Tayyor mahsulot va ularni sotish hisobi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	120.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tayyor mahsulot va ularni sotish hisobi

Купить

Tayyor m ahsulot va ularni sotish hisobi
Reja:
1. Mahsulot ( ish va xizmat ) lar hisobining mazmuni , baholanishi va uning
vazifalari
2. Mahsulotni yuklab jo‘natish va sotish jarayonini h ujjatlarda
rasmiylashtirish
3. Ishlab chiqarilgan mahsulotlar va ularni sotishning sintetik xamda
analitik hisobi
4 . Sotish bilan bogiq xarajatlar hisobi

1. Mahsulot ( ish va xizmat ) lar hisobining mazmuni , baholanishi va uning
vazifalari
Ishlab chiqarish jarayonining pirovard mahsuli bo‘lib tayyor mahsulotlar
hisoblanadi. Tayyor mahsulotlar – bu mazkur korxonada qaytadan ishlashni talab
qilmaydigan, standartlar va texnik shartlariga to‘liq javob beradigan, texnik nazorat
bo‘limi (TNB) yoki maxsus komissiya tomonidan qabul qilingan va korxona
omboriga topshirilgan yoki buyurtmachi tomonidan qabul qilingan buyum va
mahsulotlardir.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar bozor talabini o‘rgangan holda
tuzilgan shartnomalarga, assortiment, son va sifat reja topshiriqlariga binoan,
doimo ishlab chiqarilgan mahsulot hajmini ko‘paytirish, ularning assortimentini
kengaytirish va sifatini oshirishga etibor berib mahsulot ishlab chiqaradilar.
Bozor munosabatlari sharoitida asosiy etibor mol yuborish – shartnomalari
bo‘yicha mol sotishga qaratiladi, chunki bu korxona faoliyatining maqsadga
muvofiqligini, uning samaradorligini aniqlovchi iqtisodiy ko‘rsatkichlardan biri
bo‘lib hisoblanadi. Korxonaning hisob – kitob schyotiga pul tushgan va
tushmaganligidan qat’i nazar barcha yuklangan va jo‘natilgan mahsulotlar sotish
hajmiga qo‘shilishi mumkin.
SHunday qilib, sotish jarayoni korxona xo‘jalik mablag‘larining doiraviy
aylanishini yakunlaydi. Bu o‘z navbatida korxonaga davlat budjeti, ssudalar
bo‘yicha banklar, ishchi va xizmatchilar, mol yuboruvchilar oldidagi
majburiyatlarni bajarish, ishlab chiqarish xarajatlarini qoplash imkoniyatini beradi.
Sotish rejasini bajarmaslik aylanma mablag‘lar aylanishini sekinlashiga, xaridorlar
oldida shartnoma vazifalarini bajarmaganligi uchun jarima to‘lashga, to‘lovlarni ng
kechikishiga, korxonaning moliyaviy holatini yomonlashishiga olib keladi.
Korxona sotish hajmi bilan bir qatorda foyda summasini ham rejalashtiradi.
CHunki, mahsulotning sotish (shartnoma) narxi belgilanganda uning tarkibiga

ma’lum summada yoki foizda foyda (daromad) summasi ham kiritiladi. Agar
shartnoma (reja) bo‘yicha sotishga tegishli mahsulotlar miqdorini shartnoma
bahosiga ko‘paytirsa reja bo‘yicha ularni sotish qiymati kelib chiqadi, foyda
foiziga qarab esa reja foyda summasi hisoblab chiqiladi. Bu budjetga foydadan
bo‘nak ajratmasini to‘lash uchun baza bo‘lib hisoblanadi.
Korxona aylanma mablag‘ining tarkibiy qismi hisoblangan tayyor
mahsulotlar eng kam bahoda baholanishi kerak: tannarxida yoki sof sotish
qiymatida. 1
Tayyor mahsulotlarning haqiqiy tannarxini hisobot davri tugagandan so‘ng
aniqlash mumkin. Lekin mahsulotlarning harakati har kuni sodir bo‘ladi, uning
uchun joriy hisobda mahsulotni shartli bahoda baholash kerak. Tayyor mahsulotlar
harakatining kundalik hisobi ishlab chiqarish reja tannarxida yoki korxonaning
shartnoma baholarida yoki hisob bahosi deb nomlanadigan chakana jo‘natish
baholarida yuritiladi.
CHunonchi, mahsulot birligining reja tannarxi korxonada ishlab chiqiladi. U
oy oxirida tayyor mahsulotlarning guruhlari bo‘yicha farq summasini yoki foizini
hisoblash yo‘li bilan haqiqiy tannarxga e tkazib qo‘yiladi. Farq summasi va foizi
mahsulotning oy boshiga qoldig‘i hamda uning oy davomidagi kirimiga qarab
hisoblab chiqiladi. Farqi tejalganligini yoki korxona tomonidan ortiqcha xarajatga
yo‘l qo‘yilganligini ko‘rsatadi va shuning uchun ishlab chiqarish jarayonidagi
uning ish natijalarini ta’riflaydi. Tayyor mahsulotlar qaysi schyotlarda hisobga
olingan bo‘lsa, farqlar ham shu schyotlarda tejalgan bo‘lsa qizil siyohda storno
(qayta yozuv) qilib, ortiqcha xarajat bo‘lsa - oddiy siyohda aks ettiriladi. Farq foizi
va jo‘natilgan mahsulotning reja tannarxi sotilgan hamda ombordagi oy oxiriga
qolgan mahsulotning haqiqiy tannarxini aniqlash imkonini beradi.
1
UzR 4- sonli «Tovar moddiy zaxiralar» BHMS ning 7- bandiga binoan

Hisobda tayyor mahsulotlarga boshqa baholar qo‘llanilsa ham farq summasi
va foizi shu tartibda hisoblanadi.
Tayyor mahsulotlar harakati hisobini to‘g‘ri tashkil etishda ularning
nomenklaturalarini ishlab chiqish katta ahamiyatga ega. Mahsulotlar
nomenklaturasi – ushbu korxona tomonidan ishlab chiqariladigan buyumlar turlari
nomlarining ro‘yxatidir. Mahsulotlar nomenklaturasini tuzishda bir buyumni
ikkinchisidan ajratib olish imkoniyatini beradigan tayyor mahsulotlarni ma’lum
belgilariga qarab qilingan tasnif asos bo‘ladi. Nomenklatura raqami turli
miqdordagi raqamlar bilan belgilanishi mumkin. Korxona nomenklaturalaridan
quyidagi xizmatlarda:
- dispecherlar – mahsulot ishlab chiqarish grafigining bajarilishini
nazorat qilish uchun;
- sexlar – ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar assortimentini nazorat
qilish uchun va tayyor mahsulotlarni omborga topshirishda nakladnoylar yozish
uchun;
- marketing bo‘limi – mahsulot jo‘natish shartnomasining bajarish
imkoniyati ustidan nazorat qilish uchun;
- buxgalteriya – analitik hisob, svodkalar va hisobotlar tuzish uchun
foydalanishi mumkin.
SHuning uchun korxonalarning buxgalteriya hisobini tashkil qilish tizimida
tayyor mahsulotlar ularni yuklash va sotish hisobi alohida o‘rin tutib, uning
vazifalari quyidagilardan iborat:
- tayyor mahsulotlar ishlab chiqarish, ularning zaxiralari holati hamda
omborda saqlanishi, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar ustidan uzluksiz
nazorat qilish;

- yuklangan va jo‘natilgan mahsulot (ish, xizmat) larni o‘z vaqtida va
to‘g‘ri hujjatlashtirish, xaridorlar bilan olib boriladigan hisob– kitoblarni aniq
tashkil etish;
- sotilgan mahsulotlarning hajmi va assortimenti bo‘yicha mol jo‘natish
shartnoma rejasining bajarilishi ustidan nazorat qilish;
- sotilgan mahsulot uchun olinadigan mablag‘lar summasini, mahsulot
ishlab chiqarish uchun ketgan haqiqiy xarajatlarni, foyda summasini o‘z vaqtida va
aniq hisoblab chiqish.
Bu vazifalarning bajarilishi korxonaning bir tekisda ishlashi, sotish hamda
ombor xo‘jaligini to‘g‘ri tashkil qilish, xo‘jalik operatsiyalarini o‘z vaqtida va
to‘g‘ri hujjatlashtirishga bog‘liq.
2. Mahsulotni yuklab jo‘natish va sotish jarayonini hujjatlarda
rasmiylashtirish
Tayyor mahsulotlarni ishlab chiqarish sohasidan omborxonaga o‘tkazish
jarayonida quyidagi dastlabki hujjatlar: qabul qilish – topshirish nakladnoylari,
dalolatnomalar, rejalar, kartalariga muvofiq hisobga olinadi.
Tayyor mahsulotlarni yuklab jo‘natish o‘z ichiga ikkita hujjatni – omborga
buyruq va jo‘natish uchun nakladnoyni qamrab oladigan buyruq – nakladnoy bilan
rasmiylashtiriladi. Omborga buyruqni xaridorlar bilan tuzilgan sharnoma
shartlariga asosan mol oluvchining nomi, uning kodi, mahsulotning miqdori va
assortimenti hamda jo‘natish muddati ko‘rsatilganligini tegishli xizmat bo‘limi
yozib beradi.
Bu hujjat tegishli xizmat boshlig‘i, omborchi va ekspeditor tomonidan
imzolanadi. Buyruq – nakladnoy ikki nusxada tuzilib, birinchisi tovar – transport
nakladnoyiga binoan jo‘natilgan o‘rin miqdorini, yukning og‘irligini va mol
oluvchining bekatigacha mahsulotni e tkazib berish bo‘yicha to‘langan temir yo‘l

tarifi summasini ko‘rsatish uchun ekspeditorga beriladi. Ikkinchi nusxasi molning
jo‘natganligi to‘g‘risida asos bo‘lib omborchida qoladi. Unga binoan ombor hisobi
kartochkasining «chiqim» grafasiga jo‘natilgan mahsulotning miqdorini yozib
qo‘yadi va hujjat buxgalteriyaga topshiriladi. Ekspeditor mahsulotni transport
tashkilotiga topshirib undan yukni qabul qilib olganligi to‘g‘risida kvitansiya oladi.
Mahsulot jo‘natilgandan keyingi kuni ekspeditor buyruq – nakladnoyini va
transport tashkilotining kvitansiyasini mol oluvchining nomiga to‘lov talabnoma –
topshiriq yoki boshqa hujjat yozish uchun buxgalteriyaga topshirishi shart. SHu
bilan bir vaqtda schyot – faktura ham yoziladi.
To‘lov talabnomasida jo‘natilgan tovarning assortimenti, miqdori, sotish
(shartnoma) bahosi va qiymati ko‘rsatiladi, bunday holda schyot faktura to‘lov
talabnomasiga albatta ilova qilinishi kerak.
To‘lov talabnomasi mol oluvchining hisob – kitob schyotidan schyot –
fakturaga asosan yuklab yuborilgan mahsulot qiymatini o‘tkazib berishi to‘g‘risida
mol yuboruvchining bankka bergan buyrug‘i bo‘lib hisoblanadi. Schyot – faktura
yoki to‘lov talabnomasininig alohida qatorida mol oluvchilar tomonidan
to‘lanadigan idish va o‘rama qiymati hamda temir yo‘l tarifi ko‘rsatiladi. Ayrim
hollarda mol yuboruvchining to‘laydigan temir yo‘l tarifi to‘lanmalar summasiga
qo‘shilishi mumkin, QQS summasi alohida qatorda ko‘rsatiladi.
Mol yuboruvchi bilan mol oluvchi o‘rtasida tuziladigan shartnomada mol
yuboruvchi mahsulotni qaysi joy (franko – joy) gacha e tkazib berish xarajatlarini
o‘z hisobiga olishi to‘g‘risida kelishib olinadi.
Franko – joyni quyidagi turlari mavjud:
mol yuboruvchining franko – ombori – bunda mol yuboruvchi korxona
mahsulot yuborish bilan bog‘liq bo‘lgan barcha xarajatlar (ombordagi, temir yo‘l
bekatidagi, yuklash – tushirish ishlar qiymati, tashish qiymati va temir yo‘l tarifi)
to‘lov – talabnomasiga qo‘shiladi;

- franko – yuklab jo‘natish bekati – bunda mol yuboruvchi to‘lov –
talabnomaga temir yo‘l tarifini va mahsulotni vagonga yuklash xarajatlari
summasini qo‘shadi;
- franko – vagon tayinlanish bekati – bunda mol yuboruvchi to‘lov –
talabnomaga faqat temir yo‘l (yoki boshqa transport) tarifi summasini qo‘shadi;
- franko – tayinlanish bekati – bunda temir yo‘l tarifi qo‘shilgan
holda mahsulot jo‘natish bilan bog‘liq bo‘lgan barcha xarajatlarni mol yuboruvchi
to‘laydi;
- franko – mol oluvchining ombori – bunda yuqorida ko‘rsatilgan
xarajatlar bilan bir qatorda mol yuboruvchi mol oluvchining bekatidagi va uning
omboridagi tushirish – yuklash ishlari, uning omboriga olib borish va boshqa ishlar
qiymatini to‘laydi.
O‘zbekistonda to‘lovning keng tarqalgan turi bo‘lib franko – vagon
tayinlanish bekati hisoblanadi.
3. Ishlab chiqarilgan mahsulotlar va ularni sotishning sintetik xamda
analitik hisobi
Mahsulotlarni bir meyorda ishlab chiqarish xaridorlarga mahsulot jo‘natish
shartnoma majburiyatlarini, mahsulotni o‘z vaqtida sotish, barcha hisob – kitob va
to‘lovlarni bajarilishini ta’minlaydi. SHuning uchun ishlab chiqarilgan tayyor
mahsulotlar hisobi korxona buxgalteriyasining uzluksiz nazorati ostida turadi.
Ishlab chiqarilgan mahsulotlarning hujjatlari har kuni buxgalteriyaga tushadi va bu
e rda ularning turlari bo‘yicha miqdor natura hisobi yuritiladi. Oy tugagandan so‘ng
ishlab chiqarilgan mahsulotlarning jami reja, sotish narxi bo‘yicha va haqiqiy
tannarxi bo‘yicha baholanadi. Ishlab chiqarilgan mahsulotlarni ng haqiqiy tannarxi
bilan reja tannarxini taqqoslab tejalganmi yoki ortiqcha xarajat qilinganmi, shunga
qarab korxonaning ishlab chiqarish jarayonidagi ish natijasiga baho beriladi. SHu

e rning o‘zida mahsulotlar jo‘natish (sotish, shartnoma) narxida ham baholanadi, bu
esa mahsulotlar sotilgandan so‘ng olinishi mumkin bo‘lgan tushum va foydani
aniqlash imkonini beradi.
Ishlab chiqarilgan mahsulotning haqiqiy tannarxi 10/1 jurnal – orderining
2810 -«Ombordagi tayyor mahsulotlar» schyotini Debeti va 2010- «Asosiy ishlab
chiqarish» schyotini krediti bo‘yicha aks ettiriladi. 2810- «Ombordagi tayyor
mahsulotlar» schyoti aktiv inventar schyoti bo‘lib, uning saldosi korxonaning
ombordagi mahsulotlar qoldig‘ining haqiqiy tannarxini ko‘rsatadi; Debet oboroti –
asosiy ishlab chiqarishdan qabul qilingan mahsulotlarning haqiqiy tannarxini,
shuningdek mol oluvchilar tomonidan qaytarilgan mahsulotlar qiymatini, kredit
oboroti hisobot oyida yuklab jo‘natilgan mahsulotlarning haqiqiy tannarxini
ko‘rsatadi.
Tayyor mahsulotlar harakatini pul ko‘rsatkichdagi hisobi 16-«Tayyor
buyumlar harakatining puldagi ifodasi» qaydnomasida yuritiladi.
16- «Tayyor buyumlar harakatining puldagi ifodasi» qaydnomasining I
bo‘limidan 2810 schyotning to‘liq ma’lumotlari ta’rifini ikki bahoda – haqiqiy va
hisob bahoda olinadi. Bu oy oxiriga bo‘lgan tayyor mahsulotlarning umumiy
hajmidagi haqiqiy xarajatlar salmog‘ini (oy boshiga qoldiq plyus mahsulotning
kirimini ularning hisob bahosiga nisbati) topish uchun zarur. Agar shu foiz 100 ga
teng bo‘lsa, demak, haqiqiy xarajatlar rejaga teng ekanligi; agar foizi 100 dan kam
bo‘lsa, korxona mahsulot tannarxining pasayganligini, natijada ushbu mahsulotni
sotishdan u rejadan ortiq foyda olganligini; agar shu foiz 100 dan ortiq bo‘lsa,
korxona kalkulatsiya moddalari bo‘yicha meyorga nisbatan ortiqcha xarajatlarga
yo‘l qo‘yganligini va bu o‘z navbatida, foydani kamaytirganligini ko‘rsatadi.
SHu jami mahsulotlarning haqiqiy tannarxini ularning hisob (reja) tannarxiga
bo‘lgan foiz nisbati buxgalteriya tomonidan hisobot oyida yuklab jo‘natilgan,

xaridorlar tomonidan qaytarilgan va oy oxiriga qolgan mahsulotlarning haqiqiy
tannarxini hisoblash uchun foydalaniladi.
Oy oxiriga qolgan mahsulotlar haqiqiy tannarxini aniqlashning zaruriyati
shundaki, uni bosh daftar bilan taqqoslash mumkin, omborlardagi qoldiqlarni
hisobga olish daftari bilan esa hisob bahosidagi qoldiq taqqoslanadi.
Tayyor mahsulotlarning ombordagi hisobi operativ – buxgalteriya usulida
yuritiladi ya’ni mahsulotlarning har bir nomenklatura raqamiga materiallarning
ombor kartochka hisobi (17-M shakli) ochiladi. Tayyor mahsulotlarni ng kirimi va
chiqimiga qarab omborchi hujjatlarga asosan kartochkalarga qiymatliklar
miqdorini (kirim, chiqim) yozib qo‘yadi hamda har bir yozuvdan keyin qoldig‘i
chiqariladi.
O‘tgan sutka ichida omborda yig‘ilib qolgan hujjatlar (qabul qilish –
topshirish nakladnoylari, buyruq- nakladnoylar, tovar- transport nakladnoylari)ni
buxgalter har kuni qabul qilib boradi. Ombor hisobining to‘g‘ri yuritilishi
buxgalterning ombor hisobi kartochkasiga qo‘yilgan imzosi bilan tasdiqlanadi.
Moddiy – javobgar shaxs ombor hisobi kartochkalariga asosan har oyda
tayyor mahsulotlar nomenklaturalari, o‘lchov birligi, miqdorini ko‘rsatib tayyor
mahsulotlar qoldig‘ini hisobga olish qaydnomasini to‘ldiradi va uni buxgalteriyaga
topshiradi. Buxgalteriyada hisob bahosi bo‘yicha taksirovka qilinadi va
buxgalteriya ma’lumotlari (16- qaydnomaning I- bo‘limi) bilan solishtiriladi.
YUklab jo‘natilgan mahsulotlar (bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmat) lar –
mahsulot hamda xizmatlar uchun to‘lov hujjatlari, mol yuboruvchilar tomonidan
bankka topshirilgan, lekin xaridorlar tomonidan to‘lanmagan summani anglatadi.
Oy oxirida yuklab jo‘natilgan, lekin to‘lov hujjatlari bankka topshirilmagan
mahsulotlar balansda ombordagi tayyor mahsulotlar bilan birga aks ettiriladi va
korxonaning aylanma mablag‘lari tarkibida ko‘rsatiladi.

Tayyor mahsulotlar harakatining sintetik hisobi 2810 «Ombordagi tayyor
mahsulotlar» schyotida yuritilib, u mavjud tayyor mahsulotlar va ularning harakati
to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan. Bu schyotning d ebetida
omborga tushgan mahsulotlar, kreditida esa ombordan jo‘natilgan mahsulotlar aks
ettiriladi.
Agar mahsulotlar harakatining joriy hisobi reja tannarxida yuritilsa, 2810-
schyotning Debetida ikkita ko‘rsatkich reja tannarxi va reja tannarxidan farq
summasi hisobga olinadi. Agar joriy hisobda korxonaning ulgurji baholari
qo‘llanilsa, 2810 schyotning d ebetida quyidagi ko‘rsatkichlar bo‘ladi: ishlab
chiqarilgan mahsulot qiymatining korxona ulgurji bahosi va ulgurji baho qiymati
bilan haqiqiy tannarxi orasidagi farqi.
Mahsulot (ish va xizmat) larni sotish hisobi 9010 -«Tayyor mahsulotlarni
sotishdan daromadlar», 9020 -«Tovarlarni sotishdan daromadlar» va 9030- «Ishlar
bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar» schyotlarida yuritiladi. Ushbu
schyotlar tranzit bo‘lib, passiv schyotlarga mansubdir. Bu schyotlar tayyor
mahsulotlar tovarlar, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlarni sotish jarayoni
to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan. Bu schyotlarning kredit
qoldiqlari moliyaviy natijani aniqlash maqsadida har oyning oxirida 9910
-«YAkuniy moliyaviy natija» schyotiga o‘tkazilib boriladi.
1998 yilning 1 yanvaridan boshlab mahsulotlar yuklab jo‘natgan, xizmatlar
ko‘rsatilgan, ishlar bajarilgan sana hisoblash usuliga ko‘ra sotilgan vaqt
hisoblanadi
Hisoblash usulida mol oluvchilarga mahsulot yuklab jo‘natilganda, sotilgan
mahsulotning haqiqiy ishlab chiqarish tannarxiga quyidagicha buxgalteriya yozuvi
amalga oshiriladi: Dt 9110 -«Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi» schyoti, Kt
2810 -«Ombordagi tayyor mahsulotlar» schyoti.

YUklab jo‘natilgan mahsulotning shartnoma (sotish) qiymatiga, Dt 4010
«Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyoti, Kt 9010 «Tayyor
mahsulotlarni sotishdan daromadlar» schyoti kabi yozuv amalga oshiriladi..
YUklab jo‘natilgan mahsulotlar harakatining hisobi 16- qaydnomaning II-
bo‘limida yuritiladi. Bu qaydnomaning ikkinchi bo‘limida jo‘natilgan, sotilgan
mahsulotlar, moddiy qiymatliklar, xizmatlar va xaridorlar bilan hisoblashishlarning
analitik va sintetik hisobi o‘z ifodasini topgan. Jo‘natilgan va sotilgan mahsulotlar
analitik hisobi ularning natural ko‘rinishdagi turlari bo‘yicha yoki to‘lov hujjatlari
bo‘yicha ikki bahoda – haqiqiy tannarxda va sotish narxida tashkil etiladi.
SHuni ham aytish kerakki, oy boshiga va oy oxiriga to‘lanmay qolgan,
hisobot oyida jo‘natilgan, xaridorlar tomonidan qaytarilgan va sotilgan
mahsulotlarning umumiy miqdori ham hisobga olinadi. Qaydnomaning II-
bo‘limini to‘ldirish uchun oldingi oyning qaydnomasi (to‘lanmagan mahsulotning
oy boshiga qoldig‘i), to‘lov hujjatlari, hisobot oyida jo‘natilgan mahsulotlarga
buyruq – nakladnoylari, shuningdek, korxonaning hisob – kitob schyotidan olingan
bankning ko‘chirmalari asos bo‘lib hisoblanadi. Mol oluvchi hisobidan chek bilan
to‘langan temir yo‘l tarifi qaydnomada alohida ko‘rsatiladi, chunki u mahsulot
sotish hajmiga kiritilmaydi.
Qaydnomaning II- bo‘limida quyidagi ma’lumotlar o‘z ifodasini topadi: oy
davomida ombordan yuklab jo‘natilgan mahsulotlarning assortimenti va qiymati
bo‘yicha miqdori; transport xarajatlari summasi; QQS summasi; schyot – to‘lov
hujjatlari bo‘yicha olishga tegishli summa; xaridorlar bilan hisob – kitoblar holati;
mahsulot uchun hisobot oyida tushgan summalar to‘g‘risidagi ma’lumotlar va
transport xarajatlarini ng qoplanishi va boshqa ma’lumotlar. Qaydnomaning
ko‘rsatkichlari katta operativ ahamiyatga ega, chunki har kuni yuklab jo‘natilgan,
sotilgan mahsulotlar hajmi to‘g‘risida ma’lumotlar qayd etilgan bo‘ladi. Bundan
tashqari, shartnoma majburiyatlarini ng bajarilishi ham nazorat qilinadi.

16- qaydnomaning III- bo‘limida to‘langan, hisobdan chiqarilgan,
to‘lanmagan va hisobdan chiqarilmagan summalar to‘g‘risidagi yig‘ma
ma’lumotlar aks ettiriladi.
III -bo‘lim. To‘langan, hisobdan chiqarilgan, to‘lanmagan va hisobdan
chiqarilmagan summalar bo‘yicha yig‘ma ma’lumotlar.
A. Korrespondentlanuvchi schyotlar bo‘yicha to‘lanishi va hisobdan
chiqarilishi, so‘m
Debetlanuvchi
Schyot Kreditlanuvchi va Debetlanuvchi
schyotlar Jami
joriy oy
uchun
qaydnoma
bo‘yicha o‘tgan oy
uchun
qaydnoma
bo‘yicha
5110 -
4010 - 2810-schyotning kreditidan
(mahsulot sotish bo‘yicha oborot
shaklida aks ettirilmagan summa)
quyidagi schyotlarning Debetiga:
«Hisob-kitob schyoti»
9010-schyotning kreditidan quyidagi
schyotlarning Debetiga:
«Xaridorlar va buyurtmachilar bilan
hisob-kitoblar» 9600
726272
Jami 735872
B. Mahsulotni qaytarilishi bilan bog‘liq bo‘lgan taqdim etilgan summalarni
kamaytirish tartibidagi hisobdan chiqarishlar.

V. Hisob guruhlari bo‘yicha to‘lanmagan va hisobdan chiqarilmag anlar,
so‘m
Hisob guruhlari Tayyor
mahsulot uchun Transport
xarajatlari
To‘lanmadi:
Joriy oy uchun qaydnoma bo‘yicha 110600 1380
Oldingi oy uchun qaydnoma bo‘yicha
SHu jumladan:
Mahsulot xaridorning mas’uliyatli saqlashida
qolganligi uchun hisobdan chiqarilmadi:
Joriy oy uchun qaydnoma bo‘yicha
Oldingi oy uchun qaydnoma bo‘yicha
Joriy oy uchun 3 – jadval bo‘yicha jami 847852
Qaydnomaning III- bo‘limi taqdim etilgan schyotlar bo‘yicha umumiy
summasini ko‘rsatib oy oxirida to‘ldiriladi va u uch qismdan iboratdir:
A . T o‘lanishi va hisobdan chiqarilishi;
B. Mahsulot qaytarilganligi uchun hisobdan chiqarilishi;
V. To‘lanmagan, hisobdan chiqarilmagan.
Bu bo‘lim 2810 va 9010 schyotlarning kredit oborotlarini 2-jurnal -orderida
to‘liq aks ettirilganligi va 2810 schyot bo‘yicha keyingi oyga qolgan qoldiqni
to‘g‘ri hisoblab chiqilganini nazorati uchun xizmat qiladi.

Mahsulot sotish bilan bog‘liq bo‘lgan xo‘jalik operatsiyalarining majmui
sotish jarayoni deyiladi. Mahsulot sotish jarayonini rejalashtirish korxonani
buyurtma bilan ta’minlashdan boshlanadi. Unga binoan ishlab chiqarish jarayonini
tashkil etish asosi bo‘lgan nomenklatura bo‘yicha reja tuziladi. Buyurtmalarda
mahsulotlarning assortimenti, yuklab jo‘natish muddati, miqdori va sifati, narxi,
hisoblashish shakllari ko‘rsatilgan bo‘lib buyurtmachi va mol yuboruvchilar bilan
kelishib olinadi.
Mahsulot uchun pul xaridorlardan hisob – kitob schyotiga kelib tushgan
sanada sotildi deb hisoblanadi (kassa usuli) yoki yuklab jo‘natilgan, topshirilgan
mahsulotlar, bajarilgan ishlar, xizmatlar uchun hujjatlar bankka topshirilgan sanada
sotildi deb hisoblanadi (hisoblash usuli). Ikkala usulda ham sotilgan mahsulot (ish,
xizmatlar) 9010 «Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar», 9020 «Tovarlarni
sotishdan daromadlar», 9030 «Ishlar bajarilgan va xizmatlar ko‘rsatishdan
daromadlar» schyotlarida hisobga olinadi. Sotilgan tovarlarni qaytarilishi va
xaridor va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar 9040 «Sotilgan tovarlarning
qaytishi» va 9050 «Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar» -
schyotlarida hisobga olinadi. Bu schyotlarning xususiyatlari shundan iboratki,
ularning debeti va kreditida bir hajmda (miqdorda)gi sotilgan mahsulot (ish,
xizmat)lar bir xil summada aks ettiriladi.
9010, 9020 va 9030 schyotlarning kreditida 4010 «Xaridorlar va
buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyoti bilan korrespondentlashgan holda
mahsulot (ish va xizmat)lar sotishdan tushadigan sof tushum aks ettiriladi. Bu
schyotlarda xaridorlarga jo‘natilgan mahsulot (ish va xizmat)lar bo‘yicha
hisoblangan aksiz solig‘i va QQS summalari aks ettirilmaydi, balki quyidagi
provodka bilan 4010 «Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar»
schyotida aks ettiriladi:

D-t 4010 «Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» jo‘natilgan
mahsulotlar uchun, aksiz solig‘i va QQS summasi qo‘shilgan holda, xaridorlardan
olinadigan jami summaga.
K-t 6410 «Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)» hisoblangan
aksiz solig‘i va QQS summasiga.
K-t 9010 «Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar» mahsulot sotishdan
tushadigan sof tushumga.
9010, 9020 va 9030 schyotlarning kreditida aks ettirilgan summa oy oxirida
9910 «YAkuniy moliyaviy natija» schyoti bilan korrespondentlangan holda
yopiladi.
Hisoblash usulida, ya’ni mahsulotni topshirish (yuklab jo‘natish), ish va
xizmatlarni bajarish fakti sotildi deb hisoblanganda 4010 «Xaridorlar va
buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyoti qo‘llaniladi. Bu schyot aktiv
bo‘lib, uning saldosi buyurtmachiga topshirilgan mahsulotlar, ishlar, xizmatlarning
to‘lanmagan sotish qiymatini ko‘rsatadi; Debet oboroti hisobot oyida topshirilgan
mahsulot, bajarilgan ish va xizmatlarning sotish qiymatini, kredit oboroti esa
hisobot oyida xaridorlar tomonidan to‘langan summani ko‘rsatadi. Quyida
mahsulot sotish operatsiyalarini schyotlarda aks ettirish sxemasi keltiriladi.
«Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi
schyotlar» korrespondensiyasi (9000)
D-t K-
t
Korrespondentlanuvchi schyotlar
Schyotlarning krediti Schyotlarning Debeti
4010,
4110- Kreditga sotilgan
tovarlarning YUklab jo‘natilgan mahsulot,
bajarilgan ish va xizmatlar uchun - 4010,

4010,
4110-
9910- qaytarilishi (Debet
9040)
Sotilishidan va
narxidan berilgan
chegirmalar
(Debet 9050)
Oy oxirida sotishdan
olingan sof tushumning
hisobdan chiqarilishi to‘lanadigan summa
Mahsulot, ish va xizmatlar naqd
pulga sotilganda
Qisqa va uzoq muddatli investitsiya
tarzida boshqa tashkilotlarga
o‘tkazib berilgan mahsulotlar
summasiga
O‘z kapital qurilishi uchun
ko‘rsatilgan xizmatlar summasiga
Ichki xo‘jalik ehtiyojlari uchun
sarflangan mahsulot va ko‘rsatilgan
xizmatlar summasiga
Mehnat haqi yuzasidan xodimlarga
berilgan mahsulot va xizmatlar
summasiga
Mahsulot bilan to‘langan
dividendlar summasiga
Hisobot davri oxirida 9040 va 9050
– schyotlarining yopilishi 4110
- 5010,
5020
- 5810,
0610
- 0890
-0810 -
0890,
2320,
2510, 9410
- 9450
- 6710
- 6610
- 9900
YUklab jo‘natilgan va sotilgan mahsulotlarning turlari bo‘yicha sintetik
hisobi 11- jurnal–orderida yuritiladi. Bu jurnal- order 2810, 9410, 9010, 9020,
9030, 9210, 9220, 4010 - schyotlarning kredit oborotlarini va 9010, 9020, 9030 -
schyotlarining analitik ma’lumotlarini yozish uchun tayinlangan. 11 - jurnal–order
15 va 16 - qaydnomalarning analitik ma’lumotlariga asosan to‘ldiriladi. Quyida 11-
jurnal–orderining shakli keltiriladi.

11 – jurnal-order
So‘m hisobida
Schyotlar krediti
Schyotlar d ebeti 2810 9410 9010 9020 6410 Jami
2810 «YUklangan tovarlar» 432800 432800
4010 «Xaridorlar va
buyurtmachilardan olinadigan
schyotlar» 2832 440108 442940
5010 «Milliy valyutadagi pul
mablag‘lari» 9600 565300 160972 735872
Jami 432800 2832 449708 565300 160972 161612
YUklab jo‘natilgan mahsulotlar hajmidagi yil boshidan jamlanuvchi
oborotlari haqiqiy tannarxni taqdim etilgan schyotlar summasiga bo‘lgan foiz
nisbatini hisoblash uchun foydalaniladi. Bu nisbat 100% dan kam bo‘lishi kerak,
chunki u korxonaning mahsulot sotishdan tushgan tushumidagi haqiqiy xarajatlar
ulushini ko‘rsatadi. Qolgan qismi foyda ulushini ko‘rsatadi. Koxona bo‘yicha foiz
nisbati 82,0 (2520000 x 100 : 3068000).
Demak, sotishdan tushgan tushumning qariyb 18% ini foyda tashkil etadi.
Ushbu ko‘rsatkich nafaqat reja bajarilishini tahlil qilishda, balki oy oxiriga qolgan
yuklab jo‘natilgan mahsulotlar, bajarilgan ish va xizmatlarning haqiqiy tannarxini
hisoblashda katta ahamiyatga ega. Buning uchun barcha schyotlar bo‘yicha oy
oxiriga to‘lanmagan sotish qiymatidagi summani foiz nisbatiga ko‘paytiriladi.
Koxonada haqiqiy tannarx bo‘yicha qoldiq 90692 so‘mga teng (110600 x 82,0 :
100).

11 - jurnal–orderning analitik ma’lumotlari bo‘yicha foyda summasiga
buxgalteriyada 15 - jurnal–orderga yozish uchun quyidagi korrespondentlanuvchi
schyotlarni ko‘rsatib ma’lumotnoma tuzadi: D-t 9010, 9020, 9030- schyotlar, K-t
9910 «YAkuniy moliyaviy natija» schyoti.
Xaridorga mahsulot yuklab jo‘natishdan oldin ulardan mahsulot qiymatining
eng kamida 15 % bo‘nak to‘lovlari tariqasida qabul qilinishi lozim. 2
Olingan bo‘naklarning sintetik hisobi 6310 «Xaridorlar va buyurtmachilardan
olingan bo‘naklar» schyotida yuritiladi. Bu schyot moddiy qiymatliklarni Etkazib
berish uchun yoki bajarilgan ishlar uchun olingan avanslar bo‘yicha, shuningdek
buyurtmachilar uchun bajarilgan qisman tayyor bo‘lgan mahsulot va ishlarni
to‘lash bo‘yicha olib boriladigan hisob – kitoblar to‘g‘risidagi axborotni
umumlashtirish uchun tayinlangan.
Olingan bo‘naklar summasi, shuningdek qisman tayyor bo‘lgan ishlar va
xizmatlar uchun olingan to‘lanmalar, pul mablag‘larini hisobga oladigan schyotlar
(5010, 5110, 5210) ning Debeti va 6310 «Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan
bo‘naklar» schyotining kreditida aks ettiriladi.
To‘la tayyor buyumlar, materiallar va bajarilgan ishlar uchun mol oluvchi
(buyurtmachi)larga schyotlar taqdim etilganda, ushlab qolinadigan olingan bo‘nak
summalari va qisman tayyor bo‘lgan mahsulot va ishlar bo‘yicha olingan
to‘lanmalar 6310-schyotning Debetida va 4010 «Xaridorlar va buyurtmachilardan
olinadigan schyotlar» schyotining kreditida aks ettiriladi. 6310 - schyot bo‘yicha
analitik hisob har bir kreditor bo‘yicha yuritiladi.
2
O‘zR Prezidentining «To‘lov intizomi va o‘zaro hisob-kitoblar tizimini mustahkamlash chora-tadbirlari
to‘g‘risida» Farmoni. 2017 yil 12 sentyabr PF 5189

4 . Sotish bilan bog‘liq xarajatlar hisobi
Mahsulotlarni sotish bir qancha xarajatlarni keltirib chiqaradi va mahsulot
ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlardan farqli o‘laroq mahsulotlarni
sotish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar sotish xarajatlari deyiladi. Sotish xarajatlari
tarkibiga quyidagilar kiradi:
 mol yuboruvchi korxona hisobidan preyskurantlarga yoki
shartnoma shartiga binoan qilingan idish va joylash (qadoqlash va o‘rash), (o‘rash
qog‘ozlari, taxtachalar, kanoplar) xarajatlari;
 ulgurji baho franko – yuklab jo‘natish bekati usulida
(yuklash, Etkazib berish, tushirish) belgilangan hollarda mol yuboruvchi hisobidan
mahsulot sotish bo‘yicha qilinadigan transport xarajatlari;
 korxonaning moliyaviy rejasida nazarda tutilgan mahsulot
sotish bo‘yicha boshqa xarajatlar.
Tayyor mahsulotlar omborga qabul qilingandan keyin qadoqlangan va
o‘ralgan hollarda, idish xarajatlari sotish xarajatlariga kiritiladi.
Agar qadoqlash sexlarda mahsulotlarni omborga topshirishga qadar bajarilgan
bo‘lsa, idishlar qiymati mahsulotlarni ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladi. Nizom
binoan bu xarajatlar 9410 «Sotish xarajatlari» schyotida hisobga olinadi. 3
Bu
schyot tranzit bo‘lib aktiv schyotlarga mansub, oy boshiga unda qoldiq bo‘lmaydi;
Debet aylanmasi mahsulotni jo‘natish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlarni ko‘rsatadi,
kredit aylanmasi esa hisobot oyida foydani kamaytirishga o‘tkazilgan summalarni
ko‘rsatadi. 9410- schyoti bo‘yicha ochilgan schyotlarning analitik hisobi Debet va
kredit oborotlari bo‘yicha hisobot oyi va yil boshidan jamlanib keluvchi xarajat
summalarini moddalari bo‘yicha ko‘rsatgan holda 15- qaydnomada yuritiladi Bu,
3
O‘zR Vazirlar Mahkamasining 54- sonli qarori bilan tasdiqlangan «Mahsulot (ish, xizmat) larni ishlab
chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risida»gi
Nizom. 1999 yil 5 fevral. (2003 yil 15 oktyabrdagi kiritilgan o‘zgarishlar), (2017yil yangi tahrirdagisi)

o‘z navbatida, mahsulot sotish xarajatlarini tahlil qilish va hisobot tuzishni
osonlashtiradi. Bu schyotlarning Debet oborot summalari 1, 2, 7, 10/1- jurnal –
orderlarda aks ettiriladi, kredit oborot summalari esa – 11- jurnal – orderda.
Noishlab chiqarish xarajatlar har oyda to‘liq summada quyidagi yozuv bilan
moliyaviy natijalarga o‘tkaziladi: Dt 9910 «YAkuniy moliyaviy natija», Kt 9410-
«Sotish xarajatlari» schyoti.
Quyida sotish xarajatlarini schyotlarda aks ettirish chizmasini keltiramiz.
9410 «Sotish xarajatlari» schyoti
D-t K-t
Korrespondentlanuvchi schyotlar
Schyotlarning krediti Schyotlarning Debeti
1010 –
4200 –
6010 –
6710 –
8910 –
6520 - YUklab jo‘natilgan mahsulotni qadoqlash va
o‘rash uchun sarflangan materiallar qiymati
Mahsulotni yuklab jo‘natish bo‘yicha hisobdor
shaxslar tomonidan to‘langan summa
YUklab jo‘natilgan mahsulotni tashish qiymati
YUklash va tushirish bo‘yicha ishchilarga
hisoblangan ish haqi
YUklovchilarning ish haqlariga hisoblangan
ta’til haqi zaxirasi
YUklovchilarning ish haqlaridan ijtimoiy
sug‘urta organlariga hisoblash 9910 - Oy oxirida
sotish xarajat-larini
hisobdan chiqarish
Qisqa xulosa

Tayyor mahsulotlar – bu mazkur korxonada qaytadan ishlashni talab
qilmaydigan, standartlar va texnik shartlariga to‘liq javob beradigan, texnik nazorat
bo‘limi yoki maxsus komissiya tomonidan qabul qilingan hamda korxona
omboriga topshirilgan yoki buyurtmachi tomonidan qabul qilingan mahsulotlardir.
Buxgalteriya hisobini to‘g‘ri tashkil etish subektlarda mahsulotlarni bir
meyorda ishlab chiqarish, xaridorlarga mahsulot jo‘natish yuzasidan shartnoma
majburiyatlarini ta’minlash, mahsulotni sotish bo‘yicha o‘zaro hisob – kitob
to‘lovlarning o‘z vaqtida bajarilishini ta’minlashga zamin yaratadi.
Nazorat va muhoka ma uchun savollar
1. Mahsulot sotish hisobi oldiga qanday vazifalar qo‘yilgan?
2. Mahsulotlar nomenklaturasi nima va undan qanday maqsadda foydalaniladi?
3. Mahsulotni yuklab jo‘natishda qanday hujjatlar qo‘llaniladi?
4. Franko-joy nimani bildiradi va uning qanday turlarini bilasiz?
5. Tayyor mahsulotni omborga qanday provodka bilan qabul qilinadi?
6. Tayyor mahsulot yuklab jo‘natilganda buxgalteriya hisobida qanday hisobga
olinadi?
7. Sotilgan mahsulotlar bo‘yicha aksiz va qo‘shilgan qiymat solig‘iga qanday
provodka beriladi?
8. Mahsulot sotish bilan bog‘liq bo‘lgan sotish xarajatlariga qanday aniqlanadi?
9. Dargumon qarzlar zaxirai qanday tashkil etiladi va nimaning hisobidan?
10. Konsignatsiya bo‘yicha sotilgan tovarlar buxgalteriya hisobida qanday
rasmiylashtiriladi?

Tayyor mahsulot va ularni sotish hisobi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish