Temuriy malikalarning ijtimoiy-siyosiy hayotda tutgan o‘rni - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	4.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Temuriy malikalarning ijtimoiy-siyosiy hayotda tutgan o‘rni

Купить

Mavzu: Temuriy malikalarning
ijtimoiy-siyosiy hayotda
tutgan o’rni.

Reja:

1.Mavzu bo’yicha manbalar va o’rganilish darajasi.

2.Temuriy malikalar

2.1. Temuriy malikalarning mamlakat hayotida tutgan o’rni

2.2.Boburiy malikalarning mamlakat hayotida tutgan o’rni.

3.Mavzu bo’yicha klaster

4.Mavzu bo’yicha glossariy

5.Foydalanilgan manba va adabiyotlar.




Mavzu bo’yicha manbalar va o’rganilish darajasi

Bu malikalar haqida ko’pgina qo’lyozma va adabiyotlar mavjud.

Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma,, 1454-yil vafot etgan

Ibn Arabshoxning “Ajoyib ul maqdur fi axbori,,(1389-1450)

Gulbadanbaegim “Boburnoma,,Zahiriddin Muhammad Boburning qizi

Kamoliddin Abdurazzoq Samarqandiy”Zxubdat ut tavorix Boysung’uriy,,

Fosix Xavofiyning 1375-yilda tug’ilgan “Mujmali fasixiy,,

G’iyosiddin Muhammad Xondamirning “Xabib us-siyar,,

Abdulfazl Allomiyning “Akbarnoma,,

Boburiylar Salataning 4-hukmdori Jahongirshohning “Jahongirnoma,,(“Jahongir
tuzuklari,,)


Saroy Mulk xonim chig’atoy ulusiga mansub mo’g’ul xonlaridan Qozonxonning
qizi bo’lib,1341-yilda tug’ilgan. Qozonxon taxtdan azl etilib,qatl etilgan
chog’da Saroy mulk honim hali 5 yoshda edi.Saroy Mulk honim balog’atga
yetgach ,1355-yilda Movarounnahr hukmdori amir Qozog’onning nabiras amir
Husayn uni nikohiga kiritdi.

1370-yilda sohibqiron Amir Temur jangda amir Husaynni yengib ,uni qatl
qildirgach Movarunnahr hukmronligini o’z qo’liga oladi.Tabiiyki,amir
Husynning bir nechta xotilari bo’lib haramning ulug’ bekasi Tamarishxonning
qizi Suyunch qutlug’ og’o edi.Sohibqiron amir Temurmaqtulning haramidagi
malikalar orasidan Qozonxonning qizi Saroymulkxonimni,Bayon Sulduzning
qizi-Ulus og’oni,Xizr Yasuriyning qizi-Islom og’oni hamda Tag’oy Turkon
Xotunni tanlab olib,idda muddat 3 oydan so’ng o’z nikohiga
kiritadi.Sohibqiron Saroy Mulk honimni o’z nikohiga olgach “ko’ragon,,
unvonini oladi,uning ma’nosi mo’g’ulchada “kuyov,, degan ma’noni
bildiradi.Saroy Mulk honim mo’gul xonining qizi bo’lganligi uchun Amir Temur
“Amir Temur Ko’ragon,, degan nomini oladi.Sohibqiron Amir temur Saroy Mulk
honimni o’z nikohiga kiritgunga qaar ham ham haramida xotinlari bo’lgan
lekin ularning ichida xon urug’iga mansub saroy mulk honim bo’lgan.


haramdagi malikalar ichida ulug’rog’i hisoblaninb “katta honum,,
yoxud “Bibixonim,, degan unvonga noil bo’lgan.Albatta,bunday
e’zozga musharraf bolish uchun aql zakovat,did-farosat,fikrlash
doiasining ulkanligi bosh omil bo’lgan.Zotan tarixiy manbalarning
guvohlik bershicha,Saroy Mulk honim zamonasining yuksak idrokli did
farosat li tadbirkor va aql zakovat sohibasi husn –latofat bobida ham
benaziri edi.Saroy Mulkhonim insonparvar, vatnni
sevguvhi,mamlakatning siyisiy ijimoiy,iqtisodiy vamadaniy hayotidan
yaxshigina xabardor bo’lgan,saltanat ishlarida dono maslahatlari bilan
qatnashib urgan ayol edi.Ayniqsa ilm-marifatga alohida e’tibor berar
va tolibi imlarga homiylik qilardi.o’ta ziyrak va tadbirkor Saroy mulk
honim mamlaat siysoy hayotida ham vujudga kelgan muammolarni hal
qilishda o’zining oqilon maslahatlari bilan faol qatnashgan.


.Saroy Mulkhonim Amir Temurda farzand ko’rmagan.Shunday bo’lihiga
qaramay sohibqiron o’z o’g’li Shohrux Mirzoni suyukli nabiralariMuhammad
Sulton mirzo,xalil sulton Mirzo va Ulug’bek Mirzo tarbiyasini bevosita
bibixonim tarbiyasiga topshiradi.Malika 1408-yil Halil Sultonning rafiqasi
Shodmulk begimtomonidan zaharlab o’ldiriladi.Jasadi o’zi urdirgan madarsa
yonidagi ,aqbaraga “tosh tobutda”ga solib mumiyolab dafn etiladi.amir temur
Hindiston yurishlaridan qaytgach rafiqasiga atab 1399-1404-yillarda Bibixonim
masjidi jomesini qurdirgan.Bu jome O’rta Osiyodagi bidalardan eng yirigi
hisoblanadi.


“ Boburnoma,,O’zbek namunaviy adabiyotidagi bebaho asarlardan.Undan o’rta
Osiyo,Afg’oniston,Hindiston,va Eron xalqlari tarixi,jug’rofiyasiga oid qimmatli
ma’lumootlar bor.O’sha davr o’zbek adabiy tilining yorqin namunasi ekanligi esa
yanada muhimroqdir.

Ziyo istaga qalblar uchun 2004-2021.

O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.Turg,un Fayziyev.ʻ

Enciklopedia stub.png Ushbu maqolada O zbekiston milliy ensiklopediyasi
ʻ
(2000-2005) ma lumotlaridan foydalanilgan.
ʼ

Gavharshodbegim maqbarasi.


Gavhar Shod begim Amir Temurning to’rtinchi o’g’li Shoxrux Mirzoning suyukli
katta xotini edi.U Chig’atoy zodagonlaridan G’iosiddin Tarxonning qizi edi.
Rivoyat qilishlaricha, G’iyosiddin Tarxonning bobokaloni-qushlik bir vaqtlar
Chingizxon mulozimatida bo’lib, br jang asnosida uni o’limdan saqlab qolgan
ekan.Shundan buyon Chig’atoy ulusida bu avlod yuksak e’tibor va hurmatga
sazovor bo’lgan.gavhar Shod begim 1379-yilda tug’lib,1393-yilda Shoxrux
Mirzo nikohiga kirgan.Undan 3 o’g’ilu 2 qiz ko’rgan. Tong’ich o’g’li Ulug.bek
Mirzo Ko’ragon(Muhammad Trag’ay 1394-1449),o’rtancha og’li Boysung’ur
Mirzo(1397-1433)va kichik o’g’li Muahmmad Jo’ki Mirzo(1401-14450lardir.


Tarixiy manbalarning guvohlik berishicha gavhar Shd Behim yuksak didi
farosatli,oqila,tadbirkor,suhandon,bir so’zli,qat’iyatli,husn bobida ham
benazir ayol bo’lgan.Tabiatan dindor Shohrux Mirzo ko’p vaqtini toat ibodat va
kitob mutoalasiga sarflardi.Saltanat deon ishlrini o’ktam va tadbirkor xotini
gavhar Shod begim boshqarardi.Bu ziyrak ayol qaynotasi Amir temur vafotidan
so’ng mamlakat ishlarini asta-sekin o’z qo’liga ola boshlaydi.Zotan Shohrux
Miroz ham rafiqasiming aql zakovatiga chindan tan berar ,saltanatni
boishqarishda uning oqilona va tadbirli maslhatlariga ehtiyoj sezardi.Shu bois
saltan ishlariga doir ko’p masalalar malika nazar-e’tiboriga havola etilar edi


Mamalakat poytaxti Hirot iqtisodiy va madaniy yuksalishda Sgarqning eng
nufuzli shahrlaridan biriga aylanadi.Tabiyyki mamlakatnig bunday yuksalishda
“amaliy hukmdor” malika Gavhar Shod begimning hissasi beqiyosdir.Bu davrda
Hirotda va mamlkatning boshqa viloyatlarida qurilish ishlari avj oladi.Masjid
madrasalar,xonaqoh,maqbara,dahma,musofirxona,ravot,ko’prik va sardobalar
qurib bitkaziladi.Tabiatan vatanparvar gavhar Shod begim mamlakat ravnaqi
yo’lida tinmay g’amxo’rlik qiladi.Uning dasturida madaniy va ma’rifiy hayot
birinchi o’rinda bo’lgan.Shu boisdanmi, farzandlari hamda barcha nabiralari
ilm-fan muxlislari bo’lgan,hatto g’aal ham bitganlar.malika Hirotdagi ko’plab
qurilish ishlari rahnamosi bo’lgan.Hirotda 2ta katta madrasa
qurdirgan.mamlakat hayotda muhim ro’l o’ynagan gavhar Shod begim Shohrux
Mirzo vafotidan so,ng nabirasi Aloud-Davlani taxt sohibi qilish uchun makr
hiylalar ishlatadi ,ammo o’z maqsadiga erisholmaydi aksincha o’g’illari
o’rtasida jiddiy kurashlar avj olib ketadi.


ushbubjarayonlar yuz bergan paytda malika 80yoshda edi.ammo taqdirga tan
bermasdan chevarasiSulton ibrohim Mirzoni Sulton abusayid Mirozga qarshi
isyon ko’tarishga undaydi.Bundan xabar topgan Sulton abusayid malikani
chopib tashlashga farmon beradi.1457-yil malika chopib o’ldiriladi va o’zi
qurdirgan madrasa yonidagi Boysung’ur dahmasiga dafn etiladi.7


Boburiylar saltanatining eng ko’zga ko’ringan husn- malohatda yagona,aql-u
zakovati ila ota va o’g’il o’rtasidagi munosabatlarni hamisha mustahkamlab
kelgan malika Arjumanbonu edi. Arjumabonu tahminan 1594-yilda Mashhadda
tug’ilgan.U asli eronlik bo’lib bobosi va ota –onasi kambag’allik tufayli
Hindistonga keladi, otasi Akbarshoh mulozimatiga xizmatga kiradi. 1611-yilda
Arjumanbonuning ammasi Nurjahon (Mehriniso) Jahongirshohga turmushga
chiqqach uning bobosi E’timod ud-Davla bosh vazirlik lavozimga ko’tariladi.
Arjumandbonuning otasi E’timodxon (Osafxon) esa saroy boshqaruvchisi
lavozimiga ko’tariladi. 1613-yili 19 yoshli Arjumanbonu 21 yoshli Xurram
(Shoxjahon) ga turmushga chiqadi . O’tkir aql-idrok va did farosat sohibasi
bo’lgan Arjumand bonu tez kunda tadbirkorligi, nozik tabiati iffati va tengsiz
husn malohati bilan butun saroy a’yonlarini hurmat va e’tiborini qozonadi.


1628-yil fevralida taxtga Shoxjahon o’tiradi. Uning yonida doimiy ravishda sodiq,
aqlli, xushmuomala, yaxshi kunda ham kulfatida ham birga yonma yon
turuvchi,davlat ishlarida eng to’g’ri maslahatlarni beruvchi,jang-u jadallarda
qo’llab quvvatlovhi rafiqasi Mumtoz Mahal begim birga edi.Malika saroyda
maslahatchi va muhrdorlik lavozimlarida faoliyat yuritgan.Mumtoz Mahal begim
hayoti davomida 14 nafar farzand ko’rdi ulardan 8 nafari bu hayotda yashab qola
oldi,qolgan 6 nafar farzandi esa yoshlik chog’ida nobud bo’ldi.Ularni 4tasi qiz va
4tasi o’gil farzand edi,o’g’illari Doro Shukuh(1616-1659),Shoh Shujo (1617-
1661)Avrangzeb(1618-1707) Murodbaxsh (1621-1658).Qizlari Jahon Oro
begim ,Arjuman Oro begim,Dahr Oro begim va Kiti Oro begimdir.Malika
Shoxjahon hukmronligining 4-yili 17-iyun chorshanba kuni Burhonpurda 14-
farzandini dunyoga keltirish chog’ida hayotdan ko’z yumadi.Bu paytda
farzandlari oldida bo’lga Mumtoz Mahal begim farzandlari bilan vidolashuv
chog’ida otasiga g’amxo’rlik qilishni katta qizi Jahon Oro begimga tayinlaydi.


Bu paytda farzandlari oldida bo’lga Mumtoz Mahal begim farzandlari bilan vidolashuv
chog’ida otasiga g’amxo’rlik qilishni katta qizi Jahon Oro begimga tayinlaydi.Turmush
o’rtog’iga yozgan vasiyatida esa o’zidan so’ng boshq ayolga uylanmasligi unga atab
hashamatli maqbara qurdirishini farzandlariga g’amxo’rlik qilishini yozgan edi.O’z
ayoliga bo’lgan kuchli muhabbati sabab Shoxjahon vasiyatni to’lig’icha ado
etdi.Haqiqatda ham Mumtoz Mahaldan keyin 36 yillik hayoti davomida boshqa ayolga
uylanmaydi unga atab hashamatli maqbara ham qurdiradi.Ushbu maqbara Agra
shahrida 18 yil davomida 20 ming mutaxasis va ustalar yordamida qimmatbaho
yaltiroq oq marmardan bunyod ettiradi . Ulug’vor obida ‘’sevgi va vafo,, qasrining
qurilishiga 40 million rupiya sarf etiladi.Obida qurib bitkazilgach marhumaning hoki
olib kelib dafn etiladi.Uning sharafiga Mumtoz Mahalga kiydirilgan toj sifatidan
maqbaraga ‘’Toj Mahal,, deb nom beriladi.Hindistonning dunyoga mashhur sevgi va
muhabbatdan ilhomlanib barpo etilgan ushbu obidasi hozirgacha o’z latofati bilan
Agra shahriga yiliga 7 million sayyoh kelishiga sababchi bo’moqda.


Jahon Oro begim Shoxjahonning katta qizi.1614-yilda tug’ilgan.Otasi taxtga
o’tirganda Jahon Oro begim 14 yoshda edi.Shoxjahon qizi Jahon Oro begimga
40 ming dona yoqut javohir in’om etib,unga yiliga 600 ming rupiya miqdorida
nafaqa tayinlangan edi.Onasi Mumtoz Mahal begim vafot etgan chog’da u 17
yoshda edi.Onasining vasiyatiga muvofiq u otasiga g’amxorlik qiladi.Jahon Oro
begim o’z ismiga monand tabiat unga xusn-u malohatda, tengsiz aql idrok va
ilmu odobda saxiylik qilgan edi.Jahon Oro begim otasi va ukasi Avrangzeb
o’rtasidagi tez tez bo’lib turadigan kelishmovchiliklarni o’z aql zakovati bilan
hal qilardi va yechim topadi.


Bobokaloni Boburshohdan unga me’morchilik san’ati o’tgan edi.Malika shu sababli
ham otasi ardog’ida bo’lgan.Shu tariqa otasiga davlat ishlarida tashqi va ichki
siyosatda diplomatik aloqalarda hamisha o’z maslahatlarini ayamagan va saroyda
katta obro’ e’tiborga ega bo’lgan.Onasi Mumtoz Mahal mavqeyiga sekin asta
munosib bo’la oldi.Jahon Oro begim Nafaqat me’morchilikda balki g’azallar
yozishni ham me’ros qilib olgandi.U o’z g’azallarini ham mahorat va nozik did
bilan qog’ozga ko’chirardi.Dehli,Panipat,Surat,Amboda,Bexal shaharlarida ulkan
karvonsaroylar barpo ettiradi,Lohurda ham orombaxsh bog’ bunyod
ettiradi.Aytgancha Toj mahalning ham ijodkori aynan Jahon Oro
begimdir.Kashmirda ‘’Pari Mahal,, (Parilar saroyi) nomli saroy ham qurdirgan
edi.Jahon Oro begim doimiy ravishda faqirlar va yordamga muhtoj insonlarga oziq
ovqat ulashgan va ularga uy joy qurdirgan.Shahdobodda Alimardonxon arig’ini
qazdiradi va naqshinkor hovuz qazdiradi.Jahon Oro begim “Risolayi Sohibiya,,
(Do’stlik haqida risola) nomli asar ham yozib qoldirgani tarixdan bizga ma’lumdir.
1658-yil taxt talashgan Avrangzeb akasi Doro Shukuhni mag’lubiyatga uchratadi,
o’z ukasi Murodbaxshni zindonband etadi. Otasi Shoxjahonni esa Agradagi saroy
“Qizil qal’a,, ga jo’natadi.Dilxasta malika dunyo ishlariga qo’l yuvib zindonband va
xasta otasiga xizmat qilib o’ziga biroz bo’lsada taskin beradi. Shoxjahon 1658
yildan 1666-yilgacha bo’lgan vaqtda “Qizil qal’a,,dagi hayoti davomida hayotining
mazmuni Mumtoz Mahalga atab qurdirgan maqbara “Toj Mahal” dan ko’z uzolmay
suyukli qizi Jahon Oro begim qo’lida vafot etadi .


Shoxjahon 1658 yildan 1666-yilgacha bo’lgan vaqtda “Qizil qal’a,,dagi hayoti davomida
hayotining mazmuni Mumtoz Mahalga atab qurdirgan maqbara “Toj Mahal” dan ko’z
uzolmay suyukli qizi Jahon Oro begim qo’lida vafot etadi . Jahon Oro begim 1681-yilda
67 yoshida bu yorug’ dunyoni tark etadi.Malika Dehlidagi Zarzara qabristoniga dafn
etiladi.Vasiaytiga binoan bo’lsa kerak qabrtoshiga ushbu misralar bitilgan:

Ba g’ayri sabza naposhad kase mazori maro

Ki qabrpo’shi parishon hamin giyoh bas ast .

Mazmuni:”Yashil maysadan boshqa hech kimsa qabrini yopmasin,toki g’ariblar qabrini
yopmoq uchun shu giyoh kifoyadir,,

Xulosa qilib aytganda Boburiylar hukmronligi davrida ayollarning davlat va jamiyatdagi
o’rni ijtimoiy hayotdagi o’rni yuksak darajada bo’lgan.Albatta malikalar bunga munosib
bo’lishgan va haqiqatda mamalakat tinchligi va osoyishtaligini asrashda o’zlarini munosib
ko’rsatishgan, katta-katta me’moriy obidalar qurishda o’z nozik didi va aql idroki bilan
ajralib turishgan.Mehr va saxovati,kamtarligi bilan xalq mehrini qozonishgan.Shu tariqa
turmush o’rtoqlari va mamlakat hukmdorlari hattoki davlat a’yonlarining yuksak
hurmatiga sazovor bo’lishgan.Haqiqiy ayollarga xos hislatlar bilan hamisha ezgulikka
xizmat qiluvchi ulkan ishlarga bosh-qosh bo’lishgan.Bu faxrlanarli va o’rnak olsa
arziydigan tariximiz ayollari biz uchun iftixor tuyg’usini shakllantiradi.Ayniqsa “qafas,,
ichida yashab kelayotgan ayrim ayollarimizga tarixni o’rgatish va o’z mustaqil va erkin
fikriga ega bo’lishga davlat tomonidan belgilangan qonunlardan o’z hayoti uchun qay
tarzda to’g’ri foydalanishni o’rgatishga va o’rganishga chorlaydi

Malikalarning
tarixda qoldirgan
muhim
ishlari,me’morchili
obidalari,asarlari. Jahon Oro
Begim”Risolayi
sohibiya,,(Do’stlik
haqida risola)asari
muallifi.
Shoxjahon ayoliga atab
18 yil davomida Agra
shahrida 80mln rupiya
miqdorida pul sarflab
toj mahalni
qurdiradi.Hozirda yiliga
7 mlndan ortiq sayyoh
tashrif buyuradi.1399-1404-yillarda
Amir Temur
Hindiston
yurishlaridan
qaytgach Bibixonim
madrasasini
qurdirgan
Gavharshodbegim
madrasa,xonaqoh,kar
vonsaroylar va
Hirotda 2ta madrasa
qurdirgan


Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:

1. Gulbadanbegim Zaxiriddin Muhammad Boburning qizi
“Humoyunnoma,, 3-19bet “Ma’naviyat,, 1998

2. Turg’un Fayziyev “Temuriy malikalar,, A.Qodiriy nomidagi xalq merosi
nashriyoti 1994

3. Azamat Ziyo “O’zbek ayollari tarix sahnasida,, O’zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi “Fan,, nashriyoti 2002
4. .Porso Shamsiyev A.zam O’ktam.”Boburnoma,, o’rta yoshdagi bolalar
uchun.

Yulduzcha nashriyoti, 1989.

Temuriy malikalarning ijtimoiy-siyosiy hayotda tutgan o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish