Terminologik lug‘atlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Terminologik lug‘atlar

Купить

TERMINOLOGIK LUG’ATLAR
Reja:
1. Terminologik lug’at haqida tushuncha.
2. Terminografiya.
3. Terminologik lug’at yaratish talablari.

Ilm-fanning barcha sohalari bo’yicha davr talablariga javob beradigan
terminologik tizimlarni yaratish hozirgi kunning dolzarb masalalaridan
hisoblanadi. Shu bilan birga, bularni amalga oshirish nihoyatda murakkab,
katta kuch talab qiladigan ish ekanligi ham shubhasiz.
Umuman, terminologiyaga oid barcha ishlarning muvaffaqiyatli hal
etilishida har bir sohaga oid terminlarni to’la qamrab olgan terminologik
lug’atlarni tuzish va nashr etish muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday
lug’atlarda har bir terminning o’zi atayotgan tushunchaning, narsa-
hodisaning mohiyatini qay darajada to’g’ri, to’la va aniq ifodalashini
belgilash muhimdir. Bu bilai har bir terminning talabga qanchalik muayyan
javob berish-javob bermasligi aniqlanadi. Ana shunday lug’atlar
yaratilmaguncha terminologik tizimdagi har xil salbiy hodisalar, masalan,
ayni bir tushunchani ifodalash uchun birdan ortiq terminning qo’llanishi va,
aksincha, bir necha (boshqa-boshqa) hodisalarni ifodalash uchun bir
terminning qo’llanishi, hodisannng mohiyatini to’g’ri, to’la va aniq ifodalay
olmaydigan terminlariing mavjud bo’lishi kabi va boshqa salbiy hodisalar
davom etaveradi.
Demak, har bir sohaga oid terminlarni iloji boricha to’la qamrab
oladigan, hodisaning mohiyatini to’g’ri, to’la va aniq aks ettiradigan
terminlarni belgilaydigan terminologik lug’atlarni yaratish shu sohalar
mutaxassislarining eng birinchi galdagi vazifalaridandir.
Terminologik lug’atlar - so’zligi ma’lum bir fan va texnika tarmog’i,
ijtimoiy yoki xo’jalik hayotining biror sohasiga oid so’z-terminlardan iborat
bo’lgan lug’at. Bunday lug’at so’zlikning berilishi va izohlanishiga ko’ra,
ensiklopedik lug’atlar bilan lingvistik lug’atlar belgilariga ega bo’ladi. Ular
bir, ikki va undan ortiq tilli, izohsiz, izohli hamda ensiklopedik xarakterda
bo’lishi mumkin. Terminlar va ularning izohi qadimgi lug’atlar - «Devonu

lug’otit turk», «Muqaddimatul adab», «Kelurnoma» asarlarida uchrasa-da,
ular universal lug’atlar hisoblanib, maxsus sohani ko’zlab tuzilmagan 1
.
Terminlar asosida lug’atlar yaratish hamda yaratilgan lug’atlar majmui
ko’pchilik tilshunoslar va mutaxassislar tomonidan ‘‘terminologik
leksikografiya’‘, ‘‘ilmiy-texnil leksikografiya’‘ deb nomlanib kelindi.
Tilshunoslar A.A.Reformatskiy, A.D.Xayutin, S.V.Grinyov mazkur terminlar
o’rniga, terminografiya terminini qo’llashni taklif etadi va unga maxsus yoki
terminologik lug’atlar tuzish nazariyasi va amaliyoti sifatida ta’rif beradi 2
.
Faqatgina 1980-yil terminografiya atamasi alohida fan sifatida kirib
keldi va maxsus so’zlarning lug’atini yaratish, tuzish tamoyillarini ishlab
chiqish masalalari bilan shug’ullandi. XX asrning oxirlariga kelib, 2 mingdan
ortiq terminologik standartlar ishlab chiqildi. Shu asosda 2,5 mingdan ortiq
me’yoriy hujjatlar, 400 dan ortiq information deskriptor lug’atlar, minglab
rubrikator va klassifikatorlar, o’quv lug’atlar, 1950-1979-yillar oralig’ida
700ga yaqin maxsus so’zlarning tarjima va izohli lug’atlari yuzaga keldi 3
.
XX asrdagi dastlabki terminologik lug’at - Nazir To’raqulovning «Rus-
o’zbek tillarining ijtimoiy-siyosiy atamalari lug’ati» 1922 yilda nashr etilgan.
Terminologik lug’atlar, odatda, sinxron materialni qamrab oladi, lekin
ular eskira brogan sari nafaqat tegishli terminologiya tarixini, balki o’sha
terminologik lug’atlar yaratilgan tilning tarixini o’rganishda muhim
manbalardan biriga aylanib qoladi. Terminologik lug’atlar yaratish, ya’ni
terminografiya umumiy leksikografiyaning ajralmas qismi bo’lib, ulardagi
jarayonlar bir-biriga o’xshasa-da, lekin bir-biridan farq qiladi. Shuning uchun
ham, turli olimlar tomonidan lug’at turlari va ularni tuzishning nazariy
asoslari ishlab chiqilgan.
1
Мадвалиев А. Ўзбек терминологияси ва лексикографияси масалалари. – Тошкент, 2017. – Б.134.
2
Гринёв С.В. Введение в терминологическую лексикографию (учебное пособие). – М., 1986. – С.5.
3
Гринев-Гриневич С. Терминоведение. – М., 2008. – С. 218.

V.G.Gakning yozishicha, tilshunoslikning lug’atchilik nazariyasiga oid
sohasi, ya’ni nazariy leksikografiya lug’at turlari va ularni tuzishning nazariy
asoslarini ishlab chiqish bilan shug’ullanadi va bir qancha muammolarni
qamrab oladi. Chunonchi: lug’atlarning umumiy tipologiyasini va yangi
turdagi lug’atlarni ishlab chiqish; lug’at makrostrukturasini ishlab chiqish
(so’zlarni tanlab olish, so’z va lug’at maqolalarini joylashtirish tartibi,
omonimlarni belgilash, lug’at tarkibiga havola materiallarini kiritish); lug’at
mikrostrukturasini, ya’ni har bir lug’at maqolasini ishlab chiqish (so’zga
grammatik va fonetik izoh berish, so’z ma’nolarini ajratish va tasniflash, dalil
sifatidagi illyustrasiyalar turlari, ta’riflash turlari, belgilar tizimi, so’z
etimologiyasi haqidagi ma’lumotlar) va b 4
.
O’tgan asrning 50-90-yillarida nashr etilgan risola va qo’llanmalarda,
yo’riqnomalarda terminografik faoliyat, ya’ni terminologik lug’atlar tuzish
ishi bir necha bosqichdan iborat bo’lishi, har bir bosqichda qanday ishlar
amalga oshirilishi kerakligi haqida aniq ko’rsatmalar beriladi. Lug’atshunos
S.Akobirov o’z davrida Moskvadagi Texnika terminologiyasi komitetining
‘‘Ilmiy-texnikaviy terminologiyani tartibga solish bo’yicha ishlovchilar
uchun eslatma xat’‘idan kelib chiqib, terminologik tadqiqotlar olib borish va
terminologik lug’at tuzish ishlari 6 bosqichda olib borilishini tavsiya etadi 5
.
Misol tariqasida O.Usmonov va R.Doniyorov tomonidan 1979 yili
«O’zbekiston» nashriyotida tuzatilgan va to’ldirilgan holda ikkinchi marta
nashr qilingan «Ruscha internasional so’zlar izohli lug’ati» ni tahlil qilib
ko’raylik. Mualliflar ta’kidlaganidek, lug’at o’zbek tilining keng ma’nodagi
izohli lug’ati bo’lmay, uning vazifasiga faqat rus tilidan va rus tili orqali
boshqa tillardan o’zlashtirilgan so’zlarni, shuningdek, o’zbekcha gazeta va
jurnallarda, ilmiyommabop va ijtimoiy-siyosiy asarlarda uchraydigan
Ruscha-baynalminal va ilmiy-publisistik terminlarnigina o’z ichiga olgan va
4
Гак В.Г. Лексикография // Лингвистический энциклопедический словарь. – М., 1990. – С.258-259.
5
Акобиров С.Ф. Тил ва терминология. – Тошкент, 1968. – Б. 13-14.

ularga o’zbek tilida o’zlashtirilishi asosida izoh berilgan, izohlanayotgan
so’zlarning etimologiyasi (kelib chiqishi) haqida ham ba’zi ma’lumotlar
keltirilgan.
Lug’atdan joy olgan so’z va terminlar rus tilidan va rus tili orqali
qadimgi yunon, lotin hamda Yevropa va qisman Sharq xalqlari tillaridan
o’zlashtirilgan so’zlar va terminlar hisoblanadi. Bu so’z va terminlarning bir
qismi sof ruscha o’zlashmalar bo’lib, qolgan qismi esa xalqaro, baynalminal
yoki internasional xarakterga ega bo’lgan. Mazkur lug’at mutaxassislarga
emas, balki balki keng o’quvchilar ommasiga, xususan, ziyolilar va
talabalarga mo’ljallangan edi. Lug’atning tuzilish tartibi tubandagicha
ko’rinishni hosil qilgan:
1. Bosh so’zlarning barcha so’z va terminlar alifbe tartibida berilgan va
ular yirik qora harflar bilan terilib, har qaysisi abzasdan boshlangan.
2. So’z yoki termin ko’p ma’noli bo’lsa, u holda ma’nolarning har biri
arab raqamlari bilan ko’rsatilgan va ular o’zaro nuqta bilan ajratilgan.
3. Bosh so’z yoki termin boshqa so’z bilan qo’shilib ishlatilganda, u
holda bosh so’zdan keyin ikki nuqta qo’yilib, ketidan tarkibida o’sha so’z
yoxud termin kelgan so’z birikmasi berilgan.
4. Tarkibida bosh so’z ishlatilgan turg’un so’z birikmalari, tarkibli
terminlar ham misol tarzida berilgan. Lug’atda ular romba ishorasi bilan
ajratilib, qora kursiv bilan berilgan: absolyut... absolyut namlik va h.k.
5. Biologik jinsni anglatuvchi so’zlarning har ikki shakli ham lug’atga
kiritilgan: laborant - laborantka, stenografist - stenografistka va h.k.
6. Mexanizasiya, dezinfeksiya, koordinasiya kabi so’zlarning
mexanizasiyalash, dezinfeksiyalash, koordinasiyalash singari o’zbekcha
shakllari bilan yonma-yon berilgan.
7. VUZ, ZAGS, DOT, DZOT, NEP, RADAR singari qisqartmalar
o’zbek tilida mustaqil, yaxlit so’z yoki termin sifatida lug’atdan o’rin olgan.

8. Omonimlar lug’atda alohida-alohida berilgan, bir-biridan rim raqami
bilan ajratilgan.
9. Omoformlar ham rim raqamlari bilan ajratilib, alohida-alohida talqin
qilingan.
10. Sinonimlar mutlaq ma’noniga ega bo’lsa, u holda izoh eng faol
qo’llanadigan sinonimga berilib, kam ishlatiladigan yoki eskirgan
ma’nodoshi so’z.ayn. o’zi. ishorasi orqali unga havola qilingan: Lokator.
Radiolokator so’z.ayn.o’zi va h.k .
11. Antonim so’z yoki terminlar mustaqil tarzda berilgan bo’lsa-da,
lekin ular bir-biriga havola qilinmaydi. Mabodo bunday xavola antonim
so’zlardan birining yoki har ikkisining ma’nosini ochishga, izohlashga
yordam bersa, unday holatda ular bir-biriga havola qilingan: mikroskopik...;
aksi -makroskopik va b.
12. O’zbek ilmiy terminlogiyasiga mansub bo’lgan qo’shma va
murakkab qisqartma so’zlarning tarkibiy qismlari lug’atda bosh so’z
tariqasida berilgan: avia-, avto-, agro-, geo-, gidro-, mikro-, moto-, radio-,
tele-, ultra-, foto- va shu kabi.
13. Lug’atda keltirilgan so’zlarga o’rni bilan fiz., tex., mat., geol., astr.,
med., farm. singari belgilar qo’yilgan. Ta’kidlash joizki, mazkur lug’atdan
o’rin olgan va izohlangan baynalminal so’z yoki terminlarning muayyan
adadi.
Tarixda qo’llangan terminlar izohiga bag’ishlab mamlakatimizda
nisbatan katta yoki kichik hajmdagi lug’atlar nashr qilindi. Shunday lug’atlar
sirasiga X.Yu.Bekmuhamedovning «Tarix terminlari izohli lug’ati»
(Pedagogika oliy o’quv yurtlarining studentlari va o’rta maktab tarix
o’qituvchilari uchun. Toshkent: O’qituvchi, 1978), X.Hasanovning
«Geografik terminlar lug’ati» (Toshkent, 1978), X.Xomidiy, Sh.Abdullayev,
S.Ibrohimovlarning «Adabiyotshunoslikning terminlari lug’ati» (Toshkent,

1983), A.Hojiyevning «Lingvistik terminlarning izohli lug’ati» (Toshkent,
2002), M.Ismoilov, A.Sharopovlarnig «Tarix atamalari lug’ati» (Toshkent:
Akademnashr, 2013), H.Dadaboyevning «Tarixiy harbiy terminlar lug’ati»
(Toshkent, 2007), G’.Ahmedov va H.Bektemirov tomonidan tuzilgan
«Ruscha -o’zbekcha yuridik atamalar lug’ati» (Toshkent: Adolat),
F.Bakirovning «Yuridik terminlar lug’ati» (Toshkent, 1959), «Yuridik
atamalar va iboralar lug’ati» (Toshkent,1993), D.Xudayberganovaning
«Lingvokulturologiya terminlarining qisqacha izohli lug’ati» (Toshkent:
Turon zamin ziyo, 2015), Z.Muqimov va O.Tursunovalar tomonidan tuzilgan
«O’zbek davlatchiligida qo’llangan tarixiy-huquqiy atamalar» (Samarqand,
2007) singari asarlarni kiritish o’zini oqlaydi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ahmedov, Bektemirov H. Ruscha-o’zbekcha yuridik atamalar
lug’ati.
- Toshkent: Adolat, 2002.
2. Bekmuhamedov X.Yu. Tarix terminlari izohli lug’ati. - Toshkent:
O’qituvchi, 1978.
3. Dadaboyev H. Tarixiy harbiy terminlar lug’ati. - Toshkent, 2007.
4. Ismoilov M., Sharopov A. Tarix atamalari lug’ati. - Toshkent,
Akademnashr, 2013.
5. Muqimov Z., Tursunova O. O’zbek davlatchiligida qo’llangan
tarixiy-huquqiy atamalar. - Samarqand 2007.
6. Usmon O., Doniyorov. Ruscha-internasional so’zlar izohli lug’ati.
- Toshkent: o’zbekiston, 1972.
7. Xudayberganova D. Lingvokulturologiya terminlarining qisqacha
izohli lug’ati. - Toshkent, 2015.
8. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati. - Toshkent:
Fan, 2012.

Terminologik lug‘atlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish