralar ko‘radi. U metal parchalarni to‘plash, territoriyalarni yig‘ishtirish, daraxt ko‘chatlari o‘tkazish kabi musobaqalarda o‘quvchilar shaxsiy quvonchi yoki o‘z mag‘lubiyati alamini boshdan kechirmasdan, umumiy xulosani va umumiy ishga o‘zlari qo‘shgan hissasini tahlil etishlari tog‘risida g‘amxo‘rlik qiladi. Afsuski hamma pedagoglar ham bu qoidaga rioya etishmaydi. Ular asosiy e’tiborni sinfning ichki ishlariga qaratadilar. Musobaqa, agar undan jamoaning rivojlanish darajasi va o‘quvchilarning yosh 8 Mavlonova R.,O‘To‘raeva,K.Xoliqberdiev.Pedagogika.-T.:"O‘qituvchi", 2002. 9 Baubekova Z.D.Tarbiyaviy ishlar metodikasidagi ko‘rsatmalar. – T. 1991 y. 22 hisobiga olingan tarzda foydalanilsa, jamoani shakllantirishning samarali vositasi hisoblanadi. Sinf rahbarlari o‘quvchilarning ota-onalari bilan ham xilma-xil mashg‘lotlarni birga qo‘shib olib borishsa yanada maqsadga muvofiq bo‘ladi. Buning uchun o‘qish mobaynida ikkita umumta’lim mashg‘ulotini va har bir sinf ota- onalari uchun oltidan to‘qqizgacha mashgulot o‘tkazish ko‘zda tutilgan. Mashg‘ulotlar shunday tarzda quriladiki, ota- onalar pedagogika, psixologiya va fiziologiya asoslari izchil kursini o‘zlashtirib, farzandlari bilan kursdan-kursga o‘tgandek bo‘lishadi.Kurs o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga muvofiq va ta’limning har bir yilidagi ta’lim- tarbiya vazifalarini hisobga ko‘rilgan. Ota-onalarga pedogogik bilim berishni amalga oshirishda faqat bilim berib qolmasdan, ularni tarbiya sohasidagi amaliy malaka va konikmalar bilan qurollantirish, ularning pedogogik fikrini uyg‘otish, mustaqil shug‘ullanishga undash maqsadga muvofiq oila ichki munosabatlarini yo‘lga qo‘yish g‘oyat muhimdir. Mahalla ham sog‘lom ijtimoiy muhit yaratishda muhim ahamiyatga ega.Bu yerda jamoatchilik fikri odamlarning xulq-atvori, munosabatlarini adolat mezonlari asosida tarbiyaga solib turadi.Hurmatli birinchi Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlagandek, mahalla – haqiqiy demokratiya darsxonasidir. Mahallada g‘oyaviy ishlarni samarali yo‘lga qo‘yish uchun katta imkoniyatlr bor . Mahalla qadriyatlar , mehr- oqibat, el-yurt sha’ni uchun fidoyilik kabi fazilatlar mahallada kamol topadi. Respublikamizda ta’lim-tarbiya maskanlari - O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasini , o‘zbek xalqining buyuk davlat barpo etish borasidagi maqsad- muddaolarini g‘oyaviy tushuncha va tamoyillarini yoshlar qalbi va onggiga singdirishning asosiy vositalaridandir. 2.2 O‘quvchilarni tarbiyalashda ma’naviy- axloqiy tarbiyaning usullari . Jamiyatda kechayotgan ijtimoiy islohotlarning samaradorligi uning fuqarolari ega bo‘lgan ma’naviyatga bog‘liq.Shu bois mustaqillikning dastlabki 23 yillarida O‘zbekiston Respublikasi birinchi prezidenti Islom Karimov jamiyat rivojlanishining ma’naviy – axloqiy negizlarini aniq belgilab berdi. Bular: - Umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik; - Xalqimizning ma’naviy merosini mustahkamlash va rivojlantirish; - Insonning o‘z imkoniyatlarini erkin namoyon qilish; - Vatanparvarlik; Zero, jamiyat rivojlanishi faqat uning iqtisodiy taraqqiyotigina emas, balki ma,naviy yuksalishni ham taqazo etadi. Ma’naviyat sohasida ijobiy yechimini ta’minlash zarur bo‘lgan asosiy vazifani ko‘rsatar ekan, O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov quyidagilarni ta’kidlaydi: “ Bu sohadagi asosiy vazifamiz – milliy qadriyatlarimizni tiklash, o‘zligimizni anglash , milliy g‘oya va mafkurani shakllantirish,muqaddas dinimizning ma’naviy hayotimizdagi o‘rnini va hurmatini tiklash kabi mustaqillik yillarida boshlagan ezgu ishlarini izchillik bilan davom ettirish, ularni yangi bosqichga ko‘tarish va ta’sirchanligini kuchaytirishdir. Bu sohdagi ishlarimizning pirovard maqsadi –iymon e’tiqodi butun, irodasi baquvvat, erkin fuqaro ma’naviyatini shakllantirishdir.Ya’ni, mustaqil dunyoqarashga ega, ajdodlarimizning bebaho merosi va zamonaviy tafakkurga tayanib yashaydigan barkamol shaxs – komil insonni tarbiyalashdan iborat ”. Demak, ma’naviyatli inson bilimli, ma’lum kasb- hunar sohibi , o‘z vatanimizning sodiq fuqarosidir. O‘z davlati qonunlarini biladigan va ularga amal qiladigan, yurti bilan g‘ururlana oladigan inson. O‘z Vatani boyliklarini saqlaydigan, uni yanada boyitadigan , go‘zalliklardan bahramand bo‘ladigan shaxs. U har qanday zararli illatlarga qarshi kurashadigan, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni avaylab asraydigan insondir. Axloq esa shaxsning xatti- harakatlari, yurish – turishi , turmush tarzi , hayot kechirishi tamoyillari, qoidalari, ijtimoiy munosabatlar mazmunini ifodalaydi. Axloq ( lotincha – xulq atvor ma’nosini ifodalaydi) ijtimoiy ong shakllaridan biri 24 bo‘lib , ijtimoiy munosabatlar hamda shaxs xatti- harakatini tartibga soladigan qonun- qoidalar majmuidir. Ma’naviy-axloqiy tarbiya vazifalari quyidagilardan iborat: 1. O‘quvchilarda ma’naviy- axloqiy ongni shakllantirishdir. 2. Ularda ma’naviy- axloqiy his-tuyg‘ularni tarbiyalash va rivojlantirish. 3. O‘quvchilarda ma’naviy – axloqiy xulq atvor ko‘nikma odatlarini tarkib toptirish. Ma’naviy– axloqiy tarbiya mohiyatiga ko‘ra inson ongining jamiyat bilan aloqadorligi, jamiyat oldida burchli ekanligi , o‘z xulq – atvorini jamiyat taraqqiyoti darajasiga bog‘liqligini tushunishi , jamiyat tomonidan tan olingan axloqiy me’yor , ideal hamda talablarni bajarishda mas’uliyatni his etishi, ma’naviy – axloqiy bilimlarining e’tiqodga aylanishi va bu e’tiqodlarning tizimligiga, mustahkam ma’naviy – axloqiy his tuyg‘u va xislatlarni shakllantirish,o‘quvchilar tomonidan ma’naviy – axloqiy xulq – atvor jamiyat a’zolariga bo‘lgan hurmat – e’tiborni namoyon etuvchi mezonlardan ekanligining anglab yetilishi, ma;naviy – axloqiy odatlarning shakllanishi va boshqalardan iborat 10 . Ma’naviy- axloqiy tarbiyada yana bir eng qimmatli qadriyat erkinlikdir. Ta’limni demokratlashtirish bilan birga shaxs erki va huquqini hurmat qilish rivojlanadi. O‘quvchi-yoshlarni ma’naviy- axloqiy jihatdan tarbiyalash quyidagi vazifalarni nazrda tutadi: - O‘quvchilarning axloqiy e’tiqodini hosil qilish, ma’naviy qiyofani shakllantirish, komil inson tarbiyasi talablari va normalarini anglashga o‘rgatish; - Kattalarga hurmat, tengdoshlari bilan o‘rtoqlik- do‘stlik, yosh bolalarga , bemorlar, nogironlarga,qariyalarga g‘amx’rlik qilish xislatlarini tarbiyalash; - Mehnatga, o‘z kasbiga muhabbat hissini o‘stirish, intizomli bo‘lish , ijtimoiy mulkka yangicha munosabatni tarbiyalash; 10 Mavlonova R.,O‘To‘raeva,K.Xoliqberdiev.Pedagogika.-T.:"O‘qituvchi", 2002. 25 - Elim deb , yurtim deb yonib yashash , o‘z shaxsiy maanfatini jamoa maanfatidan ustun ko‘rmaslik , o‘zining butun kuch- qudratini umum ishiga bag‘ishlash tuyg‘usini tarbiyalash; - Mehnatda va o‘qishda printsipiallik, qat’iylik, matonat, haqqoniylik, - halollik, ishda ijodkorlik , insonparvarlik, yuksak vatanparvarlik, qat’iy jasorat , har qanday qiyinchiliklardan qo‘rqmaslik hislarini tarbiyalash; - Jamiyat tomonidan qabul qilingan qonun va qoidalarni ongli suratda bajarish, axloq-adob qoidalariga ongli suratda bo‘ysunishga o‘rgatish va hakazolar; Ma’naviy- axloqiy tarbiyaning mohiyati va mazmuni. O‘tmish mutafakkirlarining ma’naviy- axloqiy tarbiya haqidagi pedagogic g‘oyalari. Ma’naviy – axloqiy tarbiyani amalga oshirish yo‘llari, usullari hamda vositalari. Ma’naviyat – bu arabcha so‘z bo‘lib , biror narsa yoki xodisaning tub ma’nosini , mohiyatini, mazmunni anglab yetishdir. Maktab o‘quvchilarini axloq- odob ruhida tarbiyalashda tarbiyaning quyidagi usullari, yo‘llari, shakllari va vositalari qo‘llanadi. - Ishontirish usuli. - Mashqlantirish – odatlantirish . - Ibrat – namuna . - Suhbat munozara, maruza - Rag‘batlantirish va jazolash . - Etikaga oid suhbatlar, hikoyalar. - Qat’iy kun tartibi . - Ijtimoiy – foydali mehnat, adabiyot , san’at , radio, televedenie, matbuot materiallari va hakazo. Tekinxo‘rlik, tamaki mahsulotlari va spirtli ichimliklarni iste’mol qilish, fahsh , johillik kabi yomon illatlar ham hayotda uchrab turadi. Bu illatlar insonning axloqiy qiyofasinigina emas, balki o‘zini ham yemirib boradi.Inson ham ma’naviy- axloqiy tarbiyasini tashkil etish ijtimoiy tarbiyaning boshqa yo‘nalishlaridan ustun 26 qo‘yilishi zarur. Binobarin, ma’naviy – axloqiy tarbiya yosh avlodni tarbiyasi bilan bog‘liqdir. Ma’naviy – axloqiy tarbiyani tashkil etishda o‘quvchilar xatti- harakatlarida ko‘zga tashlanadigan salbiy odatlar – jamoa joylarida qattiq gapirishga, qo‘pol so‘zlarni ishlatish, hissiyotiga berilish, o‘ylamay gapirish, ishonchli bo‘lmagan hamda, dalillar bilan tasdiqlanmagan voqea- hodisalar haqida fikr yuritish, boshqalarning suhbatini bo‘lish , qo‘lini silkitib gapirish kabilarning bartaraf etib borilishiga alohida e’tibor qaratish zarur 11 . Arzimas bo‘lib ko‘ringan, lekin shaxsning kelajak hayot va kasbiy faoliyatini tashkil etishda, muvaffaqiyatga ega bo‘lish yo‘lida, zararli bo‘lgan bu kabi odatlardan holi bo‘lishda o‘quvchilarga yordam ko‘rsatish o‘qituvchilarning muhim vazifalaridan hisoblanadi. Ma’naviy – axloqiy tarbiyaning tarkibiy qismlari , shakl va metodlari. Buyuk ma’rifatparvar Abdulla Avloniy “ Turkiy guliston yohud axloq ” asarida axloq “ insonlarni yaxshilikka chaqiruvchi , yomonlikdan qaytaruvchi bir ilmdir ” ,- deydi. Aynan axloq, uning ijtimoiy ahamiyati haqida ma’lumot beruvchi mazkur manbada alloma yaxshi va yomon xulqlarga to‘xtalib o‘tadi. Allomaning nuqtai nazaricha , yaxshi xulqlar quyidagilardan iborat: Fatonat (aql), diyonat (e’tiqod), nazofat (poklik va tozalik), g‘ayrat , rizoyat, qanoat, shifoat, ilm, sabr, hilm (yumshoq tabiat) intizom, nafs me’yori, vijdon, vatanni suymak, haqqoniyat, iffat, hayo, idrok va zako, hifzli inson ( til va adabiyot) iqtisod, viqor , muhabbat, avf ( kechirimli bo‘lish). Bu xil xislatlar ma’naviy – axloqlilikning asosiy sifatlari sanaladi.Ular asosida Vatanga muhabbat va sadoqat , mehnatga axloqiy munosabat, o‘z atrofdagilarga axloqiy yondashuv , shuningdek , har bir o‘quvchining o‘zi va shaxsiy xulq – atvoriga munosabatni qaror toptiriladi. Abdulla Avloniy yomon xulqlar sirasiga quyidagilarni kiritadi:g‘azab, aysh- ishrat, jaholat, safohat( umri va molini bekorchi ishlarga sarf etish ) , hamoqat , 11 Ortiqov N.O., Jo‘rayev A.J. Maktab, oila va jamoatchilik hamkorligi kengashi. T.:“O‘qituvchi”, 1989. 27 hasosat , rahovat ( g‘ayratsizlik), adovat , g‘iybat, haqorat, jibonat (qo‘rqoqlik), hasad, kizb(yolg‘on) , ta’ma va boshqalar. O‘quvchilarda ijobiy sifatlarni tarbiyalash ularning salbiy xislatlardan holi bo‘lishlariga yordam beradi. Bu esa dastlab o‘quvchilarga xulq- odob me’yorli va qoidalarini anglash va shaxs ongini shakllantirishga doir metodlar asosida amalga oshiriladi. Ma’naviy-axloqiy tarbiya mohiyati, asosiy tushunchalari. Jamiyatda kechayotgan ijtimoiy islohotlarning samaradorligi uning fuqarolari ega bo‘lgan ma’naviyatga bog‘liq. SHu bois mustaqillikning dastlabki yillarida O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimov jamiyat rivojlanishi ning ma’naviy- axloqiy negizlarini aniq belgilab berdi Zero, jamiyat rivojlanishi faqat uning iqtisodiy taraqqiyotinigina emas, balki ma’naviy yuksalishini ham taqozo etadi. Har qanday mafkura kabi O‘zbekiston Respublikasi milliy istiqlol mafkurasining asosiy g‘oyalaridan biri ham jamiyatda ma’naviy-axloqiy qarashlarning ustuvorligiga erishish sanaladi. Ijtimoiy tarbiyaning boshqa turlari kabi ma’naviy-axloqiy tarbiya asosini ham ilg‘or milliy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlar, xalq pedagogikasi g‘oyalari tashkil etadi. Madaniyat («kultura» so‘zidan olingan bo‘lib, parvarish qilish, ishlov berish ma’nosini bildiradi) – ijtimoiy taraqqiyot davomida insonlarning faoliyati tufayli qo‘lga kiritilib, ularning ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiluvchi moddiy va ma’naviy boyliklar tizimi. Ma’rifat shaxs ongiga ilmiy bilim, axloq qoidalari hamda ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy me’yorlarni singdirish, ta’lim-tarbiyani takomillashtirish, milliy meros va umuminsoniy qadriyatlarni o‘rganish, ularni targ‘ib etish maqsadida amalga oshiriladigan tadbirlar tizimi. Mafkura (arabcha «mafkura» - naqtai nazar va e’tiqodlar tizimi, majmui) – jamiyatdagi muayyan siyosiy, huquqiy, axloqiy, diniy, badiiy, falsafiy, ilmiy qarashlar, shuningdek, ma’naviy-axloqiy yuksaklish, ma’rifiy-tarbiyaviy ishlarning 28 rivojini ta’minlovchi, ularning maqsad va yo‘nalishlarini aniqlashda yetakchi o‘rin tutuvchi g‘oyalar tizimi. “Ma’naviyat - moddiy hayotni aks ettiradi va jamiyatda mavjud bo‘lgan ma’naviy hodisalar yig‘indisi sifatida ko‘zga tashlanadi. Ma’naviyat – insonga o‘ziga xos betakror mohiyat, imkoniyat bahsh etadi, jamiyat a’zolarini birlashtiradi, uyushtirib turadi”. 12 (Yusupov E). “Ma’naviyat - moddiy hayot bilan doimo yonma-yon yuradigan, inson, xalq va jamiyat hayotining ajralmas qismi bo‘lgan ijtimoiy hodisa” 13 (Ma’naviyat: asosiy tushunchalar izohli lug‘ati). “Ma’naviyat – bu kishining egallagan foydali bilimlari amaliy hayotida sinalaverib, ko‘nikma va malaka darajalaridan o‘tgan va ruhiga singib, hayot tarzida aks etadigan ijobiy ijtimoiy sifatlar majmuidir” 14 . (Ziyomuhammadov B., Ziyomuhammedova S., Qodirova S). “Ma’naviyat - insonni ruhan poklanish, qalban ulg‘ayishga chorlaydigan, odamning ichki dunyosi, irodasini baquvvat, iymon-e’tiqodini butun qiladigan, vijdonini uyg‘otadigan beqiyos kuch, uning barcha qarashlarining mezonidir” 15 (Karimov I.A). Bosh maqsadimiz hyotimzning asl mazmuni bщlgan yoshlarni har tomonlama barkamol, yuksak ma’naviyatli inson sifatida rivojlantirish ekan, yuksak ma’naviyatli inson deganda esa ham aqliy, ham axloqiy, ham jismoniy kamol topgan, ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni anglab yetgan, mustahkam milliy g‘urur va iftixor tuyg‘ulariga ega ma’naviy jasorat egasi bo‘lgan inson tushuniladi. Bunday fazilatli insonning kuch-qudrati manbaini – ma’naviyat tashkil etad i. Ma’naviyat insonning hayot tajribasi, mehnati, bilimi, ahloq va odobi, avlodlar tajribasi asosida shakllanib boradi. Ma’naviyat insonning hayoti va faoliyatiga maqsad va yo‘nalish beradi. Ma’naviyat insonning o‘z xalqi 12 Yusupov E.Inson kamolotining ma’naviy asoslari. T.: Universitet, 1998. – B.3. 13 Ma’naviyat: asosiy tushunchalar izohli lug’ati. T.: G’.G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. - B- 333 14 Ziyomuhammadov B., Ziyomuhammedova S., Qodirova S. Ma’naviyat asoslari. T.: O‘zbekiston Milliy etiklopediyasidavlat ilmiy nashriyoti, 2000. – B-8. 15 29 tarixini, uning madaniyati va vazifalarini chuqurroq bilish va tushunib yetishiga yordamlashadi. Inson ma’naviyatsiz yashay olmaydi. Ma’naviyat alohida bir inson uchungina emas, jamiki odamlar uchun ham, xalq, elat va millat uchun ham, jamiyat taraqqiyoti uchun ham o‘ta zarur va muhimdir. Ma’naviyatsiz inson bo‘lmaganidek, ma’naviy yetuk, ahloqan pok va mukammal insonlarsiz jamiyat va millat ham bo‘lmaydi. Inson ma’naviyati jamiyat, davlat va millat ma’naviyati bilan uzviy aloqadordir. Inson va jamiyat ma’naviyati mohiyat jihatidan yaqin bo‘lib, bir- birini o‘zaro boyitsa va to‘ldirsa-da, lekin ular aynan teng emas. Inson ma’naviyati millat, davlat va jamiyat ma’naviyatining tarkibiy qismidir. Axloq- k ishilarning tarixan tarkib topgan xulq-atvori, yurish-turishi, xatti- harakati, ijtimoiy va shaxsiy hayotdagi o‘zaro munosabati, shuningdek, jamiyatga bo‘ladigan munosabatlarini tartibga solib turadigan barqaror, muayyan me’yor va qoidalar yig‘indisi. Tarbiya-o‘q ituvchi va ta’lim oluvchilar o‘rtasida tashkil etiluvchi hamda aniq maqsadga yo‘naltirilgan hamkorlik jarayonidir. Tarbiya jarayonida ta’lim oluvchilarning ongi shakllana boradi, his-tuyg‘ulari rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy aloqalarni tashkil etishga xizmat qiladigan xulqiy odatlar hosil bo‘ladigan va rivojlanadigan uzluksiz jarayon. Bugangi kunda ham ta’lim-tarbiya sifatini takomillashtirish, har tomonlama ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalangan barkamol shaxslarni voyaga yetkazishda davlatimiz rahbariyati tomonidan ko‘plab chora-tadbirlar amalga oshirilib kelinmoqda. Intizom ijtimoiy-axloqiy va huquqiy me’yorlarga nisbatan ongli yondashuv, ularga to‘la amal qilish demakdir. Ongli intizom tushunchasi shaxs faoliyatining ijtimoiy-axloqiy hamda ijtimoiy-huquqiy me’yorlar talablari asosida aqliy quvvatga tayangan holda tashkil etilish ko‘rsatkichidir. Ongli intizom tarbiyasi o‘quvchilar tomonidan intizomning mohiyati, uning ijtimoiy jamiyat hamda shaxs hayotida tutgan o‘rnini to‘o‘ri baholash, shuningdek, ijtimoiy-axloqiy va ijtimoiy- 30 huquqiy me’yorlar talablariga ongli munosabatni shakllantirishga yo‘naltirilgan pedagogik jarayondir 16 . 16 Ortiqov N . O ., Jo ‘ rayev A . J . Maktab , oila va jamoatchilik hamkorligi kengashi . T.:“O‘qituvchi”, 1989. 31 XULOSA Kоmil insоn O‘zbеkistоn mustaqilligini mustaхkamlashda o‘z e’tiqоdi, gayrat-shijоati, madaniyati, bilimi va ularni tatbiq etish maхоrati bilan ajralib turadi. U jamiyatda, jamоada хalqlar va millatlar urtasida dustlik, sоglоm turmush tarzini yaхshilashga qaratilgan muхitni vujudga kеltirishga intiladi. Kоmil insоnni shakllantirishda maktabda, оilada sоglоm ma’naviy muхit barqarоr bo‘lishiga erishish muхim aхamiyatga ega. CHunki sоglоm muхit natijasidagina aхlоqiy fazilatlar tarkib tоpadi. Оta-оnalar o‘z farzandlarini kоmil insоnlar qilib tarbiyalashi ularda Vatanga muхabbat, mехnati va fidоyiligi bilan o‘zgalarga fоyda kеltirish, sadоqat, samimiylik kabi хislatlarni kamоl tоptirishga хizmat qiladi. Farzandlarimizning bunday insоnlar bo‘lishda оilaning tоtuvligi, оta-оnaning o‘zarо mехr-muхabbati хam samarali ta’sir kursatadi. Kishi o‘z хayotida aхlоqiy kamоlоtga qanchalik kо`p intilsa, shunchalik o‘z хatо, kamchiliklarini anglab bоradi 17 . Bu оmillar оilada bоlani aхlоqiy tarbiyalashning mazmunini tashkil etadi va ular bir qatоr pеadagоgik хususiyatlarni o‘z ichiga оladi. Bular quyidagilardan ibоrat: Ayrim оilalarda bоlalarning tarbiyasi faqat оnalar zimmasida, оta esa bu ishdan o‘zlarini chеtga оladilar. Go‘yo farzandlarini bоg‘cha, maktab tarbiyalab bеrishlari shart. Tariхiy tajriba shundan dalоlat bеradiki, q adimdan o‘g‘il bоlalar tarbiyasi bilan оtalar, qiz bоla tarbiyasi bilan оnalar shug‘ullanganlar, ammо ular asоsan erkaklar nazоratida bo‘lgan; Оta-оnalar bоlalarga birdеk munоsabatda bo‘lishlari, bir хil mеhribоn va g‘amхo‘r, talabchan va qattiq qo‘l bo‘lsalar bоlalar hayoti butun va mukammal bo‘ladi. Biri talab qilganda, ikkinchisi yonini оlsa tarbiya bo‘ziladi. Bоlalariga хaddan tashq ari mеhribоnchilik qilayotgan оta-оnalar ularni хurmat qilishdan оldin, o‘zlarini ham хurmat qilishni o‘rgatishlari zarur; Ko‘pgina оta-оnalar bоlalarini tarbiyalash bоrasida o‘z vazifalari va burchlarini to‘la хis qilmaydilar. Bоshq acharоq aytganda ularda pеdagоgik 17 Mavlonova R.,O‘To‘raeva,K.Xoliqberdiev.Pedagogika.-T.:"O‘qituvchi", 2002. 32 tayyorgarlik еtishmaydi. Zоtan оilaviy tarbiya, avvalо оta-оnalarning o‘zlarini- o‘zlari tarbiyalash dеmakdir. Chunki bоla ayni paytda ta’sir оb’еkti va sub’еktidir. Birоq оta-оna bоla ana shunday оb’еkt ekanligini sеzmasligi uchun harakat qilishi kеrak. Ammо barcha оta-оnalar ham buni tushunib еa оlmaydilar; Оila hayotini to‘g‘ri tashkil qilish, оilada sоg‘lоm aхlоq iy muhitni yaratish lоzim. Bu ishda hеch qanday mayda-chuydalar bo‘lmasligi kеrak. Хar bir narsa bоlaga ta’sir qiladi. Ana shu ta’sir natijasida salbiy yoki ijоbiy оdatlar, turlicha хulq -atvоrlar paydо bo‘ladi. Оta-оnalarning har bir хatti-harakatini bоlalar ko‘zatib turadi. SHuning uchun bоlaga u yoki bu ishni qil yoki qilma dеb nasihat q abilidagi o‘rgatish yo‘li bilan tarbiyalayman, dеb o‘ylamaslik kеrak; Har bir оta-оna bоlasini barkamоl insоn bo‘lishini istaydi. Farzandini ana shunday insоn bo‘lishidan nafaq at ularning o‘zi, balki jamiyat ham manfaatdir. Оta-оnaning fuq arоlik burchi ham shuni taqоzо etadi. Shunga ko‘ra har bir оta- оna, eng avvalо mamlakat uchun bo‘lajak fuqarоni tarbiyalayotganini unutmasligi lоzim; 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Rahbariy adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: 2014 – yil. 2. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” T.: “Ma’naviyat”. 2008. 3. Karimov I. A. “Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori”.T.: “O‘zbekiston”. 1998 – yil. 4. Karimov I.A. “Xotira va qadrlash muqaddas ma’naviy tuyg‘u” , T.: 1999 y Asosiy adabiyotlar 6. Baubekova Z.D.Tarbiyaviy ishlar metodikasidagi ko‘rsatmalar. – T. 1991 y. 7. Ismailova Z. Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi.T.:2006. 8. Mavlonova R.,O‘To‘raeva,K.Xoliqberdiev.Pedagogika.-T.:"O‘qituvchi", 2002. 9. Mavlonova R., B. Normurodova, N. Rahmonqulova, Tarbiyaviy ishlar metodikasi.-T.:"Tib-kitob", 2010. 10. Ortiqov N.O., Jo‘rayev A.J. Maktab, oila va jamoatchilik hamkorligi kengashi. T.:“O‘qituvchi”, 1989. 11. Ochilov M. “Muallim – qalb me’mori” T.: “O‘qituvchi” 2001. 12. Ochilov M. “O‘qituvchi odobi” T.: “O‘qituvchi” 1997. 13. Ruvinskiy P.I. Tarbiyaviy ishlar metodikasi.. – T. 1991 y. 15. Yo‘ldoshev J.«Zamonaviy o‘zbek oilalarida o‘smir bolalar shaxsining shakllanishi” nomzodlik dissertatsiyasi, T., 2002 16. Yo‘ldoshev J.G‘.O‘quvchi ma’naviyatini shakllantirish (qo‘llanma)-T.:-2000. 17. Xo‘jayev N. Tarbiya nazariyasi. va boshqalar. – T.: – 2003. 18. Xasanboyeva O. Tarbiyaviy ishlar metodikasi.T.:2001. Axborot manbalari 19. w.w.w. ziyonet . uz 20. w.w.w. pedagog. uz 34

TARBIYAVIY JARAYONDA G‘OYAVIY SIYOSIY AXLOQIY TARBIYANI TASHKIL ETISH MANAVIYATI.docx

Купить