Tarqatilgan dasturiy ta'minot tizimlariga kirish - Информатика и ИТ - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	204.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Информатика и ИТ

Tarqatilgan dasturiy ta'minot tizimlariga kirish

Купить

“TARQATILGAN DASTURIY TA'MINOT TIZIMLARIGA
KIRISH”
Reja:
1. Dasturiy ta’minot jarayonlari
2. Tizim uchun talablarni shakllantirish
3. Dasturiy ta’minotni modellashtirish
4. Dasturiy ta’minotning arxitekturaviy dizayni
5. Dasturiy ta’minotni testlash. Dasturiy ta’minot
evolutsiyasi
6. Dasturiy ta’minot ishonchliligi. Dasturiy ta’minot
xavfsizligi

1. Dasturiy ta’minot jarayonlari
Biz zamonaviy dunyoni dasturiy ta’minotsiz tasavvur qila olmaymiz. Milliy
infrastrukturalar va utilitalar kompyuterga asoslangan tizimlar tomonidan nazorat
qilinadi va ko’pgina elektrli mahsulotlar o’z ichiga kompyuter va nazorat
dasturlarni oladi. Sanoatda ishlab chiqarish va tarqatish to’liq
kompyuterlashtirilgan. Musiqa sanoati, kompyuter o’yinlari, film va televizorlarda
dasturiy ta’minotdan foydalanishadi. Shu sababli dasturiy injiniring milliy va
xalqaro jamiyatlar funksionalligi uchun muhimdir. Dasturiy ta’minot tizimlari
mavhum va nomoddiy bo’lib ular materiallarning xususiyatlari yoki fizik qonunlar
bilan chegaralanmagan. Dasturiy ta’minotning potensialiga hech qanday tabiiy
cheklanuvlar yo’q.
Professional dasturiy ta’minotni ishlab chiqish
Ko’p odamlar dasturlar yozishadi. Odamlar ishda o’z ishlarini osonlashtirish
uchun elektron jadval ko’rinishli dasturlar tuzushadi, tadqiqotchilar va injinerlar
ilmiy tajribaga oid ma’lumotlarga ishlov berish uchun dasturlar tuzishadi, yoki
qiziqish sabab dasturlar tuzishadi. Professional dasturiy ta’minot bu dasturchidan
tashqari boshqa insonlar ham foydalanishi maqsadida ishlab chiqiladi va odatda
individual bo’lib emas guruh bo’lib ishlanadi.
Dasturiy injiniring professional dasturiy ta’minotni qo’llab quyyatlashga
yo’naltirilgan bo’lib u dasturning o’ziga xos xususiyatlari, dizayni va
evolutsiyasini ta’minlovchi usullarni o’z ichiga oladi.
Ikki xil turdagi dasturiy mahsulotlar mavjud:
1. Umumiy mahsulotlar Bular autonom tizimlardir ya’ni ishlab chiqarish
tashkiloti tomonidan ishlab chiqiladi va ochiq bozorda sotib ola biladigan

mijozlarga sotiladi. Bu turdagi dasturiy mahsulotlarga shaxsiy kompyuterlar
uchun dasturiy ta’minotlar masalan ma’lumot bazalari, matn tahrirlovchi,
rasmlar chizish, loyihalarni boshqarish uskunalari kabi dasturlarni misol
qilib olishimiz mumkin.
2. Buyurtma mahsulotlar Bular alohida mijozlar tomonidan buyurtma qilingan
tizimlardir. Bu turdagi dasturiy mahsulotlarga elektronik qurilmalar uchun
nazorat tizimlari, maxsus ish jarayonlariga yordam berish uchun yozilgan
tizimlarni misol qilib olishimiz mumkin.
Bu ikki turdagi mahsulotlarning asosiy farqi shundaki, umumiy
mahsulotlarda dasturiy ta’minot xususiyatlarini dasturiy ta’minotni ishlab
chiqaruvchi tashkilot nazorat qiladi. Buyurtma mahsulotlarda mahsulotni sotib
oluvchi tashkilot dasturiy ta’minot xususiyatlarini ishlab chiqadi va nazorat qiladi.
Biroq hozirgi kunga kelib bu ikki turdagi mahsulotlar orasidagi farq tobora
kamayib boryapti, chunki ko’pgina tizimlar umumiy mahsulot sifatida qurilyapti
va mijozlar qaladiga qarab moslashtirilyapti. Enterprise Resource Planning (ERP)
tizimlar, masalan SAP tizimi bunga yaqqol misol bo’lishi mumkin.
Dasturiy injiniring ba’zida dasturiy ta’minot jarayoni ham deyiladi. Dasturiy
ta’minot jarayoni dasturiy mahsulotni ishlab chiqish faoliyatlari ketma-ketligidir.
Barcha dasturiy ta’minotlar uchun umumiy bo’lgan to’rtta asosiy faoliyat bor.
Bular:
1. Dasturiy ta’minot xususiyati
2. Dasturiy ta’minotni ishlab chiqish
3. Dasturiy ta’minotni tekshirish
4. Dasturiy ta’minot evolutsiyasi
Dasturiy ta’minot jarayoni
Dasturiy ta’minot bu dasturiy mahsulotni tayyor holatga olib kelish
faoliyatilari to’plamidir. Bu faoliyatlar Java yoki C kabi standart dasturlash
tillarida dasturlarni ishlab chiqishni o’z ichiga olishi mumkin.

Dasturiy ta’minot jarayoni modeli bu dasturiy ta’minot jarayonining
soddalashtirilgan ko’rinishidir.
Jarayon modellari:
1. Sharshara modeli
2. Ortib borish modeli
3. Qaytib foydalanishga mo’ljallangan dasturiy injiniringi
Sharshara modeli
Sharshara modeli birinchi bo’lib e’lon qilingan dasturiy ta’minotni ishlab
chiqish jarayoni modelidir (Royce, 1970).
Sharshara modeli asosiy bosqichlari bevosita dasturiy
ta’minotni rivojlantirish bosqichini aks ettiradi:
Requirements analysis and definition Tizim foydalanuvchilari bilan
maslahatlashib tizimning servislari, chegaraklari va maqsadlari belgilab olinadi
System and software design Tizim dizayni jarayonida tizim arxitekturasini tashkil
qilish orqali apparat yoki dasturiy tizimlarga talablar belgilanadi. Dasturiy
ta’minot dizayni fundamental dasturiy ta’minot tizimlari mavhumliklari va
ularning munosabatlarini identifikatsiyalash va tasvirlashni o’z ichiga oladi.

Implementation and unit testing Bu bosqichda dasturiy ta’minot dizayni dasturlar
to’plami yoki dastur bo’limlar ko’rinishda amalga oshiriladi. Bo’lim testlash
jarayonida har bir bo’lim alohida testlanadi.
Integration and system testing Individual dastur bo’limlari yoki dasturlar
birlashtiriladi va to’liq tizim ko’rinishida testlanadi. Testlashdan keyin dasturiy
ta’minot tizimi foydalanuvchiga yetkaziladi.
Operation and maintenance Bu eng uzun hayot sikli fazasi hisoblanadi.
Tizim o’rnatiladi va amaliy foydalanishga qo’yiladi. Maintance o’z ichiga hayot
siklining oldingi bosqichlarida tuzaqtilmagan xatoliklarni tuzatish, tizim
bo’limlarining amaliy ko’rinishlarini yaxshilash va tizim servislarini yangi
talablarga mos ravishda yaxshilashni o’z ichiga oladi.
Ortib borish modeli
Incremental (ortib borish) ishlab chiqish dastlabki amaliy ko’rinishni ishlab
chiqish g’oyasiga asoslangan. Foydalanuvchi izohlariga qarab tizimning keyingi
versiyalari ishlab chiqiladi.
Qayta foydalanishga mo’ljallangan dasturiy injiniring
Ko’pgina dasturiy ta’minot loyihalarida bir nechta qayta foydalaniladigan
dasturiy ta’minotlar mavjuv.
Qayta foydalanishga mo’ljallangan jarayonlarda foydalanish mumkin
bo’lgan uch xil turdagi dasturiy ta’minot komponentalari bor:
1. Veb servislar servis standartlariga ko’ra ishlab chiqilgan
2. .NET yoki J2EE kabi componenta freymvorklarga integratsiya
qilinadigan paketlangan obyektlar kolleksiyasi
3. Maxsus muhitlarda foydalanish uchun sozlangan autonom dasturiy ta’minot
tizimlari.
Sifatli va tezkor dasturiy ta’minot ishlab chiqish

Tezkor dasturiy ta’minot ishlab chiqish jarayoni foydali dasturiy ta’minotni
tezda tayyorlashga mo’ljallangan.
Tezkor dasturiy ta’minot ishlab chiqishning bir nechta yondashuvlari
mavjud bo’lsada ularning asosiy xarakteristikalari mavjud:
1. Xususiyatlarni aniqlash, dizaynlash va amaliy ko’rinishga keltirish
jarayonlari birlashtirilgan. Tizimning xususiyatlari batafsil keltirilmaydi va dizayn
hujjatlari minimumlashtirilgan. Foydalanuvchi talablari hujjatlari tizimning muhim
xarakteristikasi hisoblanadi.
2. Tizim bir necha talqinda ishlab chiqariladi. Foydalanuvchi yangi talablarini
qondirish maqsadida dasturiy ta’minotning novbatdagi talqini ishlab chiqariladi.
3. Tizimning foydalanuvchi interfeysini tezda tayyorlash maqsadida IDS
(integrated development system)
2. Tizim uchun talablarni shakllantirish
Tizim uchun talablar bu tizim nima ish bajarish lozimligini tasvirlashdir.
Talablar tizim mijozlarini ehtiyojlarini aks ettiradi.
Talablar injiniringi jarayonida ko’pgina muammolar ko’tariladi.
Foydalanuvchi talablari’ va ‘tizim talablari’ terminlari orasida farq mavjud.
Foydalanuvchi talablari va tizim talablari quyidagicha izohlanishi mumkin:
1. Foydalanuvchi talablari bu diagrammalar bilan tabiiy tildagi
bayonotlar.
2. Tizim talablari bu dasturiy ta’minot tizimi funksiyalari, servislari va
operativ cheklanishlarining batafsil tasvirlanishi.

Siz talablarni turli xil darajada yozishingiz kerak chunki turli xil o’quvchilar
turli xil yo’lda foydalanishadi.
Dasturiy ta’minot tizimi talablari funksional va funksional bo’lmagan talablar
sinflariga ajratiladi.
1. Funksional talablar Bu tizim taminlashi lozim bo’lgan servislarning
bayonoti. Kiritilgan ma’lumotlarga tizim qanday reaksiya ko’rsatishi
lozim, tizim o’zini bunday holatlarda qanday tutushi lozim
2. Funksional bo’lmagan talablar Bu tizim tomonidan taklif qilinayotgan
servislar va funksiyalardagi cheklovlar. U o’z ichiga vaqt cheklanishi,
ishlab chiqarish jarayoni cheklanishi, beriladigan standartlar tomonidan
cheklanishlarni olishi mumkin.
Dasturiy ta’minot talablari hujjati
Dasturiy ta’minot hujjati bu tizimni ishlab chiquvchilar nimani oshirishi
lozimligini ifodalovchi rasmiy hujjatdir. U tizim uchun foydalanuvchi talablarini
ham tizim talablarining batafsil spesifikatsiyasini ham o’z ichiga oladi. Bazida
foydalanuvchi va tizim talablari bitta qilib tavsiflanadi. Bazi hollarda esa

foydalanuvchi talablari hujjatning kirish qismi va tizim talablari asosiy qismni
tashkil qiladi.
Talablar hujjatidan foydalanuvchilar
Tizim mijozlari Talablarni ko’rsatish va talablar bajarilganligiga
tekshirish uchun o’qish. Mijozlar shuningdek
talablarni o’zgartirishi mumkin.
Boshqaruvchilar Tizimni narxlash va ishlab chiqishni rejalashritish
uchun talablar hujjatidan foydalanish.
Tizim injinerlari Ishlab chiqarilayotgan tizimni tushunish uchun
talablardan foydalanish.
Tizimni testlovchi
injinerlar Tizimni haqiqiylikka tekshirish uchun tizm
talablaridan foydalanish.
Tizimga xizmat
ko’rsatuvchi injinerlar Tizim va uning qismlari munosabatini
tushunish uchun talablardan foydalanadi.
Talablar hujjatining strukturasi
Bo’lim Tavsifi
Muqaddima Hujjatni kutilgan o’quvchilarini aniqlash lozim
Kirish Tizim muhimligini tasvirlash. Tizim
funksionalligi qisqacha tasvirlanadi.
Glossariy Hujjatda foydalanilgan texnik terminlarni aniqlash
Foydalanuvchi
talablari Foydalanuvchi uchun taminlangan servislarni tasvirlash
Tizim arxitekturasi Kutilgan tizim arxitekturasini yuqori-darajali ko’rinishi
Tizim talablari Funksional va funksional bo’lmagan talablarning
batafsil ko’rinishi

Tizim modellari Tizim componentalari orasidagi
munosabatlarni grafik tizimini ko’rsatish
Tizim evolutsiyasi Tizimga asoslanib fundamental taxminlarni tasvirlash
Ilova Ishlab chiqarilayotgan ilova haqida batafsil ma’lumotlar;
masalan, apparat ta’minot va ma’lumotlar bazasi
Index Hujjat indekslari
3. Dasturiy ta’minotni modellashtirish
Modellar talablar injiniringi jarayonida tizim uchun talablarni hosil qilishda
foydalaniladi. Siz mavjud tizimlarning modelini va ishlab chiqarilayotgan
tizimning modelini tuishingiz mumkin.
1. Mavjud tizim modellari talablar injiringi mobaynida foydalaniladi. Ular
mavjud tizimning nima ish bajarishini aniqlashtiradi va tizimning kuchli
va kuchsiz tomonlarini muhokama qilishga asos bo’ladi. Bu yangi tizim
uchun talablar ishlab chiqishga olib keladi.
2. Yangi tizim modellari talablar injiniringi davomida yordam berish uchun
ishlatiladi. Injinerlar dizayn bo’yicha takliflarni muhokama qilishda
modellardan foydalanadi.
Tizim modelining eng muhim tomoni shundaki unda tizim haqidagi batafsil
ma’lumotlar tashlab ketiladi. Model o’rganilayotgan tizimning mavhum
ko’rinishidir.
Siz tizimni turli xil ko’rinishlarini ko’rsatish uchun turli xil modellarni
ishlab chiqishingiz mumkin. Masalan:
1. Tashqi ko’rinish, tizimning konteksti yoki muhitini modellashtirish.
2. O’zaro munosabatlar ko’rinishi, tizim bilan muhit yoki tizim
komponentalari o’rtasidagi o’zaro munosabatni modellashtirish.

3. Strukturaviy ko’rinish, tizim tomonidan ishlov berilayotgan ma’lumotlar
strukturasi yoki tizim tashkilotini modellashtirish.
4. Xatti harakatlar ko’rinishi, tizimning dinamik xatti harakatlari va
hodisalarga qanday javob berishini modellashtirish.
Tizimning turli xil modellarini yaratish uchun UML bir nechta
diagrammalarga ega.
1. Faoliyat diagrammalari, jarayondagi faoliyatlarni ko’rsatadi.
2. Foydalanish holati diagrammari, tizim va uning muhiti o’rtasidagi
munosabatni ko’rsatadi.
3. Ketma-ketlik diagrammalari, shaxs va tizim va tizim komponentalari orasidagi
munosabatlarni ko’rsatadi.
4. Sinf diagrammalari, tizimdagi obyektlar sinflari va ularning
o’zaro munosabatini ko’rsatadi
5. Holat diagrammari, tizimning ichki va tashqi hodisalarga ta’sirini ko’rsatadi.
UML (Unified Modeling Language) - birlashgan modellashtirish tili dasturiy
ta’minot tizimlarini modellashda 13 ta turli xil diagramma turlaridan foydalanadi.
UML dasturiy ta’minot tizimlarini modelini yaratishda standart yondashuv deb
qabul qilingan.
Konteks modellar
Konteks modellar tizimning tezkor kontekstini ko’rsatishda foydalaniladi.
Arxitekturaviy modellar tizim va uning boshqa tizimlar bilan munosabatini
ko’rsatadi.
Tizim chegaralari
Tizim chegaralari nima tizim ichida va nima tizim tashqarisidaligini
ko’rsatadi. Ular ishlab chiqarilayotgan tizimda foydalanilayotgan yoki bog’liq
bo’lgan boshqa tizimlarni ko’rsatadi.

Konteks modellar muhitdagi ishlab chiqarilayotgan tizimni emas balki
muhitdagi boshqa tizimlarni ko’rsatadi.
Jarayon modellar ishlab chiqarilayotgan modellarni ko’rsatadi. UML
diagrammalar jarayon modellarda foydalaniladi.
4. Dasturiy ta’minotning arxitekturaviy dizayni
Dasturiy ta’minotning arxitekturaviy dizayn, tizimning umumiy tuzilishi
dizayni va uni qanday tashkillashtirish tushunchalari bilan bog’liqdir.
Siz dasturiy ta’minot arxitekturasini ikkita ajralmas bosqichlarda
dizaynlashtira olasiz. Bular, kichik arxitektura va katta arxitektura:
1. Kichik arxitekturaga shaxsiy dasturlarning arxitekturalarini o’z ichiga oladi.
2. Katta arxitektura boshqa tizimlarni, dasturlarni va dasturiy komponentalarni
qamrab oladigan murakkab korxona tizimlari arxitekturasini o’z ichiga oladi.
Dasturiy ta’minot arxitekturasi tizimni ishlab chiqishda muhim o’rin tutadi,
sababi u tizimni ishlab chiqilishiga, ishonchliligiga, keng ko’lamda qo’llanilishiga
va qayta ishlab chiqilishiga ta’sir qiladi. Shaxsiy komponentalar funksional tizim
talablarini bajaradi. Nofunksional talablar tizim arxitekturasidan kelib chiqadi – bu
komponentalar tashkil qilinadigan va bir-biriga bog’lanadigan yo’ldir. Ko’plab
tizimlarda, nofunksional talablar ham shaxsiy komponentalar tomonidan bajariladi,
lekin bu yerda shubxasiz tizim arxitekturasi ustuvor hisoblanadi.
Bass va boshqalar (2003) dasturiy ta’minot arxitekturasini ochiq
loyihalashtirish va hujjjatlashtirishning uchta afzalliklarini muhokama qilishdi:
1. Manfaatdor aloqalar. Arxitektura tizimning yuqori darajadagi taqdimoti bo’lib,
bir qator turli manfaatdor tomonlar tomonidan muhokama qilish uchun bir
muammo markazi sifatida foydalaniladi.
2. Tizim tahlili. Tizimni ishlab chiqishning erta bosqichlarida tizim arxitekturasini
yaratish bir qancha tahlillarni talab qiladi. Arxitekturaviy loyiha yechimlari

tizimning ishlab chiqilish, ishonchlilik, keng ko’lamda qo’llanilish va qayta
ishlab chiqilish talablarini qondira olishiga chuqur ta’sir ko’rsatadi.
3. Keng ko’lamli qayta qo’llash. Tizim arxitekturasi modeli tizimning qanday
tashkil qilingani va komponentalar qanday o’zaro ta’sir qilishini ixcham,
boshqarilga ta’rifidir.
Dasturiy tizim arxitekturasi alohida arxitekturaviy shablonlar va stillarga
asoslangan. Arxitekturaviy shablonlar xuddi klient-server tashkillanishi yoki
bosqichlangan arxitektura kabi tizimni tashkillashtirish tushunchasidir.
Arxitekturaviy shablonlar turli dasturiy tizimlarda qo’llanilgan arxitekturalar
jamlanmasini o’z ichiga oladi. Tizim uchun arxitektura tanlashda ehtiyotkorlik
bilan qaror qabul qilishingiz lozim.
Nofunksiyaviy talablar va dastur arxitekturasi o’rtasida yaqin bog’liqliklar
bo’lganligi sababli, siz tanlayotgan arxitekturaviy stil va tizim, nofunksional tizim
talablaridan kelib chiqqan holda tanlanishi lozim:
1. Ishlab chiqish. Ishlab chiqish bu muhim talabi bo'lsa, arxitektura kichik
komponentlar soni doirasida muhim operatsiyalarini mahalliylashtirishga
mo'ljallangan bo'lishi kerak, bu komponentlar bilan hammasi bitta kompyuterda
yozilgan, butun tarmoq bo'ylab tarqalmagan bo’lishi lozim.
2. Xavfsizlik . Agar xavfsizlik muhim talab bo’lsa, arxitektura uchun qatlamli
tuzilishi chuqur qatlamlarda himoyalangan eng muhim aktivlardan foydalanish
kerak, bu qatlamlar uchun xavfsizlikni tekshirish yuqori darajada qo'llaniladi.
3. Ichonchlilik . Agar ishonchlilik muhim talab bo'lsa, arxitektura shunday
mo'ljallangan bo'lishi kerakki, bunda xavfsizlik bilan bog'liq operatsiyalarning
barchasi yoki yagona komponentada yoki kichik sonli komponentlarda
joylashgan bo’lishi kerak. Bu xavfsizlik tekshirish xarajatlarni va
muammolarini kamaytiradi va qobiliyatsiz taqdirda tizimini xavfsiz yopilishiga
imkon beradigan tegishli himoya tizimlarini taqdim qiladi.

4. Mavjudlik . Agar mavjudlik muhim talab bo'lsa, arxitektura tizimi to'xtamasdan
komponentlarini yangilash va almashtirish imkoniga ega ortiqcha
komponentlarini o'z ichiga olgan bo'lishi kerak.
5. Barqarorlik . Agar barqarorlik muhim talab bo’lsa, tizim arxitekturasi tez-tez
o’zgarib turishi mumkin bo’lgan nozik, o’z-o’zini tarkibidagi
komponentalardan foydalangan holda qurilishi lozim.
5. Dasturiy ta’minotni testlash. Dasturiy ta’minot evolutsiyasi
Dasturiy ta’minotni testlash
Testlash, dasturiy ta’minotni foydalanishga qo’yishdan oldin dastur
nuqsonlarini topish va ularni to’g’irlashga mo’ljallangan dasturlarni ko’rsatishga
mo’ljallangan. Siz dasturiy ta’minotni testlagan chog’ingizda, sun’iy
ma’lumotlardan foydalanib dasturni ishga tushirasiz. Siz dasturni testlash
natijalarini xatolarga, anomaliya (normal holatdan chetlashish) ga yoki dasturning
nofunksional sifatlari haqida ma’lumotga tekshirasiz.
Testlash jarayonida ikkita alohida maqsadlar mavjud:
1. Ishlab chiqaruvchi va buyurtmachiga ularning dasturiy ta’minoti talablari
bajarilayotganini namoyish etish. Buyurtma qilingan dasturiy ta’minot uchun
hujjatdagi talablarning har biri uchun kamida bitta testlash bo’lishi lozim.
Umumiy dasturiy ta’minot mahsulotlari uchun esa, tizimning barcha
funksiyalari uchun, shuningdek, tayyor mahsulotda ishlatiladigan funksiyalar
aralashmasi uchun testlashlar bo’lishi kerak.
2. Dasturiy ta’minot noto’g’ri, ishonarsiz yoki spetsifikatsiyalarga mos kelmagan
hollarni aniqlash. Ular dasturiy ta’minotning nuqsonlari hisoblanadi.
Nuqsonlarni testlash keraksiz tizimlarning nuqsonlariga barham berish bilan
bog’liq, masalan, tizimning to’xtab qolishi, boshqa tizimlar bilan keraksiz
bo’g’lanishi, ma’lumotlarning noto’g’ri hisoblanishi va buzilishi.

Birinchi maqsad bu ishlatilishi kutilayotgan tizim tekshirishlarini testlashdir.
Bunda ishlatilishi kutilayotgan tizimni tekshiruvchilarni berilgan testlar
jamlanmasidan to’g’ri foydalangan holda testlash lozim. Ikkinchi maqsad, tizim
nuqsonlarini testlashga olib keladi. Bunda tizim nuqsonlarini ko’rsatishi uchun
nazorat misollari qo’yilgan bo’ladi. Albatta, testlashning bu ikki yo’li o’rtasida
aniq bir chegara yoq. Tekshiruvlarni testlash vaqtida siz tizimdagi nuqsonlarni
topasiz; Nuqsonlarni testlash vaqtida bazi testlar dasturiy ta’minot ularning
talablari javob berayotganini ko’rsatadi.
Rasmda ko’rsatilgan sxema, tekshirishlarni testlash va nuqsonlarni testlash
orasidagi farqlarni tushunishga yordam beradi. Testlovchi tizimingizni qora quti
deb tasavvur qiling. I deb o’rnatilgan kiruvchi signallardan tizim kiruvchi signallar
qabul qiladi va chiquvchi signallarni O deb o’rnatilgan chiqishga uzatadi.
Chiqishlarning ba’zilari xatolikka tutilishi mumkin. Bular Oye jamlanmasidagi
chiquvchilardir, ular Ie jamlanmasidagi kiruvchi signallarga javoban ishlab
chiqilgandir. Nuqsonlarni testlashda birinchi o’rinda Ie da o’rnatilgan kiruvchilarni
topishdir, chunki ular tizim bilan bog’liq muammolarni ochib beradi.
Tekshirishlarni testlash Ie dan tashqarida joylashgan to’g’ri kiruvchilar bilan
teslashni o’z ichiga oladi. Ular kutilayotgan to’g’ri natijalarni olish uchun tizimni
kuchaytiradi.

Testlash dasturiy ta’minotning nuqsonlarga egaligi yoki bir aniq vaqtda u
o’zini ko’rsatilgandek tutishini namoyon qilmaydi. Siz kuzatayotgan test kelgusida
tizim bilan yuz beradigan muammolarni topishi imkoniyati doimo mavjud.
Verifikatsiya va validatsiya jarayonlari odamlar pul to’laydigan dasturiy
ta’minotning funksional imkoniyatlarini ta’minlash va uning shartlariga mos
kelishini tekshirish bilan bog’liq. Bu tekshirish jarayonlari talablar mavjud hollarda
va ular ishlab chiqarish jarayonlarining barcha bosqichlarini davom ettirish vaqtida
boshlanadi.
Verifikatsiyaning maqsadi dasturiy ta’minot unga qo’yilgan funksional va
nofunksional talablarga javob berishini tekshirishdir. Verifikatsiya umumiy
jarayon hisoblanadi.
Validatsiyaning maqsadi dasturiy ta’minot buyurtmachi kutayotgan
natijalarga mosligini ta’minlashdir. Validatsiya muhim rol o’ynaydi, sababi,
ma’lumotlarni tasniflash talablari har doim ham mijozlar va foydalanuvchilar
talablari va istaklarini amalga oshiravermaydi.
Varifikatsiya va validatsiya jarayonining yakuniy maqsadi esa daturiy
ta’minot tizimi “maqsadga mos kelishi” ga ishonchni o’rnatishdir.
Yetarli darajadagi ishonch bosqichi, tizimning maqsadi, tizim
foydalanuvchilarning talablaridan, shuningdek, tizim uchun joriy marketing
muhitidan kelib chiqadi:

1. Dasturiy ta’minot. Dasturiy ta’minotning eng kritik, eng muhimligi bu uning
ishonchliligidir. Masalan, tanqidiy tizimlarni ehtiyot qilishni boshqarish uchun
qo’llaniladigan dasturiy ta’minot uchun kerak bo’lgan ishonch darajasi, mahsulotni
yangi g’oyalarini namoyon etish uchun ishlab chiqilgan prototip uchun bo’ladigan
talabdan ancha yuqoridir.
2. Foydalanuvchi kutayotgan natijalar . Ularning buglar bilan, ishonarsiz
dasturiy ta’minot bilan tajribalari bo’lganligi tufayli, ko’plab foydalanuvchilar
sifatli dasturiy ta’minotni uqadar kutadilar. Ular dasturiy ta’minot ishdan
chiqishidan hayratga tushmaydilar. Yangi tizimni o’rnatayotganlarida
foydalanuvchilar muvoffaqiyatsizlikka ham chidashadi, sababi dasturiy
ta’minotdan foydalanish dasturni to’xtashlaridan keyingi qayta tiklanishiga ketgan
harajatlarni ustunroq keladi. Bu kabi holatlarda dasturiy ta’minotni testlashga ko’p
vaqt ajratishingiz kerak bo’lmaydi. Biroq, dasturiy ta’minot tugallanishga yetishi
bilan foydalanuvchilar uning ishonchli, ular xoxlaganidek bo’lishini kutadilar,
shuning uchun dasturiy ta’minotni ishlab chiqishni oxirgi bosqichlarida ko’proq
testlash talab qilinishi mumkin.
3. Marketing muhiti . Tizim bozorga chiqqanida, tizimni sotuvchilar raqobatchi
mahsulotlarni, sotib oluvchilar to’lashga tayyor bo’lgan narxlarni, shuningdek,
ushbu tizimni yetkazilib berilishi uchun talab qilinadigan grafikni inobatga
olishlari lozim. Raqobatbardosh muhitda, dasturiy ta’minotni ishlab chiqaradigan
korxonalar, uni umumiy testlanishidan oldin dasturni foydalanishga topshirishga
qaror qabul qiladilar, sababi ular bozorda birinchi o’rinda turishni xoxlaydilar.
Agar dasturiy ta’minot judayam arzon baholangan bo’lsa, foydalanuvchilar uning
ishonarsizligiga sabr qilishga tayyor bo’ladilar.
Dasturiy maxsulotning evolutisiyasi
Dasturiy maxsulotning o’zgarishi muqarrar
 Dasturiy maxsulotdan foydalanilayotganda yangi talablar yuzaga keladi
 Biznes muhitning o’zgadi

 Xatoliklarning tamirlanish majburiyati
 Yangi kompyuter va jihozlarning sistemaga qo’shilishi
 Sistemaning ish bajarishi yoki ishonchliligini oshirishga majbur bo’lish
Barcha tashkilotlar uchun asosiy muammo ularning mavjud dasturiy
taminoti
uchun o’zgarishlarni amalga oshirish va boshqarishdir
Evoulutsiyaning ahamiyati
 Tashkilolarning dasturiy taminot tizimlarida juda katta investitsiyasi bo’lishi bu
katta mulkdir
 Bu mulkni biznesda qiymatini saqlab qolish uchun ular o’zgartirilishi va
yangilanib borishi lozim
 Katta kompaniyalardagi dasturiy maxsulot mablag’ining katta qismi yangi
dasturiy taminot yaratgandan ko’ra mavjjud dasturiy taminotni rivojlantirish va
o’zgartirishga sarflanadi
Evalutsiya va servis xizmat
Evolutsiya
 Bu dasturiy taminot hayot siklining shunday bosqichiki bunda u tezkor
oshlatishda bo’ladi va taklif qilingan yangi talablar bosqichma-bosqich
shaklanadi hamda sistemada amaga oshiriladi.
Servis xizmat ko’rsatish
 Bu bosqichda dasturiy maxsulot foydali bo’lib qoladi lekin faqatgina
o’zgarishlar uning tezligini oshirish maqsadida qo’shiladi ya’ni dasturiy
taminotda muhitida xatolarni to’grilash va o’zo’zgarishlarni tasvirlash amalga
oshiriladi. Yangi funksiyalar esa qo’shilmaydi.
Bosqichdan chiqish
 Dasturiy taminot haligacha ishlatiladi lekin uni hosil qilish uchun yangi
o’zgartirishlar kiritilmaydi

Elolutsiya jarayoni
Dasturiy maxsulot evolutsiyasi quyidagilarga bog’liq:
 Saqlanib kelayotgan dasturiy maxsulotning turi
 Foydalanilayotgan qurilish jarayoni
 Loyihaga jalb qilingan ishchilarning tajribasi va qobilyati
O’zgarishlar uchun takliflar tizim evolutsiyasi uchun asosiy hisoblanadi
Inedtifikatsiya va evolutsiyaning o’zgarishi tizimning butun hayot sikli
mobanida davom etadi.
Evolutsiya va identifikatsiya o’zgarish jarayonlari
Amalga oshirishning o’zgarishi
Sakllantirilhan amalga oshirilgan va test qilingan sistemani
takrorlantiradigan yaratilish larayonining qaytishi(takrorlanishi)
Muhim farq shundaki amalga oshirish o’zgarishining birinchi bosqichi o’z ichiga
dasturni tushunishni oladi. ayniqsa bu holathaqiqiy tizim tashkilotchilari amalga
oshirishga javobgar bo’lmaganlaridasodir bo’ladi.

Dastruni tushunish bosqichi davomida siz dasturning tuzilish strukturasini,
dasturga yaxshi tasir qiladigan o’zgartirishlarni qanday taklif qilishni va uning
funksiyonalligini qanday taminlab berishni tushunishingiz shart.
Zarur o’zgarishlar talablari
Zarur o’zgarishlar dasturiy enginering jarayoning barcha bosqichlarida ham
amalga oshirish shart bo’lmasligi mumkin
• Jiddiy tizim xatosi normal amaliyot davom ettirishga imkon berishni tuzatish
kerak bo’lganda
• Agar sistema muhiti uchun kutilmagan tasirlar bo’lsa
• Agar tezda javob qaytarishni talab qiladigan bizness talablar bo’lsa.
6. Dasturiy ta’minot ishonchliligi. Dasturiy ta’minot xavfsizligi
Dasturiy ta’minot ishonchliligi
Dasturiy ta'minot tizimlarining hajmi va murakkabligi oshib borgani sari,
dasturiy injiniring sohasida uchraydigan eng muhim talab bu - biz tizimga
ishonishimiz mumkinligini ta'milash ekanligi oydinlashmoqda. Biz biror tizimga
ishonishimiz uchun bu tizim talab qilingan ishga mos kelishi va bu ishni to'g'ri
bajarishi kafolatlanmog'i lozim. Buning ustiga tizim xavfsiz bo'lsin, ya'ni bizning
PC larimiz yoki ma'lumotlarimiz bu tizim orqali xavf ostida qolmasin. Bizning
ushbu ma'ruzamiz ishonchlilik va xavfsizlik borasidagi muhim ma'lumotlarni o'z
ichiga oladi.
Hisoblash tizimlari shaxsiy hayotimiz hamda ishlarimizga chuqur kirib
borgani sari tizim va dasturiy ta'minot nosozligi oqibatida kelib chiqadigan
muammolar ham ortib bormoqda. Masalan, elektron tijorat bilan shug'ullanuvchi
kompaniyaning serveri dasturiy ta'minotida paydo bo'lgan nosozlik ko'p miqdorda
yillik daromad boy berilishi, mijozlarning yo'qotilishiga sabab bo'ladi.
Hozirda dasturiy ta'minot intensiv tizimlari hukumat, kompaniyalar va
jismoniy shaxslar uchun juda ham zarur, shuning uchun keng qo'llanadigan

dasturiy ta'minotlarga qo'yiladigan eng muhim talablardan biri bu ishonchlilik
bo'ladi. Dasturiy ta'minot talab qilingan vaqtda javob berishi , vazifani to'g'ri
bajarishi hamda autorizatsiyalanmagan ma'lumotlarni oshkor etilishi kabi ishning
maqsadiga to'g'ri kelmaydigan ta'sirlardan yiroq bo'lishi kerak. 'dependability' ya'ni
'ishonchlilik' termini 1995 - yilda Lepray tomonidan tizimining tayyorlik,
mustahkamlik, xavfsizlik va himoyalanganlik xususiyatlarini qamrab oluvchi
atama sifatida taklif etilgan edi.
Quyidagi sabablarda ko'ra tizimlar ishonchliligi hozirda ularning barcha
funsionalligidan ko'ra muhimdir:
1. Tizim nosozligi ko'p sondagi insonlarga zarar keltiradi . Ko'pgina
tizimlarning ichki funksionalligi kam ishlatiladi. Agar bu funksionalliklar
ya'ni xizmatlardan biri tizimdan olib tashlansa oz miqdordagi
foydaanuvchilar zarar ko'radi. Tizim yaroqliligiga zarar yetkazuvchi
nosozlik esa bu tizimdan foydalanayotgan barcha iste'molchilarga zarar
ketirishi mumkin. Nosozlik vaqtida normal ish yuritib bo'lmay qoladi.
2. Foydalanuvchilar odatda mustahkam bo'lmagan, himoyalanmagan yoki
xavfsiz bo'lmagan tizimlarni rad etadilar. Agar foydalanuvchilar tizimni
ishonchsiz va himoyalanmagan deb topsalar, uni ishlatishdan bosh tortadilar.
Bu narsa esa keyinchalik ushbu tizimni ishlab chiqargan kompaniyaning
boshqa mahsulotlariga nisbatan ham foydalanuvchilar ishonchining
so'nishiga olib keladi.
3. Tizim nosozligi juda qimmatga tushishi mumkin . Yadro reaktorini nazorat
qilish yoki airoplanlarni boshqaruvchi tizimlarga o'xshash tizimlarda paydo
bo'ladigan nosozliklardan keladiga zarar, ularni boshqarishga sarflangan
xarajatlar qiymatidan ham o'tib tushadi.
4. Ishonchsiz tizimlar axborot yo'qotilishiga sabab bo'lishi mumkin . Gohida
hisoblash tizimiga joylashtirilgan ma'lumotlar shu tizimning o'zidan-da
qimmat bo'ladi. Yo'qotilgan ma'lumotlarni qayta tiklash esa yanada qimmat
turadi.

Ishonchli tizimni loyihalashda quyidagilarni e'tiborga olmoq lozim:
1. Apparat ta'minotidagi nosozliklar. Tizim apparat ta'minoti o'zining
qurilishidagi xatolar yoki biror ehtiyot qismning o'z vazifasini o'tab bo'lgani
sababidan nosozlikka duchor bo'ladi.
2. Dasturiy ta'minot nosozligi. Tizim dasturiy ta'minoti uning tavsifidagi,
loyihasidagi yoki realizatsiyasidagi xatoliklar tufayli nosoz bo'lib qolishi
mumkin.
3. Faoliyatdagi nosozlklar . Insonlar tizimdan to'g'ri foydalanishda va uni to'g'ri
qo'llashda xato qilishlari mumkin. Apparat va dasturiy ta'minotlar ancha
mustahka bo'lgan hozirgi davrda faoliyatdagi nosozliklar tizim
nosozlilarining ko'pchiligini tashkil etadi deyish mumkin.
Bu nosozliklar ko'pincha bir-biriga bo'g'langan bo'ladi: nosoz apparat
ta'minoti tizim operatorlariga qo'shimcha ishlar yuklashi ularni qiyin ahvolga
tushirib qo'yishi mumkin. Bu narsa esa ulani asabiylashishiga sabab bo'ladi,
insonning asabiylashganida xato qilishi esa tabiiy holdir. Nosoz dasturiy ta'minot
bilan ham shunday holatni kuzatish mumkin.
Hisoblash tizimi ishonchliligi - bu tizimga qanchalik ishonish mumkinligini
o'zida aks ettiruvchi xususiyatdir. Bu bilan ishonchlilikni raqamlarda ifodalashni
ko'zda tutmayapmiz. Balki nu o'rinda "ishonchsiz", "ishonchli", "juda ishonchli"
kabi atamalar tzizm ishonchliligini aks ettirish uchun qo'llaniladi.
Ishonchlilikning to'rtta asosiy qismi bor:
1. Tayyorlik . Bu xususiyat tizim foydalanuvchi talab qilgan har qanday vaqtda
oz' xizmatlarini taqdim eta olishidir.
2. Mustahkamlik . Bu xususiyat tizim o'ziga berilgan vazifani bexato,
tavsiflarda keltirilganidek bajarishidir.
3. Himoyalanganlik . Bu tizim kishilarga yoki o'z muhitiga qanchalik ziyon
yekazishi mumkinligini ko'rsatadigan xususiyat.

4. Xavfsizlik . Bu tizimning qasddan qilingan yoki tasodifiy tahdidlarga
qanchalik qarshilik ko'rsata olishini aks ettiradigan xususiyatdir.
Bu asosiy qismlarga qo'shimcha ravishda quyidagi xususiyatlarni ham
ishonchlilikning tarkibiga kiritish mumkin:
1. Tuzatilish . Tizim nosozliklari muqarrar hodisadir, lekin nosozlik natijasida
kelib chiqqan buzilish agar tizimni tezda tuzatish imkoniyati bo'lsa
minimallashtirilishi mumkin. Ochiq kodli dasturiy ta'minotlarda bu ish ancha
oson, lekin komponentalarni qayta qo'llayverish buni qiyinlashtirishi
mumkin.
2. Qo'llab - quvvatlanish. Tizim ishlatilgani sari unga yangi talablar qo'tib
boriladi, shuning uchun talablar asosida tizimning yangi versiyalari ishlab
chiqarilishi orqali uni qo'llab-quvvatlash muhimdir.
3. Saqlanib qolish. Bu Internetga asoslangan tizimlar uchun muhim xossadir.
Saqlanib qolish bu - tizimning biror hujum ostida, hatto biror qismi o'chirib
qo'yilganda ham ishda davom eta olish xususiyatidir. Albatta bunda minimal
xizmat ko'rsata olish nazarda tutilmoqda. Saqlanib qolishni kuchaytirish
uchun 3 ta strategiya qo'llaniladi - hujumga qarshilik qilish, hujumni
aniqlash va hujum natijasida ko'rilgan ziyondan qayta tiklanish.
4. Xatolarga chidamlilik . Bunda ko'pincha foydalanuvchi xato ma'lumotlar
kiritganida, iloji bo'lsa ularni tuzatish yo'qsa foydalanuvchiga bu haqdagi
xabarni yetkazish tushiniladi.
Dasturiy ta’minot xavfsizligi
Biz yuqorida xavfsizlik bu tizimning tashqi qasddan uyushtirilgan yoki
tasodifiy hujumlardan o'znin himoyalay olish xususiyati ekanligi haqida so'z
yuritgan edik. Bu tashqi hujumlar muqarrardir, chunki ko'pchilik kompyuterlar
hozirda internetga ulanadi va bu bilan tashqi tomondan nishonga aylanishi hech
gap emas. Bunday hujumlarga viruslar tushishi, tizim xizmatlaridan ruxsatsiz
foydalanish, tizimga uatorizatsiyasiz ulanib uning ma'lumotlarini o'zgartirish
kabilarni misol tariqasida keltirish mumkin. Agar siz haqiqatdan xavfsiz tizimda

ishlashni xohlasangiz, unda yaxshisi internetga ulanamay qo'ya qoling. Shunda
agar autorizatsiya qilingan foydalanuvchilar ishonchli bo'lsa sizning xavfsizlik
bo'yicha muammolaringiz o'z yechimini topadi. Amalda esa katta tizimlar online
rejimida ishlagani uchun yuqori darajada foyda ko'radilar, internetdan uzilish ular
uchun daromadlarning keskin pasayishiga sabab bo'ladi.
Ko'pgina tizimlar uchun xavfsizlik bu ishonchlilikning asosiy mezonidir.
Harbiy tizimlar, elektron savdo uchun yaratilgan tizimlar hamda o'ta maxfiy
ma'lumotlarga ishlov berish bilan shug'ullanuvchi tizimlar yuqori darajada
xavfsizlik ta'minlangan holda loyihalashtirilishi zarur. Masalan, agar havo
tarnsportlariga chiptalarni buyurtma qiluvchi tizimda tayyorlik xususiyati past
bo'lsa, bu ishonchning yo'qolishi hamda ba'zi chiptalardagi kechikishga sabab
bo'lishi mumkin. Agar bu tizim xavfsizligi past bo'lsa unda hujum qiluvchilar unga
kirib barcha buyurtmalarni o'chirib tashlashlari, buning natijasida esa normal havo
yo'llari harakatlarini davom ettirishga imkoniyat bo'lmay qolishi mumkin.
Ishonchlilikning boshqa qismlari kabi xavfsizlik ham o'zining maxsu atamalariga
ega.
Pflegeer tomonidan muhim atamalar quyidagicha ta'riflanadi:
Mulk (asset) - himoyalanadigan va biror qiymatga ega bo'lgan narsa. Mulk
bu dasturiy ta'minot tizimining o'zi yoki bu tizim tomonidan ishlatiladigan
ma'lumot bo'lishi mumkin.
Zararlanish (exposure) - Hisoblash tizimi zaralanishi yoki undagi elementlar
yo'qotilishi bo'lishi mumkin. Bunda zarar yoki yo'qotish ma'lumotlarda, vaqtda
yoki xavfsizlik buzilganda keyingi tiklash ishlariga ketgan mehnatda ko'rinadi.
Zaif himoyalanganlik (vulnerability) - Hisoblash tizimi zaifligi, bundan
foydalanib tizimga zarar yetkazilishi mumkin.
Hujum (attack) - Tizimning himoyasi zaifligidan foydalanib qolish. Odatda
bu tashqi tarafdan bo'ladi va bunda zarar qasddan yetkazilishi nazarda tutiladi.

Tahdidlar (threats) - zarar yetkazishi mumkin bo'lgan holatlar, vaziyat va
sharoitlar. Bularga tizimga hujum uchun yo'l ochib beruvchi zaif himoyaga
qaragandek qarash lozim.
Nazorat (Control) - tizim himoyasi zaifligini ketkazuvchi chora. Bunga
shifrlashni misol qilib keltirish mumkin.
Ixtiyoriy tarmoqqa ulangan tizimda, uch xil asosiy xavfsizlikka qilinadigan
tahdidlar uchraydi:
1. Tizim va uning ma'lumotlari maxfiyligiga tahdidlar . Bular axborotlarning
autorizatsiyadan o'tmagan shaxslar yoki dasturlarga ochilishiga sabab bo'lishi
mumkin.
2. Tizim va uning ma'lumotlari sofligiga tahdid . Bu tahdidlar dasturiy ta'minot
yoki ma'lumotlarga zarar yekazishi, ularni buzishi mumkin.
3. Tizim va uning ma'lumotlari tayyorligiga tahdidlar . Bu tahdidlar
autorizatsiyadan o'tgan foydalanuvchilarga ruxsatlarni chegaralab qo'yishi
mumkin.
Albatta bu tahdidlar o'zaro ichki bog'lanishga ega Agar hujum tizim
tayyorligiga zarar yetkazsa, unda siz vaqt o'tishi bilan o'zgarib turadigan
axborotlarni yangilay olmaysiz. Bu o'z navbatida tizim sofligini yo'qqa chiqaradi.
Shunday qilib zararlar bir - biriga ulanib ketadi.
Amalda, sotsialtexnik tizimlardagi ko'pchilik himoya zaifligi texnik
muammolardan ko'ra ko'proq insonlarning xatolari natijasida paydo bo'ladi.
Odamlar oson parollar tanlaydilar, yoki parollarini topib olish oson bo'lgan
joylarga yozib qo'yadilar, tizim administratorlari ruxsatlarni belgilashda yoki
fayllarni joylashtirishda xato qiladilar bundan tashqari foydalanuvchilar
himoyalovchi dasturiy ta'minotlarni qo'llamaydilar.
Siz tizim xavfsizligini kuchaytirish uchun qo'yishingiz mumkin bo'lgan
nazoratlar quyidagilardir:

1. Himoya zaifligidan chetlanish. Qilinayotgan hujumlar muvaffaqiyatsiz
bo'lishiga ishonch hosil qilish uchun qo'yiladigan nazoratlar. Bu yerda strategiya
tizimni xavfsizlikka oid muammolardan chetda loyihalashdan iborat. Masalan,
harbiy tizimlar mahalliy tarmoqlarga ulanmagan bo'ladi, shuning uchun ularga
tashqi kirish yo'llari berkdir. Ma'lumotlarni shifrlashni ham bu turdagi nazoratlarga
kiritish mumkin. Shifrlangan ma'lumotga har qanday autorizatsiyasiz kirishda, bu
ma'lumot hujumchilar tomonidan o'qib bo'lmaydigan ko'rinishda bo'ladi. Amalda,
kuchli shifrlangan ma'lumotlarni deshifrlash ko'p vaqt talab qiladi va qimmatga
tushadi.
2. Hujumni aniqlash va uni bartaraf etish. Bu turdagi nazoratlar
hujumlarni aniqlab ularni yo'q qilishga mo'ljallangan. Bu nazoratlar tizimda
bajarilayotgan amallarni kuzatib turadi va g'ayrioddiy holatni aniqlaganda chora
ko'radi: tizimning ushbu qismini o'chirib qo'yishi yoki aniqlangan foydalanuvchiga
kirish yo'lini yopib qo'yishi mumkin.
3. Chegaralar qo'yish va tiklash. Bu nazoratlar muammolardan keyin
qayta tiklanishni qo'llab-quvvatlaydi.
Talabga javob beradigan xavfsizliksiz, biz tizimning tayyorligi,
mustahkamligi hamda himoyalanganligiga ishonolmaymiz.
Tizimni ishlab chiqarishdagi xatoliklar keyinchalik xavfsizlikni aylanib
o'tilishiga olib kelishi mumkin. Agar tizim ko'zda tutilmagan kiruvchi
parametrlarga javob bermasa yoki kiritilayotgan massiv ko'riniishidagi
ma'lumotlarning chegarasi aniqlanmasa, hujumchilar bu zaifliklardan tizimga
ruxsatsiz kirish uchun foydalanishlari mumkin. Asosiy xavfsizlik buzilish
hodisalari ushbu zaifliklar orqali kelib chiqadi. C# tilida tuzilgan dasturlar massiv
chegarasini tekshirishni o'z ichiga olmaydi, bu esa tizimga ruxsatsiz kirish orqali
xotiraning biror qismini qayta yozishga imkon yaratadi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. “Software Engineering”, by Ian Sommerville, 2015, pages – 790.
2. Holdener, A. T. (2008). Ajax: The Definitive Guide. Sebastopol, Ca.:
O’Reilly and Associates.
3. Abrial, J. R. (2005). The B Book: Assigning Programs to Meanings.
Cambridge, UK: Cambridge University Press.
Foydalanilgan saytlar:
1. http://www.SoftwareEngineering-9.com
2. http://www.pearsonhighered.com/sommerville

Tarqatilgan dasturiy ta'minot tizimlariga kirish

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish