Temuriylar davri tarixiy manbalari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	208.5KB
Покупки	7
Дата загрузки	14 Февраль 2024
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

840 Продаж

Temuriylar davri tarixiy manbalari

Купить

Temuriylar davri tarixiy manbalari
Mundarija:
Kirish ........................................................................................................................................................... 2
I.Bob.Temuriylar davri tarixiy manbalari .................................................................................................... 4
1.1.Amir Temur tomonidan markazlashgan davlatning barpo etilishiga doir yozma manbalar. .................. 4
1.2.Amir Temur va Temuriylar davrida madaniy obodonchilik manbalari ................................................ 17
1.3. Xulosa ................................................................................................................................................. 23
II.Bob.G’iyosiddin Naqqoshning “Xitoy safarnomasi” manbasidagi Temuriylar tarixini yorituvchi
ma’lumotlar tahlili ..................................................................................................................................... 24
2.1.Amir Temurning jahon tarixshunosligi va manbashunosligida ............................................................ 24
tutgan o’rni ................................................................................................................................................ 24
2.2.G’iyosiddin Naqqoshning “Xitoy safarnomasi” manbasidagi Temuriylar tarixini yorituvchi
ma’lumotlar tahlili ..................................................................................................................................... 29
2.3.Xulosa .................................................................................................................................................. 39
Xulosa ........................................................................................................................................................ 40
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ............................................................................................................ 42
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi : O`zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom
Karimovning “Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch “ nomli sermazmun kitobida
xalqimizning toptalib kelgan milliy g`ururini yuksaltirish, Sohibqiron bobomizning
muborak nomi, tarixiy siymosi, boy merosi va xotirasini tiklash yo`lida
mamlakatimizda qo`yilgan qutlug` qadamlar to`g`risida batafsil hikoya qilingan.
Ha, buyuk bobomiz haqidagi haqiqat tiklandi, adolat qaror topdi. 1996-yil
O`zbekistonda "Amir Temur yili" deb ataldi. YUNESKO qarori bilan Sohibqiron
tavalludining 660 yilligi nishonlandi1. Toshkent, Samarkand va Shaxrisabizda
Amir Temurning muxtasham haykallari o`rnatildi.
“AMIR TEMUR” ORDENI-O’zbekiston Respubliksining davlat
mukofotlaridan biri. Bu orden bilan davlatchilikni mustahkamlashdagi ulkan
xizmatlari, me’morchilikni, ilm-fan, adabiyot va san’atni, shu jumladan, harbiy
mahoratni rivojlantirishga qo’shgan ulkan hissalari uchun O’zbekiston
Respublikasi fuqarolari mukofotlanadilar. Ushbu orden bilan davlatlararo
hamkorlikni, tinchlikni hamda xalqlar o’rtasida do’stlikni mustahkamlash ishiga
alohida hissa qo’shganlik uchun O’zbekiston Respublikasi fuqarosi bo’lmagan
shaxslar ham mukofotlanishi mumkin. 1996 yil 26 aprelda ta’sis etilgan (shu
ordenni ta’sis etish haqidagi Qonun bilan O’zbekiston Respublikasining 1995 yil
22 dekabrda qabul qilingan “Davlat mukofotlari to’g’risida”gi Qonunning 11-
moddasiga tegishli tuzatishlar kiritilgan). Orden tilla qoplangan 925 darajali
kumush qotishmadan tayyorlanib, sakkiz qirrali bo’rtma yulduz ko’rinishida
bo’lib, Amir Temurning ulug’vor qiyofasi kumush rangda tasvirlangan. Muallifi
— O’zbekiston Respubikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov. Vatanimiz
tarixida tutgan beqiyos o’rni, samarqandliklarning asrlar davomida milliy fan va
madaniyatimizni rivojlantirishga qo’shgan buyuk hissasining e’tirofi sifatida —
Samarqand shahri, Temuriylar davri ulkan madaniy va ma’naviy merosini, noyob
tarixiy yodgorliklarini asrab-avaylash, yosh avlodni buyuk ajdodlarimizning
munosib vorislari, ozod mamlakatimiz buyuk istiqbolini yaratishga qodir kishilar
2

qilib tarbiyalash ishiga qo’shgan alohida xizmatlarini e’tiborga olib — Shahrisabz
shahri ana shu orden bilan taqdirlandi (1996 yil 18 oktabr) O’zbekiston
davlatchiligini barpo etish va jahon hamjamiyatida millatimiz obro’sini
yuksaltirish, fuqarolar tinchligini va umummilliy totuvlikni mustahkamlash,
madaniy qadriyatlarni asrab qolish va rivojlantirish borasida buyuk xizmatlari
uchun hamda tug’ilgan kuniga 60 yil to’lishi munosabati bilan O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti Islom Abdug’aniyevich Karimov shu orden bilan
mukofotlandi (1997 yil 26 dekabr).
Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning 2019-yil 28-iyundagi qarorida
o‘smirlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, mamlakatimiz Qurolli
Kuchlari va davlat xizmati uchun kadrlar tayyorlash bo‘yicha yangi tizim
belgilangan edi. Unga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Ichki
ishlar vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati va Milliy
gvardiya tarkibida “Temurbeklar maktabi” harbiy-akademik litseylari tashkil etildi.
Kurs ishining maqsadi : A.Temur o’rta Osiyo jahon tarixida evropa tarixida
ulkan ishlarni amalga oshirosh davri haqida. A.Temur nomini jahon darajasiga
ko’tarish va tushuntirish va tarixiy asarlarda talqin qilishdan iborat.
Kurs ishining vazifasi : Nohaq tanqid qilinib halisona o’rganilmay qolganini
tarixiy tahlil qilish
Kurs ishining ob'ekti : Amir Temurning jahon tarixshunosligi va
manbashunosligida tutgan o’rni
Kurs ishining predmeti : G’iyosiddin Naqqoshning “Xitoy safarnomasi”
manbasidagi Temuriylar tarixini yorituvchi ma’lumotlar tahlili
Kurs ishining tuzilishi : Kurs ishi kiris qismi, 2 ta bob, 4 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
3

I.Bob. Temuriylar davri tarixiy manbalari
1.1. Amir Temur tomonidan markazlashgan davlatning barpo etilishiga
doir yozma manbalar.
“Temur tuzuklari”, “Tuzukoti Temuriy”, “Malfuzoti Temuriy” yoki “Voqeoti
Temuriy” nomlari bilan atalgan asar Amir Temurning yetti yoshligidan boshlab
hayot yo‘li haqida hikoya qiladi.
“Temur tuzuklari” muhim tarixiy manba bo‘lib, unda Amir Temur davlatining
tuzilishi va boshqarish xususiyatlari bayon etilgan. Asar dastlab turkiy-o‘zbek
tilida bitilgan. Uning bir qo‘lyozmasi Yaman mamlakati oliy hukmdori Ja’far
podshoh kutubxonasida saqlangan.
“Temur tuzuklari”ning fors tiliga tarjimoni Mir Abu Tolib Husayniy at-
Turbatiy tarjima muqaddimasida, Arabistonning muqaddas joylarini haj qilib
qaytishda, Yamanda bo‘lgan chog‘ida Ja’far podshoh kutubxonasida turkiy tildagi
mazkur asarni topgani va u Amir Temurning hayot yo‘li haqidagi o‘zi yozgan
ekanligini ta’kidlaydi. Mir Abu Tolib Arabistondan qaytib kelgandan keyin, asarni
fors tiliga tarjima qilgan. Lekin Arabistondan olib kelingan asliyatdan yoki
Hindistonda bo‘lgan biron qo‘lyozma nusxadan o‘girilgani aytilmagan.
Mir Abu Tolib 1637 yilda “Temur tuzuklari” asari forscha tarjimasini buyuk
boburiylardan Shohijahonga tortiq qiladi. Keyin bu tarjima Muhammad Afzal
Buxoriy (vaf. 1652 y.) tomonidan jiddiy tahrir qilingan.
“Temur tuzuklari” ikki maqoladan iborat:
Birinchi maqola Amir Temurning davlatni barpo etish va mustahkamlash,
qo‘shinni tashkil etish yuzasidan tuzuklari, rejalaridan tarkib topgan.
Ikkinchi maqolada 13 kengash va uning qismlarida Amir Temurning
hokimiyat tepasiga kelishi va harbiy yurishlari tafsilotlari beriladi.
“Temur tuzuklari” XV-XVI asrlarda nafaqat hukmdorlar va ma’lumotli
kishilar orasida, balki jahon ilm ahli o‘rtasida shuhrat topti. Asarning ko‘lyozma
shaklida ham, toshbosma shaklida ham, shuningdek jahonning ko‘p tillariga
4

qilingan tarjima shaklida ham (inglizcha, fransuzcha, urdu, rus va o‘zbek tillarida)
nashr etilishi so‘zimizga isbot –dalildir.
Ikki fozil shaxslar Mir Abu Tolib va Muhammad Afzal Buxoriy xizmatlari
tufayli “Temur tuzuklari” fors tilida bizgacha yetib kelgan. Bu tarjimaning
mo‘tabar qo‘lyozmalari Rossiya, Hindiston, Eron, Turkiya, Misr, Angliya,
Fransiya va boshqa mamlakatlar xazinalarida mavjud.
“Temur tuzuklari”ning forsiy matni 1783, 1785, 1890 va 1963 yillari ovrupo
va sharq tillaridagi tarjimalari bilan birga nashr etilgan.
“Temur tuzuklari”ni to‘liq 1857 yili Xivada Muhammad Yusuf Rojiy
tomonidan va 1858 yili Pahlavon Niyoz devon tarafidan turkiy-o‘zbek tiliga
tarjima qilingan. Ularning birinchisi “Tuzuki Temuriy”, ikkinchisi “Malfuzot”
nomi bilan ma’lum. Yana bir tarjima Xo‘jand qozisi Nabijon mahdum tarafidan,
Qo‘qon xoni Muhammad Alixon (1821-1858 yy.)ning topshirig‘iga binoan amalga
oshirilgan.
“Temur tuzuklari” asarini Alixon To‘ra Sog‘uniy 1967 yili Mir Abu Tolib
tarjimasini o‘zbekchaga tarjima qilgan edi. 1990 yili Alixon To‘ra tarjimasini
“Temur tuzuklari”ni Bombay nashri matni asosida Habibullo Karamatov yana bir
tarjimani amalga oshirib, nashr ettirdi.
“Temur tuzuklari”ning manba sifatidagi tarixiy ahamiyati buyuk ekanligi
mutaxassislarning unga bo‘lgan katta e’tiboridan bilish mumkin. Asarning sakkizta
mo‘tabar qo‘lyozmasi Toshkentda, Sharqshunoslik instituti xazinasida mavjud.
“Vaqoyi’”
“Vaqoyi’”- voqealar Zahiriddin Muhammad Boburning jahonga
“Boburnoma” nomi bilan mashhur bo‘lgan shoh asarining asl nomidir. Muallif
asarda o‘zining o‘n ikki yoshida Farg‘ona viloyati podshohi, deb ko‘tarilgan
vaqtidan boshlab, hayotining oxiriga qadar bo‘lib o‘tgan voqealarni yilma-yil
bayon qilgan. Dunyoda mavjud asarning barcha qo‘lyozmalarida bir necha yil,
xususan 1509-1518, 1521-1524 yil voqealari bayoni tushib qolgan.
5

Bobur Farg‘ona viloyati hokimi Temuriy Umar Shayx Mirzoning (1461-1494
yy.) to‘ng‘ich o‘g‘li, 1483 yilning 14 fevralida Andijon shahrida tug‘ilgan. U 1494
yilning 5 iyunida, hijriy isobda o‘n ikki yoshida halok bo‘lgan otasi o‘rniga
Farg‘ona taxtiga o‘tqaziladi. Lekin oradan ko‘p vaqt o‘tmay, mamlakatda avj olgan
o‘zaro kurash natijasida mag‘lubiyatga uchrab, Farg‘onani tashlab chiqishga
majbur bo‘ladi.
Uning 1497-1500 yillari Samarqand taxti uchun olib borgan kurashi ham
muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.
Bobur 1504 yilga qadar Farg‘ona va Samarqand uchun kurashdi, ammo
Temuniylar o‘zaro birlasha olmadilar. Natijada, u tajribali Shayboniyxon bilan
bo‘lgan janglarda mag‘luyuiyatga uchrab, o‘z yurtini tark etib, omad va baxt izlab
Kobulga yo‘l oldi. Kobulni egallagan Bobur o‘z mavqeini asta-sekin
mustahkamlab bordi.
1511 yilning kuzida Bobur Ozarbayjon va Eron podshohi Shoh Ismoil
Safaviyning (1502-1524 yy.) harbiy yordamiga tayanib, Samarqandni uchinchi bor
egallashga muvaffaq bo‘ldi. Ammo uning o‘z xalqi e’tiqodi – sunniy mazhabni
inkor etib, kishilarga shialar kiyimida ko‘rinishi, aholini undan ixlosini qaytardi.
Bu safargi Boburning bobo meros poytaxt Samarqanddagi hukmronligi bir yilga
ham yetmadi.
1512 yilning bahorida Ko‘li Malik (Xayrobod bilan Qorako‘l orasida
joylashgan mavze’) degan joyda bo‘lib o‘tgan jangda Shayboniylardan
Ubaydullaxon, Muhammad Temur Sulton, Jonibek Sulton va boshqalarning
birlashgan kuchlari uning qo‘shinlarini tor-mor keltirdi.
Bobur Hisori shodmon tomonga chekindi va qariyb ikki yil mobaynida o‘sha
viloyatda kun kechirdi va 1514 yili yana Kobulga qaytdi.
U 1514-1525 yillar orasida Shimoliy Hindistonga, uni bo‘ysundirish
maqsadida besh marta qo‘shin tortadi, lekin faqat so‘nggi yurishi (1525 y.)
natijasida boy va ulkan mamlakatni egalladi. Bobur tarixda yangi saltanatga asos
6

soldi. Uning davlati g‘arbda yanglish Buyuk mo‘g‘ullar nomi bilan mashhur bo‘lib
ketgan, aslida esa bu Hindistondagi Temuriylar yoki Boburiylar davlatidir.
Bobur 1530 yilning 26 dekabrida Hindistondagi poytaxti Agra shahrida vafot
etdi. Ammo uning vasiyatiga ko‘ra, keyincha uning xoki Kobul shahridagi o‘zi
asos solib obod qilgan bog‘ga ko‘mildi. Uning qabr toshi keyincha chevarasi
Nuriddin Muhammad Jahongir (1605-1627 yy.) tomonidan o‘rnatilgan.
Bobur iste’dodli qalam sohibi sifatida ikki devon-she’rlar majmuasi, aruz
ilmiga oid risola, islom qonunshunosligi masalalariga bag‘ishlangan “Mubayyin”
nomli masnaviysi, Ubaydulla Xoja Ahrorning “Volidiya” risolasining turkiy
tarjimasi, musiqa va harbiy ishga oid risolalari muallifi, maxsus yangi alifbo “Xatti
Boburiy” ixtirochisi hamda “Vaqoyi’” asarining ijodkoridir.
“Vaqoyi’” memuar – xotira tipidagi asar bo‘lib, o‘zining bayon uslubi bilan
“Temur tuzuklari”ni eslatadi. Kitobda Farg‘ona, Toshkent, Samarqand, Hisori
shodmon, Chag‘oniyon, Kobul, Xuroson poytaxti Hirot hamda Shimoliy
Hindistonning XU asr ikkinchi yarmi va XU1 asr birinchi o‘ttiz yilligidagi
ijtimoiy-siyosiy ahvoli batafsil yoritilgan. 1
Asar mazmunini shartli uch qismga bo‘lish mumkin:
1. Farg‘ona va Movarounnahr voqealari davri (1494-1504 yy.);
2. Kobul va Xuroson voqealari davri (1504-1525 yy.);
3. Hindiston voqealari davri (1525-1530 yy.).
Siyosiy voqealar bayonidan tashqari, asar geografik hamda etnografik
ma’lumotlarga boy. Undan Farg‘onaning turk-mo‘g‘ul qabilalari, ko‘chmanchi
o‘zbeklar qo‘shini tuzilishi, Movarounnahr, Xuroson va Hindiston xalqlarining urf-
odatlari, hayvonoti, nabototi, parrandalari va boshqalar to‘g‘risida tafsilotlar ham
o‘rin olgan.
“Vaqoyi’” asari asl matni uch marta, birinchi marta 1857 yili Qozonda
N.I.Ilminskiy tomonidan Buxoro qo‘lyozmasi va ikki marta 1905 va 1970 yillari
Angliyaning poytaxti London shahrida A.Beverij xonim tomonidan Haydarobod
qo‘lyozmasi asosida chop qilingan edi.
1
Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma’ruzasidan // Xalq so‘zi 2017-yil 4-avgust).
7

1995-1996 yillari yapon olimi Eyji Manu “Vaqoyi’” asari matnini to‘rtta
turkiy va uchta forsiy qo‘lyozmalari asosida tuzib, unga mukammal
ko‘rsatkichlarni alohida jild sifatida ilova qildi. Bu tadqiqotchi keyincha yapon
tilida tarjima va ko‘rsatkichlarni ikki jildda chop etdi.
Kirill-rus alifbosida 1948-1949 yillari ikki jildda S.Mirzayev va P.Shamsiyev
tomonidan birinchi bor va 1960 yili bir jild sifatida chop qilingan edi.
2002 yili S.Hasanov tomonidan P.Shamsiyev, S.Mirzayev va Eyji Manu
nashrlari asosida “Vaqoyi’” asar matnini chop etdi. Ammo bular va boshqa
nashrlar ushbu jahonga mashhur asarning asl nusxasining ilmiy akademik nashri
emas.
Garchi “Vaqoyi’” asl nusxa matni ilmiy asosda tiklanmagan bo‘lsa-da, uni
tarjima qilish, o‘rganish hali asar to‘la tugamasdan oldin boshlangan edi.
Ilk marti “Vaqoyi’” asarini fors tiliga tarjima qila boshlagan va bir qismini
tarjima qilgan shaxs Boburning safdoshi va sadri Shayx Zayn Xavrfiy (vaf.1534
y.) edi.
Asar butunlay tugamasdan turib, undan bir nusxani Bobur ko‘chirtirib
Movarounnahrga jo‘natgan edi.
“Vaqoyi’” bilan tasodifan tanishgan Boburning chevarasi Sulton Salim,
bo‘lg‘usi Jahongir otalig‘i, ma’naviy ustozi Qutbiddin Muhammad Beklarbegi
o‘g‘li Behruzxon Navrangxondir. U Mirzo Poyanda Hasan G‘aznaviydan asarni
fors tiliga tarjima qildira boshlaydi. Ammo tarjimon vafot etgach, Muhammad Quli
Hisoriyni bu ishga jalb etib, 1586 yili tarjima nihoyasiga yetadi.
Uchinchi marta “Vaqoyi’”ni fors tiliga tarjima qilish tashabbuskori Boburning
nabirasi Jaloliddin Muhammad Akbar (1556-1605 yy.) edi. U asarni Bayramxon
o‘g‘li Abdurahimxonga tarjima qildirib, uning ko‘plab nusxalarini nafis mo‘jaz
rasmlar bilan bezattirgan. Forsiy tildagi ushbu uchchala tarjima asl matnni
tiklashda katta ilmiy ahamiyatga ega.
“Vaqoyi’” asari g‘arb olimlari ichida mashhur va juda katta obro‘-e’tiborga
molik. Asar ingliz tiliga uch marta 1826, 1921 va 1990 yillari to‘la tarjima qilingan
8

bo‘lsa, uning ixcham va qisqartirilgan nashrlari o‘n beshdan ziyoddir. Aytish
mumkinki, so‘nggi ikki yuz yil davomida ingliz sharqshunoslari “Vaqoyi’” asarini
juda jiddiy o‘rganmoqdalar va maxsus Boburshunoslik ilmiy yo‘nalishiga asos
solganlar.
Asarning forsiy toshbosma matni ham mavjud. Kitob yana ikki marta fransuz
tiliga, nemis, turk, yapon, hind, urdu, turk, qozoq tillariga tarjima qilingan.
Umuman, sharq tarixiga oid asarlar ichida “Vaqoyi’” bksak mavqega ega.
Shunday tarixiy obida to‘g‘risida uch marta akademik S.Azimjonova tomonidan
rus tilida kitoblar chop etilgan bo‘lsa-da, o‘zbek tilidagi tadqiqotlar asosan
filologik yo‘yealishda amalga oshirilgan.
“Vaqoyi’” birinchi galda tarixiy manba va u boshqa soha mutaxassislari
uchun ham bebaho obida va ibratli namunadir.
Shomiyning “Zafarnoma” asari
Mavlono Nizomuddin Shomiy yoki mavlono Nizomuddin Shanbiy, Shanbi
G‘ozoniy asli Tabrizning shimoli-g‘arbiy tarafida, undan ikki mil masofada
joylashgan joyda tug‘ilgan tarixchi “Zafarnoma” asari bilan mashhur bo‘lgan. U
1393 yili Amir Temur xizmatiga qabul qilingan, 1404 yilgacha u bilan bo‘lib,
sohibqironning harbiy yurishlarida voqeanavis va voiz mansabida ishtirok qilgan.
1402 yili Amir Temur unga o‘zining tarixini aniq va sodda tilda yozib
berishni buyurgan. Nizomuddin Shomiy bu asarni 1402-1404 yillar orasida yozib
tamomlagan. Asar jahongirning hokimiyat tepasiga kelishi (1370 yil.)dan to 1404
yilgacha bo‘lgan voqealarni o‘z ichiga oladi. “Zafarnoma” asari haqiqatan ham
sodda tilda, ravon uslubda yozilgan, daliliy ma’lumotlarga boy. Lekin Amir Temur
hayoti mazkur asarda birmuncha, Sharafuddin Aliga nisbatan kam, idealashtirilgan.
Asar O‘zbekiston, Qozog‘iston, Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarining XIV
asr II- yarmi va XV asr boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy tarixini o‘rganishda muhim
va ishonchli manbalardan biri hisoblanadi.
9

Nizomuddin Shomiy o‘z asarini yozishda G‘iyosidin Ali Yazdiyning
“Ro‘znomayi g‘azavoti Hinduston”, Amir Temurning uyg‘ur kotiblari tomonidan
yaratilgan “Tarixi xoniy” va boshqa saroyda bitilgan kundaliklardan foydalangan.
“Zafarnoma”yi Nizomuddin Shomiyning ikkita tarhriri mavjud: 1) 1404 yili
Amir Temur Ozarbayjon yurishidan qaytganda unga taqdim etilgan nusxa. 2)
Mironshohning o‘g‘li Мирзо Umarga (1404 yid 26 martda Amir Temur
“Halokuxon taxti”ni , ya’ni G‘arbiy Eron hamda Ozarbayjonni in’om qilgan)
paytida taqdim qilingan. U yuqorida qayd etib o‘tilgan birinchi nusxadan deyarli
farq qilmaydi. Asar “Zafarnoma” deb ataladi. Unga ayrim uslubiy tuzatishlar
kiritilgan va debocha hamda Mirzo Umarga bag‘ishlangan kichik bir ilova (zayl)
qo‘shilgan. Shunga qaraganda, Nizomuddin Shomiy umrining so‘nggi yillarini
Mirzo Umar xizmatida bo‘lgan va ona yurti Tabrizda istiqomat qilgan.
“Zafarnoma”ning qo‘lyozma nusxalari Armaniston, Angliya, Fransiya, Iroq
va Turkiya kutubxlnalarida saqlanmoqda. Asarning tanqidiy matni F.Tauer
tomonidan 1937 va 1956 yillari Pragada chop etildi.
1996 yili Nizomuddin Shomiy “Zafarnoma” asarini Y. Hakimjonov
tomonidan amalga oshirilgan forscha tarjimasi A.O‘rinboyev tomonidan tahrir
qilinib nashr etildi. 2
“Muntahab ut-tavorixi Mu’iniy”
“Muntahab ut-tavorixi Mu’iniy” nomli Temuriylar davriga oid asar muallifi
Mu’niddin Natanziydir. U Isfahon shahriga qarashli, undan qariyb yigirma farsah
masofada joylashgan Natanz shahrida tug‘ilgan. Ch.A.Storining ma’lumotiga
qaraganda asli seistonlik bo‘lgan. Fors viloyatining hokimi Temuriy Iskandar
Mirzo (Amir Temurning nabirasi, Umarshayxning o‘g‘li, 1415 yili inisi Boyqaro
Mirzo tomonidan o‘ldirilgan) saroyida xizmat qilgan. Davlatshoh
Samarqandiyning so‘zlariga qaraganda, “Mu’iniddin Natanziy Sulton Iskandar
davrida Iroqi Ajam va Forsda shuhrat topgan olimlar va shoirlar jumlasidagn
bo‘lib..., ilmda o‘z zamonasining yetakchisi edi va Mirzo Iskandarning maqoma va
holati hamda tarixini yozgan”.
2
Karimov I. “Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch”. T.: “Ma’naviyat”. 2008-yil, 28-bet.
10

Mu’niddin Natanziy qalamiga mansub bo‘lgan va bizning zamonamizgacha
yetib kelgan bu asarning aniq nomi ma’lum emas. U ilmiy jamoatchilik orasida
“Anonim Iskandera” nomi bilan mashhur. Asar 1413 yili yozib tamomlangan.
Uning ikkinchi tahriri ham bo‘lib, “Muntaxab ut-tavorixi Mu’iniy” (“Mu’niniyning
saylangan tarixi”) deb ataladi va Temurning o‘g‘li Shohruh Mirzoga bag‘ishlanadi.
“Muntaxab ut-tavorix” umumiy tarix tipida yozilgan asar bo‘lib, olamning
yaratilishidan to Amir Temur vafotigacha, 1405 yil 18 fevralgacha musulmon
mamlakatlarida yuz bergan voqealar haqida baxs yuritadi. asar muqaddima va uch
bobdan iborat.
Muqaddima diniy mazmunda bo‘lib, unda olamning yaratilishi, Odam Ato va
uning farzandlari, Nuh payg‘ambar va uning avlodi haqida umumiy gap boradi.
Birinchi bobda qadimiy Eron va Yunoniston podshohlari, Rim va Vizantiya
imperatorlari, Rim papalari, qadimiy arab hamda Efiopiya podshohlarining
qisqacha tarixi bayon etilgan.
Ikkinchi bobda Muhammad payg‘ambar va uning avlodi, xalifayi Roshidin,
Umaviya va Abbosiya xalifalari, Arabiston hamda Misrda podshohlik qilgan Ali
va Fotima avlodi, shuningdek, Abbosiylar bilan zamondosh bo‘lgan Eron va
Movarounnahr hukmdorlari tarixi talqin etilgan.
Asarning noyob va qimmatli qismi uning uchinchi bobi hisoblanadi. U turk-
mo‘g‘ul qabilalari va ularning kelib chiqishi, Chingizxon va uning avlodi,
Shimoliy Xitoyda ukmronlik qilgan mo‘g‘ul xonlari, Chig‘atoy ulusi hukmdorlari,
Elxoniylar, Jaloiriylar, Cho‘poniylar, Muzaffariylar, Oq O‘rda xonlari, 1346-1370
yillar orasida Movarounnahrda hukmronlik qilgan amirlartarixini o‘z ichiga oladi.
Asarning uchinchi qismini yozishda muallif Tabariy, Juvayniy, Rashiduddin
hamda turkiy tilda yozilgan ”Tarixi xoniy” kabi asarlardan keng foydalangan.
“Muntaxab ut-tavorixi Mu’iniy” asarining matni 1957 yili Eronda Jak Oben
tarafidan chop etilgan. Uning ko‘lyozma nusxalari Sankt-Peterburg, Angliya,
Fransiya va Eron kutubxonalarida mavjud. Bu asar to‘g‘risida va undagi ayrim
lavhalar G‘.Karimov tomonidan “Amir Temur va Ulug‘bek zamondoshlari
11

xotirasida”(T.: 1996) va “Temuriylar bunyodkorligi davr manbalari”(T.: 1997)
nomli to‘plamlarda chop etgan.
. “Zafarnomayi Temuriy”
“Zafarnomayi Temuriy”, “Fathnomayi sohibqironiy”, “Tarixi jahonkushoyi
Temuriy” yoki “Zafarnoma” nomi bilan mashhur bo‘lgan asarni o‘z davrining yirik
tarixchisi Sharafuddin Ali Yazdiydir. U asli Eronning Yazd viloyatidagi Taft
qishlog‘idan bo‘lib, turli fan sohalarini egallangan edi. Shuning uchun ham Alisher
Navoiy uni “Sharaf davla va din”, ya’ni din va davlat sharafi deb ta’riflagan.
Sharafuddin Ali Yazdiy Fors viloyatining hokimi Temuriy Ibrohim Sulton
(1415-1435 yy.) saroyida xizmat qilgan. U ilm-fan homiysi bo‘lmish mazkur
shahzodaniina emas, balki Shohruhning ham zo‘r hurmat-e’tiborini qozongan edi.
Sharafuddin Ali Yazdiy 1442 yili Shohruhning nabirasi va Sultoniya, Qazvin,
Ray hamda Qum hokimi Sulton Muhammad (1442-1446 yy.)ning taklifi bilan
Qumga keldi va shahzodaning xizmatiga kirdi. Sulton Muhammad 1446 yili
Shohruhning og‘ir kasalligidan foydalanib, isyon ko‘tardi, Hamadon hamda
Isfahonni bosib oldi, SHerozni qamal qildi. Shohruh unga qarshi qo‘shin tortti.
Culton Muhammad Shohruh bilan ochiq jang qilishdan qo‘rqib toqqa qochdi.
Shohruh Sulton Muhammad bilan yaqin bo‘lgan kishilarni, shuningdek, mahalliy
sayyidlardan birmunchasini isyonda ishtirok etishda ayblab hibsga oldi va
ko‘plarini o‘limga mahkum qildi. O‘shanda hibsga olinganlar orasida Sharafuddin
Ali Yazdiy ham bor edi. Faqat Mirzo Abdullatifning (Ulug‘bekning to‘ng‘ich
o‘g‘li) aralashuvi bilan Sharafuddin Ali Yazdiy jazodan qutulib qoldi. Shahzoda
uni Samarqandga, otasi huzuriga jo‘yeatib yubordi. Sharafuddin Ali Yazdiy
Samarqandda bir yil chamasi istiqomat qildi va fikrimizcha, Ulug‘bekning ilmiy
izlanishlarida ishtirok etgan bo‘lishi kerak. Shohruh vafotidan (1447 y.) keyin
1449 yilda Sharafuddin Ali Yazdiy Xurosonga qaytdi va Sulton Muhammadning
ruxsati bilan yana o‘z vatani Taftga qaytib bordi va umrining oxirgi qismini
uzlatda kechirdi. Sharafuddin Ali Yazdiy 1454 yili vafot etdi.
12

“Zafarnoma” asosan Nizomuddin Shomiyning shunday nomli asari asosida
zo‘r badiiy mahorat bilan yozilgan. Lekin Sharafuddin Ali Yazdiy Nizomuddin
Shomiy asarida bayon etilgan voqealarning ba’zilariga yangi tarixiy manbalar
asosida aniqliklar kiritdi, uni yangi isbot va dalillar bilan boyitdi. Amir Temurning
shaxsiyati va uning faoliyatidagi qarama-qarshiliklar, ya’ni bir tomondan
qattiqqo‘l ekanligi, ikkinchi tomonlan esa Movarounnahrdagi tarqoqlikka barham
berib, markazlashgan davlatga asos solganligi birmuncha to‘g‘ri va haqqoniy
yoritilgan.
Sharafuddin Ali Yazdiy asarining zo‘r qimmati shundaki, unda Mo‘g‘ul
imperiyasining tarkibida tashkil topgan Oltin O‘rda, Elxoniylar davlati, Chig‘atoy
ulusi, shuningdek Movarounnahrning Chingizxon zamonidan to Temur davlatining
paydo bo‘lishigacha bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy tarixi qisqa tarzda yoritib yuyerilgan.
Asarning bu qismi “Tarixi jahongir”, yoki “Muqaddimayi Zafarnoma” nomi bilan
ataladi va 1419 yili yozib tamomlangan.
“Zafarnoma” asarining asosiy qismi, muallifning dastlabki redalariga ko‘ra,
uch qism – maqoladan iborat bo‘lmog‘i, birinchi qismda Amir Temur tarixi,
ikkinchi qismda Shohruh Mirzo va nihoyat, uchinchi qismda ushbu asar
yozishning tashabbuskori Ibrohim Sultonning davrida o‘tgan voqealar bayon
etilishi mo‘ljallangan edi. Lekin, biz hozir asarning birinchi qismigagina egamix,
xalos. Uning ikkinchi va uchinchi qismlari saqlanmagan. Ehtimol, ikkinchi va
uchinchi qismlari yozilmay qolgan bo‘lsa kerak. “Zafarnoma” asarining asosiy
qismi 1425 yili yozib tamomlangan.
Asarning qo‘lyozma nusxalari ko‘p, xorijiy mamlakat kutubxonalari, xususan
Toshkentda O‘zR FA Sharqshunoslik institutida uning yigirma to‘rt nusxasi bo‘lib,
ularning ikkitasiga (Inv. № 3440 va № 4472) XV va XVII asrlarda rasmlar
ishlangan. “Zafarnoma” asari matni Hindiston (1885-1888 yy.), Eron (1957 y.) va
1972 yili A.O‘.O‘rinboyev tomonidan Toshkentda chop qilingan. Asar ikki marta
o‘zbek tiliga, ingliz, fransuz va turk tillariga tarjima qilingan. Undan ayrim
parchalar ingliz hamda rus tillarida bosilgan.
13

“Zafarnoma” asarining muqaddimasi terma tarjimasi va 10 yilgi
Movarounnahr voqealari bayoni O.Bo‘riyev tomonidan tarjima qilinib, 1996 yili
nashr qilindi. Kitob O‘zbekiston va Markaziy Osiyo mamlakatlari tarixini
o‘rganishdagi ilmiy ahamiyati juda katta. Keyincha yaratilgan tarixiy asarlarga bu
kitobning ta’siri yaqqol seziladi.
“Ulusi arba’-yi Chingiziy”
“Ulusi arba’-yi Chingiziy” (“Chingiziylar to‘rt ulusi” (tarixi) yoki “Tarixi
arba’ ulus” (“To‘rt ulus tarixi”) nomli asar asosiy mualliflaridan biri, uning
yaratilish tashabbuskori XU asrda o‘tgan buyuk olim, yirik davlat arbobi, Shohruh
Mirzoning o‘g‘li Muhammad Tarag‘ay Mirzo Ulug‘bekdir. U 1394 yil 22 martida
Amir Temurning Iroq va Ozarbayjonga qilgan navbatdagi besh yillik harbiy
yurishi vaqtida Sultoniya shahrida, Eron Ozarbayjonida tug‘ilgan. Amir Temur
saroyida hukm surgan an’anaga ko‘ra, shahzoda sohibqironning katta xotini
Saroymulk xonim, Bibi xonimning tarbiyasiga topshiriladi. Oradan bir yil chamasi
vaqt o‘tgach, 1395 yili Amir Temur Saroymulk xonim va nabirasini Shohruhga
qo‘gib Samarqandga jo‘natadi.
1398 yili Ulug‘bekka mashhur qissaxon, shoir va olim, shayx Orif Ozariy
(1382-1462 yy.) muallif etib tayinlandi va u dastlabki asosiy ta’limni ana shu
ajoyib shaxsdan oldi. Shahzoda Amir Temurning bar qator harbiy harakatlarida,
1399-1404 yillari Turkiya va Suriyaga qarshi o‘tkazilgan yurishda, 1404-1405 yili
Xitoyga qarshi uyushtirilayotgan yurishda qatnashdi.
Amir Temur 1405 yil 18 fevralda vafot etgach, Movarounnahr taxtini nabirasi
Xalil Sulton zo‘rlik bilan egallab oldi. Bu vaqtda Ulug‘bek otasi Shohruh
xizmatida bo‘ldi. 1409 yili Xalil Sulton o‘z amirlari tomonidan asir olingach,
Shohruh Xurosondan Movarunnahrga kelib, Mirzo Ulug‘bekni Movarounnahr va
Turkiston hokimi etib tayinlandi. U 1449 yil 25 oktabrigacha bu mamlakatni
boshqardi.
14

Mirzo Ulug‘bek yirik davlat arbobi, sarkarda edi. Lekin u buyuk olim va ilm-
fan hamda madaniyat homiysi sifatida tengi yo‘q edi. Samarqand uning davrida
Sharqning yirik ilm-fan va madaniyat markazlaridan biriga aylandi.
Mirzo Ulug‘bek ikki yirik asar yaratdi. Biri “Ziji jadidi ko‘ragoniy”
(“Ko‘ragoniyning yangi astronomik jadvali”) bo‘lib, 1437 yili yaratilgan kitobda
ilmi nujumning nazariy va amaliy masalalari qamrab olingan, o‘sha davrdagi eng
yuksak ilmiy jasorat hisoblangan.
Olimning ikkinchi asari “Ulusi arba’-yi Chingiziy” bo‘lib, unda XIII-XIV
asrlarda Mo‘g‘ul imperiyasi tarkibiga kirgan mamlakatlarning ijtimoiy-siyosiy
tarixi qisqa tarzda bayon etilgan. Kitob 1425 yildan keyin tugallangan.
“Tarixi arba’ ulus” muqaddima va to‘rt qismdan iborat. Muqaddimada o‘rta
asrlarda tarixchilar o‘rtasida hukm surgan an’anaga ko‘ra, islomiyatdan avval
o‘tgan payg‘ambarlar, turklarning afsonaviy ota-bobolari hisoblangan Yofas ibn
Nuh va uning farzandi Turkxon, shuningdek, turk mo‘g‘ul qabilalari va
Chingizxon tarixi bayon etilgan.
Birinchi qism Ulug‘ yurt, ya’ni Mo‘g‘uliston va Shimoliy Xitoy tarixi,
O‘gadayxon (1227-1241 yy.), Chingizxonning uchinchi o‘g‘li davridan to Ariq
Bug‘o avlodi O‘rdoy qoon zamonigacha yuz bergan voqealarni o‘z ichiga oladi.
Ikkinchi qismda Jo‘ji ulusi, ya’ni Oltin O‘rda tarixi, Jo‘jixondan davridan to
Shohruhning zamondoshi bo‘lmish Muhammadxon zamonigacha, XIII-XV asrning
birinchi choragi tarixi bayon etilgan.
Uchinchi qismda Elxoniylar, ya’ni Eron hamda Ozarbayjonning XIII-XIV
asrlardagi tarixidan baxs yuritiladi.
To‘rtinchi qismda Chig‘atoy ulusining, Koshg‘ar, Yettisur, Movarounnahr,
Shimoliy Afg‘oniston hududidagi XIII-XIV asrlardagi tarixi talqin etilgan. Shuni
ham aytish kerakki, muallif mazkur ulusda hukmronlik qilgan har bir hukmdor xon
ustida qisqa va alohida-alohida to‘xtalib, ularning davrida sodir bo‘lgan
voqealardan eng muhimlarini yuayon etgan.
15

“Tarixi arba’ ulus” asarining ayrim qismlari, xususan uning to‘rtinchi qismi,
ko‘p jihatdan Sharafuddin Ali Yazdiyning “Muqaddimayi Zafarnoma”siga o‘xshab
ketadi. Lekin Ulug‘bek asari birmuncha mukammaldir. Bundan tashqari, unda to‘rt
ulus o‘rtasidagi siyosiy munosabatlar, “o‘zbek” etnonimining kelib chiqish vaqti
xususida ham qimmatli ma’lumotlarni uchratamiz.
Ushbu kitobning faqat qisqartirilgan tahririning to‘rt mo‘tabar qo‘lyozmasi
yuizgacha yetib kelgan. Ularning ikkitasi Angliyada, bittasi Hindistonda va
to‘rtinchi nusxasi AQShda saqlanmoqda.
Mirzo Ulug‘bek tarixiy asarining inglizcha tarjimasi 1838 yili Mayls
tomonidan Angliyada chop etilgan. O‘zbekcha tarjimasi B.Ahmedov, M.Hasaniy
va N.Norqulovlar bajarilib, 1994 yili Toshkentda chop etildi.
“Tarixi arba’ ulus” Markaziy Osiyo, O‘zbekiston va Qozog‘istonning XIII-
XIV asrlardagi tarixini, ayniqsa Chig‘atoy ulusi tarixini o‘rganishda muhim
manbalardan biri vazifasini o‘tashi mumkin.
“Ravzat us-safo”
“Ravzat us-safo” (“Cof jannat bog‘i”) yoki “Ravzat us-safo fi siyrat al-anbiyo
va-l-muluk va-l-xulafo” (“Payg‘ambarlar, podshohlar va xalifalarning tarjimai holi
haqidagi sof jannat bog‘i”) nomi bilan mashhur bo‘lgan asar umumiy tarixga
oiddir. Uning muallifi Mir Muhammad ibn Sayyid Burxoniddin Xovandshoh ibn
Kamoluddin Mahmud al-Balxiy bo‘lib, asosan Mirxond (1433-1497 yy.) nomi
bilan mashhur.
Muarrixning ota-bobolari asli Buxorodandir. Mirxondning otasi sayyid
Burxoniddin Xovandshoh ham o‘qimishli va keng ma’lumotli kishi bo‘lib,
Temuriylar hukmronligi davrida Balxga ketib qolgan va o‘sha yerda vafot etgan.
Mirxond Balxda tug‘ilgan, lekin umrining ko‘p qismini Hirotda o‘tkazgan.
Uning nabirasi Xondamirning guvohlik berishicha, Mirxond Alisher Navoiy bilan
uchrashguncha turli ilmlar bilan shug‘ullangan, ammo birontasida muta’yin emas
edi. Tarixchi Alisher Navoiy bilan uchrashgach, shoir o‘zining “Ixlosiya”
xonaqohidan unga alohida xona ajratib, shaxsiy kutubxonasidagi kitoblardan
16

foydalanishga ijozat berib, olimni umumiy tarixga oid katta asar yozishga undagan,
uni bu sohada doimo moddiy qo‘llab turgan. Ammo Mirxond ulkan asarini
mukammal tugata olmiy, ya’ni yettinchi jildi va jug‘rofiy ilova materiallari
yig‘ilgan musavvada holida qolganida vafot etadi. Uning asarini nabirasi
G‘iyosiddin Xondamir yakuniga yetkazadi.
“Ravzat us-safo” asarini yaratishda Mirxond qirqta muallif, ya’ni arab tilida
ijod qilgan o‘n sakkizta va fors tilida ijod qilgan yigirma ikkita olim ijodiga
murojaat qilgan. Shak-shubhasiz, bu asar zamonaviy tadqiqot darajasida yaratilgan
tarixiy yodgorlikdir. 3
1.2. Amir Temur va Temuriylar davrida madaniy obodonchilik
manbalari
Yaqin yillarda mamlakatimizda xalqimizning jonli kechmishini, o’lkamizning
siyosiy-ijtimoiy tarixi, madaniyati va san ati taraqqiyoti masalalarini o’rganish‟
shaxsan davlatimiz rahbarining nazorati va g’amho’rligi ostida, hukumatimizning
bu boradagi keng qamrovli dasturi asosida olib borilmoqda. Mazkur maqolada
uyg’onish davrining ikkinchi bosqichi bo’lgan Markaziy Osiyodagi XIV-XV
asrlar davri madaniyati tarixi tadqiq qilindi.
Maqola umum qabul qilingan tarixiy metodlar-tarixiylik, obyektiv, qiyosiy-
mantiqiy tahlil, ketma-ketlik, tamoyillari asosida yoritilgan bo lib, unda Amir
ʼ
Temur va Temuriylar davri manbalari asosida adabiy muhit va tasviriy san at
‟
qiyosiy taxlil va ketma – ketli asosida taxlil qilingan.
Amir Temur hayoti va faoliyati hamda bu masalani yorituvchi asosiy tarixiy
manbalar xilma-xil bo’lib, bu Amir Temurning jahon tarixidagi roli buyuk
ekanligidan va uning nomi g’oyat mashhurligidan dalolat beradi. Mazkur
manbalar jamiyat tarixini o’rganuvchi olimlarimizning asarlarida, ayniqsa, o’zbek,
rus va ingliz tillarida nashr etilgan. Jumladan “Amir Temur jahon tarixida” nomli
fundamental tadqiqotda batafsil tahlil etib berilgan. Ushbu tadqiqotda mavzu
bo’yicha jahonning turli tillarida nashr etilgan adabiyotlar ro’yhati ham
3
Собрание восточных рукопией Академии наук Узбекистана. Т. I–XI. – Ташкент, 1952-1987; Собрание восточных рукопией Академии
наук Узбекистана. История. Составители: Д.Ю.Юсупова, Р.П.Жалилова. – Ташкент, Фан, 1998. – 536
17

keltirilgan.
Temuriylar saltanati hukmronligi davrida Movarounnahr va Xurosonda
badiiy adabiyot ham yangi bosqichda ko’tarildi. Shu davrda fors-tojik adabiyoti
o’zining yangi rivojlanish pog’onasiga erishgan bo’lsa, o’zbek adabiyoti Alisher
Navoiy, Mavlono Lutfiy, Durbek, Hofiz Xorazmiy, Atoiy, Sakkokiy, Gadoiy,
Sayyid Qosimiy, Yaqiniy ijodlari misolida o’z taraqqiyotining eng yuksak
bosqichiga ko’tarildi.
Abdurahmon Jomiyning “Haft avrang”, A.Navoiyning “Xamsa”, “Hazoyin
ul maoniy” asarlari shu davr adabiyotining shoh asarlari edi. Jomiy yetti
dostondan iborat to’plamiga “Haft avrang” (Yetti taxt) deb nom qo’yar ekan,
Temuriylar sulolasidan yetti (Amir Temur, Xalil Sulton, Shohrux, Ulug’bek,
Abulqosim Bobur, Abu Said, Mirzo Husayn Boyqaro) ni ko’zda tutgan bo’lsa,
Navoiy o’z “Xamsa”sini yaxlit holda Husayn Boyqaroga bag’ishlagan va bu bilan
har ikki muallif ham shu davr hukumdorlariga o’zlarining ma lum ma noda‟ ‟
minnatdorchiliklarini namoyon etgan.
Temuriylar davridagi adabiy hayotning o’ziga xos xususiyatlaridan biri adabiy
jarayonning yagonaligi, unda turkiy tilda ijod qiluvchilarning ham, forsiyda qalam
tebratuvchilarning ham barobar va faol qatnasha olgani edi. Buni biz Alisher
Navoiynitng “Majolis un-nafois” tazkirasida yaqqol ko’ramiz.
XV asrning ikkinchi yarmidagi ijtimoiy-siyosiy, ilmiy-madaniy va adabiy hayotda
yuz bergan ibratli xodisalardan biri Navoiy-Jomiy munosabatlaridir. Bu ikki
buyuk zot ijod sohasida xalqparvarlik va insonparvarlik mavqeida turish bilan
birga xalq, davlat ishlarida insof va adolatni yoqlar edilar.
Abdurahmon Jomiy g’oyat sermahsul ijodkor bo’lib, undan bizga
adabiyotning turli janrlariga fan va san atining rang-barang sohalariga oid boy
‟
meros qolgan. Jomiy asarlari o’z davridayoq Xuroson va Movarounnahr
doirasidagina emas, boshqa mamlakatlarga ham keng tarqalgan edi. Ba zan
‟
qo’shni mamlakat podshohlari, masalan, Sulton Ya qub uning asarlarini so’rab
‟
maxsus elchilar yuborgan. Uning asarlari o’z davrida va undan keyin ham ko’p
18

qo’lyozma nusxalarda ko’chirilgan. Masalan, O’zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasining Abu Rayxon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida
Jomiy asarlarining XV-XVI asrlarda ko’chirilgan o’nlab qo’lyozmalarini uchratish
mumkin. Bunday qo’lyozmalar Rossiya, Afg’oniston, Eron va Yevropa
mamlakatlaridagi boshqa qo’lyozma fondlarida ham uchraydi. Taniqli
sharqshunos Y.E.Bertels “Jomiy monografiyasi”da shoir asarlarining Toshkent
kulliyoti asosida shoirning nomini keltiradi.
Abduraxmon Jomiy Temuriylar davri ilm fani va adabiyotining faxri, Sharq
she riyatini yuksaklikka ko’targan so’z san atkorlaridan biridir. U bir necha‟ ‟
asrdirki, Navoiy bilan yonma-yon o’zbek shoir va adiblariga ham ustozlik qilib
kelmoqda va har doim shunday bo’lib qoladi.
XV asr jahon ma naviyatining buyuk siymosi Nizomiddin Mir Alisher
‟
Navoiy bo’lib uning asarlari turkiy tilning boyishiga yuksak hissa qo’shdi.
Bundan tashqari Alisher Navoiy Husayn Boyqaro tomonidan muxrdor qilib
tayinlangan paytda el xizmatida bo’ldi. Keyinchalik uni vazir lavozimiga
tayinlashdi. Navoiy el-ulus manfaati, shahar va mamlakat obodonchiligi,
madaniyat ravnaqi, adolat tantanasi uchun foydalanadiki, bularning barchasi
pirovard natijada Sulton Husayn davlatining barqarorligi va nufuzini ta minlaydi.
‟
Hirot bu davrda nihoyatda ko’rkamlashdi, xalq turmushi yaxshilandi,
she riyat, nafis san at rivoj oldi talabalar uchun “Ixlosiya” madrasasi, darveshlar
‟ ‟
uchun “Xalosiya” xonaqohi, bemorlar uchun “Shifoiya” shifoxonasi, masjidi
Jome yoniga Qorixona (“Dor ul xuffoz”) qurildi. Ulug’ amirning kutubxonasida
‟
70 dan ortiq xattot va musavvirlar qo’lyozmalarni oqqa ko’chirish, ularni badiiy
bezash bilan band edilar. Hirotda yana “Nizomiya”, Marvda “Xusraviya” va
boshqa madrasalar barpo etildi.
Fors tilida birinchi “Xamsa” yozganini qayd etmaydi. Nizomiy vafotidan
100 yil o’tib Hindistonda tug’ilib o’sgan forsiyzabon turk o’g’loni Xusrav
Dehlaviy Nizomiy “Xamsa”siga birinchi bo’lib tatabbu yozadi va “Xamsachilik”
an anasini boshlab beradi. Dehlaviy “Xamsa”si Nizomiyga ajoyib sharh va undagi
‟
19

mazmunlarning yangicha talqini sifatida o’zining ham falsafaning ham shuhratini
olamga yoydi. Keyingi XIV-XV asrlar mintaqa ma naviyati “Xamsa” an anasi‟ ‟
ta sirida rivoj oldi, shoirning salohiyati va iqtidori hech bo’lmaganda
‟
“Xamsa”ning bir dostoniga javob yoza bilish bilan o’lchanadigan bo’ldi. Bu jahon
ma naviyati tarixida betakror hodisadir. Turkiy adabiyotda Qutb va Xaydar
‟
Xorazmiylar boshlab bergan “Xamsachilik” an anasi o’zining kamolini A.Navoiy
‟
ijodida topdi.
XV asrning ko’zga ko’ringan adabiyotshunos olimlarning biri Davlatshoh
ibn Abouddaula Baxtish al-G’oziy as-Samarqandiydir. Uning tarjimai holiga oid
ma lumotlar juda kam bo’lib, “Tazkirot un-shuaro” (Shoirlar tazkirasi) asarida
‟
keltirilgan ba zi bir ma lumotlarga qaraganda, u yirik harbiy xizmatchi va davlat
‟ ‟
rabobi oilasida tug’ilgan. Uni taxminan yashagan yillari 1435-1495 yillarga to’g’ri
keladi.
Uning “Tazkirat un-shuaro” asarida VII-XV asarlarda yashab ijod qilgan
155 shoir haqida qisqacha, lekin nihoyatda qimmatli ma lumotlar keltirilgan. Bu
‟
asar juda katta davr qariyb sakkiz yuz yil mobaynida Eron va Markaziy Osiyoda
yashab ijod etgan shoir va adiblar faoliyatini tadqiq qabzasiga olgan.
“Tazkirat ush-shuaro” yoki “Tazkirai Davlatshohiy” muqaddima, xotima va
yetti qismdan iborat.
Davlatshoh Samarqandiyning mazkur tazkirasi jamoatchilik e tiborini
‟
ko’pdan beri tortib kelmoqda. 1819-yildan bayon asarning ayrim parchalari
Rossiya (V.A.Jukovskiy va F.Erdman), Fransiyada (Silvers de Sasi), Angliyada
(E.Broun va A.Falkoner), Turkiyada (Fahim Sulaymon afandi), Germaniyada
(Hammer) hamda Gollandiyada chop etilgan. Uning to’la matni 1887-yili
Bombayda Mirza Muhammad, 1901-yili Londonda E.Broun va 1958-yili
Tehronda Xoja Muhammad Ramazoniy tomonidan nashr etilgan.
1900-yili birinchi bor Xivada Muhammad Rafe tomonidan eski o’zbek tiliga
(Xorazm shevasida) o’girildi. 1967-yili B.Ahmedov “Tazkirat ush-shuaro”
tazkirasidan Mavrkaziy Osiyo va Xurosonlik 32 va 1981-yili 50 dan ortiq shoir
20

hayoti hamda ijodiga oid ayrim parchalarni o’zbek tiliga tarjima qilib,
“Davlatshoh Samarqandiy” nomli kitobiga ilova qilgan.[3]
Davlatshoh Samarqandiy bilan umrguzaronlik qilgan olimu, davlat arboblaridan
bo’lgan Husayn Boyqaro (1438-1506), Husayn Voiz Koshifiy (1440-1505) bo’lib
bular XV asrda Xuroson va Movarounnahr madaniyatining madaniyatining
rivojiga katta hissa qo’shgan hamda o’z asarlari bilan so’nggi avlodlarga katta
ta sir ko’rsatgan mashxur allomalardan bo’lib tarixda qoldi.[4] Ular qomusiy ijodi ‟
bilan o’z davri ma naviy yuksalishi yo’lida faol xizmat qildi va nafaqat
‟ O’rta
Osiyo, balki butun Sharq umuminsoniy, madaniy boyliklarini kuchaytirishga
sezilarli ta sir ko’rsatdi.
‟
Bu davrda Movarounnahr va Xurosonda XV asrdagi Renessans ya ni
‟
uyg’onish davri vakillaridan biri, Navoiyning shogirdi, “Sharq Rafayeli”, ulug’
musavvir va miniatyurasoz Kamoliddin Behzoddir.
Nafaqat musulmon sharqi xalqlari balki butun dunyo xalqlari san ati
‟
tarixida sezilarli iz qoldirgan, uning taraqqiyotiga o’zining barakali hissasini
qo’shgan zabardast musavvir Kamoliddin Behzod 1455-yilda Hirotda kambag’al
hunarmand oilasida dunyoga kelgan. Behzod ota-onasidan juda erta ajraldi. Uni
bolaligidayoq Hirotning mashxur musavviri Amir Ruhillo (Mirak naqqosh) o’z
tarbiyasiga olib, tutingan otasi bo’ldi va Kamoliddinga tuz-non berib, kiyim bosh
bilan ta minlab, hartomonlama ilmli qilib voyaga yetkazadi. Yosh Kamoliddin
‟
Mirak Naqqosh tarbiyasida, uning Hirotdagi Nigoristonda (san at akademiyasida)
‟
naqqoshlik va miniatyurasozlik hunarining sir-asrorlarini o’rgandi.
Behzod miniatyura san ati tarixida maxsus maktab “Behzod maktabi”ni
‟
yaratdi.[5] Behzod miniatyuralari uning tirikligidayoq va ayniqsa undan so’ng
musulmon sharqida va g’arbida ham bu san atning eng oliy yutug’i deb tan olindi
‟
hamda eng qimmatli san at asarlari sifatida mashxur bo’lib ketdi.
‟
Behzodning ijodiy merosini o’rganuvchi mutaxassislar fikricha, uning
hozirgacha ma lum bo’lgan asarlari taxminan o’ttizta rasm va rasmlar turkumidan
‟
iborat, ulardan eng mashxurlari quyidagilardir:
21

1. Sharofiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”siga ishlangan miniatyuralar.
2. Husayn Boyqaroning majlislari tasvirlangan muraqqadagi 40 dan ortiq
go’zal miniatyuralar.
3. Abduraxmon Jomiyning “Solomon va Ibsol” asariga ishlangan rasmlar.
4. Amir Xusrav Dehlaviyning “Xamsa”siga ishlangan 33 ta ajoyib
miniatyuralar.
5. Sa diyning “Bo’ston” asariga ishlangan go’zal rasmlar.‟
6. Nizomiy Ganjaviyning “Xamsa” asariga chizilgan noyob va benazir
miniatyuralar.
7. Abdulloh Xotifiyning “Temurnoma” asariga chizilgan rasmlar.
8. Sa diyning “Guliston” asarlariga ishlangan nafis miniatyuralar.
‟
9. Abduraxmon Jomiy tasviri.
10. Husayn Boyqaro tasviri
11. Shayboniyxon tasviri
12. Shoh Taxmasp tasviri
13. Shoir Abdulloh Xotifiy tasviri
14. Tuyalar jangi
15. Raqsi darvish (darvishlar raqsi)
16. Samarqandda madrasa qurilishi va hokazolar.[6]
Behzod maktabining hozirgi zamondagi davomchilarini Afg’onistonda (Ustod
Muhammad Said Mash al), Eronda (Karim Tohirzoda Behzod), O’zbekistonda
‟
(marhum ustod Chingiz Ahmarov) va boshqa sharq o’lkalarida ham ko’rish
mumkin. Hozirda Sharq va Yevropa mamlakatlarida san at, rassomchilik tarixini
‟
o’rganishda miniatyura chizish tarixi, xususan, Behzod miniatyura maktabi
alohida o’rganiladi va tadqiq etiladi hamda maxsus maktablarda o’qitilardi.
22

1.3. Xulosa
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2000-yilda
Kamoliddin Behzodning 545 yillik tavallud kuni keng nishonlandi.
Markaziy Osiyoning XIV-XV asr, ya ni Temur va Temuriylar davrida‟
yashab ijod etgan mohir tarixnavis, yozma yodgorliklaridan biri Amir Temur
topshirig’i bilan yozilgan. “Zafarnoma” asarining muallifi Nizomiddin Shomiydir.
“Zafarnoma”ning yozilish tarixi haqida shuni ta kidlash lavozimki,
‟
Mavlono Shomiyning o’zi bergan ma lumotga ko’ra hijriy 804 yili Amir Temur
‟
uni huzuriga chorlab, o’z yurishlari bitilgan yirik bir asar yaratishga undagan.
Sohibqiron o’sha davrga qadar munshiy va kotiblari tarafidan tuzilgan bitiklar uni
qoniqtirmaganligini aytgan. Yozilajak asar bir tomondan avom xalqqa tushunarli,
sodda, ravon tilda va ayni paytda ma rifatli kishilar e tiboriga ham loyiq tarzda
‟ ‟
yozilishini o qtirgan Mavlono Nizomiddin bu ma suliyatni o’z bo’yniga olgan.[7]
‟ ‟
“Zafarnoma” tarixiy asar sifatida XIV-XV asrlarda Temur va Temuriylar
hukumronligi davridagi Markaziy Osiyo, Oltin O’rda xonligi, Ozarbayjon, Eron,
Afg’oniston, Iroq, Suriya, Misr, Turkiya va boshqa mamlakatlar tarixiga oid
voqealarni o’z ichiga olgan. Asar muqaddimasida Amir Temur tarix sahnasiga
chiqqan 1360-yilga qadar Markaziy Osiyoda hukmronlmk qilgan Chingiziy
hukmdorlar haqida qisqacha ma lumot berildi. So’ngra Amir Temurning XIV
‟
asrning ikkinchi yarmi va XV asrning boshida qilgan yurishlarining batafsil
bayoni keltirilgan
Xullas, XIV-XV asrlarda O’rta Osiyoda sodir bo’lgan o’zaro nizolar, taxt uchun
kurashlar bo’layotgan bir davrda ham ilm-fan, san at, adabiyot sohalari o’tgan
‟
asrlarga nisbatan ancha rivojlandi va bu davr keyinchalik “Musulmon Renessensi”
degan atamaning paydo qilib keldi.
23

II.Bob.G’iyosiddin Naqqoshning “Xitoy safarnomasi” manbasidagi
Temuriylar tarixini yorituvchi ma’lumotlar tahlili
2.1.Amir Temurning jahon tarixshunosligi va manbashunosligida
tutgan o’rni
O’zbekiston Respublikasi taraqqiyotining yangi bosqichida davlat va
jamiyatning har bir sohasida tubdan yangilanishlar, rivojlanish bilan bir qatorda
milliy davlatchilikni mustahkamlash, yurtimizning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
hayotini barqaror izga solish va rivojlantirish bo’yicha keng qamrovli chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, yangilanayotgan O’zbekistonda tarix
fanida ham ajdodlarimiz tarixini o’rganish, ularga to’g’ri va xolis baho berish, shu
asosida milliy qadriyatlarimizni tiklash o’zining yangicha bosqichiga ko’tarildi.
Zero, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Bizning havas qilsa
arziydigan ulug‘ tariximiz bor. Havas qilsa arziydigan ulug‘ ajdodlarimiz bor”[1].
O’z davrida buyuk saltanat barpo etgan, o’zbek davlatchiligi va jahon tarixida
munosib o’rin egallagan, buyuk sarkarda, ilm-fan homiysi Amir Temurdir. Amir
Temur va temuriylar davri tarixi nafaqat o’lkamizning, balki jahon sivilizatsiyasi
taraqqiyotida umume’tirof etilgan davr sifatida ko’plab tatqiqotchilar e’tiborini
o’ziga jalb qiladi.
XIV а sr ikkinchi y а rmid а , M о v а r о unn а hrd а siyosiy t а rq о qlik y а n а d а
kuch а ydi. Bunday og’ir vaziyatda f ео d а l t а rq о qlikd а n b а rl о s а mirz о d а l а rid а n
А mir T е mur ust а lik bil а n f о yd а lanib qoldi va 1370-yili о liy h о kimiy а tni qo’lg а
о ldi. U 1370-1379 yillar davomoida m а ml а k а td а gi t а rq о qlikni tug а tib,
M о v а r о unn а hr v а Хо r а zmni o’zig а bo’ysundirdi. 1381-1402 yill а rd а А mir T е mur
qo’shni m а ml а k а tl а r ustig а uyrish kilib, Er о n, K а vk а z о rti, Ir о q, Kichik О siyo v а
Hindist о nni istil о kildi. О ltin O’rd а хо ni To’ х t а mishg а q а xsh а tqich z а rb а b е rib,
uni p о yt ах ti S а r о y Berk а ni eg а ll а di. S о hibqir о n
nafaqat O’zbekiston tarixida, balki, j а h о n ха lql а ri t а ri х id а k а tt а iz q о ldirg а n
buyuk siym о dir. Amir Temur va Temuriylar tarixshunosligi va manbashunosligi
tarix fanining nafaqat hozirgi davrdagi dolzarb masalasi, balki, o’rta asrlardayoq
24

o’rganilishi boshlangan muhim jarayon hisoblanadi. Bu boradagi jumboqli, qiziq
va qimmatli bo’lgan ma’lumotlar hozirgi kunda ham O’zbekiston va jahon
tarixshunosligida o’zining o’rganilish ahamiyatini yo’qotmagan dolzarb
mavzulardan biri hisoblandi.
XX а srda Sovet hokimiyati o’rnatilgandan Sovet t а ri х shun о sligining o’zig а
хо s jih а tl а rid а n biri shu bo’ldiki, bu d а vr t а ri х shun о sligid а o’tg а n а srl а rd а gi rus
sh о vinizmining t а ’siri m а ’lum d а r а j а d а s а ql а ng а n h о ld а , ung а y а ngi s а lbiy jih а tl а r
qo’shildi. Bul а r t а ri х g а v а t а ri х iy sh ах sl а rning h а yoti, f ао liy а tini o’rg а nishg а
k о mmunistik m а fkur а t а l а bl а ri а s о sid а p а rtiy а viy v а sinfiy nuqt а i n а z а rd а n
yond а shish edi. N а tij а d а А mir T е mur sh ах sini q о r а l а sh, uni f а q а t s а lbiy jihatlarini
yoritish а vj о ldi. Bu h о l, а yniqs а , XX а srning 70-yill а rid а y а qq о l n а m о yon bo’ldi.
А .P.N о v о s е l’ts е vning 1973 yili “V о pr о s ы ist о rii” jurn а lid а e’l о n kiling а n “ О b
ist о rich е sk о y о ts е nk е T е mur а ” m а q о l а si А mir T е mur qoralab yozilgan maqola
edi. Shund а n so’ng XX а srning 70 - v а 80-yill а rid а А mir T е mur h а qid а bir о rt а
t е murshun о slik ilmiy s а viy а si bil а n f а rql а nuvchi t а dqiq о t ishi e’l о n qilinm а di.
O’zbekiston mustaqillikka erishgandan so’ng Amir Temur shaxsi sovet
mafkurasidan xizmat qilgan tarixiy adolatsizlikdan to’liq ozod etildi. 1995 yil
d е k а brd а Birinchi Pr е zid е ntimiz Islom K а rim о v 1996 yilni А mir T е mur yili d е b
e’l о n qildi. “T е mur tuzukl а ri” bir n е ch а till а rd а ch о p etildi. O’sh а d а vr t а ri х iy,
m а d а niy yodg о rlikl а rini tikl а b, yozm а а d а biyotl а r ilmiy mu о m а l а g а kiritildi.
Muq а dd а s q а d а mj о - А mir T е mur m а qb а r а si t а ’mirl а ndi. Jud а qisq а furs а td а ,
b о b о k а l о nimizning dunyoviy sh а ’ni v а sh а vk а tig а m о s k е l а dig а n T е muriyl а r
d а vri t а ri х i muz е yi qurildi. 1999-yilda esa akademik E.V.Rtveladze va akademik
A.X.Saidovlar tomonidan tayyorlangan “Amir Temur dunyo fani ko‘zgusida”
nomli bibliografik nashrda xorijiy tillarda chop etilgan adabiyotlar tizimga solindi.
Mualliflar jahon tarixshunosligida mustaqil “temurshunoslik” ilmiy yo‘nalishi
shakllanganini e’tirof etishdi. Shuningdek, “Amir Temur jahon tarixida” nomli
nashrining “Amir Temur davri tarixnavisligi” bobidagi “Ilmiy izlanishlar” qismida
O‘zbekiston va xorij tadqiqotchilarining ishlari tahlil qilindi. Nashrda “Amir
25

Temur shaxsini biryoqlama, tor va bir xil tarzda talqin etishdan iborat dastlabki
ko‘nikmalardan uni chuqur, keng va har yoqlama idrok etishga asta-sekin o‘tish
tadriji sodir bo‘ldi”- degan xulosaga kelinishi tarixshunoslikdagi ilmiy burilishdir.
2003-yilda akademik B.Ahmedov, B.Qosimov, I.Niyazov, B.Bannopov,
M.Zikrullayev, Ya.Muhammedov tomonidan ham temurshunoslik sohasida bir
qancha tadqiqot ishlari olib borilib, “Amir Temur bibliografiyasi” nashrdan
chiqdi. Bundan tashqari Amir Temur shaxsi va davriga oid birmuncha manbalar
tarjimasi, ilmiy, ilmiy-ommabop,
badiiy adabiyotlar yaratildi. O‘zR FA Temuriylar tarixi davlat muzeyida
bajarilgan “Amir Temur. Bibliografiya. Birinchi kitob” mavzuyidagi maqsadli
amaliy grant doirasida bajarilgan loyihada O‘zbekiston va jahon miqyosida Amir
Temurning hayoti va faoliyatiga bag‘ishlab nashr qilingan turli adabiyotlar
jamlanib izohlar bilan ta’minlandi.
Amir Temurning ibratli hayoti, saltanati tarixi, undagi ilm-fan, madaniyatni
o‘rganish tarixshunoslikning yirik ilmiy yo‘nalishlaridan biri sifatida doimo
olimlar diqqat-e’tiborida bo‘lib kelgan. . “ А mir T е mur tuzukl а rini o’qis а m,” -
d е g а n edi Birinchi Pr е zid е ntimiz Islom K а rim о v- х uddi bugungi z а m о nning k а tt а -
k а tt а mu а mm о l а rig а j а v о b t о pg а nd е k bo’l а m а n”[2].
Temuriylar tarixiga tegishli manbalar jahon miqyosida turli tillarga tarjima
qilingan hamda ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan. Shu o‘rinda temurshunoslik
rivojiga tamal toshini qo‘ygan G.A.Pugachenkova, I.Mo‘minov, R.Mukminova,
B.V.Lunin, E.V.Rtveladze, P.Zohidov, L.I.Rempel, A.O‘rinboyev, B.Ahmedov,
D. Yusupova, O‘.Alimov, T.Fayziyev, O.Bo‘riyev kabi qator fidoiy olimlarning
tadqiqotlari Amir Temur saltanati tarixini yoritishga xizmat qildi. Zero, aynan
ularning mustaqillik yillarida chop etilgan yirik nashrlarda Amir Temur hayoti va
faoliyati tarixini mukammal yoritishdagi xizmatlarini e’tirof etish zarur. Birlamchi
yozma manbalar, ya’ni qo‘lyozma kitoblar maxsus kataloglarda yoritilgan[3].
Dunyo tarixshunosligida Amir Temur davri tadqiqiga oid nashrlar,
“Temurshunoslik” ilmiy yo‘nalishining shakllanishi, badiiy adabiyotda Amir
26

Temur obrazining yaratilishi ancha ilgari boshlangan. Bu jarayon S о hibqir о nning
tirikligid а yoq b о shl а ng а n desak xato bo’lmaydi. Yevropa Uyg’ о niy d а vri
ij о dk о rl а ri uning sh ах sig а k а tt а qiziqish bil а n q а r а g а nl а r. “ Хо rijning m а shhur
t а ri х chil а rid а n E.Gibb о n, F.SHl о ss е r, G.V е b е r, J а n-P о l’ Ru v а b о shk а l а r o’z
а s а rl а rid а А mir T е mur f ао liy а ti h а qid а m а ’lum о tl а r b е rg а nl а r”[4].
Amir Temur qudratli davlat barpo etgach G’arbiy Yevropa hukumdorlari
Usmonli turk imeriyasi hujumidan tashvishga tushib undan yordam so’raydi. “Shu
m а qs а dni ko’zl а g а n Viz а ntiy а imp е r а t о ri M а nuil II P а l ео l о gning d о jl а ri
(imp е r а t о rning o’zi o’sh а k е zl а rd а G’ а rbiy Е vr о p а qir о ll а ri huzurid а bo’lg а n)
Yildirim B о y а zid t а zyiqid а n ха l о s etishni so’r а b, А mir T е murg а mur о j аа t
qilish а di v а shu p а ytg а ch а turk sult о nig а to’l а b k е lg а n b о jl а rini bund а y buyon
S о hibqir о ng а b е r а j а kl а rini а yt а dil а r. K а stiliy а qir о li G е nri х III v а Fr а ntsiy а qir о li
K а rl VI o’z elchil а rini, Rim p а p а si B о nif а kiy IX bo’ls а o’z k а t о lik missi о n е rl а rini
sh о shilinch А mir T е mur huzurig а yo’ll а dil а r[5]. Bu yozishmalar jahon
tarixshunosligi va manbashunosligida muhim o’rin egallaydi. “…bu n о m а l а rning
а sl nus ха v а t а rjim а v а ri а ntl а ri h о zird а P а rij, M а drid v а L о nd о n
kutub хо n а l а rid а s а ql а nib k е lin а di. Bu h а qd а biz quyid а gi t а ri х iy а s а rl а rd а n bilib
о ls а k bo’l а di” . 4
Ushbu m а ’lum о tl а r Keren L. А mir T е mur s а lt а n а ti , Fr а nsuz tilid а n t а rj. V а
iz о hl а r mu а llifi: B.Erm а t о v, M ах sus muh а rrir: Х .Sult о n; So’z b о shi Lui B а z е n. –
T.: “M а `n а viy а t”, 1999, -224 b е t. kit о bl а ri h а m b о r.
B а rch а t а fsil о tl а rning to’liq t а ri х shun о sligi: J а h о n а d а biyoti №1 (104) 2006-yil,
y а nv а r s о nid а to’liq k е ltirilg а n; Muh а mm а dj о n Хо lb е k о v “ А mir T е murning
Yevr о p а qir о ll а ri bil а n yozishm а l а r”. –S а m а rk а nd, 1996, -38 b е t.
Ist о riy а S а m а rq а nd а . T о m 1: -T а shk е nt, Izd. «F а n», 1969, -482 s.
Umny а k о v I.N. M е jdun а r о dn ые о tn о t е ni е Sr е dn е y А zii v n а ch а l е XV v е k а .
Sn о t е niy а T е mur а s Viz а nti е y i Fr а ntsi е y, Trud а Uzb е ksk о g о g о sud а rstv е nn о g о
univ е rsit е t а im. N.N а v о n. N о v а y а s е riy а . №61. –S а m а rk а nd: izd. UzGU., 1956. –
4
Gibbon Eduard. Istoriya upadka I razrusheneniya Rimskoy Imperii // Perevod s angliykogo V.N.Nevedomskogo. Chast VII. – M., izd.
K.T.Soldatenkova, 1983: Shloser F. Vsemirnaya istoriya. Tom III, - SPb.,1876: Veber G Vseobshaya istoriya. Tom VII. – M., 1887.
27

s.179-197.
Aslida, Yevropa olimlarining Amir Temur shaxsi va uning faoliyatiga qiziqishi
XVI asrdan boshlangan edi. Jumladan, 1553-yili Italiyaning Florensiya shahrida
italiyalik olim Perondinoning “Skifiyalik Tamerlanningf ulug’vorligi” asari bosib
chiqilgan. Shuningdek bu davtda Pero Meksikaning “Buyuk Temur tarixi” asari
chop etildi. 1582-yilda esa Seviliyada mashhur Ispaniya elchisi Klavixoning
“Esdaliklar” kitobi nashrdan chiqdi. Aynan shu davrdan Amir Temur haqida turli
tatqiqot asarlari, monografiyalar, Amir Temur bilan zamondosh bo’lgan elchilar
kundaliklari va yozuvchilarning asarlari tarixshunoslikda muhim ma’lumotlar
hisoblanib, to hozirgi kunga qadar Amir Temur haqida yoziladigan asarlarning
keti uzilmaydi. Bugungi kunda Amir Temur va Temuriylar haqida 33 mamlakatda
500 dan ziyod chet ellik tadqiqotchilarning asarlari chop etildi.
2006-yilda, Parijda Temuriylar davri tarixi va san’atini o’rganish bo’yicha
assotsiatsiyaning asoschisi va prezidenti, professor Lyus’en Keren qalamiga
mansub “Samarqandga, Temur davrida sayohat” kitob albomining uchinchi nashri
bosmadan chiqdi. Bu kitob YUNESKOning “Ipak yo’li-muloqot yo’li” dasturiga
muvofiq yozildi va nashrga tayyorlandi. Kitobning uchinchi nashri uning
kitobxonlar orasida keng ommalashganidan dalolat beradi va u Yevropa
kitobxonlarida ulug’ bobokalonimiz, buyuk sarkarda va davlat arbobi Amir Temur
shaxsiyatiga katta qiziqish uyg’otishi shubhasiz[7].
Xulosa qilib shuni ta’kidlash kerakki, Sohibqiron Amir Temur mashhur davlat
arbobi, mohir sarkarda sifatida O’zbekiston davlatchiligining yuksalishida muhim
o’rin tutadi. Tarixiy manbalarda Amir Temur Sohibqiron nomi bilan bir qatorda
“Sohibi jahon” hamda “Sohibi adl” - “Adolat sohibi” nomlari bilan ulug’lanishi
tarixiy manbalar va tarixshunoslarning tatqiqot ishlarida namoyon bo’lishu bejizga
emas. Bugun t а ri х iy
biliml а rning b о sqichl а rini o’rg а n а r ek а nmiz, Mo’gullarning 150 yildan ortiq
hukmronligidan so’ng Amir T е mur buyuk sarkarda, davlat arbobi, adolatli
hukmdor sifatida o’sha d а vrid а yuks а k cho’qqil а rig а erishg а n m а d а niy s о h а l а rg а
28

e’tib о r b е rg а n, m а ml а k а tl а rd а sh а h а rs о zlik, m е ’m о rchilik, t а sviriy s а n’ а t,
n а qq о shlik, m е t а llg а b а diiy ishl о v b е rish, h а tt о tlik, ilmu f а n, а d а biyot,
hun а rm а ndchilik, xullas, barcha sohalarning riv о jl а nishiga asosiy sababchilaridan
biri bo’lgan shaxs ekanligining guv о hi bo’l а miz. O’zbekiston va jahon
tarixshunosligida hozirgi kunga qadar o’zining dolzarb mavzuga ega ekanligini
ko’rishimiz mumkin. Temur tuzgan buyuk davlatda Ikkinchi uyg’onish davrining
vujudga kelganligi va bu r е n е s а ns Tur о n, Х ur о s о n v а Hindist о nd а uz о q а srl а r
m о b а ynid а shu’l а s о chib turganligi yuqoridagi gaplarimizning isboti bo’la oladi.
А mir T е mur buyuk s а rk а rd а , kur а gi е rg а t е gm а g а n, е ngilm а s f о tihdir. А mir
T е mur – ins о niy а t t а ri х id а eng n о dir h о dis а – r е n е s а nsni yuz а g а chiq а rib, а m а lg а
о shirg а n ulug’ z о tdir!
2.2.G’iyosiddin Naqqoshning “Xitoy safarnomasi” manbasidagi Temuriylar
tarixini yorituvchi ma’lumotlar tahlili
XV asrda O’rta Osiyo bilan Xitoy o’rtasida jonli elchilik munosabatlari o’tganligi
haqida bizga ma’lumot beruvchi G‘iyosiddin Naqqosh “Safarnoma”si temuriylar
diplomatiyasi bo’yicha asosiy manbalardan hisoblanadi. “Safarnoma” ning
yozilishi bevosita XIV-XV asrlarda Markaziy Osiyo bilan Xitoy o‘rtasida elchilik
munosabatlarining rivoji asosida amalga oshgan. Bu shaxsning ismi o‘z davri
manbalarida xoja G‘iyosiddin Naqqosh deb yozilgan, hayoti va ijodi haqida
ma’lumot juda kam saqlangan. Shamsiddin Somining “Qomus al-a’lom” asarida
uning kelib chiqishi Yazd shahridan ekanligi, naqqoshlik bilan shug‘ullanishi va
o‘z davrining ziyoli tabaqasiga mansubligi qayd etilgan(2:30-31). Xoja
G‘iyosiddin Naqqosh keyinchalik, Hirot shahrida Mirzo Boysung‘ur ilm-fan
vakillariga homiylik qilib, ularning ijod qilishi uchun shart-sharoitlar yaratish
haqida eshitadi va bu shaharga kelib yashay boshlaydi.Mirzo Boysung‘urning
e’tiborini qozonadi. U tez orada shahzodaning vakili sifatida Xitoyga borayotgan
elchilar tarkibiga kiritiladi. G‘iyosiddin Naqqosh Xitoyga safari chog‘ida
shahzoda Boysung‘ur Mirzo topshirig‘i bilan barcha ko‘rgan-kechirganlarini
kundalik shaklida yozib borgan va safardan qaytgach, uni shahzodaga taqdim
29

etganligi Abdurazzoq Samarqandiy asarida keltiriladi(1:422). “Kundalik” ning
aniq tafsilotlarga boyligi ham G‘iyosiddin Naqqoshning har tomonlama bilim
doirasi yuqori ekanligini bildiradi.
“Kundalik” safar davomida kechgan tarixiy kechinmalar, Mo‘g‘uliston
hududida karvonlar xavfsizligiga tahdid qiluvchi jarayonlar, Xitoy hududidagi
tartiblar, elchilar tashrifi sharafiga tashkil etilgan bazmlar, imperator saroyining
tasviri va undagi tantanali qabul marosimi, Xitoy xalqining urf-odatlari xaqida
muhim ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Mazkur manbaning tarixiy-geografik
ma’lumotlari ham qimmatga ega. Unda Buyuk Ipak yo‘li bo’ylab karvonlar
qatnovi, uning tarmoqlari, karvon yo‘llari o‘tgan joylarning yer yuzasi, iqlimi,
o‘simlik va hayvonot dunyosi, aholisi haqida ma’lumotlar bayon etilgan. Ushbu
maqolada biz ushbu kundalikning bugungi kundagi tadqiqotlarda foydalanishning
naqadar muhim ekanligi bir necha fikrlar bilan izohlangan. Bundan tashqari
maqolada biz Naqqoshning safarnomasini kengroq o’rganish undagi nafaqat
Markaziy Osiyo tarixiga tegishli ma’lumotlarni balki Xitoy tarixiga taalluqli
joylarini ham qiyosiy o’rganish muhimligi yoritishga harakat qilganmiz.
Mavzuga doir adabiyotlar tahlili: G‘iyosiddin Naqqoshning Xitoy safarnomasi
Temuriylar davlati elchilik va savdo aloqalaridan so‘zlovchi qimmatli yozma
manba va musulmon Sharq mamlakatlarida Xitoy haqida anchagina to‘la
ma’lumotlar qayd etilgan yagona yozma yodgorlik sifatida tarixdan o‘rin oldi;
tarixiy asarlarga kiritildi, nashrlari, boshqa tillarga tarjimalari mavjud(1:44 -49.).
Ilmiy tadqiqotlarda keng yoritilgan va turli yillarda tarixshunoslik nuqtai
nazaridan tahlil qilingan G‘iyosiddin Naqqoshning “Kundalik” xotirasi bebaho
manba sifatida bir qancha tarixchilar tomonidan boshqa tillarga ham tarjima
qilingan. Shu jumladan, o‘zbek tiliga ham. Akademik V. V. Bartold “Kundalik”
musulmon olamida yozilgan asarlar ichida eng to‘la va e’tiborlisidir”, deb
yozganligi ham bejiz emas. Afsuski, safarnomaning muallif tomonidan yozilgan
qo‘lyozmasi saqlanmagan. Bugungi kunda bizgacha yetib kelgani Hofizi
Abruning “Zubdat at-tavorixi Boysung‘uriy” nomli asariga ma’lum tahrirdan
30

o‘tkazib kiritgan shakligina xolos. Safarnoma Hofizi Abruning mazkur asarida
825 (1422) yil voqyealari bayonida “Xitoyga ketgan elchilarning qaytib kelganligi
va xitoyliklar urf-odatlari haqida so‘z” sarlavha bilan berilgan. G‘iyosiddin
Naqqoshning Xitoy safarnomasi o‘z davridayoq tarixchilar e’tiborini tortgan edi.
“Kundalik”ni dastlab Hofizi Abru asaridan, uning zamondoshi tarixchi Musaviy
o‘zining “Tarixi xayrot” (“Ezgu ishlar solnomasi”) asariga qisqartirilgan holda
kiritgan. Temuriylar davrining mashxur tarixchisi Abdurazzoq Samarqandiy ushbu
safarnoma matnini Hofizi Abruning “Zubdat at-tavorixi Boysung‘uriy” asarida
yozilgan 1427-yilgacha kechgan tarixiy voqyealar bilan birga “Matlai sa’dayn va
majmai baxrayn” asariga kiritgan. Aytish joizki, G‘iyosiddin Naqqosh Xitoy
safarnomasining Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlan sa’dayn” asarida berilgan
matni keng tarqalgan, uni dastlab Mirxond o‘zining “Ravzat us-safo” asarida
keltirib o’tgan. G‘iyosiddin Naqqosh “Kundaligi” Abdurazzoq Samarqandiyning
“Matlai sa’dayn” asaridagi matni orqali tarqalgan. “Kundalik” shu asosda XV
asrdan boshlab turk tiliga tarjima qilingan. Uning turk tiliga dastlabki tarjimasi
900 (1494-1495)-yili Hoji ibn Muxammad Ardistoniy tomonidan amalga
oshirilganligi va u o‘z tarjimasini “Tarixi Xitoy” yoki “Ro‘znomai mavlono
G‘iyosiddin naqqosh elchiyi Xitoy” deb nomlaganligini ustoz-olim Omonulla
Bo’riyev ta’kidlab o’tganlar. Keyingi turk tiliga tarjima Kotib Chalabiy qalamiga
mansub va uning “Jahonnomo” nomli kitobida “Qonunomai Chinu Xitoy” nomi
bilan berilgan (2: 30-31). Ismoil Osim Chalabiyzoda ham “Kundalik”ni turk tiliga
tarjima qilgan va uni Ali Amiriy 1893-yili Istanbulda “Ajoyib al latoif” nomi bilan
nashr etgan. Maqolada, Safarnomadagi ma’lumotlarni qiyosiy tahlil qilishda
A.O’rinboyevning fors tilidan tarjimasidan foydalandik. Qolaversa Omonulla
Bo’riyevning “G’iyosiddin Naqqosh “Safarnomasi” manbalar va tadqiqotlarda”
deb nomlangan ilmiy maqolasidan ma’lumotlar oldik. Xitoy haqida yozma
ma’lumotlarning kamligi hamda G‘iyosiddin safarnomasida yozilganlar bevosita
mushohada natijasi ekanligi tufayli kundalik o‘z davrida ham, keyinchalik ham
doimiy e’tiborda bo‘ldi. G‘iyosiddin kundaligi Yevropa tillariga (fransuz, Ingliz,
31

golland) uning turkcha tarjimalari va “Matlai sa’dayn”dagi forscha matni orqali
faqat XVIII asrdan boshlab tarqaldi va XX asrgacha, undan keyin ham bir necha
marta nashr etildi. Sababi, o‘sha kezlarda Yevropa Xitoy bilan bevosita savdo-
sotiq aloqalari o‘rnatgan edi va tabiiyki, yevropaliklarda bu mamlakatga nisbatan
qiziqish ham katta bo‘lgan. Kundalikning Hofizi Abru “Zubdat at-tavorix” idagi
matniga kelsak, undan hozirgi zamon tadqiqotchilaridan sharqshunoslar
Muxammad Shafi’ (1933), K. M. Maytra (1934), A.O‘rinboyev foydalanganlar.
Umuman olganda, sayohatnoma ma’lumotlaridan juda ko‘p hozirgi tadqiqotchilar
(V. V. Bartold, R. Xenning, I. Yu. Krachkovskiy, X.Hasanov, Donish Pajuh va
boshqalar) o‘z ishlariga ishonchli dalil sifatida kiritganlar. (5:54.) Aytmoqchi,
“Zubdat at-tavorix”ning safarnoma matni bor nusxalaridan hozircha ikki
nusxagina bizgacha yetib kelgan. Ulardan biri Istanbuldagi Fotix kutubxonasida,
ikkinchisi esa Oksford universiteti (Bodleyan) kutubxonasida saqlanmoqda.
Shuningdek, 1785-yili bu manbani V.Chambers forscha matni va ingliz tiliga
tarjimasini amalga oshirdi. Ushbu inglizcha tarjimasini “Kundalik” Langle
tomonidan fransuz tiliga tarjima qilingan. 1843-yili M.Katrmer “Matla as-
sa’dayn” 2-jildidan tarjimaga qo‘shimcha qilib, Xitoy safarnomasining forscha
matni va fransuz tiliga tarjimasini berdi. Mazkur nashr fanda ancha shuhrat
qozondi. Shunga qaramasdan, keyinroq (1910 y.), Bloshe “Kundalik” ning forscha
matni va fransuz tiliga tarjimasini chop qilgani ham ma’lum. G‘iyosiddin Naqqosh
“Kundaligi”ning matni va ingliz tiliga tarjimasi 1785-yili Hindistonda e’lon
qilingan (1:19). G‘iyosiddin Naqqosh “Kundaligi” Eronda turli yillarda nashr
etilgan Temuriylar saltanati tarixiga oid asarlar tarkibida bor. Bunga Hofizi Abru
“Zubdat at-tavorix”, 2-jild (Tehron, 1985), Abdurazzoq Samarkandiy “Matlai
sa’dayn” (Tehron,1974), Mirxond “Ravzat as-safo” (Tehron, 1891;1959).
Xondamir “Habib as-siyar”(Texron,1983) asarlarini ko‘rsatish mumkin.
G‘iyosiddin Naqqosh “Kundaligi” Markaziy Osiyoda bajarilgan tarjimalar va
tadqiqotlardan ham o‘rin olgan.1960-yili A.O‘rinboyev tomonidan Abdurazzoq
Samarqandiy “Matlai sa’dayn” asarining 2-qism 1-kitobi Hofizi Abru “Zubdat at
32

tavorix” asari bilan qiyoslangan holda o‘zbek tiliga o‘girilib chop etildi va unda
G‘iyosiddin Naqqosh safarnomasi xam berilgan. Shuningdek, mazkur “Kundalik”
Abdurazzoq Samarqandiy “Matlai sa’dayn” va Hofizi Abru “Zubdat at-tavorix”
matnlari qiyoslangan holda forschadan o‘zbek tiliga tarjima qilinib 1991-yili
alohida risola shaklida ham chop qilindi. G‘iyosiddin Naqqoshning Xitoy
safarnomasi O.Bo‘riyev (3:13) tomonidan Hofizi Abru “Zubdat at-tavorix” asari
asosida, Abdurazzoq Samarqandiy “Matlai sa’dayn” asaridagi matn bilan
qiyoslangan holda, rus tiliga tarjima qilinib, ilmiy izohlar bilan chop etilgan.
G‘iyosiddin Naqqoshning Xitoy safarnomasi haqida ma’lumotlar tadqiqotlarda
ham aks etgan. H.Hasanov (11:18-182) O‘rta Osiyolik geograf olimlar va
sayyohlarga bag‘ishlangan kitobida Giyosiddin Naqqoshning Xitoyga safari
to‘g‘risida ham yozgan..Ayrim tadqiqotlarda chalkashliklar ham ko‘zga
tashlanadi. Masalan, Ali Qushchi tarjimai holiga bag‘ishlangan bir risolada 1419–
1422-yillarda G‘iyosiddin Naqqosh boshchiligida Xitoyga elchilar borgan,
ularning tarkibida Ali Qushchi bo‘lgan va u Xitoy safarnomasini yozgan, deyiladi.
Bu xato. Aslida mazkur elchilarga Mirzo Shohruxning elchisi Shodixo‘ja
boshchilik qilgani va G‘iyosiddin Naqqosh safar xotiralarini yozib borgani
“Kundalik”ning o‘zida qayd etilgan.
Tadqiqotning nazariy-uslubiy asoslari bo lib, tarix fanida shu paytgachaʻ
ma’lum bo lgan tarixiylik, ilmiy xolislik, tizimlilik (sistemalilik), determinizm
ʻ
tamoyillari,xronologik uslub, tarixiy taqqoslash uslubi, tarixiy-tizimlilik uslubi,
induksiya-deduksiy usullari qo llanildi.
ʻ
Tahlil va natijalar: “Xitoy mamlakatiga ketgan elchilarning qaytib
kelganligi zikri va u diyorning ajoyib garoyiblari sharxi” nomli sarlavha bilan
boshlanuvchi ushbu manbada aytilishicha :” Sakkiz yuz yigirma ikkinchi 1410-
yil orasida Xazrat xoqon sayd Shohrux Shodixoja bosh voqyealari Nigidagi
elchilar Xitoy mamlakatiga borishga tayin qilgan edi. Mirzo Boysung‘ur o‘z
nomidan Sulton Ahmad bilan G‘iyosiddin Naqqosh elchilarga qo‘shib yuborar
ekan, Xoja G‘iyosiddinga dorussaltanat Xirotdan chiqish kunidan to qaytib kelish
33

kunigacha xar bir shahar va viloyatda yo‘llarning qandayligi, viloyat va
moratlarning sifati, shaharlarning qonun-qoidalari, podshohlarning kuch-qudrati
va ularning davlatni boshqarish hamda siyosat uslubi, u shahar va diyorlarning
ajoyibotlari va nomdor mamlakatlarining fe’l-atvoriga oid nimanki ko‘rib
bilsa, hammasini kundalik tarzida kunma-kun yozib borishi lozimligini g‘oyat
ta’kidlagan edi. Bu yili, ya’ni sakkiz yuz yigirma besh yil o‘n birinchi
ramazonda 1422-yil 29-avgust a’lo hazrat Shohrux farmoni bilan Shodixo‘ja va
Ko‘kcha boshchiligida" shahzoda Boysung‘ur nomidan Sulton Ahmad va xoja
G‘iyosiddin Naqqosh boshchiligida Xitoyga borgan elchilar poytaxt Hirotga
qaytib keldilar(1:141, 11:123.). Ularning Xirotdan safarga chiqqan vaqti -oltinchi
zulqa’da sakkiz yuz yigirma ikkinchi yil , 1419-yil 24-noyabr qaytib kelgan
vaqti o‘n beshinchi ramazondir va xammasi bo‘lib ikki yilu o‘n oy va besh
kunni tashkil etadi(1:242.). Elchilar Xitoy podshohining sovg‘a-tortiqlarini arzga
yetkazdilar: u mamlakatlar avzoyi, rasm-rusumlari haqida ajoyib hikoyalar va
g‘aroyib so‘zlarni bayon qildilar. Xoja G‘iyosiddin u hikoyatlar mazmunini
beg‘arazu betaassub yozganligi tufayli u so‘zlarning saralangan va
tanlanganlari bu yerda keltirildi, javobgarligi esa rivoyat qilguvchi
Giyosiddinning bo‘yniga”-( 11:14) deyiladi manbada.
Sakkiz yuz yigirma ikkinchi yil oltinchi zu-l-qa’dada 1419-yil 24-noyabr elchilar
dorussaltana Xirotdan ravona bo‘ldilar va to‘qqizinchi zul-Xijjada 27-dekabr,
1419-yil Balxga yetdilar. U yerda yog‘ingarchilik va sovuq tufayli to sakkiz yuz
yigirma uchinchi yil muharram oyining boshigacha 1420-yil yanvar Balxda turib
qoldilar. So‘ng bu yerdan jo‘nab Kelif kechuvidan o‘tdilar va yigirma ikkinchi
muharram 1420-yil fevralda Samarqandga yetdilar. Ulug‘ amirzoda Mirzo
Ulug‘bek ko‘ragon ilgariroq o‘z elchilari Sultonshoh va Muhammad
Baxshiylarni tortlariga qaytib ketayotga bir guruh Xitoyliklar bilan jo‘natib
yuborgan edi. Mirzo Suyurg‘atm і shning, - uning xoqiga Olloxning nuri bo‘lsin", -
elchisi Urduvon, amir Shoxmalikning elchisi O‘rduvon va Badaxshon Shohining
elchisi xoja Tojiddinlar kel і b yig‘ilgunlarigacha Xuroson elchilari Samarqandda
34

kutib turdilar. So‘ng o‘ninchi safarda 1420-yil 25-fevralda Xitoy elchilari bilan
birga Samarqanddan jo‘nab ketdilar(4:14). Elchilar 1420-yil 19-mart Toshkandga,
1420-yil 27- mart Sayromga, Oshparaga ketdilar, 1420-yil 25-aprelda Mo‘g‘ul
eliga qadam qo‘ydilar(4:14.) Temuriylar davri ilk yillarining tarixchilari Hofizi
Abru, Abdurazzoq Samarqandiy(1: 468-473) va bularning ma'lumotlaridan
foydalangan XV asr ikkinchi yarimi tarixchilari Mirxond va
Xondamirlarning( Ғиёсиддин ибн Ҳумомиддин Хондамир . Ҳабиб ус - сийар фи
ахбори афроди башар ( Башар аҳли сийратидан хабар берувчи дўст ). (9:277)
asarlarida Shohrux hukmronligi yillarida (1409-1447) temuriylarga qo'shni
mamlakatlar: Xitoy, Hindiston, Misrlar bilan do'stona siyosiy va iqtisodiy
(savdo) aloqalar mavjud ekanligi haqida anchagina faktlar keltirilgan.
Xitoy bilan savdo-elchilik aloqalarini rivojlantirish an'anasi Amir Temur
o'limidan so'ng Shohrux (1405 -1447) va Ulug'bek saltanati davrida ham davom
etdi(8:123. ). Jumladan, Hofizi Abruning tarixiy- geografik (“Geografiya”)
asarida Xitoydan 1409, 1412 va 1417-yillarda Xirotga elchilar kelganligi xaqida
xabar beriladi. Bu asar 1417-yil voqealari bayoni bilan tugaganligi sababli,
Hirotga 1419-yili kelgan Xitoy elchilari haqidagi xabar ushbu tarixchining
keyinroq yozgan “Zubdat at-tavorixi Boysung'uriy” (8:123) (“Boysung'urga
bag'ishlangan sara tarix”) asaridan o'rin olgan. XIV asr ikkinchi “armining
dastlabki ikki o'n yilligi davomida musulmon manbalarida xam, Xitoy
manbalarida xam savdo-elchilik a'loqalari bo'lganligi kayd etilmagan. Amir
Temur 1389-yili Mog'ulistonni uzil-kesil o'z tasarrufiga kiritgach(7:44-45), Xitoy
bilan savdo-elchilik a'loqalari tiklandi. O'sha davr Xitoy manbalaridan biri “Min
shi lu”da 1389-1398-yillar oraligida Xitoyga Amir Temur nomidan to'qqiz marta
elchi kelganligi qayd etilgan.Xitoydan, o'z navbatida, 1395-yili Fu An
boshchiligida Samarqandga - Amir Temur xuzuriga elchilar yuborilgan: u
Xitoydan qaytgan Amir Temur elchilari bilan yo'lga chikkan edi.Xitoy
solnomalarida 1403-1449-yillar davomida Xitoyga Samarqanddan o'ttiz uch
marta va Xirotdan o'n to'rt marta, shuningdek, Temuriylar davlatining boshqa
35

viloyatlaridan xam bir qancha elchilar kelganligi kayd etilgan. “Shohrux Mirzo
saltanatdagi ichki nizolarni nisbatan bartaraf etgach, chet davlatlar bilan olib
borilgan xalqaro munosabatlar ham qayta tiklana boshladi. Saltanatning
yangi poytaxti bo‘lgan Xirotga jahonning turli mamlakatlaridan elchilar kela
boshlagan bo‘lsa, o‘z navbatida, Shohrux tomonidan ham dunyoning turli
mamlakatlariga elchilar jo‘natildi”- deydi(6:95.), o‘z tadqiqotida Xurshid
Fayziyev. Albatta Shohrux mirzoning faol diplomatik faoliyatini ko‘plab
manbalarning guvohligida ko‘rishimiz mumkin.
Shohruxning xalqaro maydondagi faoliyatini tahlil etishda avvalambor uning
Xitoy, Hindiston, Misr, Kichik Osiyo davlatlari bilan olib borgan siyosatini
alohida ta’kidlab o‘tish joiz. Xitoy imperatori Chyaku-di (1404-1424) Hirotga
o'z elchilarini yuborib, Amir Temur vafoti munosabati bilan Shohrux Mirzoga
ta'ziya izhor etgan. Shohrux Mirzo Xitoy elchilariga yuqori izzat ikrom ko'rsatib,
o'z yurtiga qaytishlariga ijozat bergan. Afsuski, Abdurazzoq Samarqandiy mazkur
elchilik faoliyati haqida to'liq ma'lumot bermaydi, faqat “Hazrat xoqoni Said ular
borasida marhamat va inoyatlar ko'rsatib, qaytib ketishiga ijozat buyurdi”,deb
yozadi(1:124.). 1412-1413 yillarda Xitoydan Hirotga navbatdagi elchilik tashrif
buyuradi. Bu galdagi elchilik Shohrux Mirzo tomonidan Bog'i Zakonda qabul
qilindi. Elchilarni qabul qilish marosimi o'tgach, elchi Xitoy imperatorining har
ikkala mamlakat o'rtasida davom etib kelayotgan do'stlik a'loqalarini kuchaytirish
haqidagi maktubini topshirdi. Abdurazzoq Samarqandiy o'zining “Matlai sa'dayn
va majmai baxrayin” asarida (1:124.). Xitoy podshohidan Shohrux Mirzoga
yuborilgan maktubning mazmunini keltiradi. Jumladan, ushbu maktubda Xitoy
elchilarini samimiy va iliq kutib olganligi uchun Shohrux Mirzoga
minnatdorchilik bildirilib, bu kabi samimiy do'stlik aloqalari Shohrux Mirzoning
otasi Amir Temur va o'sha davrdagi Xitoy imperatori o'rtasida ham bo'lganligi
alohida ta'kidlangan. Elchilik orqali ikki davlat o'rtasida savdo-tijorat ishlari
rivojlanishi uchun bundan buyon ikki tomonlama a'loqalarni rivojlantirib borish
taklifi beriladi.
36

Shuningdek, maktub bilan birga, Xitoy tomonidan yuborilgan tuxfalarning
ro'yxati va “yo'l xati” ham alohida-alohida maktub shaklida yuborilgan bo'lib,
ular elchilar uchun maxsus bitilgan edi. Uchala maktub xam fors tilida bo'lib,
aynan shu maktublarning o‘zida maktub mazmuni mo'g'ul xati bilan turkiyda va
xitoy tilida bitilgan. Shuni ham ta'kidlab o'tish joizki, Xitoy podshosi tomonidan
yuborilgan maktub mazmunida siyosiy masalalar ham qisman o'rin olgan.
Chunonchi, maktubda Amir Temur ham o'sha davrdagi Xitoy podshosi bilan
do'stona munosabatda almashinib turganligi, shu sababli Xitoydagi g'arbliklarga
yaxshi munosabatda bo'linganligi aloxida ta'kidlab o'tilgan. Maktub davomida
mag'lub bo'lgan Xalil Sultonga shafqat va marhamat ko'rsatish taklifi ilgari
suriladi. Abdurazzoq Samarqandiyning ma'lumotiga ko'ra, Shohrux Mirzo
maktubni o'qitib eshitgandan so'ng, uning “Nozik” mazmunini o'tkir fikr bilan
mulohaza qilgan. Shohrux Mirzo ham Xitoy imperatorining murojaatiga javoban
Xitoyga navbatdagi elchilikni Shayx
Muhammad Baxshiy boshchiligida yuborgan. Elchilar orkali Xitoy podshosiga
Shohrux Mirzoning arab va fors tillarida bitilgan ikkita maktubi taqdim etildi.
Abdurazzoq Samarqandiy asarida mazmuni o'rin olgan mazkur maktublarda
Ollohning buyukligi, u tomondan insonning yaratilishi, payg'ambar Muhammad
Mustafo salollohu alayhi vassallamning insonlarga haq dinni o'rgatishi uchun
yuborilganligi kabi so'zlar bilan birga, ikki orada do'stlik va hamjihatlik
o'rnatilishi, sayyoh va savdogarlar uchun yo'llar ochik turishi lozimligi haqidagi
jumlalar o'rin olgandi.Mazkur elchilikdan kuzatilgan maqsad Amir Temur davrida
bo'lgani kabi o'zaro savdo-iqtisodiy masalalarni rivojlantirish va Xitoyda
yashayotgan musulmonlarni qo'llab-quvvatlash edi. 1417- yili Hirotga Xitoydan
navbatdagi elchilik tashrif buyuradi.
Abdurazzoq Samarqandiyning ma'lumotiga ko'ra, mazkur elchilikka Bi-Bochin va
Tu Bochinlar boshchilik qilgan. Ular Xitoy podshosi tomonidan Shohrux Mirzo
nomiga bitilgan maktubni keltirib, unda xar ikki davlat o'rtasida savdo-elchilik
munosabatlarini rivojlantirish, yo'llar bexatarligini ta'minlashda hamkorlikka
37

chaqirilgan edi. Xitoy tomonidan bildirilgan do'stlik va hamjihatlik taklifiga
javoban Shohrux Mirzo elchilarga qo'shib, o'z elchisi Ardasher tavochini Xitoyga
yuboradi. Yuklatilgan vazifani ado etgan Ardasher tavochi 1419-yili Xirotga
qaytib keladi. Mazkur elchi Xitoy mamlakatlarining ahvoli, ko‘rgan –
kechirganlari haqida Shohrux Mirzoga axborot berib, o‘zi bilan birga Xitoy
elchilari ham kelganligi haqida habar beradi. Afsuski, Ardasher Tavochining
Xitoy podshosi bilan muloqoti haqida ma’lumotlar saqlanib qolmagan.
Temuriylar hukmronligi davrida Xitoy bilan diplomatik aloqalar yanada
mustahkamlangan. 1419- yilning 4 dekabrida Hirotdan Shohrux Mirzoning amir
Shodixo’ja va Ko’kcha boshchiligidagi elchilari yo’lga tushadilar. Ularga Mirzo
Boysung’urning Sulton Ahmad va G’iyosiddin Naqqosh boshchiligidagi elchilari
ham qo’shiladi. Boysung’ur Mirzo Xoja G’iyosiddinga barcha ko’rgan-
kechirganlarini qayd etib yozib berishni buyuradi. 1422 -yilning bahorida uch
yildan uzoqroq davom etgan safardan qaytgan G’iyosiddin Naqqosh o’z ko’rgan-
kechirganlarini qog’ozga tushirib, hukmdorga taqdim etadi. Fors tilida bitilgan bu
asar “Ajoyibul-latoyif” yoxud Xitoy sayohatnomasi deb nomlangan. O’z davrida
Abdurazzoq Samarqandiy, Mirxond , Hofizi Abro’ singari tarixchilar ushbu
sayohatnomadan o’z asarlarida iqtiboslar keltirib o’tadilar. Xurosonlik elchilar
Balx orqali Samarqandga etib keladilar. Bu erda ularga boshqa viloyatlardan
yuborilgan elchilar ham kelib qo’shiladi. 1420-yilning 25-fevralida barcha
elchilar birlashib, yana Xitoy tomon yo’l oladilar va 24-avgust kuni Xitoy
hududiga kiradilar. Naqqoshning yozishicha, Xitoyga qarashli birinchi katta
shahar So’kjuda imperatorning xos nadimlari elchilarni katta tantana va ehtirom
bilan kutib olganlar va katta dasturxon yozib ziyofat beradilar.
38

2.3.Xulosa
Ma’lumotlarga ko’ra, mazkur karvon tarkibida 500 dan ortiq odam bo’lgan.
Elchilarning poytaxtga bexatar kirishlari uchun har bir bekatda maxsus
xizmatchilar kutib olishib, ularni joy, oziq-ovqat bilan ta’minlashgan, keyingi
bekatgacha kuzatib borishgan. Naqqosh Pekin shahridagi imperator saroyi va
undagi qabul marosimlarini to’liq tafsilotlar bilan bayon etadi. Saroyda yuz
mingdan ortiq odam imperatorga salom berish uchun peshonasini erga qo’yib,
kutib turishi yoziladi. Ma’lumki, 1420-yilda Min sulolasi vakili imperator Chju
Di o’zi uchun qurilgan yangi saroyga ko’chib o’tadi. Ayni paytda ham mazkur
inshootlar Yer yuzidagi hukmdorlar saroylari orasida eng kattasi sanaladi.
Temuriylar saltanatining elchilari ana shu tarixiy voqeaning guvohi bo’lishadi va
shu munosabat bilan o’tkazilgan bayram tantanalarida ham ishtirok etishadi.
Pekinda elchilar sharafiga shohona dasturxonlar tuzatiladi. Ular 16-fevraldagi
Xitoy yangi yilining kirishi, bayram kunlarida poytaxt ko’chalaridagi
mushakbozliklar, kechalari fonarlar bilan yoritilgan ko’chalar, turli xil janglyorlik
tomoshalari, alohida did-e’tibor bilan bezatilgan dasturxonlar, xitoy taomlari
elchilarda zo’r taassurot qoldirgan. Imperator tomonidan elchilarga ov qushlari,
tilla va kumush buyumlar, ipak matolar va boshqa sovg’a-salomlar hadya etiladi.
Ushbu manba haqida xulosa qilinganda avvalombor uning temuriylar davri
dilomatiyasini o‘rganishda naqadar muhim ekanlgini uning ushbu “Kundaligi” ni
o‘z ko‘rgan kechirganlarini yozganligidadir. Tarixchi Xofizi Abru Shohrux
Mirzo saltanatida Hirotga birinchi bor Xitoy elchilari 811/1409-yili Temur vafoti
munosabati bilan ta’ziya bildirish uchun kelganlarini ta’kidlaydi. Shundan so‘ng ,
elchilik munosabatlari muntazam davom etganligi qayd etiladi. 822/1419-yili
Xitoy xoqonining taklifiga binoan O‘rta Osiyo va Xurosondan katta elchilar
guruhi Xitoyga borib kelganlar(3:46.). Bu haqida ushbu safar qatnashchisi
G‘iyosiddin Naqqosh kundaligining o‘zida batafsil yozilgan. 1419-1422 yillarda
Xitoy imperatorining taklifiga ko‘ra, Temuriylar davlatidan katta elchilik guruhi
Xitoyga borib kelgani ma’lum. Ushbu safarda xoja G‘iyosiddin Naqqosh ham
qatnashgan.
39

Xulosa
Mirzo Ulug’bek tomonidan Samarqand shahridagi madrasasida o’ziga xos
akademiya bundoy etildi. Unda ushbu davrning yetuk ilm-fan sohiblari faoliyat
yuritishdi. Natijada aniq fanlar sohasi juda katta taraqqiy qildi. Ushbu davrda
Mirzo Ulug’bek tomonidan qurilgan Rasadxonaning faoliyatini ham ushbu davr
ilm-faniga katta hissa qo’shgan deyishimiz mumkin. Ayniqsa unda o’rnatilgan
sekstan ushbu davrda kattaligi jihatidan dunyoda ikkinchi o’rinda turganinidan
ham bilib olishimiz mumkin. Hatto Mirzo Ulug’bek bir yilning qancha vaqtdan
iborat ekanligini hisoblab chiqadi va hozirgi kundagiga nisbatan bor yog’i 1
minut-u 2 sekundgagina adashganidan ham ushbu davr madaniy hayotida ilm-
fanning taraqqiy etganini bilib olishimiz mumkin.
Temuriy shahzoda Mirzo Ulug’bek Samarqand va Buxoro ilmu ma rifat‟
dargohiga aylantirdi. O’z zamonasining dorilfununi hisoblangan Samarqand,
Buxoro, G’ijduvon madrasalarida diniy va dunyoviy fanlardan ta lim berildi,
‟
Shamsuddin Havofiy, Qozizoda Rumiy, G’iyosiddin Jamshid, Ulug’bek, Ali
Qushchi kabi yetuk olimlar Samarqand akademiyasiga ilmu toliblarga saboq
berishdi va bu davrdagi Markaziy Osiyo xalqlarining jahon sivilizatsiyasiga o’z
xissasini qo’shdi.
Amir Temur va Temuriylar davrida badiiy uslub jihatdan adabiyot
nihoyatda takomillashib, yangi pog’onaga ko’tarildi. Zamonaning yetuk shoirlari
Sakkokiy, Lutfiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Atoiy, Durbeklar nasr va
nazmda ko’plab nodir asarlar yaratishdi. Bu davrda Markaziy Osiyoda kitobot,
xattotlik, musavvirlik, lavvohlik (lavha chizish) va sahhoflik (muqovasozlik)
san ati nihoyatda taraqqiy etdi. Mir Ali Tabriziy, Sulton Ali Mashhadiy, Mir Ali
‟
Kitob, Mirak Naqqosh, Qosim Ali kabi xattot, musavvvir, lavvohlar o’z
sohasining jonkuyarlari bo’lishdi. Ayniqsa, Kamoliddin Behzod asos solgan Hirot
musavvirlik maktabi ulkan yutuqlarga erishdi.
Xullas, XIV asrning oxiri XV asr Markaziy Osiyo, aniqrog’i,
Movarounnahr va Xuroson tarixida o’rta asr uchun oliy darajadagi madaniy –
manaviy yuksalish davri bo’ldi. Bu yuksalish Markaziy Osiyoda uyg’onish
40

davrining tiklanishi va oliy darajadagi sivilizatsiyaga qo’shgan hissasi bilan atash
mumkin. Bu yuksalishlar xalqimizning keyingi madaniy rivojlanishiga katta
zamin yaratdi.
41

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan
uchrashuvdagi ma’ruzasidan // Xalq so‘zi 2017-yil 4-avgust).
2. Karimov I. “Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch”. T.: “Ma’naviyat”. 2008-yil,
28-bet.
3. Собрание восточных рукопией Академии наук Узбекистана. Т. I–XI. –
Ташкент, 1952-1987; Собрание восточных рукопией Академии наук
Узбекистана. История. Составители: Д.Ю.Юсупова, Р.П.Жалилова. –
Ташкент, Фан, 1998. – 536
4. Gibbon Eduard. Istoriya upadka I razrusheneniya Rimskoy Imperii // Perevod s
angliykogo V.N.Nevedomskogo. Chast VII. – M., izd. K.T.Soldatenkova, 1983:
Shloser F. Vsemirnaya istoriya. Tom III, - SPb.,1876: Veber G Vseobshaya
istoriya. Tom VII. – M., 1887.
5. Xolbekov M. Sohiqiron Amir Temurning Yevropa qirollari bilan yozishmalari.
Jahon adabiyoti, №(104), 2006-yil, 131-133-betlar.
6. Marino Sanudo “Venetsiya dojlarining hayoti”, Luys’en Keren “Temuerlan
davrida Samarqand yo’li” (1990), Flossan “Fransiya davlati tashkil topganidan to
qirol Lyudovik XVI hukumronlik qilgan davrga qadar fransuz diplomatiyasi
tarixi” (1811), Sil’vestr de Sasi “Amir Temur va qirol Karl VI o’rtasidagi
yozishmalar tarixi xususida”(1822)
7. “Samarqandga Temur davriga sayohat”, Zarafshon, 2006-yil 7-oktabr, № 126
(21.179); Ravshanoy Tursunova. G’arbiy Yevropa mualliflari sahna asarlarida
Amir Temur obrazi//San’at, 2006-yila, №2-son, 37-38-betlar.
Internet saytlari.
1. http://Zivonet.uz
2. http://edu.uz
3. www.nadlib.uz
4. http://teoriya.ru
42

Temuriylar davri tarixiy manbalari

Купить