Terminologiyani tartibga solish va standartlashtirish masalasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Terminologiyani tartibga solish va standartlashtirish masalasi

Купить

TERMINOLOGIYANI TARTIBGA SOLISH VA
STANDARTLASHTIRISH MASALASI
Reja:
1. Standartlashtirish haqida tushuncha.
2. Terminologiyani tartibga solish.
3. Standartlashtirish talablari.

Bilim sohalari ob'ektiv , atamalar va terminologik tizimlar ma'lum bir
tilga yoki hatto ma'lum bir ilmiy maktabga "bog'langan"ligi sababli,
terminologiyaning muhim vazifasi bu atamalarni standartlashtirish va
unifikasiya ( birlashtirish), shuningdek ularni dunyoning turli tillariga bir
ma’noni anglatuvchi termin sifatida tarjima qilishdir.
Terminotizimlarning unifikatsiyasi uchun terminologik standartlar
xizmat qiladi. Ammo dunyodagi terminotizimlarni tashkil qilish uchun 20
mingdan ortiq standartlar mavjud. Bundan tashqari, turli darajadagi - xalqaro,
davlat va hatto alohida kompaniyalar va firmalarning terminologik standartlar
ishlab chiqilgan. Shu munosabat bilan termin va terminotizimlarni
birlashtirish vazifasi davlat va mahalliy til siyosatining majburiy tarkibiy
qismi bo'lishi kerak, chunki terminlarning noaniqligi va omonimligi, yaqin
terminologik tizimlar o'rtasida muvofiqlik yo'qligi, talaffuz qilinishi qiyin
bo'lgan qisqartmalar bilan terminologik kombinatsiyalarning yuzaga kelishi
ilmiy va texnik taraqqiyot uchun sezilarli to'siqdir. Shuning uchun ham
t erminologiyani tartibga solish va standartlashtirish masalasi
terminotizimlarda har doim dolzarb masalalardan bo’lib kelgan. Yangi paydo
bo’layotgan mahsulotlar, ilm-fan va texnika yutuqlari, ta’lim, boshqaruv,
xizmat ko’rsatish tarmoqlari va ulardagi konseptual tizimlarning kengayib
borishi yangi va ilmiy asosga ega bo’lgan terminologik tasniflash va
standartlashtirish masalasini o’rtaga tashladi.
O’zbek tili terminologik tizimlarini tartibga solish yuzasidan bir qator
tadqiqotlar e’lon qilingan. Xususan, R.Doniyorov, N.Mahkamov,
A.Madvaliyev, N.Qosimov, Z.Mirahmedova, I.Yo’ldashevlarning
terminologik tizimlardagi sinonimlik, variantdorlik masalalari, ularning
qo’llanishini tartibga solish bo’yicha e’lon qilingan ishlari shular
jumlasidandir. Terminologiyani tartibga solish ishlari xorijda
terminologiyani standartlashtirish termini ostida yurtiladi. Terminologiyani

