Tasavvufning paydo bo‘lishi, ta’limot sifatida shakllanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tasavvufning paydo bo‘lishi, ta’limot sifatida shakllanishi

Купить

Tasavvuf ning paydo bo‘lishi, ta’limot sifatida shakllanishi
va tarixiy taraqqiyoti
Reja:
1. Tasavvuf ilmi mumtoz adabiyotshunoslikning tarkibiy
qismi sifatida.
2. Tasavvufshunoslik fan sifatida.
3. O‘zbyek tasavvufshunosligi va uning taraqqiyot omillari.
4. Sharq mumtoz poetikasining shakllanishi.

Tasavvuf ijtimoiy hodisalardan biri bo‘lib, u O‘rta va Yaqin Sharq
mamlakatlaridagi boshqa diniy-mazhabiy jarayonlar qatorida muayyan moddiy va
ma’naviy zamin hamda unga muvofiq tarixiy sharoit natijasi sifatida vujudga keldi.
U islom diniga zuhdu taqvo tarzidagi oppozitsion bir ko‘rinishda paydo bo‘ldi, bir
guruh insonlarning mavjud davlat boshqaruviga nisbatan e’tirozlarini ifoda etti va
Sharq ma’naviy tafakkuri zanjirida shu tariqa amaliy va nazariy munosabatlar
majmuidan iborat bo‘lgan tasavvuf ta’limoti yuzaga keldi.
Islom dini e’tiqod sifatida yoyilguniga qadar ham sharqda, ham g‘arbda
irfoniy ta’limotlar va maktablar mavjud edi. Ayrim g‘arb olimlari tasavvufning
yunon va hind irfoniy-falsafiy ta’limotlaridan ta’sirlanib yuzaga kelganligini qayd
etadilar. Sharq musulmon ulamolari esa ularning bu fikrlarini rad etib, o‘zlarining
bu mavzudagi nuqtai nazarlarini aniq ilmiy dalillar bilan himoya qiladilar.
Olimlar munozarasini o‘rganish jarayonida “Sharq va G‘arb ilmiy-falsafiy
tafakkuri tarixida mavjud bo‘lgan “irfon” va “tasavvuf” atamalari o‘zaro
muqobilmi, ya’ni bir mazmun-ma’noni anglatadimi, degan savol tug‘ilishi tabiiy.
Bu tushunchalar esa aynan bir-biriga mazmunan nomuqobil (teng emas), mohiyat
jihatidan ham farqli ekan. C h unonchi, “ irfon ” so‘zi arab tilida bilish, tanish,
tushunish, chuqur va har tomonlama kuchli bilimni anglatar ekan. Bu so‘z yunon
tilida yunon mifologiyasidan kelib chiqqan “mistika”, ya’ni “sirli”, “g‘oyibona”
ma’nolarini bildirar ekan. Bu so‘zning yana bir ma’nosi baland salohiyat (intellekt)
bo‘lib, irfon sohibi (ya’ni orif)ning ilm-fanning ko‘p sohalarini, fanlarga oid ko‘p
ma’lumotlarni qamrab olganligini, aqliy-mantiqiy tafakkuri va intuitsiyasi (hissiy-
sezish) qobiliyati rivojlanganligini anglatar ekan. Sezgi orqali erishilgan irfon Haq
taolo va uning sifatlari haqida bevosita ma’lumot beradi. Aql va diniy hujjatlar esa
bilvosita ma’lumot beradi. Insonning o‘zi his qilib topgan ma’naviy
mushohadasiga asoslangan bevosita ma’lumot – irfon, albatta diniy rivoyatlar,
dalillangan aqliy bilimlardan muhimroq va qadrliroq sanaladi.
“ Tasavvuf ” so‘zi esa inson badanining huzur-halovatga bo‘lgan talablarini
cheklash maqsadida tanga qishin-yozin noqulaylik tug‘diruvchi jun matodan kiyim
kiyib, qol (dunyoviy) va hol (ma’rifiy) ilmlarni egallab, ichki dunyosini poklashi,

go‘zal qilishi natijasida Yaratguchi - Haq taolo roziligini topish yo‘lidan yurish
ma’nolarini bildirar ekan. Tushunchalar ma’nolarini muqoyasa qiladigan bo‘lsak,
irfon egasi ham, tasavvuf vakili – sufiy ham ruhiy-ma’naviy kamolotga erishgan
zotlar bo‘lib, dunyo hayotlarida Haqni tanish, Unga intilish yo‘lidan
yuruvchilardir. Shu jihatdan bu ikki tushunchani ba’zi olimlar bir ma’noda
ishlatadilar. Abdulhakim Juzjoniy bu masalaga shunday aniqlik kiritadi:
“Ba’zilarning fikricha, tasavvuf irfonning bir bo‘limi va uning ko‘rinishlaridan
biridir, ya’ni tasavvuf bir yo‘l-yo‘riq va tariqat sifatida irfondan ajralib chiqqan.
Irfon esa umumiyroq tushuncha bo‘lib, tasavvufdan boshqa yo‘l-yo‘riq va
mazhablarni ham o‘z ichiga oladi. Unga binoan bir kishi sufiy bo‘lib, orif
bo‘lmasligi mumkin. Y o ki bir kishi zohiran tasavvuf tariqasida turib, irfondan hech
qanday bahra olmasligi ham mumkin. Ba’zan esa orif so‘zi sufiy va darveshga
nisbatan yuksakroq ma’noda ham qo‘llangan. Ba’zilar esa irfon – tasavvufning
ilmiy va zehniy tomoni va tasavvuf – irfonning amaliy tomoni deb bilganlar.” 1
Tasavvuf nazariya bilan cheklanib qolmagan, tajriba bilan hosil bo‘lgan
amaliy ilmdir. Bu erda amal deyishdan maqsad faqat ibodat emas, balki inson
hayotining har bir daqiqasida muayyan maqsad bilan (pok va ezgu maqsad bilan)
harakat qilishi, haq roziligini istashidir. Imon ham faqat shu orqali kamol topadi.
“Tasavvufiy imon – amaliy imondir”, - deb yozadilar turk olimlari. 2
Demak, irfon
alohida olingan bir shaxs ruhoniyati yoki falsafiy maktab ilmiy-ruhoniy takomili
darajalari haqida tasavvur tug‘dirsa, tasavvuf imonni axloqiy turmush tarzi, o‘zaro
hamjihatlik, mehr-muhabbat; inson, jamiyat va jamiki maxluqot uyg‘unligida
namoyon bo‘ladigan fayzi ilohiy bir hol sifatida tushuntiradi.
Ko‘rinadiki, irfon va tasavvuf bir maqsadni ko‘zlagan insonlarning irodasini
ifoda etuvchi ta’limot, ammo bu maqsadga etish yo‘llari va natijalari turli
mazmunda bo‘lishi mumkin. Ya’ni, irfoniy ta’limot va maktablar islomgacha bor
edi va ularda ifoda etilgan irfoniy g‘oyalar tasavvuf ta’limoti g‘oyalariga
hamohang bo‘lgan. Bu g‘oyalar qadimgi Y u non va Hind falsafalarida ham ishlab
chiqilgan. Ammo bu g‘oyalarning asosiy manbalari islomgacha bo‘lgan dinlar edi.
1
Абдулҳаким Шаръий Жузжоний. Тасаввуф таълимотининг илдизлари. // “Мулоқот”, 1995, № 1-2. 32-б.
2
Қаранг: Усмон Турар. Тасаввуф тарихи. – Тошкент: “Истиқлол”, 1999. 27-б.

Shu boisdan islom dini asosida shakllangan tasavvuf ta’limoti islom dini o‘zigacha
bo‘lgan dinlardan qanchalik farq qilsa, tasavvuf ham boshqa irfoniy maktablardan
katta farq qilgan. Tasavvufning asosiy g‘oyalarini islomning muqaddas manbalari
– Qur’oni karim va Hadisi shariflar mazmun-mohiyati tashkil etgan.
Abdulhakim Juzjoniy yuqorida tilga olingan maqolasida “Hindiston va
Yunonda ilmi irfon” haqida so‘zlar ekan, Hindistonda irfon g‘oyalarini ifoda etgan
o‘nlab falsafiy maktablar borligini, shular orasidan “Vandotion” mazhabini
Hindistonda irfon mazhabi deyish mumkin ekanligini qayd etadi. Bu ta’limot
vakillari falsafiy fikr yuritib: ”orif dunyoviy aloqalar va moddiy bog‘lanishlardan
uzilgandan keyin yuksaklik darajasiga ko‘tariladi, o‘shanda orifning ruhi, kulliy
(umumiy) ruhning o‘zi bo‘lib qoladi”, degan xulosaga keladilar. 3
Yunonistonda miloddan avvalgi V asr (427-347 yillar)da yashagan,
“faylasuflar otasi” deb nom olgan Aflotun - Platon - bu dunyo, butun borliq yagona
bir haqiqiy borliqning, ya’ni Haq taoloning aksi, tajalliysi (nurining jilolanishi) deb
aytadi. U Haq taolo barcha sifatlari bilan butun olamga, tabiatga yoyilib, singib
ketgan, deydi va keyinchalik Sharqda ham keng tarqalib ketgan panteizm
ta’limotiga asos soladi. 4
Xullas, hind, yunon falsafasi, xristian ruhoniylari ta’limotlari irfoniy
mazmun kasb etsa-da, bu ta’limotlar mukammal bir ilohiy dasturga ehtiyoj
sezganlar, shuning uchun ularda inson va dunyo hayoti ehtiyojlariga nisbatan
ba’zan keskin munosabat, masalan, asketizm (tarkidunyochilik) kabi nokomil
e’tiqod ham paydo bo‘lgan. Tarkidunyochilik islom dini tarixida ham bor hodisa,
ammo bu hodisa islomiy tafakkur tarzidan kelib chiqib, o‘ziga xos jihatlariga ega
bo‘lgan. Payg‘ambar Muhammad alayhissalom o‘z hadislaridan birida “Lo
rahiboniyata fil-islom”, ya’ni islomda rohiblik – xristian dinidagilarning
tarkidunyochiligiga o‘xshagan tarkidunyochilik yo‘qdir, deganlar.
3
Шу мақола, 33-б.
4
Тасаввуфга ташқи таъсир масалалари хусусида билдирилган фикрлар, уларнинг таҳлили ва муаллифнинг
илмий муносабати Усмон Турарнинг “Тасаввуф тарихи” китобида анча муфассал келтирилган. (Қаранг:
Адабиётлар рўйхати, Усмон Турар.)

Tasavvuf muayyan ijtimoiy sabablar bilan islom diniga ixlos va sadoqat
natijasida shakllandi va o‘zining g‘oyaviy asosi sifatida islomning muqaddas
manbalari Qur’oni karim va Hadisi shariflarga tayandi.
Tasavvufning qanday asosda shu nom bilan atalishi haqida mingdan ortiq
ta’rif ko‘rsatilgan. Ammo, katta diniy–ma’rifiy ta’limot nomiga aylangan bu so‘z
ilmiy dunyoqarash sifatida shakllanib, nazariy jihatdan o‘z yo‘li, g‘oyaviy
asoslariga ega bo‘lgachgina, ijtimoiy mohiyat kasb etdi. Bu jarayon esa bevosita
islom rasmiy din sifatida keng yoyilib, siyosiy kuchga aylana borishi jarayonida
Muhammad alayhissalom hayotlik davrlaridan keyin kechdi. Islom dini tarixidan
ma’lumki, “xulafoyi roshidiyn” - Abu Bakr Siddiq va Umar ibn Xattob (r.a.)
xalifalik davrlarida islomga e’tiqod xuddi payg‘ambar (a.) hayotlik paytlaridagidek
oshkora, ommaviy bo‘lgan. Chahoryorlardan Usmon ibn Affon (r.a.) xalifa
bo‘lgach esa, davlatning diniy siyosatiga nisbatan ijtimoiy jihatlarga ko‘proq
ahamiyat berilib, davlatlararo savdo-sotiq munosabatlarini va harbiy sohani
rivojlantirishga harakat qilindi. Islom davlati tez sur’atli ijtimoiy taraqqiyotga yuz
tutib, kishilar va davlatlar o‘rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar diniy
e’tiqodga nisbatan faollashgan xuddi ana shu davrda o‘zining darvishlik, zohidlik
kabi ko‘rinishlariga ega bo‘lgan so‘fiylik harakati davlat siyosatiga aralashmay,
diniy ta’limot sifatida ilmiy asoslarda rivojlana bordi. Bu ta’limotning asosiy
manbalari Qur’oni karim va Hadisi shariflar bo‘lib, bu manbalarga tasavvuf
namoyandalari ilmiy-nazariy va amaliy, xususan, intuitiv yondashuvni maksad
qildilar.
Tasavvufning ijtimoiy oqim sifatida yuzaga kelishi sabablari haqida fikr
yuritar ekan, taniqli olim M.Hazratqulov mulohazalarini ba’zi tarixiy faktlar bilan
quvvatlaydi. Uning keltirishicha, Hazrati Usmon xalifaliklari davrida (644-655 m.)
mazhablar paydo bo‘lishi uchun qulay muhit yuzaga keldi. Xususan, xalifalik
markazidan norozilik kayfiyati baralla va oshkora namoyon bo‘la bordi va bu hol
turli-tuman shakllarda o‘z ifodasini topdi. Shu davrdan boshlab nihoyatda
ko‘pqirrali oppozitsion jarayon paydo bo‘ldi va xorijiya, ismoiliya, mo‘‘taziliya,
shuubiya, ash’ariya va boshqa nomlardagi firqalar o‘z ta’limotlarining ilmiy

asoslarini yaratishga intilib, muayyan amaliy faoliyat olib bordilar. Tasavvuf
olimlarining fikrlariga ko‘ra, bunday oppozitsion jarayonlarning vujudga kelishida,
bir tarafdan, chahoryorlar xalifaliklari davrlaridan ko‘p o‘tmay, saltanat umaviy
hukmdorlar qo‘liga o‘tishi, dabdaba va ishratparastlikning avj olishi bo‘lsa,
ikkinchi tarafdan, islom rasmiy ta’limotining aholining hamma talablariga javob
bera olmagani sabab bo‘ldi. Birgina misol sifatida olim umaviy xalifalardan
Muoviya ibn Yazid (683- m.y.) siyosiy notinch bir davrda o‘zi uchun dabdabali
qasr qurdirgani va sosoniy shohlarga taassub qilib tojkiyish marosimini
o‘tkazganligini keltiradi. U tiriklikning mohiyati uch narsadan iborat, ya’ni xotin,
ishq va sharob, degan xulosasini e’lon qiladi. Uning ahli xonadoni, amirlari va qo‘l
ostidagilari ham undan o‘rnak olib, asosiy maqsadlarini ayshu ishratdan iborat deb
biladilar. Bunday sharoitda fuqaro yo xalifa xonadoni hayot tarzini qo‘llab-
quvvatlardilar, yo zo‘ravonlarga xos zo‘ravonliklar qilardilar, yo o‘zlarini
telbalarga o‘xshatib, haqiqatni hazil-mutoiba bilan yoshu qariga etkazardilar va
yoki bu jamiyatdan yuz o‘girib, uzlatga chekinib, o‘zlarini gunoh va fasoddan
uzoqroq tutar edilar. Shu tariqa, ma’naviy tafakkur tarixida hurfikrlikning
rangorang ko‘rinishlaridan biri sifatida tasavvuf yuzaga keldi. 5
Tasavvuf tarixini
ancha mufassal yoritib bergan olim N.Komilov ham xuddi shu mazmunda o‘z
mulohazalarini bayon etadi: “Tasavvuf garchi islom bag‘rida kurtak yozib, Qur’on
va hadislar hikmatidan oziqlangan, ko‘p hollarda shariat ahkomiga suyangan
bo‘lsa-da, ammo u rasmiy diniy sxolastika – mutaassib ruhoniylarning zohiriy
aqidaparastligi hamda hokim tabaqalarning ayshu ishratga g‘arq turmush tarzi,
talonchilik va manfaatparastligiga zid o‘laroq mehnatkash xalq noroziligini
ifodalab keldi. Shu sabab bu ta’limot tezda el orasiga yoyilib, fikriy izlanishdagi,
haq va haqiqatga tashna ziyolilar, ilmu adab ahlining yuragini band etdi.” 6
Islomdagi tasavvuf oqimi, shu tariqa, asketizm (tarkidunyochilik)
ko‘rinishida paydo bo‘ldi va Sharq mamlakatlari bo‘ylab tarqala boshladi. Sufiylik
VII - VIII asrlarda Kufa va Basra shaharlarida paydo bo‘ladi. I X asrning ikkinchi
yarimlarida esa Bag‘dod tarkidunyochilarning yirik markaziga aylanadi.
5
М.Ҳазратқулов. Тасаввуф. – Душанбе: “Маориф”, 1988. С. 6.
6
Н.Комилов. Тасаввуф ва бадиий ижод. // “Ёшлик”, 1997, № 8. 73-б.

Demak, tasavvuf diniy-ma’rifiy dunyoqarashi ilmiy ta’limot, oqim sifatida
bevosita ijtimoiy sabablar natijasida yuzaga keldi. Bunga keyinroq, o‘rta asrlarda
avj olgan diniy mutaassiblik, bid’at, xurofotga berilish, siyosiy ta’qib kabi
masalalarni ilova qilsak, so‘fiylikning nima sababdan ijtimoiy hayotdan imkoni
boricha uzoqlashishga harakat qilganligi ma’lum bo‘ladi.
Jamiyatdan chetga, uzoq-uzoq cho‘l-sahrolar qo‘yniga, g‘orlarga borib, halol
mehnat va qanoat bilan taomlanish orqali o‘zlarini parvarishlab, ibodat bilan
mashg‘ul bo‘lgan so‘fiylar “obidlar“ va “zohidlar” deb atalganlar. “ Obid ” –
tinimsiz ibodat qiluvchi, “ zohid ” so‘zi parhezkorlik, haromdan hazar qilmoq
ma’nolarini anglatadi. Tasavvuf nazariyotchilaridan biri bo‘lmish Junayd
Bag‘dodiy tomonidan “asl so‘fiy” deb ta’riflangan, haq rizosini topish uchun
podshohlik taxtini tashlab, Makkaga kelgan va hayotini shu erda nihoyasiga
etkazgan balxlik shahzoda Ibrohim Adham (vaf. 777 m.) qalbida tangri taolo
muhabbatidan tashqari hech narsa qoldirmaslik uchun, hatto o‘z farzandidan ham
kechadi. Balxdan uni qidirib kelgan farzandini bag‘riga bosar ekan, yuragida
paydo bo‘lgan otalik mehrini do‘stga xiyonat deb biladi va xudodan yo o‘zining,
yo farzandining jonini olishni o‘tinib so‘raydi.
Asta-sekin shunday zohidlar qaror topgan erlarga ularning hamfikrlari,
yaratganga chin ixlos bilan ibodat qiluvchilar, dunyo hayotidan asosiy maqsadlari
yaratgan egalari – Haq taolo roziligini topishdan iborat bo‘lgan kishilar kela
boshlaydilar. Hayotlarini faqat ibodat bilan o‘tkazishga chog‘langan bunday
kishilar VII asrlarda tasavvufning zohidlik davrini boshlab beradilar. Asta-sekinlik
bilan intellekti baland bo‘lgan shaxslar - zohidlar davralarida ma’rifiy suhbatlar
boshlanadi. Shundan so‘ng ibodat bilangina chegaralanib qolmay, zohidlar
davralarida tahammul, tavakkul, riyozat kabi haqiqat yo‘lini topishga sabab
bo‘ladigan tushuncha va faoliyat paydo bo‘ladi. Bu o‘z navbatida tasavvufda
oriflik bosqichiga o‘tishga turtki beradi. “ Orif ”, “ ma’ruf ”, “ maorif ”, “ ma’rifat ”,
“ irfon ” so‘zlarining o‘zagi bitta – “ arafa ”, ya’ni ilm , demakdir. Islom asri
avvalidagi birinchi zohidlarning quruq ibodatlari endi muqaddas kalimalar zohiriy
va botiniy ma’nolarini mushohada qilish, muqaddas Qur’on oyati karimalarining

mag‘zini “chaqish”ga intilish kabi harakatlar bilan yangi ruh va mazmunga ega
bo‘ladi.
Haqli savol tug‘ilishi mumkin: qay tariqa shunday bir kichik ijtimoiy hodisa
mukammal bir irfoniy jarayon darajasiga ko‘tarilib, O‘rta va Yaqin Sharq
ma’naviy tafakkuri rivojida qariyb ming yil davomida ildiz otdi, qator mutafakkir
donishmandlarning paydo bo‘lishiga zamin yaratdi?
Umaviylar (661-750 m.y.), xususan abbosiylar (750-1259 m.y.) xalifaliklari
davrida islom futuhoti (yangi erlarga kirib borishi) kuchayib, bu davlatlardagi
ilmiy tafakkur yutuqlarining zararsizlari (ya’ni, islom mafkurasiga zid
bo‘lmaganlari) yunon va misr tillaridan arab tiliga tarjima qilindi. Ibn Ma’mun
“Baytul hikma”ga Y u non va Rumdan keltirgan Aristotel va Platon, Gippokrat va
Galen asarlari arab tiliga o‘girildi. Bu erda tarixchi Muhammad Rashshodning
ma’lumot berishicha, Platonning 8, Gippokratning 19, Galenning 38 kitobi va
qator ilmiy, falsafiy va adabiy asarlar arabchaga tarjima qilindi. 7
Shundan so‘ng,
bu asarlarga shu ilmlar akademiyasida faoliyat yuritgan mutafakkirlar qatorida,
asosan bizning ajdodlarimiz bo‘lgan Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu
Rayhon Beruniy kabi mashhur olimlar sharhlar yozdilar va shu tariqa ilmiy
tafakkur rivoji uchun zamin yaratildi. Bu hodisa o‘z davrining eng ilmga chanqoq
va talabgor zotlari bo‘lmish so‘fiylarni mutafakkir allomalar sifatida shakllantirdi.
Sharq islom o‘lkalarida ilmiy markazlarning paydo bo‘lishi bilan yaratilgan muhit
ta’sirida boshqa firqalar qatori tasavvuf ham o‘z davrining bahsli masalalari
muhokamasiga kirishdi, yangi aflotunchilik ta’limoti bilan tanishdi, buning
natijasida undagi faqirlik va zohidlik hayot tarzi irfoniy muhabbat talabi bilan
o‘ziga xos mazmun va mohiyat kasb etdi.
Ammo, tasavvuf asos e’tibori bilan Qur’oni karim va Hadisi shariflarga
asoslangan ilm bo‘lib, uning manbai ham islom dinidir. Ta’limotning yuzaga
kelishiga ta’sir ko‘rsatgan asosiy islomiy manbalardan bo‘lmish oyat va
hadislar da laduniy ilm , zikr , valiylik , olamningyaratilishi , tavba , zuhd ,
tavakkul , riyozat-mujohada kabi mazularda aniq ilohiy ko‘rsatmalar berilgan.
7
Qaralsin : ko’rsatilgan asar , 9-б.

Tasavvufning paydo bo‘lishi va keyingi rivoji haqida gap ketar ekan, bu
ta’limotning Sharq xalqlari mentaliteti, ruhiyati bilan bog‘liq jihatlariga ham
e’tibor qaratmoq lozim: “Sharqdagi hurfikrlilik va uning tasavvuf bilan
munosabatlarini nazardan qochirmaslik kerak. Abusayid Abulxayr, Bobo Ko‘hiy
Sheroziy, Najmiddin Kubro, Kamol Xo‘jandiy, Ahmad Yassaviy, Sa’diy
Sheroziy, Umar Xayyom kabi Sharqning mashhur shoirlari nafaqat mutafakkir,
mutasavvuf donishmandlar, balki purqudrat hurfikr va ilg‘or gumanist shoirlar ham
bo‘lganlar. Demak, S h arqda hurfikrlilik ila tasavvuf bir-biri bilan chambarchas
bog‘liq tushunchalar hisoblanadi.” 8
Jahonda ilmiy tafakkur taraqqiyotining yuksak bosqichi sifatida IX-XI asrlar
e’tirof etilar ekan, Sharq ilm-fani rivojining bu ilk bosqichida Movarounnahrda,
xususan Samarqand va Buxoroda dunyoviy fanlar bilan bir qatorda islomiy ilmlar
ham ravnaq topib rivojlandi. Islom olamining “oltin davri” bo‘lgan bu davrda
“ilmi kalom” deb nomlangan ta’limotni mukammal ishlab bergan kishi Imom Abu
Mansur al-Moturidiy edi. Bu ta’limotning asosiy mohiyati - omonat dunyoda tinch
va osoyishta yashamoq uchun aql va ixlos bilan yaratguchini tanishga, uning
sifatlarini idrok etishga, insonning bu dunyodagi vazifasini anglashga da’vat
etishdan iborat edi. Shu boisdan yuksak salohiyatli kishilar dunyoqarashini ifoda
etgan moturidiya nazariyasiga oid “Kitob at-tavhid” asari butun islom olami uchun
dasturilamal bo‘lib xizmat qildi. Olim bu kitobda asrlar osha inson aqli va
tafakkuri etmas masala bo‘lib kelgan Alloh taoloning birligi va sifatlarini Qur’oni
karim va hadisi shariflar asosida chuqur ilmiy tahlil qilib bergan. Uning asarlari
shu kunga qadar S h arq va G‘arb olimlari tomonidan chuqur o‘rganilmoqda.
Islomiy tafakkurda iymon va tavhid masalalari muhim masalalardan hisoblanadi.
Imom al-Moturidiy o‘zining “at-Tavhid”, va “Ta’viylot ahl as-sunna” asarlarida bu
masalalarni mufassal tushuntirib beradi. Moturidiy ta’limotiga ko‘ra, hanafiya
mazhabida qabul qilinganidek, iymon yaratguchi tomonidan pokiza qalbga hadya
etilgan shunday noyob bir gavharki, uning ziyoda yoki kam bo‘lishi mumkin emas.
8
Ориф Усмон. Баҳоваддин Нақшбанд.// “Мулоқот”, 1991, № 12. 19-б.

Ammo, iymonning insonga berilmog‘ining asosiy sharti – qalbning mukammal
darajada poklanmog‘idir.
Moturidiy “at-Tavhid” asarini Qur’oni karim asosida, uning har bir oyati,
kalimasi va harfining siri-ma’nolarini ilmiy sharhlab, kalom ilmi vositasida dalillar
bilan izohlab yozadi. Shundan so‘ng, mutafakkir allomalarning Qur’oni karimga
yozgan tafsirlari dunyoga kela boshlaydi. Islom ilmi bilimdoni zamondoshimiz
Hamidxon Islomiy ta’kidlaganidek: “Moturidiy “Tavhid” asari bilan g‘alaba
qilgandan so‘ngra zamon olimlari va avliyolarining Qur’oni karim to‘g‘risidagi
tafsirlari dunyoga keladi. Imom G‘azzoliyning 40 jildlik tafsiri, Faxruddin
Roziyning 37 jildlik tafsiri va boshqalar. Bundan boshqa “Ruhnoma”,
“Arvohnoma”, “Asrornoma”, “Ilohiynoma” kabi yuzlarcha asarlar yaratiladi.
Abdulqodir Jeloniy “Sirrul asror” kitobini yozadi. Bu bilan islom – e’tiqod,
tasavvuf – ta’limot sifatida rivojlanadi .” 9
O‘rta asrlarda dinu mazhab bahslari, shiyayu sunniy, ash’ariyayu mu’tazila
firqalari orasidagi nizolar oshkora avj oladi. Ana shu jarayonda so‘fiylar
o‘zlarining mazhablarini ishqu muhabbat, tariyqlari (yo‘llari)ni sulh
(kelishuvchanlik) va safo (poklik) deb e’lon qiladilar. Aynan shu narsa
tasavvufning obro‘si va ehtiromiga sabab bo‘ldi.
“E’tiqod masalalarida turli g‘oyaviy ixtilof va kurashlar maydoniga aylanib
borayotgan Movarounnahr, - deb yozadi yosh olim K.Rahimov, - IX asr o‘rtalariga
kelib o‘ziga xos kuchli g‘oyaviy immunitetga ega bo‘ldi.” 10
Olimning
ta’kidlashicha, tasavvuf ta’limotini hanafiya mazhabi qonunchiligi va moturidiya
maktabi aqidalari asosida isloh qilib, uni hanafiya mazhabining ikkinchi g‘oyaviy
maktabiga aylantirish zarurati paydo bo‘ldi va bu zaruratni ro‘yobga chiqarish
Buxoroning ilm-ma’rifat ahli zimmasiga yuklatildi. Tasavvuf tarixi va ta’limotidan
yaxshi xabardor bo‘lgan Abu Bakr Kalobodiy ilmiy-nazariy jihatdan mustahkam
asoslangan Buxoro tasavvufshunoslik maktabi dasturi – nazariy asosini yaratdi va
o‘zining tasavvuf nazariyasiga oid fundamental asari bo‘lmish “At-ta’arruf li-
9
Алишер Навоий . “Насойим ул-муҳаббат мин шамойим ул-футувват”. Нашрга тайёрловчи, сўзбоши ва
кўрсаткичлар муаллифи Ҳ.Исломий. – Тошкент: “MOVAROUNNAHR”, 2011. 10-б.
10
Комилжон Раҳимов. Абу Бакр Калободий – йирик тасаввуф назариётчиси. //”Нақшбандия”, 2016, № 1 (15).
24-б.

mazhab ahl at-tasavvuf” (“Tasavvuf ahli yo‘lini tanishtirish”) kitobini yozdi.
Etmish besh bobdan iborat bo‘lgan bu asarida muallif tasavvufning asl mohiyati va
asl manzarasini tasvirlab berishga erishdi, tasavvuf ta’limoti islom dinining
mohiyati hisoblangan ishq yo‘li ekanini aniq-ravshan ifodalab berdi.
Birinchilardan bo‘lib ishqning baland martabasi bo‘lmish haqiqiy muhabbat
haqida suhbat qurgan shaxs – balxlik sufiya Robiya ad-Adaviya (713-851) edi. U
jannat umidi va do‘zax qurquvidan xudoga ibodat qilmoqlikni qoralab, inson
qalbini mukammal darajada har qanday umid va qo‘rquvdan poklamog‘i va unda
yolg‘iz do‘st yodini qoldirmog‘i lozim, deydi.
Abdurahmon Jomiy “Nafahot ul-uns” asarida bu toifaning, ya’ni
so‘fiylarning raisi sifatida Zunnun Misriy nomli Shayxni tilga oladi. U birinchi
bo‘lib tasavvuf haqida so‘z yuritgan, ta’limotda ma’rifat tushunchasini joriy etgan
bo‘lsa, Junayd Bag‘dodiy nomli Shayx birinchi bo‘lib tasavvuf haqida kitob tasnif
qilgan va minbarga chiqib ma’ruza o‘qigan.
Zunnun Misriy fikrlariga ko‘ra, ma’rifatga erishmoqchi bo‘lgan solik
qarshisida ikki yo‘l turadi: birinchisi, gunoh amallardan saqlanmoq, dunyo orzu-
havasini tark etmoq va o‘z nafsiga hokim bo‘lmoq. Ikkinchisi esa hamma narsadan
tamoman yuz o‘girib, dunyo o‘y-xayolidan o‘zini butunlay ozod qilmoq. Shayx
ilm va ma’rifat darajasi, farqini tushuntirib beradi. Uning uqdirishicha, ilm – tashqi
olamning inson beshta hissiy organlariga ko‘rsatgan ta’siri natijasida hosil bo‘ladi.
Ma’rifat esa, ichki tuyg‘u (intuitsiya) vositasida hosil bo‘ladi, uning natijasi xoliqni
bevosita mushohada etishdan iboratdir.
Tasavvuf o‘z davri uchun yangi olamni – tangri, inson va koinot uyg‘unligi
ramzi bo‘lgan haqiqat va go‘zallik dunyosini kashf qildi. Hazrat Abdurahmon
Jomiy Shayx Kamoliddin Abdurazzoq al-Koshiy o‘z tasnifotlarining birini
boshlagan “Bismi-l-lahi ayyi bil-insonil-l-komil”, degan fotiha kalimotini “Alloh
barkamol insonning qalbida namoyon bo‘ladi, barkamol inson – Alloh ismidur”, –
deb tushuntiradi. Jomiy tasavvuf tarixiga bag‘ishlangan “Nafahot ul-uns min
hazarot al-quds” asarida keltirishicha, yuqorida biz tilga olgan arab shoira va
mug‘anniyasi Robi’a ad-Adaviya birinchi bo‘lib ijodiy intilishlarning ibtidosi va

intihosi – tangri taolodir, deb aytgan. Jomiyning “Bahoriston”ida tasavvufga
quyidagi ta’rif keltiriladi: “Shayx Abusaid Abulxayrdan: “Tasavvuf nedur?”, - deb
so‘radilar, u: “Boshingdagi hamma narsalarni chiqarib tashlash, kaftingdagi bor
narsani berish, o‘zgalardan ne ranju kulfat etsa, bariga chidash – tasavvufdir”, –
deb javob bergan.
Tasavvuf haqida yana aniq bir tushunchani bu ta’limotning yirik
namoyandasi, qodiriya tariqati asoschisi Shayx Muhyiddin Abdulqodir Giyloniy
o‘zining “Sirrul-asror” kitobida keltiradi: Tasavvuf kalimasi to‘rt o‘zak harfdan
iborat: T, S, V, F.
T – tavbani ifoda etadi. Bu ikkiga bo‘linadi – zohiriy tavba va botiniy tavba.
S – safo holini (yorug‘lik, ravshanlik, porloqlik) ifoda etadi.
V – valoyat holi (valiylik xususiyati). Bu hol inson ichki olamining
pokligidir.
F – fano, ya’ni bordan yo‘q bo‘lish maqomidir. Ilohiy sifatlar orasiga singib
ketishdir. 11
Husayn Voiz Koshifiy “Futuvvatnomai sultoniy” asarida tasavvuf
istilohining “chadid ast yo qadim” – yangi yoki qadimiyligi xususida ixtilof bor,
deb yozadi. Bu istiloh eng avvalo Odam alayhissalomning kasbi bo‘zchilik bo‘lgan
farzandi Shis alayhissalomga nisbatan aytilganligini ma’lum qilib, bu ism
keyinchalik barcha “pashminapo‘sh” (yungli matodan kiyim kiyuvchi)larga
nisbatan qo‘llanilgan, deydi. 12
“Sufiy” so‘zi ma’nosini sharhlab,uning lug‘aviy va ramziy ma’nolari haqida
olimlar turli fikr-mulohazalarni bayon etadilar. Shayx Muhammad Sodiq
Muhammad Yusuf bu mavzudagi munozaralarga shunday yakun yasaydilar:
“1. Ayrimlar “sufiy”so‘zi ahli suffaga nisbatdir, deydilar. Rasululloh (s.a.v.)
vaqtlarida u zot (a.)ning masjidlarida suffa bo‘lgan. O‘sha suffada uy-joyi yo‘q
11
Шайх Саййид Абдулқодир Гийлоний. Сиррул-асрор. Мактубот. Таржимон, нашрга тайёрловчи, сўзбоши
ва луғат-изоҳлар муаллифи Отабек Жўрабоев. – Тошкент: “MOVAROUNNAHR”, 2005.Қаранг: 76-80, 145-
149-б.
12
Ҳусайн Воиз Кошифй. Футувватномаи Султонй. – Душанбе: “Адиб”, 1991. С. 37-40.Яна бу ҳақда қаранг:
Ҳусайн Воиз Кошифий. Футувватномаи султоний.Ахлоқи Муҳсиний. Нашрга тайёрловчилар: Муроджон
Аминов, Фахриддин Ҳасанов. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти,
2011.

kambag‘al sahobalardan bir guruhi yashagan. Ular asosan talabi ilm va taqvodorlik
bilan umr guzaron qilganlar. Sufiylik o‘shalardan kelib chiqqan, deyiladi. Ammo
bu fikrga qarshilar “sufiy” so‘zining asli suffa bo‘lganda, arab tili qoidasiga binoan
“suffiy” deb yozilishi kerak bo‘ladi, deydilar.
2. “Sufiy” so‘zi “saf” so‘zidan olingan, deydiganlar ham bor. Ularning
fikricha, sufiylar ibodatning oldingi safida turuvchilar bo‘lganlar, shuning uchun
bu nomni olganlar. Ammo lug‘at ulamolari bu nomni ham rad etadilar. Chunki,
safga nisbat berilsa, “saffiy” deyilishi kerak edi.
3. “Sufiy” so‘zi Sufa ibn Udd ibn Tolbixaga nisbatdir, deydi bir toifa.
Qadimda o‘ta ko‘p ibodat qiladiganlar aynan o‘sha odamga nisbat berilgan. Ammo
bu talqin ham qabul qilinmagan. Chunki islomda boshqa dindagilarni o‘ziga o‘rnak
qilib olish mumkin emas. Sufa ibn Udd johiliyat davrida faoliyat ko‘rsatgan.
4. Ba’zi kishilar “sufiy” safodan olingan, qalbi sof kishilarga ishorat,
deganlar. Ammo ko‘pchilik bu fikrni ham rad etadi. Safo so‘zining sufiy bo‘lib
qolishi lug‘at ilmi jihatidan ham, mantiq jihatidan ham to‘g‘ri kelmaydi, deydi
qarshi taraflar.
5. “Sufiy” so‘zi arabcha suvf-jun so‘zidan olingan, deydi ko‘pchilik
bohislar. Avvalo, lug‘at jihatidan bu ism juda to‘g‘ri keladi. Qolaversa, ko‘p ibodat
qilishga berilgan kishilar kiyimni ham juda sodda kiyganlar. Odatda ularning
kiyimlari faqat jundan iborat bo‘lgan... Ko‘pchilik mutaxassislar ushbu oxirgi
qavlni qabul qilganlar.” 13
Sufiylarning aynan nima sababdan jun chakmon (jun matodan kiyim)
kiyganliklarini islom ulamolari nafs tarbiyasi masalasi bilan bog‘laydilar. Chunki
jun mayin bo‘lmay, dag‘al bo‘lganligi bois, yilning hamma faslida inson tanasiga
noqulaylik tug‘diradi, uni ko‘tarib yurish tanaga ortiqcha mashaqqat yuklaydi. Bu
holat esa doim rohat-farog‘at istagan tanani tarbiyalab, nafsni chegaralab turadi.
“Sufiy” so‘zi harflarining har biri nimaga ishora etishi haqida ham tasavvuf
allomalari kitoblarida ma’lumot bor. Ularning ta’kidlashlaricha, har harf sufiyning
erishishi lozim bo‘lgan bir sifat-fazilatga ishora etadi. Ya’ni:
13
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Тасаввуф ҳақида тасаввур. – Тошкент: “Мовароуннаҳр”, 2004.
30-31-б.

S – dil xilvatxonasini qo‘riqlab turmoq lozimki, undagi sirlardan Do‘st (Haq
taolo)dan tashqari biror zot ogoh bo‘lmasin;
U (vov) – bu yana xudo va banda orasidagi sir voqealariga ishora. Haq taolo
tomonidan marhamat qilinib, o‘zi bilan sodir bo‘lgan sirlarni shu qadar pinhon
tutmoq lozimki, ular oshkor bo‘lib, el og‘zida doston bo‘lib, talafot bo‘lib ketmasin
va sufiy ilohiy fayzdan bebahra qolmasin;
F – bu harf fayz olmoqlik va fayz etkazmoqlikka ishora. Ya’ni, sufiy o‘zidan
fazilatda balandroq, ma’rifatda afzalroq zotlardan foyda olmog‘i va o‘zidan
pastroqlarga, noqislarga foyda etkazmog‘i lozim;
Y - yaqin, ya’ni shaksiz ishonch-e’tiqodga erishish. Bu shunday ixlos va
e’tiqod bo‘lmog‘i lozimki, hech qanday ta’sir yoki zulm sufiyni Haq toalo
muhabbatini istab tanlagan yo‘lidan og‘dira olmasin. Shu ma’noda Husayn Voiz
Koshifiydan bir ruboiy kelgan:
Poy ba raftori yaqin sar shavad,
Sang ba pindori yaqin zar shavad,
Rohi yaqin cho‘y ba har manzile,
Nest muboraktar az in hosile.
(Mazmuni: Ixlos yo‘liga qadam qo‘yilishi bilan, Ixlos sharafidan bu yo‘ldagi
toshlar oltinga aylanadi. Har manzilga ixlos bilan qadam qo‘y, Umringda bundan
muborakroq hosil bo‘lmaydi.) 14
Ko‘rinib turgandek, “tasavvuf” va “sufiy” istilohi islom zuhuridan ancha
oldin paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, tasavvuf diniy-ma’rifiy ta’limoti va tariqatlari islom
davrida dunyoga keldi.
Tasavvuf ilmining mohiyatini istilohdan qidirishda ham ma’no yo‘q emas.
Mohiyat otda ham ma’lum darajada aks etadi. Biroq ilmning maqsadi, vazifalari
boyib, o‘zgarib borishi ham tabiiy. Shuning uchun tasavvuf ilmi pog‘onalaridagi
mohiyatni biror bir istiloh bilan bog‘lashdan ko‘ra, qaysi mutafakkir uni qanday
14
Қаранг: Ҳусайн Воиз Кошифй. Футувватномаи Султонй. – Душанбе: “Адиб”, 1991. С. 39-40; Ҳусайн Воиз
Кошифий. Футувватномаи султоний.Ахлоқи Муҳсиний. Нашрга тайёрловчилар: Муроджон Аминов,
Фахриддин Ҳасанов. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2011.
30-б.

tushunganligi va qanday tashviq etganligi haqida fikr yuritish samaraliroq bo‘lishi
mumkin.
Hazrat Alisher Navoiy uni shunday sharhlaganlar:
Tasavvuf – rizo ahlidan yaxshi axloq,
Erur istilohoti zebu takalluf.
Tasavvuf emas zuhdu taqvoyu toat –
Ki anda riyo yo‘l topar betavaqquf.
Erur mahz taqvoyu , lekin riyosiz,
Ubudiyat sarfu ayni talattuf.
Ne el qavlu fe’lig‘a andin t a addi,
Ne haq amru na h yig‘a andin tasarruf.
O‘zin o‘yla beixtiyor aylabonkim,
Ne qolib taraddud anga, ne taassuf –
Qilib Haq vujudida mahv o‘z vujudin,
Navoiy, muni bil tariqi tasavvuf.
Demak, Navoiyning anglatishicha, insonning o‘zdan kechishi – g‘olib
keluvchi nafs ustidan g‘alaba qilish, nafsini idora qilish ma’nolariga yaqin. Bu esa
ko‘pchilik tasavvur etadigan asketizm - “tarki dunyo” ma’nosini bildirmaydi.
Xullas, muxtasar fikr shundan iboratki, “ Tasavvuf inson va insoniylik
ustida bahs yuritadi. Islomning bosh g‘oyasi va asosini tushuntirib beradi.
Kishiga uning o‘z nafsi borasidagi eng zarur ma’lumotlarni, boshqa insonlar
bilan munosabatlaridagi eng muhim ijtimoiy odobni, banda bilan Rabbi
orasidagi bog‘lanishda unga foyda va zarar beradigan narsalarni o‘rgatish

orqali Islomning mohiyatini anglatadi. Shunga asosan bir tomondan fiqh ilmiga,
boshqa jihatdan tibbiyot ilmiga o‘xshaydi. Zero, ilohiy hukmlarni qalbga bayon
etishda fiqh ilmini esga soladi. Shu bilan birga ruhiy burhonlarni bayon etib, lozim
bo‘lgan dorilar va eng muhim chora-tadbirlarni tavsiya qilib, ma’siyat pardalari ila
qoplangan xasta nafslarni davolaydi va haqli ravishda qalbiy yoxud nafsoniy
tibbiyot nomini oladi. Bu ilm shuning uchun ham TASAVVUF deya nomlangan.
Zero, bu kalima tazkiya (aybdan oqlash, oqlash) va tasfiya (soflashtirish, poklash)
ma’nosidadir. Shu haqiqat sababli har bir kishi tasavvufiy hayotdan ko‘p miqdorda
nasibasini olishi kerak, deb o‘ylayman.” 15
Shunday qilib, o‘zining g‘oyaviy yo‘nalishi jihatidan yaxlit oqim bo‘lmay,
bir necha tariqatlar (qodiriya, mavlaviya, kubraviya, chishtiya, Yassaviya,
naqshbandiya va b.) ko‘rinishda rivojlangan tasavvuf ta’limoti boshlang‘ich
davrida yirik ekstazchi so‘fiylar Mansur Halloj, Fariduddin Attor, Jaloliddin
Rumiylar faoliyati vositasida birgina borliq, vohid, boshlang‘ich, yagona haqiqat,
birgina mohiyat borki, u ham bo‘lsa Haq, ya’ni Xudodir, degan mazmunda
yoyilgan bo‘lsa, keyinroq, Imom G‘azzoliy, Xoja Ahmad Yassaviylar davriga
kelib tasavvufda Xudo bilan birlashib ketish g‘oyasi ilgari suriladi. Musulmon
renessansining faol rivoji davrida Markaziy Osiyo, Yaqin va O‘rta Sharq
mamlakatlarida keng tarqalgan, o‘z davriga nisbatan ilg‘or oqim bo‘lgan
naqshbandiya tariqati asl mohiyatiga ko‘ra, tasavvufdagi asketizm, ya’ni
tarkidunyochilikni keskin rad etdi.
Islom tasavvufining vujudga kyelishi hijriy II asrga (milodiy XI asr) to‘g‘ri
kyelgan bo‘lsa ham, bu vaqtga qadar islomning tarqalishi munosabati bilan
tasavvufga munosabat ham shakllana bordi. Ayniqsa, Saodat va Ulamoyi Roshidin
davridan kyeyin ummaviylar davrida nafaqat jismoniy kurashlar, balki qarashlar
o‘rtasidagi ziddiyatlar ham kyeskinlashdi. Bu davrdan xalifalik diniy va ta'limiy
xaraktyerda emas, balki nasliy sulola tarzida taraqqiy eta bordi.
Xalifa Usmon davridayoq Qur'oni karimning yozuvga ko‘chirilishi,
sahobalar tomonidan hadislarning jamlana borishi tasavvuf taraqqiyotiga ham o‘z
15
Муҳаммад Нуруллоҳ Сайдо ал-Жазарий. Тасаввуф сирлари. – Тошкент: “Мовароуннаҳр”, 2000. 4-5-б.

ta'sirini ko‘rsatdi. Hadislar asosan 2 usul bilan-isnod va qiyos usullari bilan
sahihligi (ishonchliligi) aniqlanadigan bo‘ldi. Sahih hadislarni to‘plash bo‘yicha
Abu Xanifa, Molik, Ahmad ibn Xanbal, Abu Abdulloh Buxoriy va
Tyermiziylarning faoliyati e'tiborlidir. Hali so‘fiy so‘zi urf bo‘lmay turib,
tasavvufning ayrim zohiriy byelgilari obidlar, zohidlar va taqvodorlar faoliyatida
ko‘rinadi. Obidlik maqomida ibodat qilishga ko‘proq e'tibor byerilgan bo‘lsa,
zohid dunyo lazzatlaridan o‘zini parhyez qilish orqali tasavvuf ahliga
yaqinlashgan. Zohidlar umuman dunyoni emas, balki dunyo lazzatlarini tark etish
orqali qalblarni tozalamoqchi bo‘lganlar. Taqvodorlarning (muttaqiyn o‘zagi
taqvo) yolg‘iz Ollohning zikri va Qur'onda ko‘rsatilgan amallarni bajarish orqali
o‘zlarini sof tutishni niyat qilganlar.
Halol va haromga munosabatda ularning qarashlari o‘rtasida farq syeziladi.
Ahmad ibn Xanbalning tasnifiga ko‘ra zohidlikning 3 martabasi byelgilanadi:
1. Avom zufti-haromni tark qilish.
2. Xoslar zufti-haromdan ham boshqasini tark qilish.
3. Siddiqlar zufti-barchasini tark qilish va Allohga bag‘ishlash.
Obidlar Qur'oni karimda halol dyeyilganlarni halol dyeydilar. Zohidlar
Qur'oni karim va hadisi sharifda halol dyeyilganlarni halol dyeydilar. Taqvodorlar
esa Qur'oni karim va hadisi sharifda harom dyeyilmaganlarni halol dyeydilar.
Ayrim manbalarda tasavvuf adabiyotining ilk namoyandalari sifatida Robiya
al-Adaviya (713/718-801) kyeltiriladi. Basrada tug‘iladi. Uning qator hikoyatlari,
rivoyatlari, asarlari bor.
Hijriy II asrdan boshlab so‘fiylikka asos bo‘lgan zohidlik harakati kuchaydi.
Zohidlar mazhab ayirmalaridan o‘zlarini yiroq tutdilar. Chunki mazhabchilikda
siyosiy da'vo (xalifalik) manfaati bor edi. So‘fiylar esa moddiy manfaatlardan
o‘zlarini yiroq tutdilar. Ilk mutasavviflar sifatida ko‘zga ko‘ringan Hasan Basriy,
Ibrohim Adham, Shahid Balxiy kabi allomalar yo‘llari zohir bo‘ladi. Ayni mana
shu davrda bir qancha ilk tariqiy bo‘linishlar: azrakitlar, sifriylar, ibodiylar,
murjiylar kabi yo‘llar ko‘zga tashlanadi. Ilk yo‘nalishlar sifatida ja'bariylik,
mo‘taziylik kabi qarashlar paydo bo‘ldi. Nisbatan kyengroq ildiz otgan

mo‘taziylilik uning asoschisi bo‘lgan Vosil ibn 'ata ta'limotidan ildiz olgan.
Mo‘taziylar (uzoqlashish, kyetish) tarafdorlari hokimiyat da'vosida yurgan
ummaviylardan uzoqlashganlar. Vosilning "Fi-t-tavhid val-'adl" ("Ollohning birligi
va adolat") asarida aks etgan. Dyemak, tavhid ta'limoti mo‘taziylilik bilan
bog‘lanadi. Shuningdyek, bu yo‘nalish yoki oqim boshqa diniy qarashlarga ham
munosabatda o‘zini erkin tutadi. Shundan kyelib chiqqan holda ayrim ovrupolik
nazariyotchilar tasavvuf nyeoplatinizmdan oziq olgan dyegan fikrni ilgari suradi.
Nyeoplatinizm mashhur olim Platinning "To‘qqizliklar" kitobida (asl nomi
"Enyeida") aks etgan bo‘lib, dunyoni 5 birlik asosida tushuntiradi: birlik, ru, qalb,
matyeriya, moddiy dunyo ko‘rinishi. Uning ta'limotiga ko‘ra, insonning borliqdagi
maqsadi ruhni jismoniy jasaddan ozod qilib, ilohiy hayotga yo‘llashdir. Ayni mana
shu ta'limotning tasavvuf bilan umumiy nuqtalari borligi uchun so‘fiylik
nyeoplatinizmdan olingan dyegan noto‘g‘ri qarash shakllangan.
Tasavvuf taraqqiyotida bir qancha yo‘nalishlarni kuzatish mumkinki,
ularning ayrimlari tariqatlanish nazariyasiga asos bo‘lgan.
Insonning o‘zi ustidan nazoratini kuchaytirishga qaratilgan bu ta'limotga
Abu Abdulloh Xaris Muhosibiy asos solgan (vafoti 857). Uning "Ar-rioyatiy
huquqi Olloh" ("Ollohning huquqlariga amal qilish") asarida bu ta'limotning asosi
62-bob orqali ko‘rsatib byerilgan. Muhosib-o‘zini ko‘rsatish.
Mana shu ta'limotni yoyganlardan yana biri Zunnun Misriy (860)
hisoblanadi. Uning asarlarida niyo va riyo (sadoqat va munofiqi) haqida bahs
yuritiladi.
IX asrda Nishopurda malomatiylik kuchaygan bo‘lib, uning vakillari Abu
Hafz Haddod, Abu Usmon Xiriy asarlarida malomatiylik ta'limotining nazariy
asoslari ko‘rsatib byerilgan. Ayni mana shu davr tasavvufning mantiqiy asoslanish
davri hisoblanadi. Bu oqimning ko‘zga ko‘ringan vakillaridan biri Abulqosim
Junaid Hazzoz bo‘lib, uning "Sayyiddud toifa" ("Hamma toifalar hojasi") va
"Tobus ul-fuqaro" ("Turfa fuqarolar") kitoblarida tasavvufning mantiqiy
asoslanishi ko‘rsatib byerilgan.

Islom tasavvufini mantiqan asoslash zohidlik kuchaygan IX asrda kamlik
qilar edi. Shuning uchun ham uning qur'oniy asoslarini byelgilash mutasavviflar
oldida turgan jiddiy muammolardan biri edi. Abu Yazid (Boyazid) Tayxur
Bistoniy asarlarida fano va tariqat tushunchalari Qur'oni karim asosida ko‘rsatib
byerildi.
Junaid Bog‘dodiyning asarlari nafaqat xalifalik hududida, balki xorijda ham
mashhur bo‘ldi. Forsda uning ta'limotini egallab, bu yo‘lni davom ettirganlardan
biri Mansur Halloj hisoblanadi (charxchi, ip yigiruvchi bo‘lgan). Mansur Halloj
uzoq safarlardan so‘ng Bog‘dodga kyelganda uni 8 yil davomida zindonda
saqlashadi va nihoyat 922 yilda o‘limga hukm etiladi. "Anal-Haq"ning vujudga
kyelishi Mansur Halloj ta'limoti bilan bog‘liq. Bu ta'limotda azal va surat, tajalli,
hulul, huva-huva, vali hamda lohut haqidagi qarashlar jamlangan. Mansur Hallojga
nisbat byerilgan "Kitobu-t-tavosil" yuqorida tilga olingan nazariy tushunchalar 27
rivoyat va 400 dan ortiq naqllar orqali tushuntirib byeriladi. Mansur Hallojga
nisbat byeriladigan badiiy asarlar, ruboiy ham talaygina.
Mana shu davrda tasavvufning ruhoniy, ilmiy va amaliy asoslari shakllandi.
Ruhoniy asos bo‘yicha tasavvufda shariat, tariqat, ma'rifat va haqiqat bosqichlariga
erishish 7 maqom orqali kyechadi:
1. Tavba.
2. Vara'.
3. Zuh.
4. Faqr.
5. Sabr.
6. Tavakkul.
7. Rizo.
Tasavvufda bu ruhoniy maqomlardan tashqari yana bir qancha amaliy
holatlar byelgilanadi va uning umumiy nomi hol dyeb yuritiladi. Bular: qurb,
mahabba, habib, raja', shavq, uns, itmoina (xalq ososiyshtaligi), mushohada va
yaqin.

IMOM G‘AZZOLIY – So‘z mulkining sultoni Alisher Navoiy “Nasoyim
ul-muhabbat” asarida bu mutafakkir allomani “Hujjatul Islom Muhammad ibn
Muhammad G‘azzoliy Tusiy, kuniyati Abu Homid va laqabi Zaynuddindur”, deb
qayd etadi. “Saddi Iskandariy” dostonida esa uni “Ko‘k gumbazi uzra bezakli
qandil”, deya ta’riflaydi. Bunday yuksak e’tiroflarning mazmuni shu bo‘lsa
kerakki, Imom Abu Homid G‘azzoliy asarlarida islom dinining barcha nozik
jihatlarigacha e’tibor qaratiladi, masalalar teran tahlil etiladi, e’tiqodiy
mavzulardagi bahs va munozaralarda olimning komil ixlosi va yuksak islomiy
madaniyati namoyon bo‘lib turadi.
Abu Homid G‘azzoliy 1058 m. yilda Tus shahrida ip yigiruvchilik kasbi
bilan shug‘ullanuvchi ma’rifatli bir inson oilasida dunyoga keladi. U otasidan erta
etim qoladi va ikki aka-uka - Muhammad va Ahmadlarga otasining yaqin bir do‘sti
ilm olishlari uchun imkoniyat yaratadi. Muhammad G‘azzoliy bolalikda mashhur
olim Shayx Ahmad Roziqoniydan fiqh, Abu Nasr Ismoiliydan tavhid, Imom
Haramayndan mazhab, rahbarlik, bahs, hadis va mantiq ilmlarini o‘rganadi. U
1085-yilda 27 yoshida Nishopurda turk sultoni Alp Arslonning mashhur vaziri
Nizomulmulk huzurida uyushtirilgan bahslarda to‘plangan olimlarni engib chiqadi
va mamlakatning eng nomdor Nizomiya madrasasiga bosh mudarrislikka
tayinlanadi. Ammo ma’lum muddatdan so‘ng o‘zining ma’rifiy kamolotini o‘ylab
dunyoviy ishdan voz kechadi va Tusga qaytadi. Bu erda u umrining oxiriga qadar
atrofiga uch yuzga yaqin talabalarni to‘plab, ularga dars berish bilan mashg‘ul
bo‘ladi.
Olim tafsir, hadis, tarix, falsafa, fiqh va tasavvuf ilmlari sohalariga oid yuzga
yaqin asar yozib qoldirdi. Uning fiqhga oid “Bosit”, “Vosit”, “Vojiz” kabi asarlari,
tafsir va aqida ilmlariga oid “Qavoidul-aqoid”, “Ar-risolatul Qudsiya”, “Al-iqtisod
fil e’tiqod” kabi asarlari ma’lum. G‘azzoliyning “Ihya al-ulum ad-din”,
“Qavosimul botiniya”, “Mukoshafat ul-qulub” asarlarida tasavvufiy masalalar
tahlil etiladi.
Allomaning barcha asarlarida Haq taologa doimiy itoatda bo‘lish, qo‘rquv va
muhabbat bilan o‘zini Haq taolo dargohida, uning doimiy nazoratida tasavvur

etish, qalbini dunyoviy havaslar girdobidan xalos etib, Haq taolo zikrida bardavom
bo‘lish kabi yuksak fazilatlar targ‘ib etiladi.
Imom G‘azzoliyning “Kimiyoi saodat” asarida, xususan, dil haqiqati haqida
so‘z yuritiladi va dilning xosiyatlari va xislatlari bayon etiladi. Dildan murod –
odamiylik haqiqatidir, deydi olim, uni ba’zan ruh deb ham ataydilar. “Dil deb
siynaning chap tomonida joylashgan bir parcha go‘shtni aytmasmizkim, uning
hech qanday qiymati yo‘qdir. Bu parcha go‘sht hayvonda va o‘liklarda ham
bo‘ladi, uni ochiq ko‘z bilan ko‘rsa bo‘ladi. Bu olamda ochiq ko‘z bilan
ko‘riladigan narsalarni olami shahodat deydilar. Dil bu olamdan emas, u bu
olamda g‘arib va musofirdir”, deydi olim, - “Dilingni tanisang – o‘zingni
tanigaysan”.
Imom G‘azzoliyning “Ihya al-ulum ad-din” asarida ilmlar tasnifi va
tafsilotlari keltiriladi. Asarning “Ilmda sufiylar va sufiy bo‘lmaganlarning farqiga
doir” degan faslida tasavvufiy ilm darajalari va uni hosil qilish haqida so‘z boradi.
Olim “sufiylarning yo‘llari nazariy ulamolarning yo‘liga ziddir”, deydi. Ya’ni,
sufiylar haqiqatdan ilm tahsili ishiga kirishmaydilar. Olimlarning borliq
haqiqatlariga doir qilgan ishlarini o‘rganish yoki bu masalalarni tadqiq etishga ham
mutlaqo aralashmaydilar. Ularning fikriga ko‘ra, tariq (ya’ni, yo‘l) zid, yomon,
o‘rtamiyona narsalardan qutulish, dunyoga aloqador barcha rishtalarni uzib, faqat
Haq taologa bog‘lanish bilan “ichki kurash”ga ahamiyat berishdir. “Dunyoviy
olimlar, - deydi Imom G‘azzoliy, - bu yo‘lning mavjudligini, uning g‘oyalarini,
avliyo va anbiyolarning bu yuksak darajalarini mutlaqo inkor qila olishmaydi.
Ammo ular bu yo‘lni g‘oyat mushkul va maqsadga uzoq deb bilishadi”.
Abu Homid Muhammad ibn Muhammad G‘azzoliy 1111 yilda vafot etadi.
IBN ARABIY – Muhyiddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali al-
Andalusiy 1165 m.yilning 28 iyulida Mursiya shahrida Ispaniyaning taniqli islom
ulamolaridan biri bo‘lmish Ali ibn Muhammad ibn Arabiy oilasida dunyoga
keladi. Bu davrda Andaluziyada umaviylar sulolasidan bo‘lmish Al-muvahhidun
sultonlari hukmronlik qilar edilar. Ibn Arabiy o‘z davrinig taniqli shaxslari,
aslzodalari, shuningdek, tarkidunyochi zohidlar, tobein va tabaa-tobeinlar

(Payg‘ambar alayhissalomning sahobalarini ko‘rganlar va ularni ko‘rganlarni
ko‘rganlar) muhitida katta bo‘ladi. U poytaxt va madaniy markaz bo‘lmish Sivilya
(Ishbiliya) shahrida ta’lim olib, davri ilmlarini ancha mukammal egallashga
erishadi. Ammo u davlat idoralarida xizmat qilishni istamay, 1172 yillardan keyin
ilohiyot ilmlarini chuqurroq o‘rganishga kirishadi va 1180 yilda Qurdoba shahrida
mashhur islom ulamosi Ibn Rushd bilan uchrashadi. Shundan so‘ng ustozlari Al-
Uraybiy va Muhammad at-Tamimiy tarbiyalari natijasida 1184 yilda sufiy sifatida
shakllanadi, sufiylikning amaliy faoliyati davomida juda ko‘p mashhur ilohiyotchi
olimlar, zohid va orif Shayxlar suhbatlarida bo‘ladi.
1193 yilda Mag‘rib, ya’ni SHimoliy Afrika bo‘ylab sayohatga chiqadi. Shu
davrdan boshlab uning hayotida yorqin taassurotlar, kashfiyotlar yuz beradi.
O‘zining ta’kidlashicha, shu safar davrida Xizr (a.) bilan uch marta uchrashadi. Bu
davr mahsuli sifatida Ibn Arabiyning “Fususil hikam” (“Hikmatlar majmuasi”) va
“Futuhoti Makkiya” (“Makka kashfiyotlari”) asarlari yuzaga keladi. Olim hayoti
davomida 800 dan ziyod asar yozganligi ma’lum. Misrlik tadqiqotchi Usmon
Yahyo olimning 856 asar yozganligini, shundan bizgacha 550 tasi 2917
qo‘lyozmalar vositasida etib kelganligini ma’lum qiladi.
Ibn Arabiy e’tiqodi – islom, mazhabi – ahli sunna val-jamoa, maslagi –
sufiylik o‘laroq, Haq taoloning butun haqiqati va sifatlari bilan olamga yoyilib
ketganligi haqidagi vahdat ul-vujud ta’limotiga asos soladi. Uning tanqidchilari
(Ibn Taymiya va b.) bu ta’limotni panteizm, ya’ni Haq taolo zuhurotdan (har erda
o‘zining aksini namoyon qilishdan) iborat, deb tushunadilar. Ispan
musulmonlaridan bo‘lmish yirik olim Ibn Xaldun o‘zining sufiylik masalalariga
bag‘ishlangan “Muqaddima” asarining bir bobini ushbu ta’limot tanqidiga
bag‘ishlaydi. U Ibn Arabiy haqida gapirar ekan, ko‘pgina sufiy va mutakallimlar
kashfiyot va ongdan tashqari tushunchalar masalalarida ancha chuqur ketib, xato
qilganliklarini ta’kidlaydi, “ular hattoki, panteizm va borliqning yagonaligi haqida
gapirishgacha borib etdilar”, deydi.
Ibn Arabiy tarafdorlari esa bu ta’limotni haqiqiy yakkaxudolikni, Haq taolo
yakka va yagona ekanligini, borliqda Undan boshqa hech narsa yo‘qligini, barcha

maxluqot uning jilolanishidan iborat ekanligini ifodalovchi (tavhid) ta’limot deb
e’lon qiladilar.
Ibn Arabiy bir necha bor Makka va Madina safarlarida, haj ziyoratida
bo‘ladi. U Iskandariya va Qohira, Tunis va Marokash, Bag‘dod va Misr,
saljuqiylar poytaxti Qo‘niya shaharlarida bo‘ladi. Uning safarlari Eron va
Hindistondagi sufiylik harakatlariga o‘z ta’sirini o‘tkazadi.
Ibn Arabiy 1233 yildan so‘ng abbosiy xalifalar poytaxti Damashqda
yashaydi va 1240 yilda shu erda vafot etadi. Olimga islom ulamolari tomonidan
“Muhyiddin”, ya’ni “iymonni o‘yg‘otuvchi” va “Ash-Shayx al-akbar” (ulug‘
ustoz) faxriy laqablari berilgan.
Ibn Arabiyning vahdat ul-vujud ta’limotini mukammal darajaga etmagan,
deb tanqid qilgan olim – Imom Rabboniydir.
IMOM RABBONIY – asl ismi Ahmad al-Foruqi Sarhindiy bo‘lib, 1562
m.yilning 26 iyunida hozirgi Hindistonning Dehli va Laxor shaharlari oralig‘idagi
Sarhind qishlog‘ida tug‘ilgan. Otasi tariqat Shayxi bo‘lganligi bois, juda kichik
yoshligidanoq arab tili va islomiy ilmlarni yaxshi o‘rganadi. Bolaligidayoq Qur’oni
karimni to‘liq yod oladi. Shundan so‘ng davrning mashhur olimlari bo‘lmish
Kamoliddin Kashmiriydan aniq va tabiiy fanlarni, Ibn al-Hojar al-Makkiy va
Abdurahmon bin Fixr al-Makkiydan hadis ilmini va Bahlulloh Badaxshoniydan
fiqh, tafsir va boshqa islomiy ilmlarni o‘rganadi.
1579 -yilda, 17 yoshida otasidan murshidlik (pirlik)ka ruxsat, ya’ni irshod
olib, qodiriya, suxravardiya, chishtiya tariqatlari Shayxi bo‘lib taniladi va muridlar
tarbiyasiga kirishadi. Shundan so‘ng Imom Rabboniy naqshbandiya tariqatiga
chuqur e’tiqod qila boshlaydi. Otasi vafotidan so‘ng hajga borib kelgach, Dehlida
naqshbandiya tariqatining yirik murshidi Shayx Muhammad Boqibilloh
suhbatlarida bo‘ladi va bu tariqatning ham piri sifatida murid tarbiyasi uchun
ruxsat oladi. Manbalarda keltirilishicha, Shayx Muhammad Boqibilloh
naqshbandiya tariqatining yirik murshidlaridan biri Xojagi Muhammad Imganakiy
tomonidan maxsus Imom Rabboniyga tarbiya berish uchun yuborilgan ekan.

Imom Rabboniyning islom olamidagi katta xizmatlaridan biri shu bo‘ldiki, u
o‘z davri va jamiyatida yuz bergan islom aqidalarining yo‘qolib ketishini oldini
olish uchun kurashdi. Boburiy hukmdorlardan imperator Akbar tomonidan ishlab
chiqilib, e’lon qilingan yangi, ya’ni barcha dinlar sintezidan iborat bo‘lgan tolerant
bir dinning yoyilishiga qarshi chiqdi. U bu din mazmuni islom shariati va
madaniyatiga mutlaqo mos kelmasligini va undan voz kechish lozimligini ta’kidlab
imperatorga murojaat yozdi. Akbar vafotidan keyin esa islom dini sofligi, Qur’on
va sunnatga mukammal amal qilish lozimligini ta’kidlab, o‘zining hamfikrlari va
muridlari bilan faol harakat boshladi. Shayx Akbarning o‘g‘li imperator Jahongir
e’tiborini qozonib, mamlakatda ancha keng yoyilib ketgan dinsizlik va bid’atlarga
qarshi kurashdi. Bu xizmatlari uchun Imom Rabboniy islom olamida “Mujaddidi
alfi soniy”, ya’ni “ikkinchi ming yillikda dinning yangilovchisi”, degan faxriy
nomga sazovor bo‘ldi.
Imom Ahmad Rabboniy sufiylikning asosiy masalasi – Haqqa etish borasida
o‘zining yo‘li va fikrlariga ega edi. U sufiy tariqatning qator talablarini bajargach,
“mushohada” darajasiga etadi, deydi. Ana shu mushohada holatida sufiy olamdagi
har bir zarrani Haq taolo jamolini ko‘radigan bir deraza sifatida tasavvur etadi.
Shundan so‘ng u Buyuk Yaratguchini o‘zining tabiatidagi har bir zarrada
mushohada eta boshlaydi. Sufiy Yaratguchini butun borliq bilan uyg‘unlikda –
borliqdan alohida emas, borliqdan tashqarida ham, uning ichida ham bo‘lmagan bir
holatda tasavvur etadi. Bunday holatdan so‘ng sufiy Haq taoloni olam bilan bog‘liq
bo‘lmagan, ammo anglab bo‘lmaydigan bir tarzda olamga ta’sir etib, uni o‘z
tasarrufida tutib turgan zot sifatida qabul qiladi. Haq taoloning olamda jilvalanishi
uning “At-Takvin” sifatining namoyon bo‘lishidir.
Imom Rabbaniy sufizmni juda keng doirada yoygan Shayx edi. U shariat va
tariqat orasida hech qanday farq yo‘qligini, shariat umumiy, tariqat xususiy
jihatlarga ega ekanligini bayon etadi. Uning tushuntirishicha, shariat – islom
qonunlariga bo‘ysunish, tariqat esa – ahli sunna yo‘li, Sunnani hurmat qilish,
Sunnaga to‘liq bo‘ysunish yo‘lidir. 16
16
Сунна, деганда пайғамбар Муҳаммад (а.) феъллари, сўзлари, табиатлари, ҳаёт йўллари тушунилади.

Ushbu fikrlarini Shayx yana shunday asosolaydi: shariat uch qismdan tarkib
topgan, bu – ilm, amal va ixlos. Ruhiy poklanish yo‘li (Tariqat) va uning mahsuli
(Haqiqat) – SHariatning ikki xizmatchisidir, ya’ni bular – shariatning uchinchi
qismi bo‘lmish ixlosni kuchaytirish vositasidar. Tariqatning turli makomlariga
ko‘tarilish va Haqiqat maqomiga etishdan maqsad – haqiqiy ixlosga erishish
bo‘lmog‘i lozim.
Imom Rabboniy islom diniga yangi rasm-rusumlar kiritish, ya’ni bid’atga
nisbatan nihoyatda murosasiz edi. U Payg‘ambar alayhissalom sunnatlarini pok
holatda saqlash va davom ettirish tarafdori edi.
Vahdat ul-vujud ta’limotini Imom Rabboniy vahdat ush-shuhud tamoyili
vositasida tushuntiradi. Vahdat ul-vujuddagi “Barcha mohiyat Uning O‘zi”, degan
tasavvurni Shayx “Barcha mohiyat - Undan”, deya tushuntiradi. Buning ma’nosi
shuki, Haq taolo mohiyati uning yaratganlaridan alohida mavjud, ammo
yaratganlari Uning soyasi kabidir. Shuning uchun vahdat ush-shuhud ta’limi
bo‘lmish “Haqning yaratganlarida jilolanishi” vahdat ul-vujudning yanada
yuksakroq, yanada chuqurroq anglanilishidir. Imom Rabboniy Shayx Ibn Arabiy
haqida gapirar ekan, “u vahdat ul-vujud maqomida to‘xtab qoldi”, deydi. Tasavvuf
ulamolarining fikrlariga ko‘ra, agar Ibn Arabiy Imom Rabboniy yonida bo‘lganida,
u Shayxni egallagan maqomidan tortib chiqarib, o‘zi etgan maqom – vahdat ush-
shuhudga etkazar edi. Chunki, Imom Rabboniy vahdat ul-vujud maqomidan o‘tgan
edi.
Imom Rabboniyning eng mashhur asarlaridan biri – “Maktuboti
Rabboniy”dir. Bu asar fors tilida yozilgan, keyin arab tiliga tarjima qilingan.
Asarda tariqat masalalari xususida bahs yuritiladi. Bundan tashqari Shayxning
“Isbatun nubuvva”, “Risolai Mabda val Maad”, “Raddi ravofid”, “Risolai
tahliliya”, “ Sharhi ruboiyoti Abdulboqi’”, “Maorifi laduniy”, “Mukoshafati
ayniy”, “Xatmi xojagon” kabi asarlari mavjud.
Shayx Imom Rabboniy 1624 yil o‘zi tug‘ilib-o‘sgan Sarhind 17
qishlog‘ida 63
yoshida vafot etadi.
17
Бу сўз Ҳинд сарҳадлари, Ҳинд чегаралари деган маънони билдиради.

ADABIYOTLAR
1. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 488 b.
2. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida //Xalq so‘zi, 2021 yil 8 fevral, №28 (6722).
3. 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”
4 . Islom tasavvufi manbalari (Tasavvuf nazariyasi va tarixi). Ilmiy majmua.
Nashrga tayyorlovchi, so‘zboshi va izohlar muallifi H.Boltaboev). T.:
O‘qituvchi, 2005, 2015.
5. Sharq mumtoz poetikasi Hamdulla Boltaboev talqinida. – T.: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi ilmiy nashriyoti, 2006; 2008.
Shayx Ahmad Taroziy. Fununu-l-balog‘a. T.: 1996.
6. Alisher Navoiy. Nasoyimu-l-muhabbat. MAT. 17-jild. T.: Fan, 2001;
Lisonu-t-tayr. T.: 1991; Munojot (nashrga tayyorl. S. G‘anieva). T.:
Sharq, 1991.
7. I s h o q o v Yo. Naqshbandiya ta’limoti va o‘zbek adabiyoti. – Toshkent:
Xalq merosi, 2002. – 174 b.
8. K a r o m a t o v H. Qur’on va o‘zbek adabiyoti . – Toshkent: Fan, 1993. –
96 b.
9. K o m i l o v N. Tasavvuf. - Toshkent, “Movaraunnahr” – “O”zbekiston”,
2009. -- 137-138, 290 b.

Tasavvufning paydo bo‘lishi, ta’limot sifatida shakllanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish