Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Tarbiyaviy tadbirlarning amalga oshirishda milliy qadriyatlar o'rni

Купить
MAVZU: TARBIYAVIY TADBIRLARNING AMALGA OSHIRISHDA MILLIY QADRIYATLAR O'RNI. MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB. TARBIYA JARAYONIDA MILLIY QADIRYATLARNI O’RNI…… 5 1.1 Yoshlar tarbiyasida milliy qadriyatlar ………………………………………….5 1.2 Respublikamizda umuminsoniy qadriyatlar …………………………………...13 II.BOB. SHAXS TARBIYASIDA QADRIYATLARNI VA MA’NAVIY YUKSALISHLARNI AHAMIYATI VA VOSITALARI……………….. …….19 2.1 Shaxs ma’naviy yuksalishida qadriyatlarning ahamiyati ……………………… 19 2.2 Ma’naviy qadriyatlar — ta’lim-tarbiyaning omili……… ……………………..24 XULOSA…………………………………………………………………………29 FOYDALANILGAN ADABIYTOLAR………………………………………..31 KIRISH. Kurs ishi dolzarbligi: Bugungi kunda dunyodagi eng katta xavf insonlarning qalbi va ongini egallash uchun uzluksiz davom etayotgan mafkuraviy kurash, ijtimoiy va ma’naviy tahdidlardir. Biz bundan xavotirlanamiz va xalqimizning qalbi va ongini yot mafkuraviy, axloqiy-ma’naviy tazyiqlardan muhofaza qilishga zarurat sezamiz. Kishilarni mafkuraviy-ma’naviy tazyiqlardan muhofaza qilishning yo‘llari va uslublari ko‘p. Ana shunday kuchli uslublardan biri bugungi kun yoshlarini har tomonlama barkamol etib tarbiyalashda oila va mahallalarning roli yanada kuchaytirib borish bilan izohlaniladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Shanxay hamkorlik tashkilotining 2017 yil 8-9 iyun kunlari Ostonada bo‘lib o‘tgan Sammitida so‘zga chiqib, tashkilotga a’zo mamlakatlar rahbarlarini o‘sib kelayotgan yosh avlod turli buzg‘unchi g‘oyalar va radikal guruhlarga qo‘shilib ketishini oldini olishning aniq choralarni qo‘llashga chaqirdi. “Asosiy e’tiborni” dedi Prezidentimiz, “ma’rifatga, yoshlarning ma’naviy va ahloqiy tarbiyasiga qaratish, ularda bilim va o‘z ustida ishlashga intilishni shakllantirish, oilalar ma’naviy muhitini barqarorlashtirish muhim deb hisoblaymiz” Yosh avlodni komillikka yetaklovchi eng katta kuch–bu kitob va hayotiy saboqlardir. Yoshlarni milliy qadryatlar ruhida tarbiyalash kelajakni, millatni va milliyligimizni boqiy ozod holda ko‘rishimiz mumkin. Vatanga sadoqat, do‘stlikka ishonch, oilaga mehr–muhabbat, kattalarga hurmatda kichiklarga izzatda bo‘lish tuyg‘usini shakllantirsh milliy qadryatlarimizni asl ko‘rinishidir. Insonga faqat dunyoda yuz berayotgan voqelik haqida, odob - axloq qoidalari, mehr va sadoqat tushunchalari haqida bilim berishning o‘zi uning ma‘naviy-axloqiy tarbiyasi uchun yetarli bo‘lib qolmaydi. Balki, unda iroda qudrati, mas‘uliyat tuyg‘usini shakllantirish, ko‘nglida atrof muhitga, mehnatga, kasbga, ilmga, qalban va ruhan o‘zga insonlarga mehrli va oqibatli bo‘lish tuyg‘usini uyg‘otishga,dilida ulug‘ maqsadlar tug‘ilishiga va 3 atrofida yuz berayotgan hodisalarga o‘z munosabatini bildira olishiga erishishimiz lozim. Yosh avlodni shu xislatlar bilan oyaga yetishlari uchun esa turli yo‘llar: kattalarni o‘git va nasihatlarini tinglash, undan to‘g‘ri xulosa chiqara olish qobilyatlarini rivojlantirish orqali; turli vositalar bilan va eng asosiysi yosh avlod tarbiyasiga samimiy (chin ko‘ngildan)yondashish va tinimsiz izlanishlar natijasida erishish mumkin. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Mamlakatimiz o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgandan so‘ng erkin fikrlaydigan, o‘z-o‘zini anglaydigan, jamiyat manfaatlarini tushunib yetadigan, har tomonlama yetuk komil insonni tarbiyalash vazifasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi qilib belgilandi. Uni amalga oshirish esa avvalo tarbiyalanuvchilarning ichki ruhiy ma’naviyatini boyitish va mustaqil dunyoqarashini shakllantirishni taqozo etadi. “Har qaysi davlat, har qaysi xalq intellektual salohiyati, yuksak ma’naviyati bilan qudratlidir” Sh.M.Mirziyoyev. Dunyoda har bir xalqning asrlar, zamonlar osha yashab elayotgan milliy qadriyatlari bor. Yosh avlodni ma‘nan barkamol etib tarbiyalashda ham shubhasiz, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslanamiz. O‘zbekiston Respublikasida Milliy madaniyatni yanada rivojlantirish Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.11.2018 yildagi PQ-4038-sonli qarori ham milliy qadriyatlarni yoshlari ongi va qalbiga singdirish usullari to‘g‘risida fikr bildirganda shuni alohida qayd qilmoq kerakki, avvalo ma’muriy yo‘l va zo‘rlik usuliga ehtiyotkor bo‘lish talab qilindi. Chunki imkoni boricha zo‘rlik qilish, majbur qilish usulidan foydalanmaslik maqsadga muvofiqdir. Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. 4 I.BOB. TARBIYA JARAYONIDA MILLIY QADIRYATLARNI O’RNI 1.1 Yoshlar tarbiyasida milliy qadiryatlar. Mustaqillik yillarida qat’iy belgilab olingan ustuvor yo‘nalishlardan biri jamiyatdaga barqarorlik, tinchlik, millatlararo totuvlikni, mamlakatimiz sarhadlarining dahlsizligini va hududiy yaxlitligini ta’minlashdan iboratdir. Har qanday mavjudot singari insoniyat ham o‘zining tinchligini saqlashi oliy qadriyat sifatida baholanadi .Qadimiyurf-odatimiz ,qadriyalarimizga ko‘ra har bir oilada tinchlik va xotirjamlik tilab fotiha qilinadi. Tinchlik va xotirjamlik tuyg‘ulari xalqimiz tomonidan ardoqlab kelingan va bir qancha maqollar yaratilgan. Darhaqiqat, faqat tinchlik sharoitidagina insonning ezgu orzu-umidlari ro‘yobga chiqishi mumkin. Ispaniyalik bir faylasuf olim butun umrini xalqlarning urf- odatlarini, axloq- odobini o‘rganishga, tadqiq qilishga bag‘ishlagan ekan. Ittifoqo, o‘sha olimbizning yurtimizga tashrif buyurib, Toshkent, Samarqand, Buxoroda bo‘libdi. Yurtiga qaytib borgach: “Hozirgacha o‘rgangan, tadqiq qilgan barcha ishlarimni o‘n besh yoshli o‘zbek qizalog‘ining o‘rnidan turib, qo‘lini ko‘ksiga qo‘ygancha choy uzatishidagi odobiga, nazokatiga almashtirishga rozi edim”, degan ekan. Biz shunday yuksak madaniyatli xalqning farzandi ekanligimzdan har qancha faxrlansak arziydi, albatta. Darhaqiqat, xalqimiz azal-azaldan axloqiy fazilatlarga boy bo‘lgan. Ota- bobolarmiz farzand o‘stirar ekanlar, ularning xulq- atvoriga, gap-so‘zlariga, kishilar oldida o‘zlarini qanday tutib, nimalar haqida fikrlashib, o‘z maqsadlarini qanday so‘zlar bilan tushuntirishlariga katta ahamiyat berishgan. Tarixdan ma’lumki, urush va janjallar tufayli insoniyat tinchligi buzilib, taraqqiyot to‘xtab yoki pasayib qolar edi. Xalqimiz orasida “Bir kun janjal chiqqan joydan qirq kun baraka yo‘qoladi”, degan naql bejizga aytilmaganligini bilamiz. Aniq ma’lumotlarda ko‘rsatilishicha, 1965-yildan 1989-yilga qadar dunyoda 160 ta qurolli mojaro yuz bergan bo‘lsa, 1990-yildan 1995-yilgacha 82 ta mojaro bo‘lib, undan atigi 3 tasi davlatlararo mojarolar, qolgan 79 tasi fuqarolar urushidan iborat bo‘lgan edi. Mamlakatda ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy barqarorlikning mavjudligi 5 ulug‘ ne’mat bo‘lib, uning ahamiyati cheksizdir. Davlat boshqaruviga mas’ul bo‘lgan rahbarlar zimmasiga vujudga kelayotgan xavf-xatarni bartaraf etish vazifalari yuklatiladi. Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning “Ogoh bo‘ling, odamlar!” degan da’vati hamisha bong urganidek yangrab turishi kerak. “Faxrlanish mumkin va lozim bo‘lgan bebaho qadriyatlar — o‘z mustaqilligimizni, tinchligimizni, jamiyatda millatlar va fuqarolar o‘rtasidagi totuvlikni asrang. O‘z erkimizni qanday tasarruf etish, uni bugunga murakkab va ba’zan shafqatsiz dunyodaga haddan ziyod xavf-xatarlardan saqlash har birimizga bog‘liqdir”. Ana shunday strategik maqsadlardan kelib chiqib, O‘zbekiston Respublikasi o‘z tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishlarini qat’iy belgilab oldi va uni og‘ishmay amalga oshirib kelmoqda. Barcha davlatlar bilan tinch-totuv yashash, o‘zga davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik xalqaro hamkorlikni rivojlantirish, dunyo mamlakatlari bilan teng huquqlilik asosida sherikchilik qilish, har qanday mojarolarni diplomatik vositalar bilan hal etib borish singari umuminsoniy tamoyillarga to‘la javob beradi. Ajdodlarimiz tomonidan munosib ravishda baholangan yer va uning boyliklarini asrab-avaylash o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi. Yer, havo, suv va olov (quyosh) singari unsurlar e’zozlab kelingan va yuqori darajada munosabat bildirilgan. Suv va yerni isrof qilish katta gunoh hisoblangan. Ekologik tizimga zarar yetkazmaslik, tabiatdan oqilona foydalanish, uning qadriyatlarini o‘rganishni ommalashtirib boorish maqsadga muvofiqdir. Daryolar musaffoligini ta’minlash,tuproq unumdorligini oshirish, suvdan behuda foydalanmaslik inson bilan tabiat o‘rtasida uyg‘unlikni ta’minlash eng muhim vazifalardir. Yoshlar ongida ana shunday tasavvurlarni hosil qilsh ekologik tarbiyaning asosiy elementlari hisoblanadi. Milliy qadriyatlar millat uchun muhim va jiddiy ahamiyatga ega bo‘lgan jihat va xususiyatdir. O‘z milliy qadriyati bo‘lmagan millat yoki elat yo‘q. Millat milliy qadriyatlarining sohibi. Millatning tanazzuli milliy qadriyatlarning tanazzulidir. Milliy qadriyatlar millatning tarixi, yashash tarzi birligi, kelajagi, uni tashkil etgan 6 avlodlar, ijtimoiy qatlamlar, millat, ong, til, ma`naviyat hamda madaniyat bilan uzviy bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. O‘zbekistonning Mustaqillikka erishishi tufayli milliy qadriyatlarga e`tibor kuchaydi. Negaki, milliy qadriyatlar mustaqilligimizni mustahkamlaydigan ma`naviy asoslardan biridir. Xalqimizning asrlardan-asrlarga meros bo‘lib kelayotgan milliy qadriyatlari uzoq tarixiy jarayonda shakllangan. Ularning o‘tmishi ming yildan ortiq davrni o‘z ichiga oladi. 3 ming yildan ortiq davrni o‘zida mujassamlashtirgan qadriyatlarimiz Markaziy Osiyo tsivilizatsiyasini yaratdi. Bizning milliy qadriyatlarimiz ana shu sivilizatsiyasiga mos jihatlar: tug‘ilgan makon, ona yurtga ehtirom, avlodlar xotirasiga sadoqat, kattalarga hurmat, mulozamat, hayo, andisha kabilarning ustuvorligi bilan xarakterlanadi. Milliy qadriyatlarimizda jahonning boshqa xalqlariga o‘xshamaydigan boshqa urf-odatlar, rasm-rusumlar, marosimlar va an`analaridagi o‘ziga xoslik ham bor. Ma`lumki, qadriyatlar muayyan sharoitlarda shakllanadi. Shu sababli ular mahalliy, milliy, mintaqaviy shakllar va umuminsoniy mazmunda mavjud bo‘ladi. Mahalliy qadriyatlarning eng yetuklari va umummilliy manfaatlarga moslari asta- sekin saralanib umummilliy darajaga ko‘tariladi. Milliy muhit qadriyatlarini yaratish va saralashning asosiy manbasidir: u mahalliy qadriyatlarni eng sarasini o‘z darajasiga ko‘taradi va ularni voyaga etkazib jahon miqyosiga olib chiqadi va aksincha umuminsoniy qadriyatlarni o‘zidagi har bir kishining boyligigaaylantiradi.Qadriyatlarni tushunish va ularga munosabat o‘z millatiga, yurtiga, eliga, ularning aholisiga tegishli qadriyatlarni jamlash, avaylash, ularning ahamiyatini asoslash o‘z yurtining milliy qadriyatlarini o‘z ongida ongning tarkibiy qismiga aylantirish kishilarda o‘ziga ishonch va hurmatni mustahkamlaydi. O‘z Vatanining istiqboliga katta ishonch bilan qarashni o‘rganadi. Mustaqillik tufayli haqiqiy qadriyatlarimizni bilib olmoqdamiz. U ham bo‘lsa tadrijiylik, andishalilik, qiyinchililik va buhron paytida sabr-toqat, 7 maromlilik va vazminlik, mulozamatda sertakalluflik, keksalarga munosabatda hurmat-izzat, ijtimoiy-siyosiy hayotda bosiqlik va sipolik, hokazolar. Jamiyatimiz taraqqiyoti O‘zbekistonning kelajagi, milliylikning rivojlanishi ko‘p jihatdan milliy qadriyatlarimizga bog‘liq. Biz shu tamoyilga xizmat qilmog‘imiz lozim. Qadriyatlar-borliq va jamiyat, narsalar, voqealar, hodisalar, inson hayoti, moddiy va ma`naviy boyliklarning ahamiyatini ko‘rsatish uchun qo‘llanadigan tushuncha. Qadriyatlar bilan bog‘liq masalalalar hayotning eng asosiy mavzulari bo‘lib hisoblanadi. Qadriyatlarni G‘arbda aksiologiya fani o‘rganadi. U keng tarqalgan falsafiy fanlardan biridir. Hozirgi davrda qadriyatlar to‘g‘risida mamlakatimizda falsafa, madaniyatshunoslik, siyosatshunoslik, psixologiya fanlari turli tadqiqotlar olib bormoqdalar. Sobiq Ittifoqda qadriyat mavzusi 60-yillargacha tadqiq etilmas edi. Hozirgi O‘zbekistonda bu masalaga diqqat-e`tibor kengaydi. Negaki, qadriyatlar mustaqillikni mustahkamlaydigan ma`naviy omildir. Ko‘pchilik kishilar qadrlanadigan narsalar, hodisalar, masalan, qimmatbaho buyumlarni qadriyat deyishadi. Aslida esa ana shularning ijtimoiy ahamiyati qadriyatlarning haqiqiy bahosini aniqlaydi. Biror narsa, voqea yoki hodisaning qadri uning moddiy- iqtisodiy bahosidan katta farq qilishi mumkin. Masalan, ming yil ilgarigi buyumni hozir ishlatish mumkin emas edi. Uning iqtisodiy qiymati kam, ammo, meros sifatida qadri ancha salmoqli bo‘lishi mumkin. Qadriyatlar tarixiy va zamonaviy bo‘lishi mumkin. Qadriyatlarning xilma- xil shakllari bor: moddiy va ma`naviy, umumbashariy, mintaqaviy, umuminsoniy; jamiyat hayotining sohalari bo‘yicha iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy qadriyatlar; ijtimoiy ong shakllariga mos keladigan axloqiy, diniy, huquqiy, ilmiy; hayotning ijtimoiy tuzilishiga mos keladigan, milliy, sinfiy, partiyaviy va boshqalar. Qadriyatlar dunyoni bilishning maqsadi, bilimlarimizning haqiqatga mos kelish darajasini aniqlash mezoni yoki biror ideal tarzida ham namoyon bo‘ladi. Qadriyatlarning asosiy vazifasi ham ana shular bilan bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi mustaqilikka erishgandan so‘ng qadriyatlarga e`tibor kuchaydi. Mamlaktimizda umuminsoniy qadriyatlarning ustuvorligi e`tirof qilindi. Milliiy 8 qadriyatlar hamda shaxs manfaatlarini umuminsoniy talabalarga moslashtirish va uyg‘unlashtirish asosiy vazifa bo‘lib qoldi. Qadriyatlar insoniyat tarixi davomida asta-sekin shakllanadilar. Ularning miqdoriva sifatining ortishi insoniyat taraqqiyoti qanchalik ilgarilanganligining ko‘rsatkichidir. Qachonlardir, o‘tmishda ba`zi qadriyatlar to‘g‘risida, masalan, ma`rifat to‘g‘risida, umuman tushuncha bo‘lgan emas. Bunday yangi tushunchalar asrlar o‘tgansari shakllanib, qadriyatlar qatorini boyitib boradi. Ayni vaqtda, qadriyatlar mahalliy, milliy, mintaqaviy va umumisoniy bo‘lishi tabiiydir. Chunki “qadriyat” tushunchasi muayyan vaziyat va sharoitda shakllanadi. Jamiyat taraqqiy etgani sari jahonning barcha xalqlariga tegishli, ya`ni umuminsoniy qadriyatlar ko‘payib boraveradi va bu o‘zgarishlar insoniyat o‘z rivojida qanday yangi cho‘qqilarni egallayotganining belgisi bo‘ladi (masalan, erkinlik, tinchlik, ijtimoiy tenglik, ijtimoiy haqiqat, ma`rifat, ma`naviyat, go‘zlallik, yaxshilik, insonparvarlik,insoniylik, demokratiya, huquqiy jamiyat, qonunning ustuvorligi, xotin-qizlar ozodligiva boshqalar). Qisqa qilib aytganda, qadriyatlar deganda, inson va insoniyat uchun ahamiyatli bo‘lgan barcha narsalarni tushuniladi (masalan, erkinlik, tinchlik, yaxshilik).Moddiy qadriyatlar haqiqiy qadriyatlarning namoyon bo‘lish vositalaridir (masalan,hayotda kerak bo‘ladigan turli buyumlar). Insoniyat tarixi unga xizmat qiladigan, o‘zi yaratgan, suyanadigan va qo‘llab- quvvatlaydigan qadriyatlar dunyosining kengayishi,boyish va takomillashish tarixidir. Insoniyat o‘zining kundalik mehnati bilan yaratayotgan sun`iy narsalar dunyosida yashaydi. Biz yaratayotgan ushbu moddiy va ma`naviy boyliklar olamining gul toji, sarasi qadriyatlardir. Qadriyatlar va qadriyat mezonlari kishilarga, ularning xulq-atvorini tartibga solish va to‘g‘ri yo‘naltirishga xizmat qiladi.Bunday o‘ziga xos boshqarishning samaradorligi kishilarimizning qadriyatlar olamini bilishiga bog‘liq. Milliy qadriyatlar-millat uchun muhim va jiddiy ahamiyatga ega bo‘lgan jihat va xususiyatlar. O‘z milliy qadriyati bo‘lmagan millat yoki elat yo‘q. Millat- milliy qadriyatlarning sohibi; millatning tanazzuli-milliy qadriyatlarning tanazzulidir. Milliy qadriyatlar millatning tarixi, yashash tarzi, kelajagi, uni tashkil 9 etgan avlodlar, ijtimoiy qatlamlar, milliy ong, til, ma`naviyat hamda madaniyat bilan uzviy bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Mustaqillik tufayli biz haqiqiy qadriyatlarimizni bilib olmoqdamiz. U ham bo‘lsa tadrijiylik, andishalilik, qiyinchilik va bo‘hron paytida sabr-toqat, maromlilik va vazminlik, mulozamatda sertakalluflilik, keksalarga munosabatda hurmat-izzat, ijtimoiy- siyosiy hayotda bosiqlik, sipolikva hokazolar. Vatanimiz xalqlarining milliy qadriyatlarida xalq hunarmandchiligining asrlar mobaynida shakllanib va taraqqiy etib borganligidir. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida 30 dan ortiq, alloma va davlat arbobi Alisher Navoiyning asarlarida esa 40 dan ortiq xalq hunarmandchilik turlari, kasb-hunar haqida ma’lumotlar o‘rin olgan. Ammo sho‘rolar hukmronligi davrida milliy hunarmandchilikishlari rivojlanmoqda hatto ayrimlari ta’qiqlab qo‘yildi. Natijada bir qancha hunarlar yo‘q bo‘lib ketish holatiga tushib qoldi. Mustaqillik munosabati bilan bunday salbiy jarayonning oldi olindi, milliy hunarmandchilikning barcha turlarini rivojlantirish choralari ko‘rildi. O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning 1997-yil 31-martdagi “Xalq badiiy hunarmandchiligi va amaliy san’atini yanada rivojlantirshini davlat yo‘li bilan qo‘llab-quvvatlash chora tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni muhim ahamiyatga molik voqea hisoblanadi. Ushbu farmonda shunday deyiladi: “Yoshlarni xalq san’ati ustalarining ko‘rinishlariga o‘qitib-o‘rgatish uchun zarur shart-sharoitlarni vujudga keltirishda amaliy yordam ko‘rsatish Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashining, viloyatlar, shahar va tumanlar hokimliklarning, Respublika Vazirliklari va idoralarining eng muhim vazifasi deb hisoblanadi”. Mazkur farmonga muvofiq har yili xalq hunarmandchiliga, badiiy-amaliy bezak san’ati ustalarining ijodini, ish faoliyatlarini yorituvchi ko‘rik, ko‘rgazmalarni respublikamizning barcha tuman, shahar, viloyatlarida, tashkil etish ajoyib an’anaga aylanib qoladi. Bu an’anaga muvofiq mamlakatimiz bo‘yicha o‘tkazilgan yakuniy ko‘rik- ko‘rgazmada g‘olib chiqqan mohir ustozlar respublika Prezidentining qimmatbaho 10 sovg‘asi bilan taqdirlanadilar hamda xalqaro ko‘rik-tanlovlarda ishtirok etish uchun yo‘llanma oladilar. Bu hol esa milliy madaniyatimiz, merosimiz hisoblangan xalq hunarmandchiligi, amaliy san’atini bevosita yurtimizda yangidan umumdavlat miqyosida rivojlantirishga jiddiy e’tibor berilayotganligiga yaqqol dalil bo‘la oladi. Shuningdek,davlatimiz rahbari Sh.M.Mirziyoyev tomonidan ham xalq badiiy hunarmandchiligi va amaliy san’atini yanada rivojlantirshga e`tibor yanada kuchaytirilmoqda. Bugungi kunda iqtisodiyotni kasb-hunarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Demokratik jamiyatga xos voqeliklardan biri ijtimoiy raqobatning shakllanishi va rivojlanib borishidir, milliy qadriyatlar bozor munosabatlari sharoitida iqtisodiy va ijtimoiy raqobat bilan duch kelishi va salbiy oqibatlarga olib borishi mumkin. Xalqimiz hayoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan azaliy qadriyatlarni o‘rganish va keyingi avlodga yetkazish bo‘yicha izlanishlar va ijodiy tavsiyalar bilan shug‘ullanish ishlari umuminsoniy tuzum hukmronligi davridayoq ilg‘or fikrli va bilimdon ziyolilarimiz tomonidan boshlangan edi. Bu ishda jadidchilar, ko‘pgina allomalar, mustaqilfikr egalari o‘zlarining ijod mahsullarini yozib, xalq muhokamasiga taqdim etib, tahsinlarga sazovor bo‘lgan edilar. Lekin bunday ishlar sho‘rolar hokimiyati tomonidan salbiy baholanib, ularni darhol ta’qiqlab, ijodkorlarni eskilikni qo‘msovchi, millatchi va hatto xalq dushmanlariga chiqarib,ta’qib ostigaolindi. Birqanchaadiblar, ilg‘or fikr namoyondalari begona yurtlarga badarg‘a qilindi yoki boshqa jazo choralariga duchor bo‘ldilar. Eski tuzum tarafdorlari, o‘tmishni ideallashtirish singari ayblar yuklangan Oybek, A.Qahhor, M.Boboyev, Mirtemir, Shayxzoda, Shukrullo, Shuhrat, Said Ahmad va boshqalar uzoq muddatga ozodliqdan mahrum etildi. Milliy qadriyatlar orasida xalqimizning insonparvarligi va boshqa oliyjanob fazilatlari, ayniqsa, Ikkinchi jahon urushi yillarida yana yaqqol namoyon bo‘ldi.Urush tufayli uy-joysiz qolgan minglab oilalarga boshpana berdi, yetim bolalarni o‘z tarbiyasiga oldi, o‘zi yemay, ularga berdi. Shomahmudov Shoahmad va Bahri ayalarning insoniylik fazilatlarini davom ettiruvchilar soni ko‘payib bordi. Ular turli millat vakillaridan bo‘lgan yetim bolalarni, tili va dini har xil 11 bo‘lishiga qaramay, yagona qadriyatlar asosida, umuminsoniy an’analar ruhida tarbiyalab yetishtirdilar. Urush davridagi iqtisodiy qiyinchiliklar, milliy qarashlarning turlichaligi bu ishga g‘ov bo‘la olmadi. Urush yillarida xalqimiz boshqa xalqlar bilan bir qatorda turib, fashizm balosini daf etishga munosib hissa qo‘shganini har doim g‘urur bilan ayta olamiz. Milliy qadriyatlarimiz boshqa xalqlarga xos bo‘lmagan marosimlar, urf-odatlar va an’analar majmuasidan iboratdir. Ular o‘zlarining shakllanish sharoitlariga ko‘ra mahalliy, milliy, mintaqaviy va umuminsoniy mazmunda mavjud bo‘ladi. Mahalliy qadriyatlar umummilliy manfaatlariga mos ravishda saralanib, mazmunan boyib boradi. Mahalliy qadriyatlarning eng ilg‘ori va yaxshisi umuminsoniy darajaga ko‘tariladi. Qadriyatlarning mohiyatini to‘g‘ri baholab, yashovchanligini ta’minlash millatning manfaatlaridan kelib chiqish va uning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashi lozim. Millatning jahondagi nufuzi milliy qadriyatlarga bo‘lgan to‘g‘ri munosabatlari bilan belgilanadi. Qadriyatlar tarixiy voqelik va hodisalarning insoniy, ijtimoiy va madaniy ahamiyatini yuqori ko‘tarish maqsadida va salohiyatini oshirish uchun qo‘llaniladi. Uzoq yillar mobaynida milliy qadriyatlar e’tiborga olinmadi yoki mohiyati butunlay buzib o‘rgatildi. Unga sinfiylik nuqtai nazaridan yondoshildi, shunga asoslangan qadriyatlari ulug‘ millat qadriyati sifatida e’zozlanar edi. O‘zbek millatining qimmatli qadriyatlari to‘g‘risida asarlar yozishga ruxsat berilmas edi. Bu ishga qo‘l urish esa o‘tmish sarqitlarini qo‘msash, deb baholanib, millatparastlikda ayblanar edi. 12 1.2 Respublikamizda umuminsoniy qadriyatlar. Respublikamizda umuminsoniy qadriyatlar va milliy madaniyatimizni asoslarini e’tiborga olib ta’lim-tarbiya mazmunini va milliy mafkurani shakllantirib boorish imkoniyatlari yaratilmoqda. Bunga xalq og’zaki ijodi, pedogogikasi, mutafakkir, ma’rifatparvar pedagog va olimlarning tarbiyaga axloq- odobga doir g’oyalarini o’rgatib komil insonni ishlari amalga oshmoqda.”Kelajak bugundan boshlanadi”3 deydi dono xalqimiz. Yosh avlodni kelgusi hayoti uni inson qilib ko’rsatuvchi ruhiy va ma’naviy jarayonning mezonini belgilaydi. Bu borada ta’lim-tarbiya samaradorligini oshirish va dunyo talablari darajasiga olib chiqish ta’limni ilg’or tajribalar asosida boyitib borish, yangi pedagogic tajribalar asosida olib boorish ayniqsa muhimdir.Xalq musiqasi og’zaki ijodiyoti, an’analari,urf-odatlari asosida barkamol avlodni voyaga yetkazish ularni ko’proq o’z millatini sevishga g’ururlanishga shorqano g’oya va ta’limotlarni o’rganib ularni kelajakka tadbiq etishga zamin yaratiladi.Mustaqil Respublikamizda milliy madaniyatimizni o’ziga xosligini tiklash, umumta’lim maktablarida o’quvchilarni badiiy, axloqiy tarbiyalash va kamol toptirish hozirgi kunda dolzarb vazifalardan biridir. Ma’naviy yetuk millat qadriyatlarini to’g’ri baholashga va uni yanada rivojlantirish imkoniyatiga ega bo’ladi. Demak, jamiyat ma’naviyatining o’sishi qadriyatlardan keng foydalanish uchun shart-sharoitlarni yaratib,qadriyatlarni yanada rivojlantirishga zamin hozirlaydi.Qadriyatlar ta’rifidan kelib chiqib, umuminsoniy qadriyatlarni quyidagicha ta’riflash mumkin. Umuminsoniy qadriyatlar-millat uchun muhim axamiyatga ega bo’lgan etnik jihat va xususiyatlar bilan bog’liq holdagi qadriyat shaklidir. Umuminsoniy qadriyatlar millatning tarixini yashash tarsi, ma’naviyati, madaniyati orqali namoyon bo’ladi. Ta’lim jarayonida umuminsoniy qadriyatlar ijtimoiy-tarixiy hodisani ifodalaydi. Ma’naviyat milliy urf-odatlar, tarbiya an’analari, axloq-odob aqidalari, e’tiqod, madaniy-ma’rifiy jarayonlar majmuasidir. “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuchdir” deydi yurtboshimiz I. A. Karimov o’z asarlarida. Ma’naviy qadriyatlar-bu falsafiy va ijtimoiy tushunchalar bo’lib, insonni o’rab olgan atrof-muhitni amaliy jihatdan o’zlashtirish natijasida vujudga keladi. 13 Ta’lim tarbiya jarayonida ma’naviy qadriyatlar ijtimoiy tarixiy hodisani ifodalaydi. Umuman xulosa qilib aytganda bugungi yoshlarni mustaqillik ruhida tarbiyalashdan maqsad, ta’lim-tarbiya samaradorligini oshirish bilan birga jamiyatimizning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy salohiyatini ko’tarishga xizmat qiladi. O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligiga erishuvi ta’lim va tarbiyani milliy shakllantirishga va rivojlantirishga keng yo’l ochib berdi. Milliy tarbiya nazariyasi o’z qoidalarini asoslash uchun falsafa, adabiyot, etika, estetika, pedagogika, psixologiya kabi fanlardan foydalanadi. Milliy tarbiya hayotning moxiyati ichki aloqa va munosabatlarini aks ettiradi.Bugungi kunda shunchaki bilim egasi bo’lgan yoshlar emas, ijodkor, iste’dodi bilan ajralib turuvchi o’quvchilarni tarbiyalash zamon talabidir. Maktabda ta’lim olish davrida milliy tarbiya o’quvchilarni turli qobilyatlarini rivojlantiradi. Tabiatga, jamiyatga qarash tizimi tarkib topadi, jismoniy kuch quvvatlari yanada mustahkamlanadi. jiga kata e’tibor bergan O’rta Osiyolik mashhur musiqachilar orasidagi olim rBolaning Yoshi ulg’aygan sari bu faoliyat tobora ko’proq mustaqil xususiyatga ega bo’lib boraveradi. Tabiat va jamiyat turmushda uchraydigan hodisa va sharoitlarni tushunishga ham idrok etib o’z atrofidagilarga munosabatda bo’lishiga ko’nikib boradi.Umuminsoniy qadriyatlar asosida milliy tarbiyaning mazmuni va tashkil etilishi quyidagi vazifalarda o’z aksini topadi; 1.Tarbiyaning ma’lum maqsadga qaratilganligi. 2. Tarbiyaning insonparvarlik qoidalari.\ 3. Tarbiyaning hayot bilan va mehnat bilan bog’liqligi. 4. Tarbiyada milliy madaniy va umuminsoniy qadriyatlarining ustuvorligi. 5. O’quvchilarni yoshi, sinfi, psixologik, fiziologik xususiyatlarini hisobga olish. Musiqa san’atining muhim xususiyatlaridan biri shundaki, insonning his- tuyg’ularini, kechinmalarini o’ziga xos badiiy tilda ifodalaydi. O’quvchilarni qiziqtiradigan, o’ziga jalb etadigan, zavqlantiradigan sharoit yaratadi. Ulardagi milliy tarbiyaga oid his-tuyg’ularni o’stirishda muhim ahamiyat kasb etadi.Umumta’lim maktablarining musiqa madaniyati darslarida umuminsoniy 14 qadriyatlar tarbiyasi kuy-qo’shiqlar yordamida shakllanadi.Bunday asarlarga DTS musiqa dasturiga kiritilgan qo’shiq va tinglash uchun asarlarni misol keltirishimiz mumkin. “Salom maktab” Sh. Yormatov musiqasi, “Paxtaoy” F. Nazarov musiqasi,”O’zbekistonim” Sh. Ramazonov musiqasi, “Oy Vatanim” E.SHvarts musiqasi, “Ex orzular” N.Norxo’jayev musiqasi kabi qo’shiqlar o’quvchilarda vatanga muhabbat, milliy qadriyatlarga xurmat tuygularini tarbiyalaydi. Umumta’lim maktablarida umuminsoniy qadriyatlarni o’quvchilarga tanishtirib borishni ahamiyati katta.Boshlang’ich sinflarda umuminsoniy qadriyatlarni o’rganishda suhbat, hikoya, savol-javob va qo’shimcha adabiyotlardan unumli foydalanish lozim. Umuminsoniy qadriyatlar asosida ommaviy kuy-qo’shiqlarni o’rganishdan oldin ularga asar xususiyatini badiiy-g’oyaviy kelib chiqish tarixi haqida qisqacha suhbat o’tkazish maqsadga muofiqdir. Umuminsoniy qadriyatlarni o’rganishda boshqa fanlar bilan, masalan, adabiyot darslarida o’tiladigan mavzular bilan bog’lab olib borish maqsadga muvofiqdir. To’rtinchi sinf o’quvchilari bilan xalq musiqa san’atining asosiy xususiyatlari, ommaviy janrlari, an’analari haqida tushuncha berib, ular uzoq tarixga ega ekanliklarini soda, ravon, yorqin ohangda ijro etilishini tushuntirish shuningdek ularni ijro etadigan hofizlar, xonandalar, folklore guruhlar haqida savol-javoblar o’tkazish kerak. Milliy va umuminsoniy qadriyatlar xalqimizning milliy iftixori hisoblanadi.Asrlar davomida mehnat, kurash va ijod jarayonida u kishilarni ezgulikka yetaklovchi ilhom manbai bo’lib kelmoqda. Musiqa tilsiz falsafa deb bejiz aytilmagan.Inson qo’shiq bilan, musiqa bilan tirik. Kuy-qo’shiqlarsiz hayotning mazmunini, atrofdagi go’zallikni tasavvur etish qiyin.Qo’shiq zavq ehtiyoji, eng go’zal, eng oliyjanob orzu va hayotiy g’oya hayqirig’idir. Musiqa madaniyati darslarida umuminsoniy qadriyatlar o’quvchilarni dunyoqarashi, musiqiy didini rivojlantiradi.Umuminsoniy qadriyatlar o’quvchilarda milliy kuy-qo’shiqlarga ixlos uyg’otadi. Ularni musiqiy qobiliyatlarini ritm tiyg’usini o’stirib, musiqiy o’quvi va didini o’stiradi. 2. O’quvchilarda milliy merosimizga, ommaviy kuy-qo’shiqlarga, xalq aytimlariga va u orqali Vatanga muhabbat hissini tarbiyalaydi. 15 3. Alla, lapar, terma qo’shiqlar vositasida o’quvchilarda badiiy ijodkorlik qobiliyatlari o’sib boradi.Musiqa ohanglari lad va ritm tiyg’usi usullari asosida o’rgatiladi. Musiqa ta’limining milliy asosini tarkib toptirishda pianino cholg’u asbob bilan birgalikda o’zbek milliy cholg’u asboblaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Ayniqsa doira chertib, qo’shiq kuylash, milliy raqs elementlarini ijro etish, ijodkorlik bilan shug’ullanish o’quvchilarni sehrli musiqa olamiga oshufta etadi. O’quvchilar bu jarayonda o’zbek xalq musiqa madaniyatini ijobiy an’analarini bevosita idrok etadilar. Maktabda o’quvchilar musiqiy estetik tarbiyani xalq musiqasi na’munalari orqali o’rganadilar. Hozirgi kunda barcha umumta’lim maktablarida bolalarni xalq musiqasi bilan tanishtirish DTS musiqa dasturi asosida olib borilmoqda. Ta’limni milliy ruhda rivojlantirish maqsadida birinchi sinfdan boshlab o’zbek xalq musiqasi bilan tanishtirib boriladi. Bunga misol qilib, I dasturida tinglash uchun birinchi “Dutor bayoti”, “Andijon polkasi”, “Farg’onacha”, “Olmacha anor”, “Allama yorim” kabi kuy-qo’shiqlarni keltirishimiz mumkin. Xalq musiqasi bolalar ongiga tez yetib boradi, ularni zavqlantiradi. Ijodiy kechinmalar uyg’otadi. Chunki xalq musiqasi o’ziga xos badiiy tilga egdir. Unda milliy musiqa san’atimizning eng yorqin na’munalari o’z aksini topgan. Xalq musiqasi eng soda eng ixcham ravon yorqin ohangda ijro etiladi. Shuning ushun ham beshikda yotgan go’dak alla qo’shig’ini eshitishi bilan orom olib uxlab qoladi.Chunki, bu ohangda so’z, kuy, mutanosibligi og’zaki ijro etiladi. Shuning uchun ham ohanglar bir-biriga payvastdir.Asrlar davomida o’zbek kuy-qo’shiqlari xalqimiz orasida mehnat, to’y-marosim, kurash bayramlarida insonlar uchun ilhom manbai bo’lib kelgan.Biz musiqa madaniyati darslarida boshlang’ich sinfdan boshlab o’zbek xalq musiqasining ommaviy janrlarini bolalarga tushunarli, tez va ifodali qilib yetkazish uchun turli metodlardan va innovatsion texnologiyalardan foydalanishimiz zarur. Musiqa san’ati boshqa san’at turlariga qaraganda insonlarga yaqin bo’lgan muhim san’at turidir. Xalqimiz azal- azaldan boy musiqa merosiga ega bo’lgan. Bebaho qadriyatlarimiz, boqiy merosimiz jahonni xayratga slogan mumtoz musiqa san’atimiz mavjud. Jamiyat taraqqiyotining barcha davrlarida tarbiyaning mazmunli va yo’nalishi 16 umuminsoniy qadriyatlarning uyg’unligi asosida belgilangan. Aqlan yetuk, axloqan pok, jismonan baquvvat,milliy ma’sulyat tuyg’usini anglaydigan o’quvchilarni tarbiyalab voyaga yetkazish mamlakatni mustaqil va barqaror rivojlanishiga zamin yaratadi. Milliy tarbiya umuminsoniy qadriyatlardan ajralgan holda rivojlana olmaydi.Ta’lim tarbiya uslubiyoti maktablari tarkib topib rivojlanib bormoqda. Hozirgi davrda shaxs ma’naviyatini tarbiyalash vazifasi maktabda musiqa ta’lim tarbiyasi ishlarini sifatli bosqichga ko’tarishni taqozo etadi.Bugungi kunda musiqa, ta’lim tarbiyasining maqsadi va vazifalari nihoyatda muhim.Musiqa ta’lim tarbiyasining maqsadi va yosh avlodni musiqa merosimizga vorislik qila oladigan yosh qadrlaydigan madaniy inson sifatida voyaga yetkazishdan iborat. Buning uchun har bir o’quvchining musiqaga bo’lgan iqtidorlarini rivojlantirib, musiqa san’atiga mehr va ishtiyoqini oshirish musiqadan zaruriy bilim va amaliy malakalar doirasini tarkib toptirish, iqtidorli o’quvchilarning musiqiy rivojlanishlari uchun zaruriy shart-sharoitlar yaratib berish maktab musiqa darslariga bevosita bog’liq.Musiqa ta’lim tarbiyasining maqsad va vazifalarini amalga oshirish maktabdagi musiqa darslariga bevosita bog’liq. Musiqa ta’lim tarbiyasining konsepsiyasida maktabda musiqa fani boshqa fanlar qatori o’ziga xos ahamiyat kasb etadi. Musiqa ta’limini sifatli bosqichga ko’tarish uchun maktabda teng xuquqli fan hisoblanadi.Bu esa hozirgi zamon o’quvchisidan dars mashg’ulotlariga ijobiy munosabatda bo’lishi, o’quvchilar musiqiy faoliyatlarini oshirishni to’g’ri tashkil etish va boshqarish faollikni talab etadi. Musiqa dars mashg’uloti sifatida o’ziga xos xususiyatlarga ega . Bu xususiyatlarni esa har bir o’qituvchi bilishi kerak. Birinchidan musiqa tarixi nazariyasi ijrochilikka doir turli namunalardan ayrim mashqlari, musiqa savodi mashg’ulotlari, musiqa tinglash, musiqa ta’limi va adabiyoti, bolalar cholg’u asbobida chalish, ritmik harakatlar bajarish elementlari, musiqada ijodkorlar faoliyatlaridan iborat darslar kiradi.Ikkinchidan musiqa boshqa san’at turlaridan o’zining ifoda vositalar ya’ni “tili” bilan farq qiladi. Agar badiiy adabiyot so’z bilan tasviriy san’at bilan, raqs badiiy harakatlar bilan ifodalansa, musiqiy tovushlardan vujudga kelgan ohang vositasidan foydalanadi.Uchinchidan musiqa 17 bolalarda faol hissiy ta’sir ko’rsatadi, ijobiy ko’rsatmalar, kechinmalar uyg’otadi. Umumiy o’rta ta’lim maktablarida musiqa madaniyati fani bo’yicha dasturi bir dars o’zida ta’limning musiqa tinglash, jamoa bo’lib kuylash, musiqa savodxonligi bolalar cholg’u asboblari va ritmik harakatlar bajarish musiqa ijodkorlari kabi bosqichlar bir-biri bilan bog’lanib yaxlit holda amalga oshirilishi nazarda tutilishi kerak. Zamonaviy mashg’ulotlardan musiqa idroki yetakchi faoliyat sifatida muhim rol o’ynaydi. Chunki bu bosqichda o’quvchilar faoliyatida ko’proq o’yin xususiyatlari bo’lib turadi. Shunday qilib ta’lim va tarbiyaning maqsad va vazifalari to’laligicha amalga oshiriladi. Bu jarayonlarni ilmiy uslub jihatdan yetakchi darajada ta’minlash, milliy musiqa ta’lim mazmunini anglash kabi muhim tadbirlar, shubhasiz musiqa tarbiya samaradorligini oshirishga imkon beradi. Bu esa musiqani maktab hayotida o’quvchilar qalbida keng o’rin egallashi va ularning ma’naviyatlarini shakllantirishga samarali ta’sir ko’rsatadi.Hozirgi kunda barcha fan o’qituvchilari pedagog – tarbiyachi kadrlar oldida dolzarb bo’lib turgan eng muhim vazifa yoshlar ongiga milliy istiqlol mafkurasi g’oyalarini singdirishda musiqa madaniyati faning ham imkoniyatlari juda boy va rang- barangdir. 18 II.BOB. SHAXS TARBIYASIDA QADRIYATLARNI VA MA’NAVIY YUKSALISHLARNI AHAMIYATI VA VOSITALARI. 2.1 Shaxs ma’naviy yuksalishida qadriyatlarning ahamiyati. Bo lg usi boshlang ich sinf o qituvchisi o z o quvchilarining har tomonlamaʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ rivojlanishiga zamin yaratishi, ya’ni ularni o qishga, ta’lim olishga qiziqtirishi va ʻ ishtiyoq uyg otishi bilan birga ularning idrok yetish, fikrlash qobiliyatlarini, ʻ dunyoqarashini kengaytirish kabi sifatlarini o stirishga o z kasbiy faoliyatini to liq ʻ ʻ ʻ safarbar yetmog i lozim. Bunda ular o z o quvchilarining ruhiy holati va ʻ ʻ ʻ imkoniyatlari, layoqati, yetukligi (yoshi nuqtayi nazaridan), ma’naviy yehtiyoji, yashash muhiti (oiladagi turmush tarzi va ular yashaydigan jamoa — mahalladagi muhit umumsog ligi) kabi omillarni ye’tiborga ola bilish qobiliyatiga yega ʻ bo lmog i lozim. ʻ ʻ Bo lg usi boshlang ich sinf o qituvchisi o z kasbiy sohalarida quyidagi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ xislatlarga yega bo lishi lozim bo ladi: o z o quvchilarini sevish va ular bilan ʻ ʻ ʻ ʻ ishlashga qiziqish; pedagogik faoliyatni sevish va bu faoliyatni o zining hayotiy ʻ yehtiyojiga aylantirish; ruhiy va pedagogik jihatdan ham ziyrak, kuzatuvchan, sinchkov bo lish; pedagogik taktik va tasavvurga hamda tashkilotchilik ʻ qobiliyatiga ega bo lish; adolatlilik, dilkashlik, talabchanlik va qat’iyatlilikni ʻ uyg un holda olib bora olishlik; maqsadga intilishda to g ri yo lni tanlay olishlik; ʻ ʻ ʻ ʻ vazminlik, dilkashlik, o zini idora qilishlik, shuningdek, kasbiy faoliyatga ʻ layoqatning yuksakligi va shu kabilar. Shuning bilan birga bo lg usi boshlang ich sinf o qituvchisi yoshlardagi ʻ ʻ ʻ ʻ burchga mas’uliyat (javobgarlik hissi)ni tarbiyalash sir-asrorlarini mukammal yegallamog i lozim. Ushbu sohada olib borgan izlanishlarimiz natijalarining ʻ ko rsatishicha, bo lg usi boshlang ich sinf o qituvchisining ma’naviy qiyofasi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ shakllanishida, asosan, quyidagilarga e’tibor berish kerak ekan: — oila, mahalla va maktabni muqaddas deb bilish; — bola xatti-harakatini tahlil qila bilish va rejalashtirilgan ta’lim-tarbiya, bola ongi va tasavvuriga mos qilib, halol va harom, to g rilik va yegrilik, yaxshi va ʻ ʻ 19 yomon, mardlik va nomardlik, ma’naviyatlilik va vaxshiylik kabi tushunchalarning mazmun-mohiyatini singdira olish qobiliyatiga yega bo lish;ʻ — bolaning yerkin, mustaqil va to g ri, keng ko lamli fikrlashini ʻ ʻ ʻ shakllantirishning shakl, usul va vositalarining optimal variantlarini tanlay olish; — o tmish boy milliy-ma’naviy merosimizga hurmat uyg ota bilish ʻ ʻ uslubiyatini yarata bilish; — milliy g ururni uyg otish, davlat ramzlariga hurmat va unga mos g ururni ʻ ʻ ʻ shakllantirish, fidoyilikni shakllantirishning sir-asrorlarini o rgata bilish; ʻ — o z o quvchilarini go zal, ziyrak, aqlli, ongli, milliy g ururli, sezgir, ʻ ʻ ʻ ʻ sinchkov, farosatli, madaniyatli, ma’naviyatli va shu kabi xislatlarni shakllantirishga innovasion yondashuvlar qila olishga erishish; — o z o quvchilarini vatanparvar, baynalminalchi, fuqarolik burchini chuqur ʻ ʻ his qiluvchi va shuningdek, milliy istiqlol g oyalariga sodiq ma’naviyatli kishilar ʻ darajasida tarbiyalashga yangicha munosabatlarni shakllantirish va shu kabilar. Umuminsoniy qadriyatlar o zining mazmuni, mohiyati, keng miqyosda amal ʻ qilinishi, dunyodagi ko plab xalqlar (elatlar, millatlar)ning o tmishdagi, hozirdagi ʻ ʻ hamda istiqboldagi (kecha > bugun > ertaga tizimi bo yicha) taraqqiyoti bilan ʻ uzviy aloqadorlikda ekanligi, o zida jahon sivilizasiyasining yaxlit va bir ʻ butunligini ifodalaganligi bilan mintaqaviy va milliy qadriyatlardan tubdan farq qiladi. Umuminsoniy qadriyatlar alohida xalqlarning va millatlarninggina emas, balki bashariyat (insoniyat)ning mulkidir. Demak, umuminsoniy qadriyatlar eng oliy qadriyat bo lmish odamning o zidan boshlab, uning turmush tarzi, hayot ʻ ʻ mazmuni, oilasi, jamoasidagi o rni bilan bog liq bo lgan butun insoniyat va ʻ ʻ ʻ jamiyatga tegishli bo lgan jihatlar ekan. ʻ Umuminsoniy qadriyat jamiki insoniyatga xos bo lgan, ularning insoniy ʻ fazilatlari, xislatlarini ifodalaydigan an’analar, urf-odatlar, rasm-rusumlar, fikrlar, g oyalar, qarashlar, ta’limotlar va shu asosda yuritiladigan faoliyat bo lib, undan ʻ ʻ ta’lim-tarbiya sohasida samarali foydalanish ko plab istiqbolli muammolarni hal ʻ qilishga imkoniyat yaratadi. Shuning bilan birga umuminsoniy qadriyatlardan 20 samarali foydalanish bo lg usi boshlang ich sinf o qituvchisining dunyoqarashiniʻ ʻ ʻ ʻ kengaytirishga va hattoki jahon sivilizasiyasi taraqqiyotiga ham ijobiy ta’sir qiladi. Yoshlarni tarbiyalashda sharqona va milliy axloq-odob normalari asosida ish yuritish bilan birga jamiyatga hurmat, mustaqillikni mustahkamlash, insonlarga insoniy munosabatda bo lish kabi fazilatlarni singdirish taqozo etiladi. ʻ O quvchining jamiyatga bo lgan munosabatida milliy birlik, birdamlik va ʻ ʻ hamkorlik tuyg ulari, turli xalqlarga bo lgan hurmat kabilar yaqqol namoyon ʻ ʻ bo lishi zarur. O zbekiston mustaqilligi, yurtimiz ravnaqi yoshlarni o qish, izlanish ʻ ʻ ʻ va mehnatdan qochmaydigan, har qanday qiyinchiliklardan hayiqmaydigan, salbiy illatlarga nafrat bilan qarash ruhida tarbiyalashni talab qiladi. Shunga ko ra ʻ bugungi jamiyatimizda yashayotgan har bir yosh kelgusida shu o lkaning haqiqiy ʻ egasi bo lib yetishishi, uning gullab-yashnashi haqida qayg urishi, erishgan ʻ ʻ yutuqlarini mustahkamlashi lozim. Diyorimizda mustakqillik tantanasi tufayli ta’lim-tarbiya tizimida tub o zgarishlar vujudga keldi. Milliy qadriyatlarni tiklash, milliy ma’naviyatni ʻ yuksaltirish, ayniqsa, sharqona odob-axloq an’analariga ye’tiborni kuchaytirish shular jumlasidandir. O lkamizda buyuk rejalar, bunyodkorlik ishlari aql-idrok, ʻ sabr-qanoat bilan, tarixiy an’analarimiz, tajribalarimizni hisobga olgan holda qadam-baqadam amalga oshirilmoqda. An’ana — bu o ziga xos ijtimoiy hodisa bo lib, kishilarning ongida, ʻ ʻ hayotida o z o rnini topgan, avloddan-avlodga o tadigan, takrorlanadigan, ʻ ʻ ʻ hayotning barcha sohalarida (umum yoki ma’lum guruh tomonidan) qabul qilingan tartib va qoidalardir. Odat („urf-odat“) — kishilarning turmushiga singib ketgan, ma’lum muddatda takrorlanib turuvchi xatti-harakat, ko pchilik tomonidan qabul qilingan ʻ xulq-atvor qoidalari. Masalan: — kichiklarning kattalarga salom berishi; — yerta turib uy-hovlini tartibga keltirib qo yish; ʻ — mehmonlarga alohida hurmatda bo lish; ʻ —bayram arafasida kasal, ojiz, qiynalganlardan habar olish; 21 — yordam lozim bo lganlarnikiga hasharga borish kabilar o zbek xalqiningʻ ʻ yaxshi odatlari hisoblangan. Agar an’ana ijtimoiy hayot, mehnat, madaniyatning hamma sohalariga xos bo lib, hodisalarning juda keng doirasini qamrasa, odat ijtimoiy hayotning ma’lum ʻ sohalarida, ya’ni: — kishilar turmushi; — mehnati; — xulq-atvori; — muloqoti; — oilaviy munosabatlarda ko proq mavjud bo ladi. ʻ ʻ Marosim — an’ana va urf-odatning tarkibiy qismi bo lib, inson hayotidagi ʻ muhim voqyealarni nishonlashga qaratilgan rasmiy va ruhiy ko tarinkilik, ʻ tantanavor vaziyatda o tadigan o zining umumiy qabul qilingan ramziy ʻ ʻ harakatlariga ega bo lgan hayotiy tadbir. Masalan: ʻ — ism qo yish marosimi; ʻ — nikohdan o tish marosimi; ʻ — xotirlash marosimi; — urug qadash marosimi; ʻ — o rimga kirish marosimi va boshqalar. ʻ Odat kundalik hayotning turli vaqtida uchrashi mumkin bo lsa, marosim ʻ yesa inson hayotidagi muhim hodisalar sodir bo lganda vujudga keladi. ʻ “Milliy tarbiya” tushunchasi ko p qirrali bo lib, uning milliy qadriyatlar ʻ ʻ asosida olib boriluvchi maqsadga yo naltirilgan tarbiyaviy faoliyati, umuminsoniy ʻ tarbiyaning har bir xalqqa xos va mos betakror shakli, xalq va uning madaniyatini saqlab qolish, tiklash va rivojlantirishdan iborat. Ma’naviy qadriyatlar va milliy o zlikni anglashning tiklanishi, biror-bir ʻ jamiyat imkoniyatlarini, odamlar ongida ma’naviy va axloqiy qadriyatlarni rivojlantirmay hamda mustahkamlamay turib, o z istiqbolini tasavvur eta olmaydi. ʻ Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz tomonidan ko p asrlar ʻ mobaynida yaratilib kelingan g oyat ulkan, bebaho ma’naviy va madaniy merosni ʻ 22 tiklash davlat siyosati darajasiga ko tarilgan nihoyatda muhim vazifa bo lib qoldi.ʻ ʻ Biz ma’naviy qadriyatlarning tiklanishini, milliy o zlikni anglashni xalqning ʻ ma’naviy sarchashmalariga, uning ildizlari bilan uzviy bog liq, tabiiy jarayon deb ʻ hisoblaymiz. Jamiyatimizning, xalqimizning ming yillik ma’naviy-axloqiy yuksalish tajribasini o zida jamlagan Islom madaniyatini tiklash o z taqdirini o zi ʻ ʻ ʻ belgilash, tarixiy xotiraga, madaniy-tarixiy birlikka yega bo lish yo lidagi g oyat ʻ ʻ ʻ muhim qadam bo ldi. Ma’naviy qadriyatlarning yana bir qudratli manbayi ʻ an’anaviy oila va qarindoshlik munosabatlari odobidan iboratdir. Kattalarni hurmat qilish, o zaro yordamlashish, kelajak avlod haqida g amxo rlik qilish hamisha ʻ ʻ ʻ uning asosiy qoidalari bo lib kelgan. ʻ 23 2.2 Ma’naviy qadriyatlar — ta’lim-tarbiyaning omili. Mamlakatimiz istiqlolining dastlabki kunlaridanoq, buyuk ma’naviyatimiz va qadriyatlarimizni, xalqimizning yaratgan boy madaniy merosini avaylab-asrash va keyingi avlodga yetkazish oldimizda turgan muhim masalalardan biridir. Ma’lumki, har qanday jamiyatning kelajagi yosh avlodni qanday ta’lim olishiga va qay tarzda tarbiyalanishiga bog liq.ʻ Qadriyatlar — inson uchun ahamiyatli bo lgan millat manfaatlari yo lida ʻ ʻ xizmat qiladigan yerkinlik, ijtimoiy adolat, tenglik, haqiqat, ma’rifat, go zallik, ʻ yaxshilik, halollik, burchga sodiqlik singari fazilatlarni o zida mujassamlashtiradi. ʻ Qadriyatlar o zining mazmun-mohiyatiga ko ra bir necha turlarga bo linadi, ya’ni: ʻ ʻ ʻ — tabiiy qadriyatlar (yashash uchun zarur bulgan tabiiy shart-sharoitlar); — iqtisodiy qadriyatlar (ishlab chiqarish kuchlari va vositalari); — ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar (yerkinlik, tenglik, adolat, tinchlik, hamkorlik); — ilmiy qadriyatlar (bilimlar, tajribalar, yutuqlar); —falsafiy qadriyatlar (g oyalar, mafkuralar, konsepsiyalar); ʻ — badiiy qadriyatlar (san’at, adabiyot, madaniyat); — diniy qadriyatlar (iymon, ye’tiqod, vijdon, savob). Shu bilan birga, fanda qadriyatlarning milliy va umuminsoniy turlarga ajratilishi an’ana tusiga kirgan. Milliy qadriyatlar ma’lum bir millat, xalq va yelatlarning o z tarixiy taraqqiyotida yaratadigan barcha moddiy va madaniy ʻ (ma’naviy) boyliklari yig indisidan iboratdir. ʻ Qadriyatlar turli-tuman bo lib, bular ichida „eng oliy qadriyat — inson“ ʻ hisoblanib, qolgan barcha qadriyatlar unga xizmat qiladi. Inson qadriyatining ma’naviy, tarixiy hamda ta’limiy jihatlari o ziga xos yangicha fikrlash va ʻ yondoshishlarga asoslanadi. Jamiyatda milliy qadriyatlarni o z qalbida mustahkam ʻ saqlash, atrof-muhit, tabiat va hayotni go zal, farovon qilish, demokratiya asoslari ʻ hamda jamiyatda amal qilayotgan progressiv g oyalar buyuk qadriyat hisoblanadi. ʻ Inson qadriyati uning dastavval o z-o ziga va shu jamiyatga bo lgan hurmati ʻ ʻ ʻ hamda munosabati, xulq-atvori bilan chambarchas bog liq bo ladi. Bu insonga o z ʻ ʻ ʻ 24 xulq-atvorini tartibga solishi, o ziga nisbatan talabchanlik va nazoratniʻ kuchaytirishga imkon beradi. Insonning shaxsiy qadrqimmati milliy qadriyatlardan kelib chiqadigan ijtimoiy xususiyatlardan bo lib, uni yuksaklikka olib boruvchi ʻ oliyjanob bir kuchdir. Shu jihatdan qadriyatlar insonning ijtimoiy erkinligini va ma’naviy pokligini ta’minlovchi bir buyuk manbadir. Bir so z bilan aytganda, ʻ mutafakkir olimlar yuksak ma’naviy qadriyatlarni umuminsoniy qadriyatlar doirasida talqin yetdilar va targ ib qildilar, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy ʻ taraqqiyotida ma’naviy omillarni yuksak baholadilar. Shu ma’noda o sib ʻ kelayotgan yosh avlodda yuksak ma’naviy-axloqiy sifatlarni tarkib toptirish zaruriyati yuzaga keldi. Axloq kishilik jamiyati tarixiy taraqqiyoti davomida vujudga kelib, tarkib topgan, takomillashib kelgan me’yor va qoidalardan iborat bo lib, ular kishilarning jamiyatga bo lgan munosabatlarini tartibga soladi. Bu ʻ ʻ me’yor va tartibqoidalar kishilardan jamiyat uchun zarur bo lgan axloqqa ega ʻ bo lishlikni talab qiladi. Axloq insonning dunyoqarashi, xulqini belgilovchi ʻ insoniy fazilatdir. Shu bois dunyoqarash o zgarmaguncha inson ham o zgarmaydi. ʻ ʻ O zbek milliy pedagogi Abdulla Avloniy axloqqa quyidagicha ta’rif beradi: ʻ „Axloq insonlarni yaxshilikka chaqiruvchi, yomonlikdan qaytaruvchi bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil va isbotlar ila bayon qiladigan kitob axloq deyilur“. Axloq — inson hayotida o z-o zini idora qilish me’yorlarini, boshqalar bilan ʻ ʻ munosabatda bo lish madaniyatini, halol ishlab, to g ri hayot kechirish mezonlarini ʻ ʻ ʻ o rgatadi. Axloq — tarixiy hodisa. Axloqiy qonun-qoidalar barcha zamonlar uchun ʻ bir xil, o zgarmas bo lishi mumkin yemas. Muayyan jamiyat uchun ayrim axloqiy ʻ ʻ qoidalar to g ri bo lsa, boshqa davrga kelib noto g ri bo lib qolishi mumkin. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ O zbekona, milliy axloqda ota-bobolarimizning tarixiy tajribalari, davrlar ʻ sinovidan o tgan saboqlari va bizga doimo madad bo lib turgan ruhiy quvvatlari ʻ ʻ jamuljamdir. Mustaqil mamlakatimizning kelajagi uchun ma’naviyati yuksak, barkamol insonlar zarur. Barkamol insonni axloqiy tarbiyalash, voyaga yetkazish haqida mutafakkirlarimiz bir qator asarlar yaratishgan. Chunonchi, Kaykovusning „Qobusnoma“, Sa’diyning „Guliston“, „Bo ston“, Amir Temurning „Temur ʻ 25 tuzuklari“, Abdurahmon Jomiyning „Bahoriston“, Alisher Navoiyning „Mahbub ul-qulub“, Husayn Voiz Koshifiyning „Axloqi muhsiniy“ va boshqalarni ko rsatishimiz mumkin. O zbekiston mustaqillikka yerishgandan so ngʻ ʻ ʻ ta’limtarbiya sohasida jiddiy o zgarishlar ro y berdi. Ta’lim-tarbiyada milliy ʻ ʻ qadriyatlarni shakllantirish va rivojlantirish asosiy o rinni egalladi. Tariximiz, ʻ madaniyatimiz, milliy urf-odatlarga e’tibor kuchaydi. Bugungi kun yoshlari mustaqilligimizni mustahkamlashda o z e’tiqodi, g ayrat-shijoati, madaniyati, ʻ ʻ bilimi va ularni tatbiq etish mahorati bilan ajralib turadilar. Ular jamiyatda, jamoada xalqlar va millatlar o rtasida do stlik, sog lom turmush tarzini ʻ ʻ ʻ yaxshilashga qaratilgan muhitni vujudga keltirishga intiladilar. Komil insonni shakllantirishda maktabda, oilada sog lom ma’naviy muhit ʻ barqaror bo lishiga erishish muhim ahamiyatga ega. Chunki sog lom muhit ʻ ʻ natijasidagina axloqiy fazilatlar tarkib topadi. Kishi o z hayotida axloqiy ʻ kamolotga qanchalik ko p intilsa, shunchalik o z xato-kamchiliklarini anglab ʻ ʻ boradi. Turon zaminimiz xalqlari axloqiy tarbiya sohasida boy an’analarga ega. Axloq-odob insonning jamiyatga bo lgan munosabatining negizini tashkil ʻ etadi. Shuning uchun ham o quvchida jamiyatga bo lgan hurmatni yuksaltirish ʻ ʻ mustaqilligimizni mustahkamlashga, axloqiy madaniyat yegasi bo lishga, o zini- ʻ ʻ o zi anglab etishga, yaxshi insonlarga bo lgan e’tiqodni rivojlantirishga olib keladi. ʻ ʻ Maktab o quvchilari dars va darsdan tashqari jarayonlarda do stlik, hamjihatlik, ʻ ʻ hamkorlik, bir-birini qo llab-quvvatlash, birovning dardiga darmon bo lish kabi ʻ ʻ fazilatlar xalqimiz va millatimiz kuch-qudratining asosi, ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy taraqqiyotning negizi yekanligini o z o quvchilariga tushuntirishlari darkor. ʻ ʻ Ma’naviy-axloqiy tarbiya —ma’naviy ongni bir maqsadni ko zlab tarkib toptirish, ʻ axloqiy tuyg ularni rivojlantirish hamda xulq-atvor ko nikmalari va odatlarini hosil ʻ ʻ qilishdan iborat. Ma’naviy-axloqiy tarbiyaning maqsadi: jamiyat talablariga bog liq bo lib, bu talablar, o z navbatida, ishlab chiqaruvchi kuchlarning ʻ ʻ ʻ rivojlanish darajasi va jamiyatda yoshlarni o qitish va tarbiyalash ishlarining ʻ hammasi yosh avlodda ma’naviy axloq va e’tiqodni shakllantirishga, ularni Vatanga cheksiz sadoqat ruhida tarbiyalashga xizmat qilishi lozim. Yoshlarni 26 ma’naviy-axloqiy tarbiyalash tuzimini takomillashtirishda boshlang ich maktabʻ muhim o rin egallaydi. Insonning jamiyatga bo lgan munosabatini shakllantirish, ʻ ʻ salbiy illatlarga qarshi nafrat uyg otish, ongli intizomni tarbiyalash, komil insonni ʻ voyaga yetkazish kabilar axloqiy tarbiyaning vazifalaridir. Axloqiy tarbiya vazifalaridan yana biri insonning jamiyatga bo lgan munosabatini yuqori ʻ pog onaga ko tarishdir. Iymon va insof, so z va ish birligi, insonparvarlik yangi ʻ ʻ ʻ qurilayotgan jamiyatning asosiy xususiyatlari bo lib qoladi. Shunday ekan, jamiyat ʻ va xalq manfaati, uning baxt-saodati uchun kurashish mas’uliyatini har bir fuqaro teran his etishi va unga amal qilishi lozim. Axloqiy tarbiya — shaxs dunyoqarashini shakllantirishning muhim omili. Shaxs dunyoqarashining shakllanishida ma’naviyaxloqiy tarbiya muhim o ringa ʻ ega bo lib, uni samarali tashkil etish o quvchida ma’naviy-axloqiy ongni ʻ ʻ shakllantirishga yordam beradi. Axloqiy tarbiya muayyan jamiyat tomonidan tan olingan va rioya qilinishi zarur bo lgan xulq-atvor qoidalari, mezonlarini ʻ o quvchilar ongiga singdirish, ularda axloqiy ong, axloqiy faoliyat ko nikmalari ʻ ʻ hamda axloqiy madaniyatni shakllantirishga yo naltirilgan pedagogik jarayon ʻ bo lib, ijtimoiy tarbiyaning muhim tarkibiy qismlaridan biri sanaladi. Axloqiy ʻ tarbiyaning asosi axloq va axloqiy me’yorlardir. Axloq (lotincha „moralis“ — xulq-atvor ma’nosini bildiradi) ijtimoiy munosabatlar hamda shaxs xatti-harakatini tartibga soluvchi, muayyan jamiyat tomonidan tan olingan va rioya qilinishi zarur bo lgan xulq-atvor qoidalari, ʻ mezonlari yig indisi. Axloqiy me’yorlar to g risidagi bilimlar o quvchilar ongiga ʻ ʻ ʻ ʻ ta’lim va tarbiya jarayonida singdirilib boriladi. Axloqiy tarbiyaning natijasi o quvchilarda axloqiy ong, axloqiy faoliyat ko nikmalari va axloqiy ʻ ʻ madaniyatning shakllanishida ko rinadi. ʻ „Axloq“, „xulq“ va „atvor“ so zlari arabcha so z bo lib, ular o zbek tilida ʻ ʻ ʻ ʻ ham o z ma’nosida qo llaniladi. Ayrim odamlar „Axloq — kishilarning har bir ʻ ʻ jamiyatga xos xulq me’yorlari majmuyi“ deyishsa, boshqalar yesa „Axloq — ijtimoiy ong shakllaridan biri bo lib, hamma sohalarda kishilarning xatti- ʻ harakatlarini tartibga solish funksiyasini bajaradi“, deyishadi. Axloq me’yorlari 27 xulq-atvorning regulyatori sifatida odat me’yorlariga zid xatti-harakat axloqsizlik harakati deb qaraladi. Shunisi ham borki, huquq majburiy bo lsa, axloqʻ ixtiyoriydir. Axloqiy tarbiya odamlarni nomusli vijdonli, adolatli, vatanparvar, mehnatsevar bo lishga o rgatadi. Axloqiy tarbiyada yaxshi xulqni takomillashtirish ʻ ʻ uchun kurashiladi. Xalq ta’limi tizimida o qitish tarbiyalanuvchilarning axloqiy ʻ mukammallashishi bilan bog liq bo ladi. Ularda ong bilan xulq birligi ʻ ʻ tarbiyalanadi. Shaxsning jamoat va vatanga, mehnatga, kishilarga, o z xulqiga ʻ munosabatlari quyidagilarda o z aksini topgan: ʻ a) jamiyatga, vatanga muhabbat va sadoqatni tarbiyalash; b) mehnatga axloqiy munosabatni tarbiyalash; d) atrofdagi kishilarga axloqiy munosabat, yuqori muomala madaniyatiga ega bo lgan shaxsni shakllantirish; ʻ e) shaxsning o ziga, o z xulqiga axloqiy munosabatni tarbiyalash. ʻ ʻ Dars va darsdan tashqari tarbiyaviy ishlar jarayonini Alpomish, To maris, ʻ Shiroq kabi xalq qahramonlari, Amir Temur, Ulug bek, Bobur singari davlat ʻ arboblari va sarkardalarimiz, Ibn Sino, Beruniy kabi olim-u fuzalolarimiz qarashlariga tez-tez murojaat qilishimiz, yoshlarni Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash ishining asosini tashkil qiladi. Shu bilan birgalikda tarbiya borasidagi jahon standartlariga ham ye’tiborni qaratmoq lozim. Yosh avlodni jamiyatga, mehnatga, o ziga munosabatni ochib beruvchi ma’naviy fazilatlarga muvoffiq ʻ ravishda tarbiyalash — tarbiyalanuvchi shaxs axloqiy tarbiyaning pedagogik va psixologik asoslarini chuqur bilishini talab qiladigan murakkab jarayondir. Axloqiy his-tuyg ular o quvchilarga atrofdagi kishilarning xatti-harakatidagi qaysi ʻ ʻ jihatlar yaxshi-yu, qaysilari yomon yekanligini anglab olishga yordam beradi. Axloqiy tushunchalarning turli yosh davrlarida shakllanish darajasi turlichadir. Jumladan, axloqiy onglilik, axloqiy qadriyatlar, axloqiy his-tuyg ular. ʻ 28 XULOSA Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, oila tarbiyasi - bu juda murakab va uzluksiz jarayon. Har bir oila mahalla va umuman jamiyatning bir bo‘g‘ini ekan, u sog‘lom va o‘sib kelayotgan avlodga o‘rnak bo‘larli darajada bo‘lishi lozim deb hisoblaymiz. Oila – ta’lim muassasasi, mahalla, institutlari tarbiya masalasida birlashmas ekan, ijtimoiy tahdid tug‘diruvchi manbalar saqlanib qolaveradi. Oila o‘z farzandlarini tarbiyalab, ularga umuminsoniy qadriyatlarni singdirish bilan ularga boshlang‘ich ijtimoiy yo‘nalish beradi. O‘z farzandlarini katta oqimga - jamiyatga qo‘shish bilan esa oila jamiyat yo‘nalishi, iqtisodiyoti, madaniyati va ma’rifatini ham belgilashga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Zero yosh avlod tarbiyasi insoniyatning kelajak taqdirini belgilaydigan, ularni ijobiy mezon bilan qurollantiradigan sifatlar bo‘lganligi uchun ham har bir davrning olimimlari bu muammoni hal qilishga harakat qilib kelgadilar. Zero, bugun oila va mahallalar oldiga qo‘ygan muhim vazifalardan ko‘zlangan maqsad shu-milliy tariximizning yangilangan siymosini yaratish va yosh avlodning qalbida yurtimiz allomalarining o‘lmas merosiga yuksak muhabbat uyg‘otish, O‘z VataniniYuqoridagi fikrlarga xulosa yasaydigan bo‘lsak, ma'naviyat tarkibida axloqiy fazilatlar ustuvor o‘rin egallashiga ishonch hosil qilamiz. Ayni paytda, ma'naviyatning mazkur qatlamlari o‘zaro uzviy bog'liqligini ham alohida ta'kidlab o‘tish lozimdir.Ulardan birortasi na sof axloqiy, na sof estetik, na sof intellektual, na sof ekologik mohiyat kasb etmaydi. Juda murakkab hodisa bo‘lgan ma'naviyatni qatlamlarga ajratib va, ayni vaqtda, uning eng asosiy, bosh negizini aniqlab olib, aytish mumkinki, undagi o‘zak-negiz-axloqiy-estetik va intellektual-ekologik kompleksdir. Demak, haqiqiy ma'naviyat-bu ezgulik va mehr-muhabbat, ulug'vorlik va go‘zallik, vijdoniylik va mehr-shafqat, bilimga, boshqa kishilarga hamda tabiat bilan uyg'unlikni saqlash g'oyasi va tuyg'ulariga sadoqat yig'indisidir. Shunday qilib, biz yuqorida ma'naviyatning tarkibini tashkil etadigan qatlamlar haqida umumiy ma'lumotlarni berib o‘tdik. Ko‘rinadiki, insonga 29 insonlarcha munosabat ma'naviyatni tushunislida juda muhim o‘rin tutadi, bu narsa shubhasiz, har bir jamiyatda amal qilinadigan ijtimoiy munosabatlarning tizim va xarakteri bilan belgilanadi. Shu sababli, kishilik tarixida inson ma`naviyatining asosan ikki tipi yashab kelganligini ta'kidlash kerak: an'anaviy-diniy ma'naviyat; dunyoviy, ilmiy-sintetik ma'naviyat. Ulardan har ikkisi ham kishilar dunyoqarashini insoniylashtirishga o‘z ta'sirini ko‘rsatgan. 30 FOYDALANILGAN ADABIYTOLAR 1. Mirziyoyev Sh.M.Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. –Toshkent, O‘zbekiston, 2016.-56 b. 2. Mirziyoyev Sh.M.Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent, O‘zbekiston,2016.-488 b. 3. Mirziyoyev Sh.M.Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash va xalq farovonligining garovi. - Toshkent, O‘zbekiston, 2016. 4. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik-har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak.- Toshkent, O‘zbekiston, -2017.- 104 b. 5. Karimov. I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura.- Toshkent, O‘zbekiston, 1996. 6. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepeiyasi.-T.: O‘zbekiston, 2010-36 b. 7. Karimov I.A.. Barkomol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. - Toshkent,1997-yil. 8. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. -T.: Ma’naviyat, 2008 11.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.–Т.: O‘zbekiston, 014.-46 б. 12. AvloniyA.Turkiy guliston yoxudaxloq.-Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 13. Abdullayev M. va boshqalar. Mustaqillik: Izohli ilmiy- ommabop lug‘at.-Toshkent: Sharq, 1998. -279-320 b. 14. Erkayev.Ma'naviyat-millatnishoni.Toshkent: Ma'naviyat, 1997. 15. Ibragimov B. Yoshlar tarbiyasining dolzarb masalalari.- T., 2009 16. Ibrohimov,H.Sultonov,N.Jo‘rayev.Vatantuyg'usi.– Toshkent: Sharq, 1996. 17. Imomnazarov M, Eshmuhammedov S. Milliy ma`naviyatimiz asoslari.- Toshkent: Islom universiteti, 2001. 31 18. Ismoilov Z. Tarbiyaviy ishlar metodikasi. -Toshkent: Istiqlol, 2003. 19. Inomova I. Oilada bolalarning ma`naviy–xloqiy tarbiyasi. - Toshkent, 1999. 20. Jumaboyev.Y. O‘zbekistonda falsafiy va axloqiy ta'limotlar Taraqqiyoti tarixidan.–Toshkent:O‘qituvchi,1997. 21. Mahmudov. T. Mustaqillik va ma'naviyat. – Toshkent: Sharq, 2001. 22. Mavlanova R. va boshqalar. Pedagogika: Kasb-hunar kollejlarining talabalari uchun darslik. - Toshkent: O‘qituvchi,2002.- 384 b. 23. Musurmonova.O.Ma'naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. - Toshkent, 2004. 24. Munavvarov A.Q. Oila pedagogikasi.- Toshkent: O‘qituvchi, 1994 25. Munavvarov A.Q. Oila tarbiya samaradorligini oshirish.- Toshkent: O‘zbekiston, 1989. 26. Otajonova Sh.Bolalarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda ota-onaning o‘rni. –Toshkent: Sharq, 1998. 27. Quronov M. Akmalov A. Milliy fazilatlarimiz – Vatanni qanday sevish kerak?- T., 2002. 28. Sayidaxmedov N. Pedagogik texnologiya. -Toshkent, 2010. 29. Xo‘jamurodov I. Ma`naviy qadriyatlar va milliy o‘zlikni anglash.- Toshkent,2010. 30. Xudoyberganova M. Muxtorova M. 3-sinfda ona tili darslari. 3- inf uchun T.: O‘qituvchi, 2015. 32

TARBIYAVIY TADBIRLARNING AMALGA OSHIRISHDA MILLIY QADRIYATLAR O'RNI..docx

Купить