standartlashtirish bo’yicha xorijda e’lon qilingan ishlar xususida
Yo.Haydarov maqolasi diqqatga sazovordir 1
.
Ma’lumki, har bir fan sohasining rivojlanish va takomillashuv darajasi
shu soha terminologiyasining qay darajada taraqqiy etganligi, shuningdek,
tartibga solinganligi kabi belgilar bilan ham uzviy bog’liqdir 2
. Chunki ilmiy
adabiyotda qo’llanadigan termin yoki uning ifoda shakli aniq va ravshan
bo’lmas ekan, unda, albatta, chalkashlik, noaniqlik kabi salbiy holatlar
saqlanib qolaveradi. Shu bois, V.P.Danilenko ta’kidlaganidek, har bir fan
yoki sohaning taraqqiyot ko’rsatkichi shu soha terminologiyasining «qat’iy
ilmiy terminologiya»ga ega ekanligi bilan ham belgilanadi. V.P.Danilenko bu
yerda «qat’iy ilmiy terminologiya» tushunchasini biron- bir sohaviy
terminologiyaning mazkur fan sohasi taraqqiyoti bilan uyg’unlashuvi,
sohaviy terminologiyaning ayni sohaga oid tushunchalarni ifodalashdagi
hamohangligi, yaratilgan va muomalada bo’lib turgan terminologiyaning
muayyan fan tili bilan mos kelishi kabi holatlarni nazarda tutadi.
Terminlarning «aniqligi va qat’iylashishi shu millatning fani, maorifi,
madaniyati darajasini ko’rsatadi. Atamalarning rivojlanishi, tartibga solinishi
fanning har xil sohalarida turlicha bo’lib, ma’lum fanning taraqqiyotiga
bog’liq. Bu taraqqiyot to’xtovsiz bo’lgani uchun yangi atamalarning kelib
chiqishi, tartibga tushishi ham uzluksiz bo’ladi. Umuman, ona tilida
atamalarning puxta ishlanishi, tartibga solinishi darslik va qo’llanmalar tuzish
uchun ham, ona tilida dars olib borish uchun ham zarur bo’lgan manbadir.
Atamalarning ishlanmaganligi va tartibga solinmaganligi nutq uslubiga ham
ta’sir ko’rsatadi 3
». Demak, terminologiyaning tartibga solinishi nafaqat ilmiy
sohada, balki ijtimoiy hayotda ham ahamiyati katta bo’lgan masaladir.
1
Ҳайдаров Ё. Терминологияни стандартлаштиришга доир // ЎТА, 2012, 3-сон.
2
Қаранг: Нурмонов А. ва бошқ. Ҳозирги ў збек адабий тили. –Т.: Шарқ, 2002. –Б. 62-63.
3
Абдураҳмонов Ў., Мамажонов С. Ўзбек тили ва адабиёти.-Т.: Ўзбекистон, 2002.-Б. 84-85.

Zamonaviy ilm-fan, savdo yoki sanoat sohasi bo’lsin, ularning
hammasida xalqaro aloqalar keng rivojlanib, sohaning ertasi butun
dunyodagi mutaxassislarning o’zaro hamkorligida ko’rilmoqda. Bu
hamkorlik sohaga oid tushunchalarning barcha mutaxassislar uchun
tushunarli ifodalanishini taqozo qiladi. Mazkur masala xorijda o’tgan
asrdayoq ko’tarilib bo’lib, International Standardization Organization (ISO)-
Xalqaro standartlashtirish tashkiloti aynan shu maqsadda tashkil etilgan.
Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (International Standardization
Organization ISO)ga 1946 yilda 25 davlatning standartlashtirish bo’yicha
tashkilotlari tomonidan asos solingan.
Syu Ellen Rayt «Terminologiyani standartlashtirish. Boshqarish
strategiyalari» maqolasida standartlashtirishni tashkillashtirish strategiyalari,
bir tilli terminologiyani boshqarish, standartlashtirishga oid cheklovlar kabi
masalalarga to’xtaladi. Olima standartlashtirishni tashkillashtirishda soha
mutaxassislari, axborot texnologiyasi bo’yicha mutaxassislar hamda tajribali
terminologlarning o’zaro muloqoti natijasi o’laroq yuzaga kelgan
terminologik mahsulot, shuningdek, bu mahsulotning onlayn tarzida turli
foydalanuvchilarning e’tiboriga havola etilishi, shu asosda
foydalanuvchilarning munosabatini bilish zamonaviy, ishonchli ma’lumotlar
bazasini yaratishga imkon beradi, deb hisoblaydi.
Shon Shradening «Xalqaro standartlashtirishda terminologiyani
boshqarish» maqolasida plastmassa sanoati sohasi bo’yicha Xalqaro
standartlashtirish tashkilotining tajribasi xususida fikr yuritiladi. Richard
Strexlouning «ISO 10241: Terminologiya standartlarini tayyorlash va
rejalashtirish» maqolasida Xalqaro standartlashtirish tashkiloti tomonidan
ishlab chiqilgan ISO 10241 kompyuter dasturi haqida so’z boradi. Bu dastur
turli soha mutaxassislariga mo’ljallangan bo’lib, ularga o’z sohalari
terminologiyasini standartlashtirishda amaliy yordamchi vazifasini o’taydi.

Olim terminologiya standartlarini yozish sistem yondashuvni talab etadigan
uch bosqichdan iborat ekanini aytadi. Uning fikricha, avvalo, standart qanday
yondashuv asosida yozilishini rejalashtirish lozim. Bu rejalashtiri, o’z
navbatida, standartlashtirishga bo’lgan ehtiyojni tahlil qilish,
standartlashtirish kimlarga mo’ljallanayotganini aniqlab olish, qaysi sohaning
tushunchalari standartlashtirshayotganini qatiy belgilab olish, manba sifatida
qo’llanadigan materiallarni tahlil qilish, sohaga oid tushunchalarni ro’yxat
qilib, strukturalashtirsh, tilni tanlash, ish rejasi jadvalini tuzish kabi
qadamlardan tashkil topishini aytadi. Standartlashtirishga bo’lgan ehtiyojni
tahlil qilish uchun ayni soha bo’yicha ish olib borayotgan guruhlarning
o’zaro muloqotini kuzatish kerakligini ta’kidlaydi. Agar bu muloqot ma’lum
darajada cheklangan bo’lsa, biror terminning ma’nosi ko’pchilikka
tushunarsiz bo’lib, u haqda yig’ilishda ko’p so’ralsa, ayrim terminlarning
ma’nosini asoslash yoki ma’nosi haqida baxslashish uchun ko’p vaqt ketsa,
terminologiyani standartlashtirish zarurati mavjuddir, deb xulosa qilish
mumkin bo’ladi.
Standartni yozish manba yig’ish, terminlarni tanlash, tushunchalarni
strukturalashtirish va ta’rif yozishdan iborat bo’ladi. Tushunchalar tanlab
olinib, tasniflangach, terminlar ro’yxati tuzilib, tushunchalar shu sohaga
tegishliligi yoki boshqa sohadan o’zlashtirilganligiga ko’ra yoki umumxalq
tilidan olinganligiga ko’ra tasniflanishi lozim. Terminlarni keyingi
ta’riflanishi va ajratib olinishi shu tasnifga bog’liq bo’ladi.
Xalqaro standartlashtirish tashkilotining terminologiyasini
standartlashtirish bo’yicha ishlab chiqqan qoidalariga ko’ra, terminologik
lug’atlarda ilmiy terminga izoh berilayotganda izohlanayotgan termin aynan
takrorlanmasligi kerak. O’zbek tilidagi ayrim terminolgik lug’atlarda bu
qoidaga har doim ham amal qilmaslik holatlari mavjud. Masalan, 1994 yili
nashr etilgan «Tibbiyot qomusiy lug’ati»da berilgan qorin pardasi, seroz

parda, homila pardasi terminlarining izohlarida ularni tushuntirish uchun
yana aynan parda so’zi ishlatilgan. «Seroz parda- tana bo’shliqlarini o’rab
turadigan parda...», «homila pardasi- xorion va suv pardadan iborat; xorion
va amnion pardalar homilaga, desidual parda esa onaga xos». Ko’rinib
turibdiki, parda so’zi ishlatilgan har uchala termin ta’rifida ham ilmiy
tushunchalar bilan tushuntirilmasdan aynan takrorlangan. Parda so’zi alohida
termin sifatida izohlangan bo’lishi mumkin degan fikrda lug’atning «P» harfi
bilan boshlanuvchi terminlar berilgan qismiga ko’z tashlansa, bu qismda
unday termin berilmaganiga guvoh bo’lasiz.
Terminologik lug’atlarda, umuman, har qanday izohli lug’atda biror
leksik birlikni izohlashda qo’llanilgan so’zlarning barchasi ayni lug’atda
alohida izohga ega bo’lishi lozimligi ma’lum. Biroq yuqorida nomi zikr
etilgan tibbiyot lug’atida homila pardasi termini ta’rifida qo’llangan xorion
termini lug’atning «X» harfi bilan boshlanuvchi terminlar berilgan qismidan
mavjud emas. Yana bir misol, ana shu lug’atda seroz parda atributiv
birikmali termini izohida ishlatilgan chambar ichak termini alohida tarzda
lug’atning «Ch» harfi bilan boshlanuvchi terminlar berilgan qismidan
topilmaydi. Shu kabi ko’z ichi bosimi termini izohida ishlatilgan ko’z
soqqasi terminiga alohida lug’at birligi sifatida izoh berilmagan. Ko’z ichi
bosimi nima ekanini tushunib olmoqchi bo’lgan kishi bu termin izohini
o’qib, ikkinchi bir terminga duch keladi, o’sha ikkinchi termin esa lug’atda
berilmagan. Bundan xulosa qilish mumkinki, o’quvchi tomonidan lug’atda
izohi berilgan terminning ma’nosi ham to’liq tushunilmaydi.
Xulosa qilib aytganda, ilmiy tushunchalar izohlanadigan maxsus
lug’atlarda bunday holatga yo’l qo’yib bo’lmaydi. Bu holatlar sohani
o’rganuvchilar, o’quvchilar tomonidan terminlar ma’nosini tushunishga,
ularni o’zlashtirishga to’sqinlik qiladi, shu bilan birga, terminologiyani
tartibga solish va standartlashtirish ishlarini murakkablashtiradi.

Ko’rsatilgan bu kamchiliklarning ayrimlari o’zbek terminologiyasida
ham mavjuddir. Xususan, tilimizda ayni bir terminni birdan ortiq tushuncha
uchun qo’llash, bir tushunchani turli terminlar bilan atash, variantlilikning
mavjudligi, rus tili va u orqali Yevropa tillaridan o’zlashtirilgan
terminlarning tushuncha mohiyatini to’g’ri aks ettira olmasligi, bir
tushunchani ifodalovchi terminlarning noqulayligiga sabab bo’luvchi ko’p
komponentlilik holatining mavjudligi, xorijiy terminlarning keragidan ortiq
darajada qo’llanishi, ayrim terminlarning yozilishidagi har xillik kabi
terminologiyaning yetakchi tendensiyasiga zid keluvchi holatlar ko’plab
uchraydi. O’zbek terminologiyasidagi bunday salbiy holatlarning mavjudligi
sohaviy terminologiyalarni tartibga solish borasida hali ko’p ishlar qilinishi
lozimligidan dalolat beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ahmedov, Bektemirov H. Ruscha-o’zbekcha yuridik atamalar
lug’ati.
- Toshkent: Adolat, 2002.
2. Bekmuhamedov X.Yu. Tarix terminlari izohli lug’ati. - Toshkent:
O’qituvchi, 1978.
3. Dadaboyev H. Tarixiy harbiy terminlar lug’ati. - Toshkent, 2007.
4. Ismoilov M., Sharopov A. Tarix atamalari lug’ati. - Toshkent,
Akademnashr, 2013.
5. Muqimov Z., Tursunova O. O’zbek davlatchiligida qo’llangan
tarixiy-huquqiy atamalar. - Samarqand 2007.
6. Usmon O., Doniyorov. Ruscha-internasional so’zlar izohli lug’ati.
- Toshkent: o’zbekiston, 1972.
7. Xudayberganova D. Lingvokulturologiya terminlarining qisqacha
izohli lug’ati. - Toshkent, 2015.
8. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati. - Toshkent:
Fan, 2012.

Terminologiyani tartibga solish va standartlashtirish masalasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish