Tektonik harakatlar - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	363.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tektonik harakatlar

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKSI OLIY VA O‘RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
KURS ISHI
Mavzu: Tektonik harakatlar
Bajardi: _______________
Qabul qildi: _____________
Baho_______
TOSHKENT-2024
1

Mundarija
Asosiy qism. Tektonik harakatlar haqida umumiy ma’lumotlar ............................................ 3
Kirish
Tektonik harakatlar - Yer qa ʼ rida sodir bo ʻ lgan jarayonlar natijasida vujudga
kelgan Yer po ʻ sti harakatlari ; Yer po ʻ sti va asosan Yer mantiyasidati kuchlar
ta ʼ sirida sodir bo ʻ lib , po ʻ stni tashkil etgan jinslarni deformatsiyaga olib keladi .
Tektonik harakatlar , odatda , deformatsiyaga uchragan tog ʻ jinslarining kimyoviy
2

tarkibi , fazaviy holati ( mineral tarkibi ) va ichki strukturasining o ʻ zgarishi bilan
bog ʻ liq .
Tektonik harakatlar bir vaqtning o zida juda katta maydonni o z ichiga oladi.ʻ ʻ
Geodezik o lchashlarning ko rsatishicha, butun Yer yuzasi uzluksiz harakatda
ʻ ʻ
bo ladi, lekin Tektonik harakatlar tezligi katta emas: yiliga 0,01 mm dan 0,1 mm
ʻ
gacha yetadi. Bu harakatlar juda uzoq geologik vaqt (o nlab — yuzlab mln. yil)
ʻ
davom etib, to planishi natijasida Yer po stining ayrim qismlarida yirik siljishlar
ʻ ʻ
ro y beradi. Amerikalik geolog G. Jilbert (1890) T.g . ni epeyrogenik (Yer yuzida
ʻ ʻ
katta maydonlarning uzoq vaqt ko tarilishi va cho kishi) vaorogenik (muayyan
ʻ ʻ
zonalarda burmalar hosil bo lib, tog tizmalarining shakllanishi) harakatlarga
ʻ ʻ
bo lishni taklif etdi, nemis geologi X. Shtille (1919) bu tasnifni rivojlantirdi. Uning
ʻ
asosiy kamchiligi o zaro farq qiluvchi 2 xil jarayon — burma va uzilma hosil
ʻ
bo lishi bilan tog hosil bo lishini yagona orogenez tushunchasi bilan
ʻ ʻ ʻ
izoxlanishidir. Shu tufayli boshqa tasniflar taklif etilgan.
Rus geologlari A. P. Karpinskiy, M. M. Tetyayev Tektonik harakatlarni
tebranma burmali va uzilmali harakatlarga ajratdilar. Nemis geologi E. Xarman va
golland olimi R. V. van Bemmelen esa Tektonik harakatlar ni undatsion (to lqinli)
ʻ
va undulyatsion (burmali) harakatlarga bo ldilar (qarang Yer pusti tebranma
ʻ
harakatlari). Tektonik harakatlar sodir bo lish shakli va vujudga kelish chuqurligi,
ʻ
mexanizmi va paydo bo lish sabablari har xil ekanligi ma lum bo ldi. 18-asr
ʻ ʼ ʻ
o rtalarida Tektonik harakatlarni boshqa prinsip bo yicha sekin (asriy) va shiddatli
ʻ ʻ
bo ladigan harakatlarga ajratdilar. Tez sodir bo ladigan harakatlar, odatda,
ʻ ʻ
zilzilalar bilan bog liq bo lib, g oyat qisqa muddatda kechadi. Zilzila vaqtida yer
ʻ ʻ ʻ
yuzasidagi siljishlar bir necha m ga yetadi, ba zan 10 m dan ham oshadi. Lekin bu
ʼ
siljishlar jamlanganda sekin siljishlardan ko p ham ortiq emas.
ʻ
Asosiy qism. Tektonik harakatlar haqida umumiy ma’lumotlar
1. Tektonik harakatlar
Zilzilalar qabilida kechadigan jarayonlar majmuasi tektonik harakatlar
deyiladi. Tektonik harakatlar uzlukli-uzluksiz ravishda kechadi, ya’ni uning
intensivligi geologik vaqt davomida goh kuchayib, goh susayib turadi. Ular ye r
3

po‘stining relefi, materiklarning paydo bo‘lishi, u m u m a n Y e r n i n g
paleogeogr afi k taraqqiyot ida yetakchi o‘ rinda turadi.
Yer taraqqiyoti tarixida tog‘ hosil qiluvchi kuchli tektonik harakatlar ro‘y
bergan tog‘ burmalanishi epoxalari ajratiladi. Masalan, baykal tog‘
burmalanishi proterozoyning oxiri-paleozoyning boshlanishida, kaledon va
gersin tog‘ burmalanishlari paleozoyning o‘rtasida va oxirida , ki mmeriy tog‘
bur malani shi m ezozoy erasida, alp tog‘ burmalanishi esa kaynozoy erasida
sodir bo‘lgan. Tektonik harakatlar eng qadimgi, qadimgi, yangi (neotektonik)
va hozirgi zamon tektonik harakatlariga bo‘linadi.
Eng q adimgi tektonik harakatlarga arxey va proterozoyda sodir bo‘lgan
tektonik harakatlar kiradi. Q adimgisi - paleozoy (kaledon, gersin) va mezozoy
(kimmeriy) eralaridagi, neotektonik va hozirgi zamon tekt onik harakatl ar i
esa kaynozoy ( al p) er asidagi t og‘ burmalanishlarini o‘z ichiga oladi. Ular
asosan geologik, qisman geomorfologik usullar orqali o‘rganiladi.
Yer po‘stidagi tektonik harakatlar qatlam yoki qatlamsiz yaxlit
yotqiziqlarning dastlabki yotishini o‘zgartiradi. Qatlamlar yon tomonidan
siqilishidan burmalanadi, tik ta’sir qilgan kuchdan esa, sinadi, darzlar hosil
qilib, bo‘laklarga ajraladi va nihoyat bir qismi ko‘tarilib, ikkinchi qismi cho‘kishi
mumkin.
Qatlamlarning shakli va yaxlitligining o‘zgarishi ichki harakatga
bog‘liqdir. Bu h arakatdan cho‘kish, ko‘tarilish, burmalanish, yer yorilishi, katta
- kat t a pal axsal ar ni ng si l j i shi va boshqa xi l t ekt oni k strukturalar vujudga
keladi. Tektonik harakatlar ikki xil - orogen va epeyrogen harakatlarga
bo‘linadi. Orogen harakatlar o‘z navbatida plikativ (burmalanish) va
diz’yunktiv (uzilma) tur lar ga ajr at il adi. Epeyrogen (tebranm a) har akat lar
yer po‘stining asriy tebranishida o‘z ifodasini topgan.
Dengiz yotqiziqlarining barcha qit’alarda topilishi o‘tgan geologik
davrlarda bir necha marta yer po‘stida asriy tebranishlar kechganligidan
dalolat beradi. Bunday harakatlar hozir ham davom etmoqda.
4

Epeyrogen harakatlar qirg‘oq chiziqlarining o‘zgarishida a yniqsa yaqqol
aks etadi. Dengiz sohillarining ba’zi joylarida suvning qaytishini kuzatish
mumkin. Bunday hodisa yo dengiz sathining pasayishi yoki sohilining
ko‘tarilishida ro‘y beradi.
Quruqlikning cho‘kishi yoki dengiz sathining ko‘tarilishi na t i j a si da
de ng i z t r an sg re s s i y a si r o‘ y be r a di va qu ruqlikning bir qismini suv bosadi.
Quruqlikdan dengiz suvi q aytsa regressiya deyiladi.
Yer po‘stining asriy tebranishi faqat dengiz sohillaridagina emas, balki
materik ichkarisida ham kuzatiladi. Masalan, Fransiyaning ayrim joylari, Alp
tog‘larining etaklari va Boden ko‘li atrofi, Shimoliy Amerikada Michigan ko‘li
sohillari, Tinch okeandagi ko‘pchilik marjon orollari ham asta - sekin cho‘kmoqda.
Bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin.
Yer po‘stidagi hozirgi harakatlarni aniq o‘lchashda geodezik asboblardan
foydalaniladi. Tog‘ jinslari qatlamlarining yotish h olatini o‘lchash bilan
epeyrogen harakatlarning yer po‘stiga ko‘rsatgan t a’ si r i ani ql anadi . Bunda
geol ogi k va geom orf ol ogi k kesmalar, tog‘ jinslarining yotish shakllarining
tahlili ham katta yordam beradi.
1862-1932-yillardagi nivelirlashlarning natijalari tekshirib ko‘rilganda,
Himolay tog‘lari bilan Gang daryosi o‘rtasida joylashgan Shimoliy
Hindistonning ko‘p qismi bir yilda 18,2 mm ko‘tarilganligi aniqlangan.
Banoras shahrining shimoliy qismi ham eng ko‘p ko‘tarilganligi ma’lum. 1966
yilgi Toshkent zilzilasidan keyingi seysmologlarning ilmiy tekshirish ishlari
Toshkent h ududining pastkam joylari (Chirchiq daryosi, Qoraqamish va
Bo‘zsuvning quyi oqimlari) cho‘kayotgan bo‘lsa, boshqa joylari (Anhor
kanali o‘tgan joylar, Yunusobod) ko‘tarilayotganligini ko‘rsatdi.
Yer po‘stining tik (vertikal) tebranma harakatidan tashqari, gorizontal
harakati ham kuzatiladi. Masalan, Pomir tog‘lari janubdan shimolga tomon
asta-sekin yiliga 2-3 sm s i l j i m o q d a . Y e r t a r i x i d a v a r i v o j l a n i s h i d a
t e k t o n i k h arakatlar muttasil, lekin goh tez, goh sust kechgan.
5

Neotektonik harakatlar . Neotektonik h arakatlar 40 mln. yildan buyongi
tektonik harakatlarni o‘z ichiga . Yosh tektonik xa rakatlar golotsen davridan,
ya’ni keyingi 10000 yildan boshla nadi, arxeologik va geomorfologik usullar
yordamida o‘rganiladi. Hozirgi zamon tektonik harakatlari 100 yildan buyongi
xarakatlarga tegishli bo‘lib, ular geodezik asboblar yordamida o‘rganiladi.
Neogen va to‘rtlamchi davrlardagi tektonik harakatlarni va ular hosil qilgan
strukturalarni geologiyaning neotektonika deb ataluvchi sohasi o‘rganadi.
Neotektonikani akademik V.A.Obruchev (1863 - 1956) birinchi bo‘lib
umumiy tektonika fanidan ajratishni taklif qilgan va buni asoslagan.
Yer po‘stining rivojlanish tarixi unda muttasil tektonik h arakatlar bo‘lib
turganligidan darak beradi. Bunday h ar akat lar t og‘ ji nsi qat laml ari ni ng
yoti sh holati ni, tuzilishini, relefini o‘zgartiradi. Yer qatlamlaridagi, a yniqsa
yosh qatlamlardagi bunday o‘zgarishlarni aniqlash, ularni o‘rganish muhim
ahamiyatga egadir. Chunki ular hozirgi relef shakllarini hosil qilgan bo‘lib, neft,
gaz, ko‘mir kabi foydali qazilmalarni bashorat qilish va qidirishda yetakchi
mezon h isoblanadi.
Neotektonik harakatlar kechgan joylarni bir necha xil us ullar yordamida
aniqlash mumkin.
Tektonik harakatlar tufayli neogen, to‘rtlamchi davr yotqiziqlarida darz
ketgan, bukilgan strukturalar hosil bo‘lgan va balandliklarda qadimgi tekislanish
yuzalari kabi qoldiq relef shakllari uchraydigan joylar mavjud. Ana shular tahlil
qilinib, neotektonik harakatlarning tezligi va yo‘nalishi, qanday geologik
strukturalarni hosil qilganligi hamda ularga relefning qanday shakllari mos
kelishi aniqlanadi.
To‘rtlamchi davr yotqiziqlarning darz ketgan va uzilgan joylari
Qorjontovda, Norin daryosi vodiysida va boshqa joylarda uchraydi. Yer
po‘stining ko‘tarilishi tufayli antropogen davri yotqiziqlari tog‘larning 1800 - 2000
m mutlaq balandliklarida, ya’ni daryo o‘zanidan 600-700 m tepada qolib ketgan.
Masalan, Pskom daryosi chap qirg‘og‘idagi nanay supasi (Q
1 ) bunga misol
bo‘laoladi. Qadimgi tekisliklarning baland tog‘ oralig‘ida q olib ketishi neotektonik
6

harakat kechganligidan darak beradi. Masalan, Chotqol, Pskom tog‘lari orasidagi
Maydontol (platosi) dengiz yuzasidan 2500 - 2800 m balandlikda joylashgan.
Neotektonik va hozirgi zamon tektonik harakatlar vulkan otilishi, zilzila
harakatlarida namoyon bo‘ladi (zilzila bobiga karang). To‘rtlamchi davrning
boshlarida yer yorilishidan Afrikadagi Viktoriya va Tanganika ko‘llari, Qizil
dengiz va O‘lik dengizlar hosil bo‘lgan. Rossiya hududidagi Baykal ko‘li ham
antropogen davrida xosil bo‘lgan deb h isoblanadi.
Neotektonik harakatlar tufayli hozirgi davrdagi quruqlik va okean
tublaridagi asosiy relef shakllari: tog‘lar, tekisliklar, daryo vodiylari paydo
bo‘lgan.
H ozirgi zamon tektonik harakatlarini bevosita o‘rganishimiz va asboblar
orqali u larning qiymatini o‘lchashimiz mumkin. Shu kabi yo‘nalishini ham aniqlash
mumkin. Masalan: vetikal harakatlar musbat – ko‘tariluvchi va manfiy –
cho‘kuvchi bo‘lishi mumkin.
Hozirgi zamon vertikal va gorizontal tektonik harakatlarni o‘rganish
natijalari shuni ko‘rsatadiki, ularning o‘rtacha tezligi yiliga 1-2 sm dan oshmaydi.
Birinchi qarashda bu judayam arzimasdek tuyuladi. Ammo bu harakatlar yuz ming
va millionlab yillar davomida to‘xtovsiz kechishi mumkin. Yiliga 1 sm dagi
ko‘tarilish tezligi bir million yil davomida balandligi 10 km bo‘lgan tog‘ni hosil
qiladi. Bu Himolaydan ham baland!
Geologik o‘tmishdagi tektonik harakatlar to‘g‘risida ularning natijalari
bo‘yicha fikr yuritish mumkin.
2. Tog‘ jinslarining deformatsiyasi
To g‘ jinslari tektonik kuchlar ta’sirida turli deformatsiyaga uchraydi. To g‘
jinslariga chetdan ta’sir q iluvchi kuchlar tash q i kuch lardir. Deformatsiya turlari
to g‘ jinslariga ta’sir q iluvchi shu tash q i kuchlar kattaligi va yo‘nalishi,
7

deformatsiyalanish sharoiti h amda to g‘ jinslarining fizik xususiyatlariga bo g‘ li q
bo‘ladi.
To g‘ jinslarining deformatsiyasi deganda ularning tash q i kuchlar ta’sirida
o‘z shakli va h ajmini o‘zgartirish xususiyatiga aytiladi. To g‘ jinslarining
deformatsiyasida ularning ichki fizik xususiyatlari: musta h kamligi, elastikligi,
plastikligi va mo‘rtligi kabi xossalari asosiy a h amiyatga ega bo‘ladi.
To g‘ jinslarining musta h kamligi deb tash q i kuchlar ta’siriga ko‘rsata
oladigan q arshilik q obiliyatiga aytiladi.
To g‘ jinslarining elastikligi tash q i kuchlar ta’sirida o‘z shakli va h ajmini
o‘zgartirishi va bu kuchlar ta’siri to‘xtagandan so‘ng birlamchi h olatiga q aytish
xususiyatiga ega bo‘lishini ifodalaydi.
To g‘ jinslarining plastikligi
tash q i kuchlar ta’sirida shakli
va h ajmining q aytmas
o‘zgarishi bilan belgila-nadi.
To g‘ jinslarining mo‘rtligi
deb tash q i kuchlar ta’sirida
yax litligi buzilib, parcha-
lanish xususiyatiga aytiladi.
Deformatsiya turlari .
To g‘ jinslarining deformatsiyasi h osil bo‘lishi bos q ichlari ketma-ketligi bo‘yicha
elastik, plastik va mo‘rt deformatsiyalarga bo‘linadi (44-rasm). Ular to g‘
jinslarining elastikligi, plastikligi va mo‘rtligi xususiyatlaridan kelib chi q adi.
Elastik deformatsiya tashqi kuchlar ta’sirida tog‘ jinslari shakli va hajmining
o‘zgarishi va shu kuchlar ta’siri to‘xtagandan keyin birlamchi holatiga qaytishidan
iborat bo‘ladi. Bunday deformatsiya tash q i kuchlar kattaligi elastiklik chegarasidan
oshmaganda sodir bo‘ladi.
Agar to g‘ jinslariga ta’sir q iluvchi tash q i kuchlar kattaligi elastiklik
chegarasidan orti q bo‘lib, bunda ularning ya h litligi buzilmasa, tash q i kuchlar
81- rasm. D eformatsiya turlarining chegarasi.

ta’siri to‘xtagandan keyin h ajmiy va shakliy o‘zgarishlar birlamchi h olatiga
q aytmasa, q oldi q deformatsiya h osil bo‘ladi va u plastik deformatsiya deb
yuritiladi. Bu deformatsiya kristalli jinslardagi minerallar kristall panjaralari
q atlamlarining bir biriga nisbatan q aytmas siljishi bilan bo g‘ li q . Tash q i kuchlar
ta’siri to‘xtagandan keyin ular yangi muvozanat sharoitida h osil bo‘lgan vaziyatini
sa q lab q oladi.
Qoldiq deformatsiya tog‘ jinslari yaxlitligining buzilishi (darzliklar hosil
bo‘lishi, parchalanish) orqali sodir bo‘lsa mo‘rt deformatsiya rivojlanadi.
Deformatsiya turlarini ko‘rgazmali tasavvur
etish uchun rezina tasma, plastilin parchasi va
bir varaq qog‘oz olamiz (45-rasm). Ushbu
jismlarga b ir xil cho‘zuvchi kuchi ta’sir
etayotgan bo‘lsin. Bunda rezina tasma va
plastilin parchasi cho‘ziladi, ammo qog‘oz
varag‘i y irtilib ketadi ( 46 -rasm). Demak qog‘oz
varag‘i uchun mo‘rt deformatsiya xosdir.
Cho‘zuvchi kuch ta’siri to‘xtagandan so‘ng
plastilin parchasi keyingi cho‘zilgan holdagi
shaklini saqlab qoladi. Bu esa plastik
deformatsiya uchun yaqqol
misoldir.Cho‘zuvchi kuch ta’siri to‘xtagandan so‘ng rezina tasmasi o‘zining
dastlabki shakliga qaytadi.
Tog‘ jinslariga faqat
cho‘zuvchi tektonik kuchlar
emas, balki siquvchi va
burovchi xarakterdagi
tektonik kuchlar ham ta’sir
ko‘rsatadi. Bularning
natijasida murakkab
tuzilishdagi turli tektonik
92- rasm. Deformatsiya
turlari ni aniqlash uchun misol
qilib o lingan jism lar : a-rezina
tas ma, b -plastilin parchasi, v-
qog‘ oz varag‘i.
3- rasm. Cho‘zuvchi kuch ta’sirida rezina
tasma va plastilin parchasi cho‘ziladi, qog‘oz
varag‘i esa yirtiladi.

strukturalar vujudga keladi. Ularni o‘rganish ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga
ega.
3. Tektonik strukturalar
Tektonik hara katlar tufayli burmali va uzilmali strukturalar hosil bo‘ladi.
Burmali strukturalar va ularning elementlari . Burma deb tektonik va boshqa
tashqi kuchlar ta’sirida cho‘kindi, vulkanogen va metamorfik jinslar
qatlamlarining plastik deformatsiyasi tufayli to‘lqinsimon buklanishiga aytiladi.
Burmali strukturalar orasida ularning ikkita asosiy turi: antiklinal va sinklinal
strukturalar ajratiladi.
Antiklinal burma morfologik tomondan qavariq struktura bo‘lib, uning
yadrosida qari jinslar ochilib yotgan bo‘ladi, qanotlarini esa yosh jinslar tashkil
etadi (47-rasm).
Sinklinal burma
antiklinal burmaning
aksi bo‘lib,
morfologik tomondan
botiq struktura va
uning muldasida yosh
jinslar, qanotla - rida
esa qari jinslar rivoj -
langan bo‘ladi.
Burmalar yer
po‘stida har qanday holatda yotishi mumkin. Ular qanday holatda yotishidan
qat’iy nazar ma’lum bir morfologik elementlardan iborat bo‘ladi. Tabiiy holda yer
yuzasida yuvilishdan to‘la saqlangan burmalar kamdan-kam uchraydi. Burma
elementlari holatini tahlil qilish orqali ularning umumiy shaklini tiklash mumkin.
104- rasm. A ntiklinal va sinklinal burmalar.

Burmali struk-turalarning
o‘lchami va tartibi har xil
bo‘lib, ko‘p hollarda yirik
birinchi tar-tibdagilari
mayda burmalardan
tuzilgan bo‘ladi. Burmalar
yer yuzasida alohida-
alohida yoki katta
guruhlardan iborat
bo‘lishi mumkin. Keyingi
holda ular burmali o‘lkalarni tashkil qiladi.
Har bir burma ma’lum elementlardan tashkil topgan bo‘ladi. Burmalarda
qatlamlarning buklanish joyi burma qulfi yoki yadrosi deyiladi. Burmalarning
qulfiga tutashgan qismlari burma qanotlari deyiladi va ular qarama qarshi tomonga
monoklinal yotgan bo‘ladi. Burma yadrosi yer yuzasida, odatda, yuvilgan holda
uchraydi.
Qatlamlarning buklanish chizig‘i bo‘yicha burmani ikkiga bo‘luvchi
hayoliy tekislik burmaning o‘q tekisligi deb yuritiladi (48-rasm). Burma o‘q
tekisligi muhim elementlardan biri bo‘lib, uning fazoda tutgan vaziyatiga qarab
burmalarning morfologik turlari ajratiladi. Burma o‘q tekisligi bilan relef
yuzasining kesishishidan hosil bo‘lgan chiziq burmaning o‘q chizig‘i deyiladi.
Burma o‘q tekisligi bilan burmada qatnashayotgan qatlamlardan birining yuzasi
kesishishidan hosil
bo‘lgan chiziq burma
sharniri deyiladi (rasm).
Qatlamlarning buklanish
holatiga qarab burma
sharni-ri gorizontal, qiya,
egri va to‘lqinsimon
bo‘lishi mumkin. Bur-ma
115- rasm. Burmaning o‘q tekisligi .
6- rasm. B urma larning sharniri va qanotl ari.

sharniri yordamida uning fazoda tutgan vaziyati aniqlanadi. Burma sharnirining
bo‘ylama yo‘nalishda bir necha bor sho‘ng‘i-shi va ko‘tarilishidan burma
undulyatsiyasi hosil bo‘ladi. Burma sharniri bilan uning gorizontal tekislikka
o‘tkazilgan proeksiyasi orasidagi burchak burmaning sho‘ng‘ish yoki ko‘tarilish
burchagi deyiladi.
Har qanday burma o‘z o‘lchamlariga ega. Ularning eni, bo‘yi va balandligi
bo‘ladi (50 - rasm ). Burmaning eni (kengligi) yondosh burmalar o‘q tekisliklari
orasidagi masofadan iborat bo‘ladi. Uning uzunligi qarama-qarshi tomonda
burmada qatnashayotgan ma’lum qatlamning sho‘ng‘ish nuqtalari orasidagi
masofaga teng, balandligi esa yondosh qarama-qarshi burmalar qulflari orasidagi
vertikal masofaga teng bo‘ladi.
Burmalarning morfologik turlari. Burmalar gorizontal tekislikka nisbatan
qavariq-botiqligiga, o‘q tekisligining vaziyatiga, burma qanotlari orasidagi
munosabatga, qulfining shakliga, eni bilan bo‘yi orasidagi nisbatga va boshqa
hususiyatlariga qarab morfologik turlarga bo‘linadi.
Burmalar o‘q tekis-ligining
vaziyatiga qarab simmetrik va
asimmetrik burmalarga bo‘linadi .
Simmetrik burmalarda o‘q tekisligi
vertikal joylashgan bo‘lib, ularning
qanotlari bir xil qiyalik burchagiga
ega bo‘ladi. Asimmetrik
burmalarda esa o‘q tekisligi qiya
yoki gorizontal yotgan bo‘lib,
qanotlari turli qiyalik burchagiga
ega bo‘ladi Asimmetrik burmalar orasida qiya, to‘ntarilgan, yotuvchi va
sho‘ng‘uvchi turlari ajratiladi.
127- rasm. Burmalar sharnirining
planda va kesmada tasvirlanishi .

8- rasm. Burmalarning morfologik turlari: a - simmetrik burma: b-
asimmetrik burma; v-yotuvchi burma; g-sho‘ng‘uvchi burma .
Qiya burmalarda qanotlari qarama-qarshi tomonga yotgan bo‘lib, uning
yotish burchagi har xil va o‘q tekisligi qiya bo‘ladi.To‘ntarilgan burmalarda
qanotlari bir tomonga yotgan va o‘q tekisligi qiya joylashgan bo‘ladi. Ularda
to‘g‘ri va to‘ntarilgan qanotlar ajratiladi. Yotuvchi burmalarda o‘q tekisligi
gorizontal yotgan bo‘ladi. Sho‘ng‘uvchi burmalarda o‘q tekisligining oldingi qismi
pastga qarab engashgan bo‘ladi Ba’zi hollarda bunday burmalarning ustki qismi
yuvilib ketishi natijasida ularning yadrosida, shakli bo‘yicha sinklinal burmani
eslatuvchi qoldiqni kuzatish mumkin. Lekin uning markazida yosh emas, balki
nisbatan qari tog‘ jinslari yotgan bo‘ladi.
Burmalar qanotlari orasidagi munosabatga qarab odatdagi, izoklinal va
yelpig‘ichsimon turlarga bo‘linadi.
Odatdagi burmalarda qanotlari qarama-qarshi tomonga yotgan bo‘ladi.
Izoklinal burmalarda qanotlari bir-biriga paralleldir. Yelpig‘ichsimon burmalarda
ularning qanotlari yelpig‘ichsimon tarzda yoki yoyilgan bo‘ladi.
13

Burmalar eni bilan bo‘yi
orasidagi nisbatga qarab
cho‘ziq, braxiformali va
gumbazsimon turlarga
bo‘linadi.
Cho‘ziq bur malarda
ularning bo‘yining eniga
nisbati 3 dan katta bo‘ladi.
Braxi formali burmalarda
bo‘yining eniga nisbati 3
dan kichik bo‘ladi.
Gumbazsimon burmalarda burma eni bilan bo‘yi taxminan bir-biriga teng bo‘ladi.
Fleksuralar. Fleksura deb gorizontal yoki qiya yotgan qatlamlarning
tirsaksimon buklanishidan hosil bo‘lgan pog‘onali strukturaga aytiladi.
Fleksuralarda ustki yoki ko‘tarilgan qanot , pastki yoki cho‘kkan qanot va
tutashtiruvchi qanot singari elementlar ajratiladi (53-rasm) .
Qiya yotgan qatlamlarda hosil
bo‘lgan fleksuralar muvofiq va
nomuvofiq turlarga bo‘linadi.
Muvo-fiq fleksuralarda ustki,
pastki va tutashtiruvchi qanotlari
bir tomonga qarab yotgan
bo‘ladi. Nomuvofiq fleksuralarda
ustki va pastki qanotlar bir
tomonga, tutashtiruvchi qanotlari
esa, qarama-qarshi tomonga qarab yotgan bo‘ladi. Fleksuralar substrat
yotqiziqlarida uzilmali strukturalar hosil bo‘lishi va ma’lum blokning cho‘kishi
natija-sida paydo bo‘ladi. Lekin bunda fleksura hosil qiluvchi qatlam yaxlitligi
buzilmasdan cho‘zilgan bo‘ladi.
149- rasm. Burmalarning eni va bo‘yi orasidagi
munosabat bo‘yicha morfologik turlari.
10 rasm. Fleksura elementlari .

Burmali strukturalar va fleksuralar tabiatda juda keng tarqalgan. Ular yer
po‘stining tektonik rivojlanishi natijasida vujudga keladi va hududning geologik
taraqqiyoti tarixini bosqichma-bosqich o‘rganishda muhim ahamiyatga ega.
Bulardan tashqari ko‘pgina foydali qazilma boyliklarning hosil bo‘lishi va
to‘planishi burmali strukturalarning rivojlanishi bilan bog‘liq. Burmali struktu -
ralarni va fleksuralarni har tomonlama o‘rganish foydali qazilma konlarini
qidirishda, razvedka va eksplutatsiya qilishda katta amaliy ahamiyatga ega.
Uzilmali strukturalar va ularning morfologik turlari. Uzilmali strukturalar
(yer yoriqlari) yer po‘stida rivojlanadigan tektonik kuchlar ta’sirida sodir bo‘lib,
burmali tog‘larda keng tarqalgan.
Yer po‘stining yaxlitligi buzilishi orqali bir-biridan ajralgan bo‘laklari
o‘zining fazoda tutgan o‘rni va surilishda qatnashish faolligi bilan ajralib turadi.
Surilish yuzasi bilan ajralgan tog‘ jinslarining bo‘laklari surilmali strukturalarning
bloklari yoki qanotlari deb ataladi. Uzilmali strukturalar yer yuzasidagi relef
shakllari bo‘yicha yaqqol ko‘rinib turadi .
Uzilmali strukturalarning surilish yuzasi tekis va notekis bo‘lishi mumkin.
Birinchi holda u odatda silliqlangan bo‘ladi. Bunday silliq va yaltiroq yuza -
sirpanish oynasi deb ataladi.
Surilish yuzasi notekis bo‘lsa, o‘zaro xarakatda bo‘lgan bloklar orasida
tektonik brekchiyalar hosil bo‘lishi mumkin. Tektonik brekchiyalarning
harakatdagi bloklar orasida maydalanib ezilishi va zichlashishi oqibatida milonitlar
hosil bo‘ladi.
Tektonik brekchiyalar katta bo‘shliq hajmiga ega bo‘lganligi uchun ko‘p
hollarda ularning ichiga gidrotermal eritmalar kirib, tomirli va ma’danli mineral
yotqiziqlar hosil qiladi. Shuningdek tektonik brekchiyalar orasida yerosti suvlari,
gaz va neft mahsulotlri to‘planishi mumkin.
Uzilmali strukturada ko‘tarilgan blok yoki yotgan qanot, cho‘kkan blok yoki
osma qanot, surilish yuzasi, surilish yuzasining yotish burchagi, surilish
amplitudasi kabi elementlar ajratiladi
15

Uzilmali strukturalar o‘zining xima-xilligi bilan ajralib turadi va bloklarning
surilish yuzasi yo‘nalish chizig‘i bo‘yicha (gorizontal), surilish yuzasining yotish
chizig‘i bo‘ycha (vertikal) va ularning har ikkisiga ham ma’lum burchak ostida
(diagonal) harakatlanishi orqali bir-biridan farqlanadi. Bulardan tashqari
bloklarning surilish yuzasiga perpendikulyar yo‘nalishdagi xarakati, surilish
yuzasining yotish burchagi, uning yotish tomoni va boshqa xususiyatlari ham
hisobga olinadi. Ular orqali uzilmali strukturalar uzilma, aksuzilma, siljima,
ustsurilma, qoplama va ochilma singari turlarga ajratiladi.
Uzilmali struktura-larning bunday
xilma-xilligi tog‘ jinslariga ta’sir
qiluvchi tektonik kuchlarning harakat
yo‘nalishi va ular orasidagi
munosabatga bog‘liq. Tektonik
kuchlar harakat yo‘nalishiga qarab
siquvchi, cho‘zuvchi va juft kuchlarga
bo‘linadi
Siquvchi tektonik kuchlar bir-biriga qarshi yo‘nalishdagi harakati tufayli
tog‘ jinslarida burmali strukturalardan tashqari aksuzilma, ustsurilma va qoplama
singari uzilmali strukturalarning paydo bo‘lishiga olib keladi.
Cho‘zuvchi tektonik kuchlar qarama-qarshi tomonga yo‘nalgan bo‘lib,
ularning ta’sirida asosan uzilma (54-rasm) , ochilma va rift strukturalari vujudga
keladi
Parakuchlar esa, siquvchi tektonik kuchlar singari bir-biriga qarshi
yo‘nalishda harakat qilsada, lekin ular o‘zaro parallel bo‘ladi. Bu kuchlar ta’sirida
siljima strukturalar hosil bo‘ladi (rasm).
Tektonik qoplamalar yoki sharyajlar
tog‘ jinslari bloklarining qiyaligi
kichik, gorizontal va to‘lqinsimon
surilish yuzalari bo‘ylab o‘nlab va
yuzlab kilometrlarga surilganligi bilan
1611- rasm. Uzilma strukturaning ko‘rinishi.
12- rasm. Siljima strukturaning
ko‘rinishi.

ajralib turadi. Qoplama struktura tagidagi surilmagan tog‘ jinslari bloki avtoxton ,
katta masofaga surilgan va qoplama strukturani tashkil qiluvchi jinslar alloxton deb
yuritiladi. Alloxtonning oldingi qismi yemirilishi mumkin. Uning yemirilishidan
saqlanib qolgan fragmentlari tekonik qoldiq deb, alloxtonning yemirilib yuvilishi
natijasida avtoxtonning ochilib qolgan joylari tektonik shog‘noq yoki tuynuk deb
va alloxtonning oldingi qismi shar’yaj fronti deb yuritiladi.
Agar uzilma qanotlari bitta yoriq orqali ko‘chsa oddiy uzilma hosil
bo‘ladi. Murakkab uzilmalar ham uchraydi. Ikkita parallel yoriqlar bilan
chegaralangan joy cho‘kkan bo‘lsa graben deyiladi. Agar i kkita parallel yoriqlar
bilan chegaralangan joy ko‘tarilgan bo‘lsa gorst deyiladi (rasm). Oddiy graben
ikkita uzilma bilan chegaralandi.
Yuqorida ko‘rib
o‘tilgan strukturalar - ning
geologik qidiruv ishlarida
ahamiyati katta. Ular turli
ma’danlarga boy
gidrotermal eritma- l ar ni ng
ha r a ka t l a- n i s hi uc hu n
en g qu l a y j o y h isoblanadi.
Shuning uchun ham
geologlar ma’danlarni
izlashda bunday tektonik
struktura-larga katta ahamiyat berishadi. Uzilmali tektonik harakatlar palaxsali
tog‘larni hosil q iladi. Platolar, stolsimon tog‘lar ham, burmali - palaxsali tog‘lar
ham ana shu tektonik harakatlarning hosilasi.
1713- ra sm. Murakkab tuzilgan surilmali yer
yoriqlari .

Xulosa
Tektonik harakatlarni vertikal (radial) va gorizonta l (tengensial)
harakatlarga bo lish shartli bo lsada, bir qadar ahamiyatga ega; bu harakatlarʻ ʻ
o zaro boglik bo lib, biri ikkinchisiga o tib turadi. Bunda vertikal yoki gorizontal
ʻ ʻ ʻ
Tektonik harakatlardan biri ustun bo ladi. Vertikal harakat ustun (birlamchi)
ʻ
bo lganda, yer yuzasi ko tariladi va cho kadi, jumladan tog lar paydo bo ladi.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Natijada okean va dengizlarda, qisman quruqlikda ham cho kindi jinslarning qalin
ʻ
qatlami hosil bo ladi. Gorizontal harakatlar Yer po sti ayrim bloklarining
ʻ ʻ
boshqalariga nisbatan yuzlab km, hatto minglab km gacha yirik siljishlarida,
ularning yuzlab km keladigan siljimalarida, shuningdek, kontinental po st
ʻ
palaxsalarining surilishi natijasida ming km kenglikdagi okean botiklarining hosil
bo lishida yaqqol namoyon bo ladi.
ʻ ʻ
Tektonik harakatlar muayyan davriylikka ega. Nisbatan qisqa muddatli
vertikal harakatlar tebranma harakatlar deyiladi. Gorizontal harakatlar, odatda, o z
ʻ
yo nalishini uzoq vaqt saqlab qoladi va asliga qaytmaydi. Tebranma harakatlar,
ʻ
ehtimol, dengiz va daryo terrasalarini hosil qiladi. Tektonik harakatlar paydo
bo lish vaqtiga ko ra eng yangi va hozirgi zamon harakatlariga bo linadi. Eng
ʻ ʻ ʻ
yangi Tektonik harakatlar Yerning g oz. relyefida bevosita aks etadi,
ʻ
geomorfologik va geodezik metodlar yordamida ham o rganiladi. Eng yangi va
ʻ
18

hozirgi Tektonik harakatlarni neotektonika o rganadi. Uzoq geologik o tmishdaʻ ʻ
sodir bo lgan Tektonik harakatlar okean transgressiyasi va regressiyasining
ʻ
tarqalishi, cho kindi qatlamlarning umumiy qalinligi, ular fatsiyalarining
ʻ
joylashishi, depressiyaga to plangan chaqiq jinslar manbaiga ko re. aniklanadi.
ʻ ʻ
Litosfera palaxsalarining katta miqyosdagi siljishlarini qayta tiklashda paleomagnit
sohasidagi izlanishlarning ma lumotlari katta ahamiyatga ega.
ʼ
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Everything on Earth. Dorling Kindersley Limited, 2009.
2. G‘ulomov P.N. Inson va tabiat. Toshkent, 2009. 10. Goudie A. Physische
Geographie. Germany, 2002.
3. Mateo Gutierrez Elorza. Geomorfologfa. Madrid, 2008.
4. Vahobov H. va boshqalar. Umumiy Yer bilimi. Darslik. - Т .: Bilim, 2005.
5. William Lowrie. Fundamentals of Geophysics. Cambridge University
Press. 2007.
6. Гуломов П.Н. Умумий ер билими. Маърузалар матни. - Т.:
Университет, 1999.
7. Зокиров Ш.С., Тошов Х.Р. География тарихи. Бухоро, “Дурдона”,
2015. 26. Кале сник С.В. Умумий Ер билими киска курси. - Т.: 1966. -300 б.
8. Мильков Ф.Н. Общее землеведение. - М.: Высшая школа, 1990.
9. Марков К.К. и др. Введение в физическую географию. - М.: Высш.
школа, 1978.
10. Савцова Т.М. Общее землеведение. - М.: Академия, 2003.
11. Шубаев Л.П. Умумий ер билими -Т.: 1975.
12. www.uzstudent.uz
13. www.referat.uz
19

14. http://fayllar.org
20

MUNDARIJA

KIRISH

Asosiy qism. Tektonik harakatlar haqida umumiy ma’lumotlar

1. Tektonik harakatlar

2.Tog‘ jinslarining deformatsiyasi

3. Tektonik strukturalar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить