Тазкиранигорӣ дар асрҳои xv-xvii - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	140.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Тазкиранигорӣ дар асрҳои xv-xvii

Купить

ТАЗКИРАНИГОР ДАР АСРҲОИ Ӣ XV - XVII

Нақша:
1. Муқаддима
2. Анъанаи тазкиранигор ва хусусиятҳои он
ӣ
3. Тазкираи “Тазкират-уш-шуаро”-и Давлатшоҳи Самарқанд
ӣ
4. Тазкираи “Музокир-ул-асҳоб”-и Малеҳои Самарқанд
ӣ
5. Тазкираи “Тазкират-уш-шуаро”-и Мутрибии Самарқанд
ӣ
6. Хулоса
7. Руйхати адабиёт

1

МУҚАДДИМА
Аз ниёгонамон ба мо дар қатори асарҳои баде боз садҳо асарҳои илмӣ ӣ
ва адаб , ки ба соҳаҳои мухталиф бахшида шудаанд, мерос расидааст.
ӣ
Ҳисоби умумии чунин рисолаҳо, дастнависҳо, тазкираҳо, мундари а ва
ҷ
гуногуншаклии онҳо ҳоло тадқиқ карда нашудааст. Инчунин дар корҳои
илмию тадқиқотии муаллифони то ику форс, оид ба тазкираҳо ва дигар
ҷ
асарҳои ниёгонамон маълумотҳои зиёде мав уд мебошанд.
ҷ
Тазкира калимаи араб буда, маънояш “Ёддошт, ёдовар кардан”
ӣ ӣ
мебошад. Тазкира ма м аест, ки дар он шарҳи ҳол ва намунаҳо аз осори
ҷ ӯ
манзуми шоирон мухтасар оварда мешавад. Тавре медонем, яке аз маъхазҳои
м ътамади сарчашмашинос оид ба таърихи фарҳанг ва адабиёти халқи
ӯ ӣ
то ҷ ик тазкираҳоянд. Дар тазкираҳо оид ба ҳаёт ва э одиёти шоирон ва
ҷ
адибону уламоҳои диниву давлат маълумоти коф
ӣ ӣ мунъакис мегарданд.
“Тазкира” дар илми адабиётшинос як навъ асар шинохта шудааст.
ӣ
Адибон ва уламо фарқияти тазкираро аз дигар намуди осор чунин тавсиф
намудаанд: “Агар китоб шарҳи ҳоли шуаро набуда, фақат намунаи ашъори
онҳоро фаро гирад, онро баёз, чунг, сафина ва ё мураққаъ (китоби
албоммонанд ба пораҳои шеъру тасвири шуаро ва ғайра) мегўянд”. Аммо дар
тазкира ҳам шарҳи ҳоли шуаро, маълумотҳо оид ба касб, шуғл, воқеоти а иб,
ҷ
соли таваллуд ва вафот, макони зист ва дафн, фаъолияти дўстдошта, порчаҳо
аз ашъор, э одиёту каромот ва ғайра дода мешаванд.
ҷ
Тазкираҳо бештар аз муқаддима, қисми асл (ки муаллиф шарҳи ҳол ва
намунаи ашъори шоиронро меорад) ва хотима иборат мебошанд. Исми шуаро
дар тазкираҳои форс -то ик ба тарзи гуногун омадаанд:
ӣ ҷ ӣ
1) Алифбо (аз р и ҳарфи анвали исми тахаллуси шоир) - “Нафоис-ул-
ӣ ӯ
осор”, “Харобот”-и Мирзо Ҳакими Гелон , “Арафот-ул-ошиқин”-и
ӣ
Тақиуддини Муҳаммади Ҳусайн , “Хазинаи ган ”-и Имодуддин Маҳмуди
ӣ ҷ
2

Ҳамадон , “Тазкираи Ҳусайн ”-и Ҳусайн , “Ништари ишқ”-иӣ ӣ ӣ
Хусайнқулихони Азимобод ва ғайра;
ӣ
2) Таърих (аз р и соли вафот ва замони шоир) - “Хулосат-уш-шуаро”-и
ӣ ӯ
Муҳаммади С ф , “Майхона”-и Абдуннабии Фахруззамонии Казвив ,
ӯ ӣ ӣ
“Таърихи аҳонгир ”-и Мутриб , “Баҳористони сухан” ва “Сарви озод”-и
Ҷ ӣ ӣ
Ғуломалихони Озоди Балгиром , “Ҳафт иқлим”-и Амин Аҳмади Роз ва
ӣ ӣ
ғайра;
3) уғроф (мувофиқи макон ва шаҳре, ки ватани шоирон буд)- “Лубоб-
Ҷ ӣ
ул-албоб” (хусусияти сулолав ҳам дорад). “Тазкираи Базморо”-и Саидалии
ӣ
Ҳусайн , “Ҳафт иқлим”. “Оташкада”-и Озар, “Латоиф-ул-хаёл” ва ғайра;
ӣ
4) Мазҳаб (сунн ва шиа) - “Гули раъно”, “Анис-ул-аҳбоб”;
ӣ ӣ
5) Исми шуаро аз р и муқаддасии макон -“Ма маъ-уш-шуаро”-и
ӯ ҷ
аҳонгир ва “Анис-ул аҳбоб”;
Ҷ ӣ
6) Аз р и шуғли шуаро ва фузало - фаслҳои чудогонаи “Лубоб-ул-албоб”
ӯ
ва “Моҳаки шуаро” (дар онҳо муаллифон аввал аксари подшоҳон, сипас
зикри шоҳзодагон, баъд зикри умарои дарбор, дар охир зикри шуароро
овардаанд).
3

АНЪАНАИ ТАЗКИРАНИГОР ВА ХУСУСИЯТҲОИ ОНӢ
Тазкиранигор дар адабиёти форс- то ик таърихи дуру дарозе дорад.
ӣ ҷ
Қадимтарин асарҳо дар таърихи адабиёти классикии форс-то ик, ки ба
ҷ
тазкира монанд доранд, инҳоянд: “Тазкираи мусаввар”-и Муҳаммади
ӣ
Рованд (бо тасвири шуаро ба қалами амоли Наққоши Исфаҳон , таълифаш
ӣ Ҷ ӣ
1172), “Маноқиб-уш-шуаро”-и Камолуддини Хотун (асри 12), “Чаҳор
ӣ
мақола”-и Низомии Ар зии Самарқанд (таълифаш 1177), “Китоб-уш-шеър
ӯ ӣ
ваш-шуаро”-и Диловар (охири асри 11 ибтидои асри 12). Нах стин асаре, ки
ӣ ӯ
бо маънои том метавон тазкира номид,“Л боб-ул-албоб”-и Муҳаммад Авфии
ӯ
Бухоро мебошад. Дар асрҳои баъд тазкираҳои зер таълиф шудаанд: равзаи
ӣ
7-уми “Баҳористон”-и Абдурраҳмони ом , “Тазкират-уш-шуаро”-и
Ҷ ӣ
Давлатшоҳи Самарқанд , “Т ҳфаи Сом ”-и Соммирзои Сафав , “Музаккир-
ӣ ӯ ӣ ӣ
ул-аҳбоб”-и Нисории Бухоро , “Тазкират-уш-шуаро”-и Мутриб , “Музакир-
ӣ ӣ
ул-асҳоб”-и Малеҳои Самарқанд , “Т ҳфат-ул-аҳбоб ф -тазкират-ил-асҳоб”-
ӣ ӯ ӣ
и Возеҳ, “Тазакур-ул-ашъор”-и манзуми Садри Зиё ва ғайра. Дар ин о бояд
ҷ
ба фикри адабиётшиносон, ки оиди китобҳои тазкира баён кардаанд эътибор
кунем: “Аҳамияти китобҳои тазкира, пеш аз хама, дар он зоҳир мегардад, ки
ин навъ китобҳо барои тадвини таърихи адабиёт дар қаламрави густурдаи
забони форсии то ик , шинохтану шиносонидани шоирони форсизабон ва
ҷ ӣ
асру замону савонеҳи зиндагии ҳар яки онон, таъйини поя ва ҳунари шоир ,
ӣ
ташхиси сабки сухани онҳо аз умлаи сарчашмаҳои муҳим ва то дара ае
ҷ ҷ
боэътимод маҳсуб мешаванд” 1
.
Бузургтарин хидматҳои адибони гузаштаи мо, нисбати шеъру адаби
форсу то ик ин таълифи тазкираҳост, ки бидуни онҳо таҳқиқи таърихи
ҷ
адабиёт тасаввурнопазир аст. Дар таърихи адабиёти форсии то икии
ҷ
1
Худо Шарифзода, Мисбоҳиддини Нарзиқул. Таърихи адабиёти то ик (аз аҳди қадим то оғози асри XIII). -
ӣ ҷ
Душанбе: “ТоРус”, 2017. Саҳ. 14
4

Мовароуннаҳр аз аҳди қадим то замони мо дар риштаҳои мухталифи илму
адаб осори пурарзишу гаронмоя офарида шудааст, ки дар байни он осор
тазкираҳо ойгоҳи хоса доранд. Адибони гузаштаи мо дар таҳаввул ваҷ
риво и шеъру адаби форс бо таълифи даҳҳо тазкираҳо, ки бидуни онҳо
ҷ ӣ
таҳқиқи паҳнову жарфои таърихи адабиёт аз имкон берун аст, хидматҳои
шоиста ба ан ом расонидаанд. Бознамоии р згор ва осори шуаро, авзои
ҷ ӯ
доираҳои адаб , сабк ва услуби нигориши суханварон дар тазкираҳо ҳамчун
ӣ
сарчашмаи муҳими илм арзиши зиёди таҳқиқ доранд. Муҳаққиқи таърихи
ӣ ӣ
тазкираҳои форс Аҳмад Гулчини Маон аз нуфуз ва мавқеи тазкираҳо дар
ӣ ӣ
шинохти адабиёт ва таҳқиқи масъалаҳои адабиётшинос чунин ёд кардааст:
ӣ
“Барои тадвини таърихи адабиёти форс дар қаламрави забони дар ...
ӣ ӣ
шинохту шиносонидани шуарои форсизабон ва асру замони онон ва савонеҳу
зиндагии ҳар як появу моя ва ташхиси сабку сиёқи эшон нахустин маншаи
арбоби таҳқиқ кутуби тазкира аст”. 2
Адабиётшинос Қ. Б риев чунин фикрро баён намудааст: “Тавре
ӯ
медонем, яке аз маъхазҳои муътамади сарчашмашинос оид ба таърихи
ӣ
фарҳанг ва адабиёти халқи то ҷ ик тазкираҳоянд. Дар тазкираҳо оид ба ҳаёт ва
э одиёти шоирон ва адибону уламоҳои диниву давлат маълумоти коф
ҷ ӣ ӣ
мунъақис гардида, аз р ӯ йи хусусияти хеш онҳо ба доираи маводи адабию
библиограф
ӣ шомиланд ва дар навбати худ манбаи асосии маълумоти
мушаххаси дуюм дара ҷ а маҳсуб ёфта, дар онҳо аз сарчашмаҳои
якуминдара а таҳия шудаанд. Сарчашмаҳои якуминдара а, пеш аз ҳама
ҷ ҷ
маҳсули э одиеанд, ки бори аввал, дар шакли пурра ва ё нопурра интишор ва
ҷ
дастраси хонанда мегарданд. Дар навбати худ библиография низ бо ҳамин
фаъолият шуғл дошта, ба маҳсули э од ва фаъолияти ашхоси бар аста
ҷ ҷ
маълумоти дуюминдара аи хусусияти мушаххасдоштаро манзури хонанда
ҷ
мегардонад”. 3
“Тазкират-уш-шуаро”-и Давлатшоҳи Самарқанд
ӣ
2
Аҳмад Гулчини Маон . Таърихи тазкираҳои форс . илди 2. – Теҳрон, 1363. Саҳ. 3
ӣ ӣ Ҷ
3
Паёмномаи фарҳанг №4 (36). – Душанбе: 2016. Саҳ. 63.
5

«ТАЗКИРАТ-УШ-ШУАРО» тазкираест, ки Давлатшоҳи Самарқандӣ
соли 1487 таълиф кардааст. Бо тамҳиду наът шур ъ мешавад. Сипас се фасле
ӯ
омадааст, ки дар онҳо оид ба пайдоиши нутқ, мақоми шеъру шоир дар
ӣ
зиндаг , ҳасби ҳоли муаллиф сухан рафтааст. Қисми асосии «Тазкират-уш-
ӣ
шуаро» аз муқаддима, ҳафт табақа (боб) ва хотима иборат аст. Муқаддима
зикри 10 нафар шоирони тоисломии араб, хотима зикри ҳолоти шаш тан аз
муосирони Давлатшоҳи Самарқандиро дар бар мегирад. Ҳамаг дар
ӣ
«Тазкират-уш-шуаро» оид ба 151 нафар шуарои асрҳои 13—15 форс-то ик,
ҷ
араб ва турк маълумоти адаб ва таърих о дошта, аз осори онҳо намунаҳо
ӣ ӣ ҷ
иқтибос шудааст. Давлатшоҳи Самарқанд ҳангоми таълифи «Тазкират-уш-
ӣ
шуаро» аз таърихҳои м ътабар, девонҳои устодони гузаштаву муосиронаш,
ӯ
рисолаву китобҳои гуногун истифода бурдааст. Аз ин иҳат «Тазкират-уш-
ҷ
шуаро» дар ом зиши адабиёт ва таърихи мардуми форс-то ик, араб ва турк,
ӯ ҷ
сарфи назар аз баъзе нуқсонҳо, дар овардани санадҳои таърих ва адаб , ки
ӣ ӣ
ба он нуқсонҳо олимон Маликушшуарои Баҳор, Е. Э. Бертелс ва дигарон
ишора намудаанд, сарчашмаи муфид буда, аҳамияти калони адаб ва таърих
ӣ ӣ
дорад. «Тазкират-уш-шуаро» манбаи пурбаҳои осори эстетикии мардуми
то ик низ мебошад. Давлатшоҳи Самарқанд зимни баёни ҳол ва э одиёти як
ҷ ӣ ҷ
силсила шоирон оид ба шеъру шоирии онҳо баъзе қайду ишораҳо намудааст
ва мо маҳз ба туфайли онҳо аз таълимоти адаб ва завқи бадеии даври
ӣ ӯ
равшантар воқиф мегардем. Махсусан, ақоиди Давлатшоҳи Самарқанд дар
ӣ
бораи қасидаи «Б и и М лиён»-и Р дак олиби диққатанд. Давлатшоҳи
ӯ ҷӯ ӯ ӯ ӣ ҷ
Самарқанд баръакси гуфтаи «уқалои давр», ки шеъри Р дакиро «назмест
ӣ ӯ
содда ва аз саноеу бадоеу матонат ор » меномиданд, к шиш намудааст, ки
ӣ ӯ
дурустии ривояти таърихиро ро еъ ба «Б и и М лиён» собит ва қимати
ҷ ӯ ҷӯ ӯ
бадеии онро муайян намояд. Давлатшоҳи Самарқанд санъати бадеиро дар
ӣ
шеър инкор накарда, шеърро танҳо аз санъат ҳам иборат намедонад. Ба
гуфтаи , шеър бояд «соф ва равон… ва ба табоеъ наздик», «маҳкам ва
ӯ
пурмаон » буда, дар он «эъ озу фасоҳат ва балоғат марғубу матлуб» бошад.
ӣ ҷ
6

Давлатшоҳи Самарқанд ин навъи шеърро «ашъори дилпазир ва латиф»ӣ
монамад ва аз ҳамин назар ба э одиёти Фирдавс , Манучеҳр , Анвар , Адиб
ҷ ӣ ӣ ӣ
Собири Тирмиз , Ҳасани Деҳлав , Хусрави Деҳлав , Камоли Ху анд ва
ӣ ӣ ӣ ҷ ӣ
дигарон баҳои сазовор додааст.

“Тазкират-уш-шуаро”-и Мутрибии Самарқанд
ӣ
«ТАЗКИРАТ-УШ-ШУАРО» тазкираи Мутрибии Самарқандист.
Соли 1605 таълиф шудааст. Мутриб худ Самарқанд буда, солҳои
ӣ ӣ
таваллуду вафоташ номаълум аст. Аз тахаллуси пайдост, ки дар одаи
ӯ ҷ
мусиқ , сарояндагию навозандаг соҳиби истеъдод будааст. дар ибтидо
ӣ ӣ Ӯ
оғози таҳсилро дар Самарқанд шур ъ намуда, баъдтар ба Бухоро меравад.
ӯ
Дар ин маркази фарҳанг аз Хо а Ҳасани Нисор илми шеъру шоир
ӣ ҷ ӣ ӣ
меом зад. Намунаҳои ашъори Мутриб дар «Тазкират-уш-шуаро»-и ой
ӯ ӣ ӯ ҷ
дода шудааст, ки аз ҳунари баланду санъати волои шоирии Мутриб гувоҳ
ӣ ӣ
медиҳанд. «Тазкират-уш-шуаро»-и Мутриб соли 1606 таълиф шуда, ба
ӣ
ҳокими вақт – Валимуҳаммадхони Аштархон бахшида шудааст.
ӣ
«Тазкират-уш-шуаро» дар бораи 350 шоиру нависанда, олиму фозил ва
мухлиси адабиёту санъат, ки дар нимаи дуюми асри 16 ва аввали асри 17 дар
Самарқанду Бухоро зиндаг ва э од кардаанд, маълумот медиҳад. Шоирон
ӣ ҷ
дар ин асар мувофиқи тартиби аб ад, аз р и исму тахаллусашон ой дода
ҷ ӯ ҷ
шудаанд. Оид ба араёни зиядаг ва мероси адабии Ҳасанхо аи Нисар ,
ҷ ӣ ҷ ӣ
Мушфиқи, Ан ум , Ишқ , Арш , Фонн, Ш х , Қадрии Насаф , Лаълии
ҷ ӣ ӣ ӣ ӯ ӣ ӣ
Бадахши ва дигарон дар «Тазкират-уш-шуаро» маълумоти тоза оварда
шудааст. Мутриб доир ба тар умаи ҳол ва фаъолияти э одии шоирони
ӣ ҷ ҷ
машҳур нисбатан муфассал сухан ронда, намунаи ашъори онҳоро зиёдтар
овардааст. Дар бораи шоирони номашҳур маълумот мухтасар буда, мероси
онҳо камтар зикр шудааст. Ашъори баъзе шоирон мавриди танқид қарор
гирифта, намунаҳои хуб таъриф, шеърҳои аз ҳайси бадеият паст танқид
шудааст. «Тазкират-уш-шуаро» барои ом зиши муҳити адабии ҳамон замон,
ӯ
7

равобити адабии доираҳои Мовароуннаҳр бо шоирону олимоли доираҳои
адабии Хуросон, Ҳиндустон, Озарбой он, Афғонистон, Эрон, Ироқ, равшанҷ
кардани таъсири мутақобили адабиёти ин кишварҳо, ширкати аҳли меҳнату
ҳунар дар ҳаёти адаб , араёну равияҳо, жанрҳои адаб ва ғайра сарчатмаи
ӣ ҷ ӣ
пурарзиш мебошад.
Мутриб дар э оди ин тазкираи худ аз «Ма олис-ун-нафоис»-и Наво ва
ӣ ҷ ҷ ӣ
«Музакир-ул-аҳбоб»-и Нисор баҳра бардоштааст. Дар тазкираи мазкур оид
ӣ
ба 335 нафар адибон маълумот дода мешавад, ки онҳо муосирони
тазкиранигоранд. Аз он умла, дар бораи 17 нафар ҳокимон, ки онҳо аҳли
ҷ
қалам низ буданд, маълумот дода мешавад.
«Тазкират-уш-шуаро»-и Мутриб барои ом хтани ҳаёти адаб ва
ӣ ӯ ӣ
р згори адибони нимаи дуюми асри XVI ва асри XVII аз беҳтарин
ӯ
сарчашмаҳои адаб аст. Зеро баъзе адибон танҳо дар ҳамин тазкира зикр
ӣ
шудаанд. Аз умла: Фигор , Нозим , Ориф , Афзал , Зардак , Д ст ва
ҷ ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ ӯ ӣ
дигарон. Аз тарафи дигар, тазкираи Мутриб барои муайян намудани
ӣ
қазовати э оди бадеъ, пешрафти афкори адаб – эстетикии асримиёнаг ,
ҷ ӣ ӣ
дарёфти асолати ҳунарии э одкорон ва ғайра низ аҳамияти воло дорад.
ҷ
“Нусхаи зебои аҳонгир”
Ҷ
Дар асри XV1, махсусан тазкираҳои «Нусхаи зебои аҳонгир»,
Ҷ
«Тазкират-уш-шуаро»-и Саидмуҳаммад Мутрибии Самарқанд , ки маҳсули
ӣ
ҳамин асранд, арзиши фаровони адаб -илм дошта барои ом зиши адабиёти
ӣ ӣ ӯ
то ик маълумоти зарур медиҳанд. «Нусхаи зебои аҳонгир» эҳдо ба ҳокими
ҷ ӣ Ҷ
Ҳиндустон – Шоҳ аҳонгир буда, соли 1625 таълиф шудааст. Шоир ба
Ҷ
кишварҳои Балх, Файзобод, Кундуз, Кобул ва ғайра сафар намуда, маводи
зарур гирдовар кардааст. Тазкираи «Нусхаи зебои аҳонгир» шарҳи ҳолу
ӣ ӣ Ҷ
намунаҳои ашъори 292 нафар шоирони охири асри XVI ва оғози асри 17-ро
фаро мегирад, ки онҳо дар қаламрави Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон,
Афғонистон ва Ҳиндустон зиндаг ва э од кардаанд. Бо хоҳиши аҳонгир ба
ӣ ҷ Ҷ
8

тазкираи мазкур зиндагинома ва намунаҳои ашъори 80 нафар адибон, ки
аҳонгир худ амъовар намуда буд, дохил карда шудааст.Ҷ ҷ ӣ

“Ма олис-ун-нафоис”-и Алишери Наво
ҷ ӣ

«МА ОЛИС-УН-НАФОИС» тазкира, таълифи Алишери Наво . Соли
Ҷ ӣ
1491 (варианти дуюми мукаммалаш с. 1498) навишта шудааст. «Ма олис-ун-
ҷ
нафоис» аввалин тазкираи збекист, иборат аз 8 ма лис (боб). Шарҳи ҳол ва
ӯ ҷ
намунаи осори 459 нафар шоирон, олимон, мусиқидонон, хаттотон, ҳомиёни
илму адабиёти Мовароуннаҳру Хуросон ва кишварҳои ҳамсояро дар бар
мегирад. Шарҳи ҳоли шоирону насрнависон дар Ма олис-ун-нафоис хеле
ҷ
мухтасар, намунаи э одиёти онҳо хеле кам (як-ду байт) аст. Бо ву уди он,
ҷ ҷ
ҳу ати муҳими ҳаёти адабии асри 15 мебошад. Аз р и он бисёр хусусиятҳои
ҷҷ ӯ
адабиёти он давра, жанрҳои маъмули адаб ва ғ.-ро муайян кардан мумкин
ӣ
аст. Муал лиф ҳамчун адабиётшиноси нуқтасан ба э одиёти ҳар як шоир бо
ҷ ҷ
як-ду умла бошад ҳам, баҳои холисона дода, ҳусну қубҳи осорашонро
ҷ
нишон медиҳад. Аз ин иҳат «Ма олис-ун-нафоис» дар таъини ақоиди
ҷ ҷ
адабиву эстетикии Алишери Наво аҳамияти хос дорад. «Ма олис-ун-
ӣ ҷ
нафоис»-ро Фахрии Ҳирот (бо номи «Латоифнома») Ҳакимшоҳ, Муҳаммади
ӣ
Қазвин ва Шоҳал ибни Аб ал дар ибт. асри 16 ба забони форс (то ик )
ӣ ӣ ӯ ӣ ӣ ҷ ӣ
тар ума кардаанд.
ҷ

“Т ҳфаи Сом ”- и Соммирзо
ӯ ӣ
Асари Аб наср Сомирзои Сафав бо номи «Т ҳфаи Сом » соли 1560
ӯ ӣ ӯ ӣ
э од шудааст. Ин тазкира низ давоми «Ма олис-ун-нафоис»-и Наво буда, аз
ҷ ҷ ӣ
муқаддима, ҳафт боб ва хотима иборат аст. «Т ҳфаи Сом » пеш аз ҳама, аз
ӯ ӣ
он иҳат муҳим аст, ки дар ин асар шарҳи ҳолу намунаҳои осори 713 тан
ҷ
қувваҳои адаб гирдовар шудааст. Ин адибон дар охирҳои асри Л V ва
ӣ ӣ
9

ибтидои асри Л VI зиндаг ва э од кардаанд. Онҳо муқимони қаламравиӣ ҷ
Ироқи а ам, Хуросону Мовароуннаҳр мебошанд.
ҷ
Дар ин тазкира баёну р згору ашъори беш аз 50 шоире, ки дар тазкираи
ӯ
Наво низ омадаанд, бо маълумоти нодиру такмилу тасҳеҳ ва ташреҳ оварда
ӣ
шудаанд.
Тазкираи «Т ҳфаи Сом » аз нигоҳи илм низ хеле арзишманд мебошад,
ӯ ӣ ӣ
зеро дар он ҳолати доираҳои адаб , равобити э одии ҳавзаҳои адаб , сабқати
ӣ ҷ ӣ
э од ва ғайра хеле хуб баён шудааст.
ҷ ӣ
Соммирзои Сафав таълифкунандаи тазкираи «Т ҳфаи Сом » соли 1517
ӣ ӯ ӣ
дар Табрез ба дунё омадааст. Падари шоҳ Исмоили Сафав аст, ки солҳои
ӯ ӣ
1502-1524 ҳукмрон кардааст. Сомирзо низ аз ин р комилан илмҳои
ӣ ӯ
замонро аз худ карда, чанд муддат ҳокими Ҳирот ва Озарбой он ҳам будааст.
ҷ
Дар баробари сиёсатмадор , э одкор низ будаасту аз мероси адабиаш дар
ӣ ӯ ҷ
ҳа ми 6 ҳазор байт ғазалу рубо , муфрадот ва ғайра ба ёдгор аст. соҳиби
ҷ ӣ Ӯ
тазкираи «Т ҳфаи Сом » мебошад, ки ин асари Сомирзо ш ҳрати ро асосан
ӯ ӣ ӯ ӯ
таъмин намудааст.
«Т ҲФАИ СОМ » тазкираест, ки Соммирзои Сафав соли 1550
Ӯ Ӣ ӣ
таълиф кардааст. Аз ҳафт саҳифа (боб) фароҳам омадааст. Дар бораи 713
нафар шоирони охири асри 15 ва нимаи авв. асри 16 маълумот медиҳад.
Саҳифаи якум 18 нафар подшоху шоҳзодагони гуногуни замон, саҳифаи
дуюм шарҳи ҳоли 141 нафар адибу олими даврро дар бар мегирад. Дар
сахифаи сеюм 33 вазир ва дигар арбоби қалам зикр ёфтаанд. Дар саҳифаи
чаҳорум ҳаёту фаъолияти қозию мунши, хаттотони ном ва дигар
ӣ
мансабдорони давлат баррас шудааст, ки баъзан шеър менавшптаанд.
ӣ ӣ
Муҳимтарин қисмати «Т ҳфаи Сом » саҳифаи пан уми он мебошад. Ин
ӯ ӣ ҷ
сахифа аз ду қисм иборат буда, дар кисми аввал аҳволу ашъори ом ,
Ҷ ӣ
Ҳилол , Ҳотиф , Осаф , Бино , Огаҳ ва Гулхан барин 88 адиби машҳур
ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ
дар ёфтааст. Дар қисми дуюм аз 2181 нафар шоире сухан меравад, ки аз
ҷ
табақаҳои миёнаю поёни амъият баромадаанд. Саҳифаи шашум ро еъ ба
ҷ ҷ
10

шоирони туркизабон (аз Наво то Мавлоно Савсан ) маълумот медиҳад. Дарӣ ӣ
саҳифаи ҳафтум 47 нафар адиб ой дода шудаанд, ки асосан аз вилоятҳои
ҷ
Ироқу Озарбой он будаанд. «Т ҳфаи Сом » дар ом зиши таърихи адабиёти
ҷ ӯ ӣ ӯ
то ик яке аз муҳимтарин сарчашмаҳост. Он махсусан дар ом хтани адабиёти
ҷ ӯ
доираҳои шаҳрию ҳунарманд , вазъи ҳа ву мутоиба ва хусусиятҳои жанри
ӣ ҷ
шаҳрош б аҳамияти калон дорад.
ӯ Сахифаи пан уми он бори аввал соли 1934 ҷ
аз тарафи Мавлавии Иқбол Хусайн дар Патнаи Хиндустон ба табъ расида
буд. Соли 1936 матни пурраи «Т ҳфаи Сом »-ро Ваҳиди Дасхгирд дар
ӯ ӣ ӣ
Теҳрон интишор дод. Охирин бор Рукнуддини Ҳумоюнфаррух дар асоси
пан нусхаи хатт ин асарро ба табъ расонд
ҷ ӣ

“Музаккир-ул-аҳбоб”-и Хо а Ҳасани Нисор
ҷ ӣ
Дигар аз тазкираҳои ин аср «Музаккир-ул-аҳбоб»-и Баҳоваддин Ҳасан
мутахаллис ба Нисор мебошад. Нисор тазкираи худро соли 1566 таълиф
ӣ ӣ
намуда, онро ба ҳокими вақт – Искандархони Шайбон бахшидааст.
ӣ
Шумораи шоирон дар нусхаҳои гуногуни тазкираи Нисор мухталиф қайд
ӣ
гардида, аз 220, 275 то 450 нафар зикр шудаанд. Албатта, ин худ аз борҳо
таҳриру такмил шудани тазкираи Нисор шаҳодат медиҳад. Муаллиф
ӣ
тазкираи худро давоми тазкираи Мир Алишери Наво медонад. «Музаккир-
ӣ
ул-аҳбоб» аз нигоҳи сохту таркиб низ олиб аст: яъне он дорои муқаддима,
ҷ
чаҳор боб ва хотима мебошад.
Дар таърихи афкори адаб тазкираи Нисор яке аз асарҳои басо
ӣ ӣ
арзишманд ба шумор меравад. Пеш аз ҳама, ин асар барои ом хтани таърихи
ӯ
адабиёти асри XVI сарчашмаи боэътимод ба шумор меравад. Ҳатто тавассути
тазкираи мазкур бисёр адибони гумном ошкор мегарданд. Аз тарафи дигар,
Музаккир-ул-аҳбоб» р згору осори бисёр шуарои гузаштаву муосири
ӯ
Нисориро фаро мегирад. Инчунин, адибоне, ки ба «Тазкират-уш-шуаро»-и
Давлатшоҳ ва «Ма олис-ун-нафоис»-и Наво дохил нашудаанд, Нисор
ҷ ӣ ӣ
11

онҳоро дар асари худ ойгир намудааст. Дигар аз хусусиятҳои тазкираиҷ
Нисор боз дар он аст, ки Хо а Ҳасан дар асари худ оид ба авзои фарҳангии
ӣ ҷ
аср ва таҳаввули адабиёти давр ҳам маълумоти арзишманди илм медиҳад.
ӣ

«Тазкираи Нозими Табрез »
ӣ

Дигар аз тазкираҳои муҳим, ки таълифи он ба адабиёти ибтидои асри
XVII рост меояд, «Тазкираи Нозими Табрез » буда, соли 1627 таълиф
ӣ
шудааст. Ин тазкира аз ду боб (чаҳор фасл) иборат мебошад. ”Тазкираи
Нозими Табрез » оид ба р згору осори адибони гузашта ва ҳам оид ба аҳли
ӣ ӯ
қалами замони худи муаллиф маълумот медиҳад. Сарфи назар аз баъзе
норасоиҳо, тазкираи мазкур арзиши адаб эстетик дошта, оид ба баъзе
ӣ ӣ
лаҳзаҳои зиндагиномаи шуаро ва хусусияти ашъори онҳо баҳс карда
мешавад.
«Тазкират-ут-таворих»- и Абдуллоҳи Кобул
ӣ
Тазкираи дигар, ки соли 1601 таълиф шудааст, «Тазкират-ут-таворих»- и
Абдуллоҳи Кобул буда, дар он оид ба р згору осори 197 адиби гузаштаву
ӣ ӯ
муосири худи тазкиранигор маълумот дода шудааст. Аз шумораи мазкури
шуаро 145 нафари онҳо адибони асрҳои 1Х-Х^ буда, 52 тан адибони охири
асри XV ва аввалҳои асри XVI низ дар ин тазкира ой дода шудаанд, ки
ҷ
инҳоро метавон ҳамасрони муаллифи тазкира номид.
Тазкираи Абдуллоҳи Кобул аз он иҳат ҳам муҳим аст, ки тавассути он
ӣ ҷ
хонанда доир ба р згору осори 35-нафар адиби асри Л VI маълумоти тоза
ӯ
пайдо карда метавонад, ки дар тазкираҳои дигар зикр нашудаанд. Бо ву уди
ҷ
баъзе ахбори такрор, тазкираи Абдуллоҳи Кобул дорои арзиши хеле волои
ӣ
адаб – эстетик ва илм мебошад. Аз тазкираҳои дар боло номбаршуда,
ӣ ӣ ӣ
чанд тазкираи дигар низ р и кор омадааст, ки барои ом хтани р згору осори
ӯ ӯ ӯ
э одкорони асримиёнаг маълумоти арзишманди илм медиҳанд.
ҷ ӣ ӣ

«Т ҳфат-ул-ҳабиб»-и Фахрии Ҳирав
ӯ ӣ
12

Асари дигаре, ки дар нимаи аввали асри XVI, дақиқан соли 1522 таълиф
шудааст, «Т ҳфат-ул-ҳабиб»-и Фахрии Ҳирав мебошад. Ин тазкира, пеш азӯ ӣ
ҳама, бо он хусусияти худ фарқ мекунад, ки дар он шоирони ғазалсаро ва
асосан онҳое, ки ғазалҳои авобия ба ашъори шоирони пешин гуфтаанд,
ҷ
гирдовар гардидааст. Яъне муосирони Фахр шоирони охири асри ЛУ ва
ӣ ӣ
аввали асри ЛУ1, ки ғазалҳои авобия э од кардаанд, дар тазкираи мазкур
ҷ ҷ
фароҳам оварда шудаанд. «Т ҳфат-ул-ҳабиб»-и Фахрии Ҳирав дорои чаҳор
ӯ ӣ
ма лис буда, оид ба р згору осори 254 тан шоирон маълумоти зарур
ҷ ӯ ӣ
медиҳад ва аз ашъори онҳо намунаҳо меорад.

“Т ҳфат-ус- сурур”-и Дарвешалии Чанг
ӯ ӣ

Дарвешалии Чанг
ӣ . Дарвешалии Чангии Хоқон писари Мирзоалии ӣ
Чанг ибни Абдуал ибни Муҳаммад М ъмини Қонун ё худ Амир Қосими
ӣ ӣ ӯ ӣ
Қонун ибни Хо а Абдулло ибни Хо а-Муҳаммади Марворид, машҳур ба
ӣ ҷ ҷ
Дарвешалии Чанг .
ӣ Сарояндаву навозанда шоир ва мусиқишиноси машҳури
то ик, зодаи Миёнколоти Бухорост. дар хонаводаи шоир, навозанда ва
ҷ Ӯ
мусиқишинос Мирзоалии Чанг ба дунё омада, асосҳои
ӣ шеъру мусиқ ӣ ,
сознавоз , овозхониро аз падараш ом хт. Фаъолияти ом зишии Дарвешалии
ӣ ӯ ӯ
Чанг Дар мактаби э одию и ро , таҳқиқии
ӣ ҷ ҷ ӣ Самарқанд сурат гирифта,
шеъру мусиқ , овозхон , сознавозиро аз устодони мусиқ
ӣ ӣ ӣ Алид сти Ной ӯ ӣ ,
Устод Алиакбар аъфари Қонунии Самарқанд
Ҷ ӣ , Устод Абдусаттори
Қонунии Самарқанд
ӣ , Устод Арабнавои Қобузии Самарқанд ӣ , Мавлоно
Ҳасани Кавкабии Самарқанд
ӣ , Устод Ҳусайни Удии Самарқанд ӣ , Амир
Фатҳии Тошканд
ӣ , Устод Дарвеши Қонун ӣ ва дигарон анд хтааст. бо ӯ Ӯ
доираҳои адабию ҳунарии Самарқанду Бухоро, Марв, Тошканд, Ҳироту Балх
аз овони авон иртибот дошта, аз онҳо паҳл ҳои гуногуни э одиёти бадеии
ҷ ӣ ӯ ҷ
гузаштаву муосири Мовароуннаҳру Хуросон , Эрону Ҳиндро фаро мегирад.
13

Дар санъати мусиқ ба дастовардҳои ҳунар комёб шуда, дере нагузаш-та ӣ ӣ ӯ
ба сифати мутриб ба дарбори ҳокимони Шайбонию (1499-1599), Аштархон
ӣ
(1598-1747) даъват мешавад ва муддати т лон дар (роҳбарии меҳтархона,
ӯ ӣ
наққорахона) Абдуллохони Шайбон , Имомқулихони Аштархон (1611-
ӣ ӣ
1647) будааст. Д.Ч. дар доираҳои адабию ҳунарии замони шайбонию
аштархон бо устодони адабиёту таърих, ҳунарҳои баде (хаттотон,
ӣ ӣ
наққошон, тазкиранависон, мутрибон ва ғайра) аз наздик шинос шуда, ро еъ
ҷ
ба масоили афкори адабию ҳунарии дир зу замонааш, мактаб, равияҳои
ӯ
э одию и роии шеъру мусиқ махсусан ҳавзаҳои ҳунарии Бухорою
ҷ ҷ ӣ
Самарқанд, Марв, Ҳирот, Балх, Хоразм, Машҳаду Табриз, Шерозу Исфа-ҳон,
Ҳинд ва ғ. ахбору хулосаҳои олиберо дар асараш (ниг. «Т ҳфату-с-сурур»)
ҷ ӯ
ба қалам овардааст. дар ҳамкории э од бо устодаш Фатҳии Тошканд ва
Ӯ ҷ ӣ ӣ
дигарон дар вусъати жанру шаклҳои мусиқ , идомати суннати э одию
ӣ ҷ
и роии мусиқ , тарбия ва камолоти насли нави ромишгарони замонааш, ки
ҷ ӣ
муддати т лон сарварии ромиш-сарои шайбонию аштархониро ба уҳда
ӯ ӣ
дошт, мусоидат намудааст. Дарвешалии Чанг чун мусиқидон, оҳангсоз ва
ӣ
навозандаи бомаҳорату донишандахта дар жанру шаклҳои шеърию мусиқии
«амал», «савт», «нақш», «тарона», «пешрав», «кор», «навбат», «рехта»,
«са ъ» ва ғ. асарҳои ҳирфаии мураккаб-таркиб э од намудааст. Зимни ин дар
ҷ ҷ
пешрафти шаклу анвои шеърии замонааш саҳми босазо гу-зошта, чун
суханвар дар тарбияи насли нав шоирон-ромишгарон, ромишгарон-шоирон,
мусиқидонон до/ираҳои дарбор ва берун аз он ҳам нақши хоса гузошта аст.
ӣ
Дарвешалии Чанг дар пешрафти тафакури илмии мусиқ ҳам саҳми бузург
ӣ ӣ
дошта, дар асараш «Туҳфату-с-сурур» (Рисолаи мусиқ ) на фақат назари
ӣ
таҳлилии мусиқии замонааш, инчунин афкори мусиқии дир з (мусиқидонони
ӯ
гузаштаро) бар пояи манобеи хаттии муътамад ба ҳаёти мусиқии садаҳои
XVI-XVII ворид намуда, дар араёни таҳқиқ ба нати агириҳои тоза дастёб
ҷ ҷ
шудааст. Асари Дарвешалии Чанг чун тазкираи адабию мусиқ аз
ӣ ӣ
муҳимтарин манобеи хатт оид ба таърих ва назарияи мусиқии то ик ва
ӣ ҷ
14

мардумони ғайри эронист. Дарвешалии Чанг дар соҳаҳои гуногуниӣ
фарҳанги замонааш даст дошт ва асари бар астааш «Т ҳфат-ус-сурур» аз
ҷ ӯ
муҳимтарин манобеи хатти доир ба ҳаёти мадании садаҳои XVI-XVII
Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон ва Ҳинд аст.

“Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Маҳмуди Восиф
ӣ
« Бадоеъу-л-вақоеъ » (Р йдодҳои ҳайратангез) таълифаш
ӯ соли 1517 оғоз
ва таҳриру такмилаш то поёни зиндагии нависанда идома ёфтааст. «Бадоеъу-
л-вақоеъ»-ро куллиёти осори Восиф метавон номид, ки ҳама осори манзуму
ӣ
мансури вай дар он фароҳам омадаанд. Ашъори дар «Бадоеъу-л-вақоеъ»
омадаи Восиф қасоиду ғазалиёт ва қитъаҳоеанд, ки дар авоби шоирони
ӣ ҷ
пешин гуфта шудаанд ва эҳдо ба ҳокиме аз ҳокимони р згор мебошанд.
ӯ
Аксари онҳо аз лиҳози шеърият комиланд, бо саноеи бадеъ ва лафзу маънии
хуб оростаанд. Бо ин ҳама «Бадоеъу-л-вақоеъ» худ бо насри моявари хеш дар
адабиёти форс-то ик шуҳрат дорад. “Бадоеъу-л-вақоеъ” аз як дебоча ва 54
ҷ
(дар бархе нусхаҳои дастнавис ва чопии соли 1972 аз 46) фасл иборат аст, ки
«гуфтор», «достон», «ҳикоят» номида шудаанд. Ҳама фаслҳои асар сужети
ягона надоранд. Дар фасле якчанд р йдоду саргузашт ва ҳикоят фароҳам
ӯ
омадаанд. Чизи умумие, ки бештарини фаслҳоро ба ҳам мепайвандад, чеҳраи
худи Восифист. Вай ҳам персонажи марказ ва ҳам г яндаи воқеаҳост. Дар
ӣ ӯ
«Бадоеъу-л-вақоеъ» ду гуна ёддоштҳои нависанда дучор меоянд ва мутобиқи
онҳо асарро ду бахш метавон кард.
Восиф дар бахши аввали ёддоштҳо воқеоти дар Мовароуннаҳр,
ӣ
махсусан дар Самарқанд дидаву шунидааш, чунончи мунозира бо Хо а
ҷ
Юсуфи Маломатии вазири Кучкуюн ихон, сармои солҳои 1517–18 дар
ҷ
Самарқанд ва тангҳолии дониш ёни хуросон , к шиши Восиф дар ёрии
ҷӯ ӣ ӯ ӣ
онҳо, имтиҳон кардани аҳли фазли Самарқанд ҳунари Восифиро дар ҳалли
15

муаммо, ҳу уми На ми Сонии қизилбош ба Самарқанду ҳаводиси вобастаиҷ ҷ
он ва ғ-ро ой додааст.
ҷ
Дар бахши дувуми китоб, ки дар Шоҳрухияву Тошканд мураттаб
шудааст, саргузашту ёддоштҳои р згори гузаштаи нависанда омадаанд. Дар
ӯ
ин фасл на танҳо ёддоштҳои худи нависанда, инчунин ҳикоятҳои воқеию
тахайюлие, ки нависанда аз дигарон шунида ё аз адабиёти пешин
бардоштааст, осори мустақили ҳунар (мас., достон дар бораи Абуалии Сино,
ӣ
ки иборат аз чандин ҳикоят аст, ҳикояте дар макри занон ва ғайра) ой
ҷ
гирифтаанд. Ҳикоёту ёддоштҳои ин бахши китобро Восиф дар ма лисҳои
ӣ ҷ
ҳокими Тошканд Келдимуҳаммадхон нақл карда ва сипас таҳрир намуда, дар
«Бадоеъу-л-вақоеъ» ой додааст. Саргузаштҳои Восиф бо хешовандаш
ҷ ӣ
Ғиёсуддин Муҳаммад ва Мирзо Байрами д сташ аз умлаи чунин ҳикоёт
ӯ ҷ
мебошанд. Бархе фаслҳо (мас., 42, 43) ба фармони Келдимуҳаммадхон ба
китоб ворид шудаанд.
Мундари аи «Бадоеъу-л-вақоеъ» басо гуногунсоҳаву рангин аст.
ҷ
Восиф ба аксар ҳодисаҳои сиёсию и тимоии замон, падидаҳои фарҳанг ,
ӣ ҷ ӣ
адаб ва таърих дахл кардааст. руҳдодҳои таърихию сиёсиро аз нигоҳи як
ӣ ӣ Ӯ
иштироккунанда дар онҳо, лавҳанигорона, аз назари як намояндаи ан умани
ҷ
шаҳр бозтоб кардааст. Таърихнигорони давр аз тасвири чунин узъиёти
ҷ
зиндаг сарфи назар мекарданд. Махсусан тасвири тохтутозҳои Исмоили
ӣ
Сафав (ҳукмр. 1502–24) ба Ҳироту Мовароуннаҳр, мардумкушиҳо бо
ӣ
баҳонаи ихтилофоти мазҳабии шиаву сунн , ҳу уми Шайбониён ба Ҳирот ва
ӣ ҷ
шикасти чағатоиҳову гурезогурези онҳо ва ғ. басо зинда тасвир шудаанд.
Саргаштагию оворагиҳои Восифию Ғиёсуддин дар ин тасвирот як мисоли
сарсонию оворагии мардуми он давр аст. Аз асари Восиф тазоддҳо ва
ӣ
нобаробариҳои моддию и тимоии табақаҳои болоию поинии омеа илвагар
ҷ ҷ ҷ
мешаванд. Дониш ёни мадраса зимистон аз хунук сахт ран ур буданд.
ҷӯ ӣ ҷ
Восиф бар ивази силае, ки аз қасидае ёфта буд, онҳоро ёрии модд кард.
ӣ ӣ
Аммо дар зимистони дигар шабнишинии писари вазирро тасвир кардааст, ки
16

дар он зиёда аз 50 ҳазор танга барои айшу н ш хар шуда буд. Дар хазинаиӯ ҷ
Ҳусайн Бойқаро (ҳукмр. 1469–1506) 50 ҳазор танга пайдо нашуд, ки бо
писари ш ридаи худ Фаридун Ҳусайн би ангад. Чун Ҳусайн Бойқаро хост,
ӯ ҷ
ин маблағро аз аҳолии Ҳирот ситонад, Алишери Наво изҳор дошт, ки ҳама
ӣ
аҳолии Ҳирот ин миқдор пул надоранд ва аз бими ш риши мардум он
ӯ
маблағро аз хазинаи худ пардохт. Чунин тасвирҳо дар «Бадоеъу-л-вақоеъ»
фаровонанд ва парда аз р йи давлатдории ғоратгаронаи фармондорони
ӯ
кишвару низоми табаҳкоронаи давлатдории п сидаи онҳо мебардоранд.
ӯ
Тазодди дигар зиндаг , ки аз назари Восиф дур намондааст, аҳволи бади
ӣ ӣ
суханварон дар намунаи Котиб , Бино , Дарвеши Деҳак ва худи Восифист,
ӣ ӣ ӣ
ки бо ву уди ҳама камоли ботинию ҳунарҳои воло аз зиндагии хуб баҳрае
ҷ
надоштанд. «Бадоеъу-л-вақоеъ» инчунин маводди фаровони мардумшинос
ӣ
дорад, аз ҳунару касбҳои он замон ва аҳли ҳунар маълумоти пурарзише
медиҳад. Дар насри давраи пайдоиши «Бадоеъу-л-вақоеъ» сабкҳои масн ъ
ӯ
боло гирифта буданд, ки ин ҳол фаҳмиши матолиби нигорандагонро барои
хонандагон мушкил месохт. Аммо Восиф асари худро дар доираи ин сабкҳо
ӣ
маҳдуд накард. Ба истиснои тавсифҳои к тоҳ, ки дар «Бадоеъу-л-вақоеъ» о-
ӯ ҷ
о дучор мешаванд, сабки нигориши асар сода ва ба забони зиндаи гуфтуг
ҷ ӯӣ
наздик мебошад.
Ва боз дар бораи ин асар гуфтан мумкин, ки дар ом хтани ҳаёти
ӯ
маданию адаб нактаҳои асосии зиндагонии Восиф ва чанд намояндагони
ӣ ӣ
адабиёти Хуросону Мовароуннаҳри нимаи аввали асри 16 маълумои “Бадоеъ-
ул-вақоеъ” қимати бузурги илмиро дорост. Аз ин асари ошкор мегардад, ки
дар ин марҳила муҳимтарин хусусиятҳои мактаби адабии Ҳирот давом
доштанд. Аҳли адаб дар мадраву мас ид , хонаҳои аҳли илму фазл, д кони
ҷ ӯ
ҳунармандон, бозорҳо бо баҳсу мунозира ва мусобиқаҳои адаб э од
ӣ ҷ
мекарданд. Восиф аз умлаи ин э одгарон , чунонч Ҳилол , Наргиси,
ӣ ҷ ҷ ӣ ӣ
Бино , Огаҳ , Фазл ва ғайраҳоро ном бурдааст.Восиф доир ба Бино таҳти
ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ
унвони “Дар зикри фазоили Мавлоно Бино ...” маълумоти дар ин хусус
ӣ
17

дода Навоию Бобур ва Хондамирро оварда, сипас чанд нуктаи тозаи ҳаётиӣ
ин адибродар кардааст, ки ин ёддоштҳо ба уз “Бадоеъ-ул-вақоеъ” дар дигар
ҷ ҷ
маъхазҳо пайдо нест. Ба уз ин Восиф таҳти унвони “Достони Мавлоно
ҷ ӣ
Огаҳии Хуросон ва Хо а Шаҳобиддини Исҳоқ” дар бораи алолуддини
ӣ ҷ Ҷ
Муҳаммади Огаҳ маълумоти комилан тозаеро меорад.
ӣ
Аз ёддоштҳои Восиф маълум мегардад, ки баъди ба Ҳирот ҳамла
ӣ
овардани шоҳ Исмоил ба иллати сиёсати мазҳабии аз Хуросон ба
ӯ
Мовароуннаҳр қариб 500 нафар аҳли фазлу камол ва ҳунар ҳи рат
ҷ
мекунанд. Дар байни ин муҳо ирон Қосималии Қонуни , Муҳибалии
ҷ
балабон , Саидаҳмади ги аг ва чанд тани дигар буданд. Дар ёддоштҳои
ӣ ҷ ӣ
Восиф маълумоти доир ба ма лисҳои адабии дар Самарқанд дар ҳавлии
ӣ ҷ
Хо а Амирхон Шоҳ бапо шуда, мо арои байни Мавлоно Ҳо ии Табрезию
ҷ ӣ ҷ ҷ
Мирзо Хоразми, достони Мақсуд Ҳаммори Шаҳрисабз ва ба хоҳиши 17
ӣ
нафар аҳли ҳунару санъат арза дошт навиштани муаллиф олиб мебошад.
ҷ

“Музокир-ул-асҳоб”-и Малеҳои Самарқанд
ӣ

«МУЗОКИР-УЛ-АСҲОБ» тазкира, таълифи Муҳаммадбадеь Малеҳои
Самарқанд . Дар байни солҳои 1688—92 навишта шудаасг. Дар муқаддимаи
ӣ
баъзе аз нусхаҳои «Музокир-ул-асҳоб» муаллиф қайд кардааст, ки асарро то
соли 1700 такмил ва тасҳеҳу таҳрир намудааст. Вале барои ин кор тайёрии
пухта ва дуру дарозе дида буд. хеле пештар ба фикри таълифи тазкираи
Ӯ
таълифи шоирони ҳамзамони худ афтода бошад ҳам вале ин корро бо баъзе
сабабҳо бо таъхир гузошта меомад.
Як сабаби таъхири инкораш ин буд, ки тазкиранавис мехост аҳволи
шоиронро ҳар ч бештар татабб ъ намояд,яъне тарзи зиндаг , ахлоқу одоб
ӣ ӯ ӣ
ва хислатҳои шахсии онҳоро ба дуруст сан ад. Вай ният дошт чунин
ӣ ҷ
тазкирае таълиф намояд, ки бо шоирони дар он зикршаванда ҳамс ҳбат
ӯ
шуда бошад. Ин хусусияти тазкирае, ки Малеҳо ба таълифаш ҳиммат
18

гузошта буд, аз ом хтани хислатҳои шахс ва ахлоқу одоби шоирониӯ ӣ
мусоҳибро тақозо менамуд.
Дар « Музокир-ул-асҳоб » оид ба 203 шоири Хуросон, Мовароуннаҳр
ва Эрони Ғарб маълумот дода шудааст. Дар оғози « Музокир-ул-асҳоб »
ӣ
номг и шоироне омадааст, ки шарҳи ҳолашон дар асар сабт гардидааст. «
ӯ
Музокир-ул-асҳоб » аз ду қисм (асос ва иловаг ) иборат аст. Қисми асос
ӣ ӣ ӣ
шарҳи ҳол ва намунаи ашъори 166 ва қисми иловаг 37 шоирро дар бар
ӣ
мегирад. Тазкираи Малеҳо аз иҳати тарзи маълумотдиҳ аз бисёр тазкираву
ҷ ӣ
манбаъҳои ада б фарқ мекунад. Малеҳо аз зиндаг , тар умаи ҳол, касбу кор,
ӣ ӣ ҷ
обр ва эътибори шоирон, муносибатҳои байниякдигарии онон, соҳибдевон
ӯ
будан ё набуданашон ва ғайра то ҳадди имкон пурра ва мукаммал маълумот
дода. аз ашъорашон намуна овардааст. Малеҳо, ки худ аз доираи
ҳунармандон буд, бештар ба э одиёти адибони ин доира диққат додааст.
ҷ
Маълумоти « Музокир-ул-асҳоб» нисбат ба тазкираҳои дигар эътимоднок
мебошанд. Муаллиф асосан оид ба он шоироне маълумот додааст, ки бо онҳо
ҳамс ҳбат шудааст. Инчунин барои чамъоварии санаду маълумот ба якчанд
ӯ
шаҳру кишварҳои Мовароуннаҳру Хуросон ва Эрони Faрб сафар кардааст.
ӣ
Ба ҳамин тариқ, « Музокир-ул-асҳоб» барои ом хтани араёни адабии асри
ӯ ҷ
17-и Moвapoуннаҳру Хуросон ва давран Сафавиёни Эрон аҳамияти ка лон
дорад. «Музокир-ул-асҳоб» то замони мо дар шакли дастнавис расидааст.
Бузургтарин аҳамияти тазкираи Малеҳо дар он аст, ки дар асоси маводи
он манзараи нисбатан васеи унбиши адабии асри 17-ро равшан кардан
ҷ
мумкин аст. Чунончи дар бораи хусисиятҳои тазкираи Малеҳо, устод Садри
Саъдиев дар китоби “Малеҳо ва тазкираи ” чунин менависад: “...Боз як
ӯ
хусусияти муҳими тазкираи Малеҳо дар он аст, ки равнақи адабиёти то ик
ҷ
дар асри 17 роҳу равиш ва қонуниятҳои инкишофи онро бе ин сарчашмаи
пурарзиш тасаввур кардан ва муайян намудан намешавад”. 4
4
Саъдиев С. Малеҳои Самарқандӣ ва тазкираи ӯ. Самарқанд-1999
19

Малеҳо бо ин тазкираи худ дар адабиёти давраи мазкур мақоми удогонаеҷ
пайдо кардааст.
Тазкираи Малеҳо нишон медиҳад, ки шароити вазнини сиёсиву и тимо ,
ҷ ӣ
таназзули иқтисод ва пасмондагии умумии Мовароуннаҳр дар асри 17
ӣ
ҳаёти адабиро дар ин сарзамин хом ш накарда буд. Вазъияти душвори
ӯ
мамлакат ба риво и адабиёт мусоидат накарда ва ҳе , як аз ҳукумдорону
ҷ ҷ
умарои аштархон низ нисбат ба шеъру адаб ва аҳли он ғамхорие зоҳир
ӣ
нанамуда бошад ҳам, ин риштаи пурш ҳрату бонуфузи маданияти то ик аз
ӯ ҷ
равнақ намонда, анъанаҳои пешинаи худро идома додааст. Шеъру адаб на
дар муҳити дарбори хонҳо балки берун аз он дар муҳити шаҳр риво
ҷ
гирифта меомад. Тараққи адабиёт ба доираҳои шаҳр пеш аз ҳама бо
тараққиёти ҳунарманд вобаста гардида буд. Ин роҳи тараққиёти адабиёти
ӣ
классикии то ик, ки асосан аз асри 15 шур ъ шуда буд, дар асрҳои 16-17 низ
ҷ ӯ
идома ёфта, самараҳои намоёне додааст. Тазкираи Малеҳо гувоҳи равшани
тараққиёти адабиёти то ик дар муҳити шаҳри асри 17 мебошад.
ҷ
Тазкираи Малеҳо равнақи адабиёти то икиро дар ду маркази асосии он-
ҷ
Бухоро ва Самарқанд инъикос кардааст. Норасоии сарчашмаи мазкур ин аст,
ки дар он Малеҳо имкон наёфтааст, ки ба ин шаҳр сафар карда ва шоирони
он оро дида, онҳоро дар тазкирааш зикр намояд. Вале аз баски доираи
ҷ
адабии Балхдар ҳаёти адабии давр мақоми асос надошта, ва шоирони
ӣ
зиёдеро фаро нагирифта буд. Норасоии мазкури тазкираи Малеҳо чандон
идд ҳисоб намешавад. Ин тазкира бову уди аз он берун мондани шоирони
ҷ ӣ ҷ
Балх бо фаро гирифтани шумораи зиёди шоирони ду маркази асосии адаб
ӣ
Бухоро ва Самарқан манзараи васеи ҳаёти адабии мамалакатро инъикос
намудааст.
Дар тазкираи Малеҳо бештар аз 140 шоирону нависандагони хурду
калони Мавароуннаҳр зикр шудаанд, ки ҳама муосирони муаллиф буда,
асосан дар нимаи дуюми асри 17 дар Бухоро ва Самарқанд э од кардаанд.
ҷ

20

Хулоса

Хулоса анъанаи тазкиранигор то имр з идома дорад. Беҳтарин яке азӣ ӯ
тазкираҳои муосир ин тазкираи “Намунаи адабиёти то ик”-и устод
ҷ
Садриддин Айн мебошад, ки ин охирин тазкира дар адабиёти то ик
ӣ ҷ
мебошад. Умуман, тазкираҳо аз як тараф, маълумотномаи шарҳиҳолии
пурарзиш оид ба зиндагиномаи адибон бидиҳанд, аз тарафи дигар, оид ба
ҳусну қубҳи санъати сухан ва ҳунари э оди э одкорон, мақому мартабаи
ҷ ҷ
онҳо баҳс ба миён меоранд, ки ин анбаҳои илм – адаб доштани
ҷ ӣ ӣ
тазкираҳоро тасдиқ менамояд. Аз ин р , тазкираҳо яке аз сарчашмаҳои
ӯ
м ътамаду арзишманд барои ом хтани таърихи адабиёт низ мебошанд.
ӯ ӯ
Тазкираҳо бо фаро гирифтани маълумотҳои фаровон оид ба зинда нигоҳ
доштани номи бисёре аз шуаро шарҳи ҳол, намунаи ашъори онҳо нақши
муҳиме бозиданашон, таъин ва тартиби шеъри то ик - форс и молан акс
ҷ ӣ ӣ ҷ
кардани вазъи сиёсиву и тимо ва мадании ин ё он замон, эроду муҳокимаи
ҷ ӣ
намунаи мероси шоирон: Инъикоси одобу расму русуми он давраҳо,мақоми
муаллиф, интихоби шеър, овардани мисолҳои нодир, нотакрории далелҳое,
ки дар сарчашмаҳои таърих дучор намеоянд, аҳамияти калон доранд.
ӣ
Аз умла “Т ҳфат-ус-сурур”-и Дарвешалии Чанг , “Тазкират-уш-шуаро”-и
ҷ ӯ ӣ
Давлатшоҳи Самарқанд , “Тазкират-уш- шуаро”-и Мутрибии Самарқанд ,
ӣ ӣ
“Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Маҳмуди Восиф , “Музаккир-ул- асҳоб”-и
ӣ
Малеҳои Самарқанд , “Т ҳфаи Сом ”-и Соммирзои Сафав , “Латоифнома”-
ӣ ӯ ӣ ӣ
и Фахрии Ҳирот , “Биҳишт”-и Ҳакимшоҳи Қазвин , “Ма олис- ун-
ӣ ӣ ҷ
нафоис”-Алишери Наво , “Ҳабиб-ус-сияр”-и Хондамир,”Музаккир-ул-
ӣ
аҳбоб”-и Хо а Ҳасани Нисор ва ғ, ки дар боло дар бораи онҳо маълумот
ҷ ӣ
додем, барои ом зиши адабиёти асрҳои 15-17 аҳамияти калон дорад. Маҳз
ӯ
воситаи ҳамин тазкираҳо дар бораи шоирон, нависандагон ва адибони ҳамон
давра маълумоти мукаммал пайдо карда метавонем.
21

Руйхати адабиёт
1. Айн С. Восиф ва хулосаи «Бадоеъу-л-вақоеъ». Д., 1989;ӣ ӣ
2. Болдырев А. Н. Зайниддин Васиф . Д., 1985;
ӣ
3. Дарвешалии Чанг , Рисолаи мусиқ , Р:468-1, ИШАФ Уз.;
ӣ ӣ
4. Дарвешалии Чанг , Туҳфату-с-сурур, Р:264 ИШАФ
ӣ
То икистон;
ҷ
5. Саъдиев С. Малеҳои Самарқанд ва тазкираи .
ӣ ӯ
Самарқанд-1999
6. Самадов А. Муқаддимаи адабиётшинос . Самарқанд - 2000
ӣ
7. Семёнов А.А. Среднеазиатский трактат по музыке Дервиш-
Али XVII в. Таш., 1946;
8. Таджикская музыка, Душ., 2003
9.
10. Энсиклопедияи адабиёт ва санъати то ик, .1, Душ., 1988;
ҷ ҷ
11. Худо Шарифзода, Мисбоҳиддини Нарзиқул. Таърихи
ӣ
адабиёти то ик (аз аҳди қадим то оғози асри XIII). - Душанбе: “То
ҷ
Рус”, 2017.
12. Аҳмад Гулчини Маон . Таърихи тазкираҳои форс . илди
ӣ ӣ Ҷ
2. – Теҳрон
13. Паёмномаи фарҳанг №4 (36). – Душанбе: 2016
14. Ҳодизода Р. Каримов У. Саъдиев С. Адабиёти то ик асрҳои
ҷ
16- 19 ва ибтидои асри 20. Душанбе. Маориф. 1988

22

Тазкиранигорӣ дар асрҳои xv-xvii

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish