Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari 26

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	57.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari 26

Купить

$MUNDARIJA TOC \h \o "1-2" \t "undefined,1,undefined,2"HYPERLINK "" \l "_Toc231030173"MUNDARIJA ........................... PAGEREF _Toc231030173 \h 2 KIRISH ...................................................................................................................... 3 I BOB. TERRORIZM JINOYATINING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI ....... 7 1.1. Terrorizm tushunchasi, uning jinoyat-huquqiy mohiyati va tasnifi ............... 7 1.2. Terrorizm jinoyatining tarixiy rivojlanishi va xalqaro-huquqiy asoslari ....... 9 II BOB. TERRORIZM JINOYATI TARKIBINING JINOYAT-HUQUQIY TAHLILI ................................................................................................................. 13 2.1. Terrorizm jinoyatining ob'ekti, ob'ektiv tomoni va sub'ekti ......................... 13 2.2. Terrorizm jinoyatining sub'ektiv tomoni, malakalashtiruvchi belgilar va boshqa jinoyatlardan farqi ................................................................................... 15 III BOB. TERRORIZM JINOYATIDA AMALIY MUAMMOLAR VA TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI ........................................................... 19 3.1. Terrorizm jinoyatlarini kvalifikatsiya qilishdagi muammolar va sud amaliyoti .............................................................................................................. 19 3.2. O'zbekiston qonunchiligini takomillashtirish bo'yicha takliflar va xalqaro tajriba ................................................................................................................... 21 XULOSA ................................................................................................................. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI ............................................. 27 ILOVALAR ............................................................................................................. 29$

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi.
Bugungi kunda terrorizm butun insoniyat sivilizatsiyasiga tahdid soladigan
eng xavfli ijtimoiy-siyosiy hodisalardan biriga aylandi. U nafaqat alohida davlatlar,
balki butun xalqaro hamjamiyatning xavfsizligi uchun jiddiy muammo bo'lib
qolmoqda. Xalqaro miqyosda terroristik harakatlarning kengayib borishi, ularning
moliyalashtirish usullarining murakkablashuvi va raqamli texnologiyalar orqali
targ'ibot olib borishning avj olishi bu muammoni yanada keskinlashtirmoqda.
So'nggi o'n yillikda dunyoning turli mintaqalarida sodir bo'lgan terroristik
harakatlar — Nyu-Yorkdagi 2001-yil hujumlari, Evropadagi ketma-ket terroristik
harakatlar, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyodagi beqarorlik — terrorizmning global
miqyosda birlashgan kurashni talab qiladigan murakkab hodisa ekanligini
ko'rsatdi.
O'zbekiston Respublikasi ham bu kurashdan chetda qolmagan. 1999-yil 16-
fevralda Toshkentda sodir etilgan portlashlar, 2004-yil mart-iyul oylarida bo'lib
o'tgan bir qator terroristik harakatlar O'zbekistonga terrorizmning real tahdid
ekanligini ko'rsatdi. Davlat ushbu tahdidga qarama-qarshi choralar sifatida nafaqat
maxsus kuch tuzilmalarini kuchaytirdi, balki terrorizmga qarshi kurashning yaxlit
huquqiy tizimini ham yaratdi. Jinoyat kodeksining 155-moddasi — ushbu
tizimning markaziy qismi bo'lib, u terroristik harakatlar uchun jinoyiy
javobgarlikni belgilaydi.
Jinoyat huquqi nuqtai nazaridan terrorizm muammosining dolzarbligi
shundaki, mazkur jinoyatning tarkibini to'g'ri aniqlash va malakalashtirish bevosita
adolatli jazo belgilash, terrorizmning oldini olish va jinoyatchilikka qarshi samarali
kurash olib borish imkonini beradi. JK 155-moddasi bo'yicha amaliyotda bir qator
muammolar hali ham hal etilmagan: terrorizm va ekstremizmni chegaralash,
raqamli fazo orqali sodir etilgan harakatlarni malakalashtirish, xorijiy terroristik
3

tashkilotlar bilan aloqa holatlari. Bu muammolarning ilmiy yechimi sud-tergov
organlari faoliyatini yanada samaraliroq qilishga xizmat qiladi 1
.
Mavzuning o'rganilganlik darajasi.
Terrorizm muammosi O'zbekiston va xorijiy yuridik adabiyotda keng
o'rganilgan. O'zbek olimlari orasida M.H. Rustambayev o'zining jinoyat huquqi
darsliklarida terrorizm tarkibini atroflicha tahlil qilgan 2
; B.R. Qodirov terrorizmga
qarshi kurashning milliy va xalqaro jihatlarini tadqiq etgan 3
; A.X. Saidov xalqaro
jinoyat huquqi kontekstida terrorizmning o'rnini yoritib bergan 4
. Xorijiy
adabiyotda B. Hoffman terrorizmning ta'rifi, tarixi va zamonaviy shakllarini keng
tadqiq etgan 5
; A.P. Schmid terrorizmning 200 dan ortiq ta'rifini tahlil qilib, yagona
ta'rif ishlab chiqish muammosini ko'rib chiqqan 6
.
Shunday bo'lsa-da, O'zbekiston qonunchiligi kontekstida terrorizm
jinoyatining barcha tarkibiy elementlarini kompleks tarzda tahlil qilish, xususan
raqamli terrorizm holatlari, malakalashtiruvchi belgilarni qo'llash muammolari va
xalqaro qiyosiy tadqiqot yetarlicha amalga oshirilmagan. Mavjud ishlar ko'proq
terrorizmga qarshi kurashning umumiy tamoyillarini yoritgan bo'lsa, muayyan
tarkibiy elementlarning chuqur tahlilini ko'pincha chetlab o'tgan. Mazkur kurs ishi
ushbu bo'shliqni qisman to'ldirish maqsadida yozilgan.
Kurs ishining maqsadi.
Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — O'zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 155-moddasi asosida terrorizm jinoyatining jinoyat-huquqiy
1
O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 1994-yil 22-sentyabr, 2012-XII-son. 155-modda. —
Toshkent: Adolat, 2024. — 528 b.
2
Rustambayev M.H. O'zbekiston Respublikasi Jinoyat huquqi. Maxsus qism. — Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022. — B. 214–228.
3
Qodirov B.R. Terrorizmga qarshi kurash: milliy va xalqaro tajriba. — Toshkent: Adolat, 2023. — B. 87–
102.
4
Saidov A.X. Xalqaro jinoyat huquqi. — Toshkent: O'zbekiston, 2021. — B. 145–162.
5
Hoffman B. Inside Terrorism. 3rd ed. — New York: Columbia University Press, 2017. — P. 1–41.
6
Schmid A.P. The Routledge Handbook of Terrorism Research. — London: Routledge, 2011. — P. 39–
98.
4

xususiyatlarini, tarkibiy elementlarini va malakalashtirish masalalarini har
tomonlama ilmiy tahlil qilish, shuningdek amaliyotdagi muammolarga asoslangan
yechim takliflari ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari.
1. Terrorizm tushunchasining huquqiy mohiyatini, tarixiy rivojlanishini va
xalqaro-huquqiy asoslarini o'rganish;
2. Terrorizm jinoyati tarkibining to'rt elementini — ob'ekt, ob'ektiv tomon,
sub'ekt va sub'ektiv tomonni — O'zbekiston JK 155-moddasi asosida tahlil
qilish;
3. Terrorizm jinoyatini malakalashtiruvchi belgilarni va ularni qo'llash tartibini
aniqlash;
4. O'zbekiston qonunchiligini xorijiy davlatlar qonunchiligi va xalqaro
standartlar bilan qiyosiy tahlil qilish;
5. Sud amaliyotidagi muammolarni aniqlash va qonunchilikni takomillashtirish
bo'yicha asosli takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishining ob'ekti va predmeti.
Kurs ishining ob'ekti — terrorizm jinoyatlari bilan bog'liq ijtimoiy-huquqiy
munosabatlar majmui, ya'ni jamoat xavfsizligi va davlat hokimiyatini himoya
qilishga qaratilgan jinoyat-huquqiy munosabatlar hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti — O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
155-moddasi va tegishli normalar, terrorizm bilan kurashishga oid maxsus
qonunchilik, Oliy sud Plenumi qarorlari, ilmiy adabiyotlar va sud-tergov amaliyoti
materiallaridan iborat.
Tadqiqot metodlari.
Kurs ishini yozishda quyidagi ilmiy tadqiqot metodlaridan foydalanildi:
tarixiy-huquqiy metod — terrorizmga qarshi kurash qonunchiligining bosqichma-
5

bosqich rivojlanishini o'rganishda; qiyosiy-huquqiy metod — O'zbekiston va
xorijiy davlatlar qonunchiligini solishtirish uchun; tizimli tahlil metodi — jinoyat
tarkibini to'rt element kesimida o'rganishda; formal-yuridik metod — normativ-
huquqiy hujjatlarni talqin va qo'llashda; statistik metod — sud amaliyoti
ma'lumotlarini tahlil qilishda.
Kurs ishining tuzilishi.
Kurs ishi kirish, uch bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati va uchta
ilovadan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, ob'ekt
va predmet yoritilgan. Birinchi bob terrorizm jinoyatining nazariy-huquqiy
asoslariga bag'ishlangan. Ikkinchi bob jinoyat tarkibini batafsil tahlil qiladi.
Uchinchi bob amaliyotdagi muammolar va takomillashtirish takliflarini o'z ichiga
oladi. Ilovalar uchta statistik va tahliliy jadvaldan iborat.
6

I BOB. TERRORIZM JINOYATINING NAZARIY-HUQUQIY
ASOSLARI
1.1. Terrorizm tushunchasi, uning jinoyat-huquqiy mohiyati va tasnifi
O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 155-moddasiga muvofiq,
terrorizm deganda aholi orasida qo'rquv va vahima uyg'otish, davlat organlarini,
shu jumladan xorijiy davlatlar yoki xalqaro tashkilotlarni biron-bir qarorni qabul
qilishga yoki qabul qilishdan voz kechishga majburlash maqsadida amalga
oshirilgan portlash, yong'in qo'yish, qurol ishlatish, radioaktiv moddalar yoki
radiatsion manbalarni qo'llash, ommaviy qirg'in qurollarini yaratish yoki ulardan
foydalanish, shaxsni o'ldirish yoki unga tan jarohati yetkazish, mulkni yo'q qilish
yoki shikastlantirish hamda boshqa harakatlar, shuningdek ushbu harakatlarni
amalga oshirish tahdidi tushuniladi 7
. Ushbu ta'rif terrorizmning huquqiy mohiyatini
to'liq va aniq belgilab beradi.
Mazkur ta'rifdan bir qator muhim xususiyatlar kelib chiqadi. Birinchi
xususiyat — harakatning ob'ektiv tomoni keng qamrovli ekanligi: portlashdan
tortib, qurol ishlatish, radioaktiv moddalar tarqatish va ommaviy qirg'in
qurollarigacha bo'lgan barcha xavfli vositalar nazarda tutilgan. Bu qonun
chiqaruvchining terrorizmni vositasi jihatidan cheklash o'rniga, maqsadi jihatidan
belgilashga ustuvorlik berganidan dalolat beradi. Ikkinchi xususiyat — tahdid ham
jinoyat uchun yetarli ekanligi: harakatning real sodir etilishi shart emas, tahdidning
o'zi ham jinoyat tarkibini to'ldiradi va rasmiy tarkib sifatida qurilganligini
ko'rsatadi. Bu terrorizmga qarshi kurashda preventiv usullarni qo'llash imkonini
beradi.
Terrorizmning ta'rifiga kelsak, xalqaro miqyosda uzoq yillar davomida
yagona ta'rif ishlab chiqilmagan edi. Bu masalaning murakkabligi shundaki, turli
davlatlar va siyosiy kuchlar bir xil harakatni — biri terroristik, ikkinchisi esa
7
7

ozodlik uchun kurash sifatida baholashi mumkin. Masalan, Falastin davlatchilik
uchun kurashayotgan tashkilotlarni ba'zi arab davlatlari ozodlik harakati, Isroil va
G'arb davlatlari esa terroristik deb baholaydi. Bu siyosiy-huquqiy qarama-qarshilik
terrorizmning xalqaro huquqiy ta'rifini ishlab chiqishda asosiy to'siq bo'lib keldi.
Ilmiy adabiyotlarda terrorizmning turli ta'riflari mavjud. Mashhur terrorizm
tadqiqotchisi B. Hoffman terrorizmni "siyosiy maqsadlarga erishish uchun
zo'ravonlik yoki zo'ravonlik tahdididan ongli va maqsadli foydalanish" deb
ta'riflaydi 8
. A.P. Schmid 1988-yilda o'tkazgan keng qamrovli tahlilida
terrorizmning 109 ta ta'rifini o'rgangan va ularning umumiy belgilarini aniqlashga
harakat qilgan: zo'ravonlik, siyosiy maqsad, aholi qo'rquvini uyg'otish va
psixologik ta'sir 9
. M.H. Rustambayev esa terrorizmni "aholi qo'rquvini uyg'otish
yoki davlat organlarini majburlash maqsadida zo'ravonlik yoki uni qo'llash
tahdididan foydalanish orqali sodir etiladigan ijtimoiy xavfli qilmish" sifatida
ta'riflaydi 10
.
Terrorizmni tasniflay turganda, jinoyat huquqi adabiyotida bir nechta asosiy
yondashuv mavjud. Maqsad va sababiga ko'ra terrorizm quyidagi turlarga
bo'linadi. Siyosiy terrorizm — hukumat siyosatiga ta'sir ko'rsatish yoki
hokimiyatni ag'darish maqsadida sodir etiladi; bu tur XX asrda ayniqsa keng
tarqalgan bo'lib, turli millatchilik, kommunistik va anarchistik tashkilotlar
tomonidan qo'llanilgan. Diniy terrorizm — o'z diniy qarashlarini boshqalarga
singdirish, ilohiy tartib o'rnatish yoki raqib diniy guruhlarni yo'q qilish maqsadida
sodir etiladi; «Al-Qoida», «DOID» kabi tashkilotlar ana shu turga kiradi. Etnik
terrorizm — milliy ozchiliklar huquqlarini talab qilish yoki mustaqillikka erishish
uchun zo'ravonlikka murojaat qilish; IRA, ETA kabi tashkilotlar misol bo'lishi
mumkin. Iqtisodiy terrorizm yoki ekoterrorizm — iqtisodiy siyosatga ta'sir
ko'rsatish yoki atrof-muhit himoyasi bahonasida zarar yetkazish. Zamonaviy
8
9
10
8

terrorizm ko'pincha ushbu turlarning aralashmasidan iborat bo'lib, aniq bir
turkumga kiritish qiyin.
Terrorizmning zamonaviy ko'rinishlariga kelsak, an'anaviy terroristik
harakatlar (portlash, qurol bilan hujum, garovga olish) bilan bir qatorda yangi
shakllar — kiberterrorizm, bioterrorizm, kimyoviy terrorizm — paydo bo'ldi.
Kiberterrorizm axborot tizimlari va infratuzilmalariga hujum orqali katta iqtisodiy
va ijtimoiy zarar yetkazishi mumkin. Internet va ijtimoiy tarmoqlar esa nafaqat
terrorizm vositasiga, balki terroristlarning ishga yollash, moliyalashtirish va
g'oyaviy targ'ibot quroliga ham aylandi. Bu zamonaviy terrorizmning klassik
shakllardan sezilarli darajada farq qilishini ko'rsatadi.
Terrorizm va diniy ekstremizm munosabatini ham alohida ko'rib chiqish
lozim. Diniy motiv asosida harakat qiluvchi terroristik tashkilotlar o'z harakatlarini
diniy burch sifatida ko'rsatishga intiladi. Biroq din olimlari va ko'pchilik islom
dunyosi bunday talqinni rad etadi: terrorizmni hech qanday din, shu jumladan
islom ham qo'llab-quvvatlamaydi. O'zbekistonda ham ushbu masalaga katta e'tibor
berilmoqda: Markaziy Osiyo bo'ylab ta'sir o'tkazmoqchi bo'lgan «Hizbut-Tahrir»,
«O'zbekiston Islomiy harakati» kabi tashkilotlar diniy bayroq ostida terroristik
maqsadlarni ko'zlagan. Mamlakat bu tashkilotlarni taqiqlab, ularning g'oyaviy
ta'sirini kesish uchun keng profilaktika ishlari olib bormoqda.
1.2. Terrorizm jinoyatining tarixiy rivojlanishi va xalqaro-huquqiy asoslari
Terrorizmning tarixiy ildizlari qadim zamonlarga borib taqaladi. Tarixchilar
terrorning uyushgan ko'rinishdagi birinchi namunas sifatida ko'pincha XI–XIII
asrlarda faoliyat ko'rsatgan «Assasinlar» (arab: Hashashinlar) guruhini
ko'rsatadilar. Bu sirli tashkilot siyosiy va diniy maqsadlarga erishish uchun
maqsadli suiqasd usullaridan foydalangan. Biroq «terrorizm» atamasi zamonaviy
ma'noda birinchi marta 1793–1794-yillardagi Buyuk Frantsuz inqilobi davrida «La
Terreur» (qo'rqinch davri) sifatida qo'llanilgan — bu davr inqilob hukumati
tomonidan muxoliflarni ommaviy ravishda qatl qilish bilan tavsiflanadi.
9

XIX asrda Yevropada anarchistik terrorizm avj oldi. 1881-yilda Rossiya
imperatori Aleksandr II, 1894-yilda Fransiya prezidenti Sadi Karne, 1898-yilda
Avstriya imperatorasi Elizaveta, 1901-yilda AQSh prezidenti Uilyam Makkinli
anarchistlar tomonidan o'ldirildi. Bu hujumlar xalqaro miqyosda terrorizmga qarshi
birinchi tashkiliy choralarni ko'rishga undadi. 1904-yilda Evropa davlatlari Sank-
Peterburgda terroristik harakatlarning oldini olish bo'yicha maxfiy bitim
imzoladilar — bu xalqaro terrorizmga qarshi huquqiy hamkorlikning ilk shakli edi.
XX asrda terrorizm yangi shakllar kasb etdi. 1934-yilda Yugoslaviya qiroli
Aleksandr I va Fransiya tashqi ishlar vaziri Lui Bartu Marsyelda o'ldirilgandan
so'ng, Millatlar Ligasi 1937-yilda terrorizmga qarshi kurashish bo'yicha birinchi
xalqaro konventsiyani ishlab chiqdi. Biroq bu konventsiya etarli darajada
ratifikatsiya qilinmaganligi sababli kuchga kirmadi 11
. Ikkinchi jahon urushidan
keyingi davrda terrorizm yangi xususiyatlar kasb etdi: qurolsizlanish va
mustamlakachilikka qarshi harakatlar bilan bog'liq zo'ravonlik, Yaqin Sharqda
siyosiy kurash, Yevropada chap va o'ng qanot terroristik tashkilotlarning
faollashuvi shular jumlasidandir.
O'zbekistonda terrorizmga qarshi kurashning huquqiy asosi 1994-yilda
Jinoyat kodeksi qabul qilinishi bilan yaratildi. Ushbu kodeksning 155-moddasi
terrorizmni alohida jinoyat sifatida belgilab, uning tarkibi va jazosini aniq
ko'rsatdi. Mustaqillik yillarida O'zbekiston terrorizmning real tahdidiga duch keldi:
1999-yil 16-fevral Toshkentdagi portlashlar, 2004-yil mart-iyuldagi terroristik
harakatlar. Ushbu voqealar terrorizmga qarshi kurashning huquqiy bazasini
kuchaytirish zarurligini ko'rsatdi.
2000-yilda alohida "Terrorizm bilan kurashish to'g'risida"gi Qonun qabul
qilindi 12
. Bu qonun terroristik faoliyat tushunchasini kengaytirdi, terrorizmga
qarshi kurashda vakolatli organlar — Milliy xavfsizlik xizmati, ichki ishlar
organlari va prokuratura — doirasini belgiladi. Keyingi yillarda qonunchilik
11
BMT Xavfsizlik Kengashining 1373 (2001)-sonli Rezolyutsiyasi. 2001-yil 28-sentabr. — Nyu-York:
BMT, 2001.
12
O'zbekiston Respublikasining "Terrorizm bilan kurashish to'g'risida"gi Qonuni. 2000-yil 15-dekabr,
167-II-son // Qonun hujjatlari ma'lumotlar bazasi. — URL: https://lex.uz
10

doimiy takomillashtirildi: 2018-yilda «Ekstremizmga qarshi kurashish
to'g'risida»gi Qonun qabul qilindi 13
, terrorizmni moliyalashtirish uchun alohida
jinoyat tarkibi belgilandi, xalqaro hamkorlik shartnomalariga qo'shilindi.
Xalqaro miqyosda 2001-yil 11-sentabr hujumlari terrorizmga qarshi
kurashda burilish nuqtasi bo'ldi. AQShda sodir etilgan ushbu hujumlar natijasida
uch mingdan ortiq kishi hayotini yo'qotdi, jahon iqtisodiyotiga katta zarar
yetkazildi va xalqaro xavfsizlik arxitekturasi tubdan o'zgardi. BMT Xavfsizlik
Kengashining 2001-yil 28-sentabrdagi 1373-sonli Rezolyutsiyasi barcha
davlatlarni terrorizmni taqiqlash, terroristlarni ta'qib etish, ularni
moliyalashtiruvchilarni javobgarlikka tortish va xalqaro hamkorlikni yo'lga qo'yish
majburiyatini oldilar. O'zbekiston ham ushbu rezolyutsiya talablarini bajarish
maqsadida bir qator muhim qonunchilik islohotilarini amalga oshirdi.
Xalqaro miqyosda terrorizmga qarshi kurashning hozirgi vaqtdagi asosiy
huquqiy mexanizmlari quyidagilardan iborat: BMTning 19 ta sektoralʼ
konventsiyasi (samolyot qo'g'irlanishiga, garovga olishga, yadroviy terrorizmga va
boshqa aniq turlarga qarshi); 2001-yilgi 1373-sonli Rezolyutsiya; 2006-yilgi BMT
Global terrorizmga qarshi kurash strategiyasi; mintaqaviy mexanizmlar —
Shanxay hamkorlik tashkilotining Mintaqaviy terrorizmga qarshi tuzilmasi.
O'zbekiston ushbu hujjatlarning aksariyatiga qo'shilgan bo'lib, milliy
qonunchiligini ularga moslashtirish choralarini doimiy ko'rib bormoqda.
Markaziy Osiyo mintaqasi jihatidan terrorizmga qarshi kurash alohida
xususiyatlarga ega. Afg'onistonning notinch vaziyati, narkotik savdo yo'llari,
radikallashtiruvchi mafkuralar mintaqada terrorizmning potensial muhitini
yaratmoqda. O'zbekiston bu muammolar bilan kurashishda xalqaro hamkorlikka
alohida e'tibor qaratib, nafaqat SHT, balki NATOning Afg'oniston bo'yicha
missiyasi bilan ham hamkorlik qilgan. Mintaqaviy xavfsizlikni ta'minlashda
O'zbekistonning faol ishtiroki mamlakat tashqi siyosatining ustuvor yo'nalishi
bo'lib qolmoqda.
13
O'zbekiston Respublikasining "Ekstremizmga qarshi kurashish to'g'risida"gi Qonuni. 2018-yil 30-iyul //
lex.uz. — 2-modda.
11

Terrorizm va huquq o'rtasidagi munosabat masalasi ham muhim nazariy
ahamiyat kasb etadi. Demokratik davlatlar terrorizmga qarshi kurashda ikki xil
muammo bilan duch keladi: bir tomondan, terrorizm xavfini bartaraf etish
zaruriyati; ikkinchi tomondan, fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklarini
cheklashdan saqlanish. Ba'zi davlatlar — xususan, AQSh, Buyuk Britaniya,
Rossiya — terrorizmga qarshi kurash bahonasida fuqarolar erkinliklarini sezilarli
darajada chekladilar. O'zbekiston ham bu muammoni e'tiborga olgan holda,
xavfsizlik va huquqlar muvozanatini ta'minlashga harakat qilmoqda. Ushbu
muvozanat o'rnatish zamonaviy jinoyat huquqi va konstitutsionalizm oldidagi
asosiy muammo bo'lib qolmoqda.
12

II BOB. TERRORIZM JINOYATI TARKIBINING JINOYAT-
HUQUQIY TAHLILI
2.1. Terrorizm jinoyatining ob'ekti, ob'ektiv tomoni va sub'ekti
Har qanday jinoyat tarkibini tahlil qilish to'rt asosiy element — ob'ekt,
ob'ektiv tomon, sub'ekt va sub'ektiv tomon — nuqtai nazaridan amalga oshiriladi.
Bu to'rt element majmuasi jinoyat tarkibini boshqa huquqbuzarliklardan ajratib
turuvchi mezonlar tizimini tashkil etadi. Terrorizm jinoyatida ushbu
elementlarning har biri o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib, ular birgalikda bu
jinoyatning alohida murakkabligini va yuqori ijtimoiy xavfliligini belgilaydi.
Terrorizm jinoyatining ob'ekti masalasi jinoyat huquqi adabiyotida keng
muhokama qilingan. Jinoyat ob'ekti deganda jinoyat qonuni himoya qiladigan va
jinoyat tomonidan zarar yetkazilayotgan yoki zarar yetkazilishi tahdid solinayotgan
ijtimoiy munosabatlar tushuniladi. Ob'ektlar tizimida umumiy ob'ekt (jinoyat
qonuni umuman himoya qiluvchi barcha ijtimoiy munosabatlar), rod ob'ekti (bir xil
turdagi jinoyatlar uchun umumiy ob'ektlar guruhi) va bevosita ob'ekt (muayyan
jinoyat bilan bevosita zarar ko'ruvchi munosabat) farqlanadi.
Terrorizm jinoyatining rod ob'ekti — jamoat xavfsizligi va jamoat tartibi. Bu
rodga kiruvchi jinoyatlar JK ning maxsus qismida alohida bob sifatida ajratilgan.
Bevosita ob'ekt ikki qismga bo'linadi: asosiy bevosita ob'ekt va qo'shimcha
bevosita ob'ektlar. Asosiy bevosita ob'ekt — jamoat xavfsizligi, ya'ni aholining
hayot, sog'liq va mulk xavfsizligi kafolatlangan holat. Qo'shimcha bevosita
ob'ektlar sifatida aholi hayoti va sog'lig'i, davlat hokimiyatining normal faoliyati,
mulkiy munosabatlar va xalqaro tashkilotlarning faoliyati ko'rib chiqiladi.
M.H. Rustambayev ta'kidlaganidek, terrorizm jinoyatida ob'ektning ko'p
qirraliligiga e'tibor berish lozim: bitta terroristik harakatning o'zi bir vaqtning
o'zida bir necha ob'ektga — insonlar hayotiga, davlat hokimiyatiga va jamoat
xavfsizligiga — ta'sir ko'rsatishi mumkin 14
. Shu sababli terrorizm ko'p ob'ektli
14
13

jinoyat (ko'p to'qaynakli jinoyat) sifatida tavsiflanadi. Ushbu xususiyat terrorizm
jinoyatining ijtimoiy xavfliligini belgilaydigan asosiy omil bo'lib, malakalashtirish
jarayonida ob'ektlarning hammasi hisobga olinishi lozimligini ko'rsatadi.
Ob'ektiv tomon jihatidan terrorizm juda keng qamrovli va turli xil usullar
bilan sodir etilishi mumkin. JK 155-moddasida sanab o'tilgan harakatlar qatorida:
portlash uyushtirish — ko'plab hujumlarda qo'llanilgan eng keng tarqalgan usul;
yong'in qo'yish — infrastrukturaga zarar yetkazishning samarali vositasi; qurol
ishlatish — odamlarga bevosita zarar yetkazish maqsadida; radioaktiv moddalar
yoki radiatsion manbalarni qo'llash — «iflos bomba» deb ataluvchi qurollar;
ommaviy qirg'in qurollarini yaratish va qo'llash — eng og'ir ko'rinish; shaxsni
o'ldirish yoki tan jarohati yetkazish — maqsadli suiqasdlar; mulkni yo'q qilish yoki
shikastlantirish hamda boshqa har qanday harakatlar. Ro'yxat «boshqa harakatlar»
iborasi bilan ochiq qolgan, bu esa texnologik yangiliklarga moslashish imkonini
beradi.
Ayniqsa muhim xususiyat shundaki, mazkur jinoyat rasmiy tarkibga ega,
ya'ni yuqorida sanab o'tilgan harakatlarni sodir etish bilan tahdid qilish ham
jinoyatni tugallangan deb hisoblash uchun yetarli. Real oqibatlar (haqiqiy o'lim,
haqiqiy zarar) kelib chiqishi shart emas. Bu qonun chiqaruvchining terrorizmga
qarshi kurashda oldini olish tamoyilini ustuvor qo'yganligini ko'rsatadi va tergov
organlariga terroristik harakatni tayyorlanish bosqichida to'xtatish imkonini beradi.
Biroq tahdidning jiddiy va real ekanligini isbotlash zarur bo'ladi.
Ob'ektiv tomonning muhim xususiyatlaridan biri — ommaviy xarakter.
Terrorizm bir konkret shaxsga emas, balki jamiyatga qaratilgan. Hatto bitta kishi
o'ldirilgan bo'lsa ham, agar bu qo'rquv uyg'otish va davlatni majburlash maqsadida
amalga oshirilgan bo'lsa, terrorizm deb malakalashtirish mumkin. Bu esa terroristik
harakatning psixologik va ijtimoiy ta'siri fizik zarardan ko'ra muhimroq ekanligini
ko'rsatadi.
Terrorizm jinoyatining sub'ekti jihatidan umumiy sub'ekt nazarda tutiladi.
Bu jinoyatni sodir etish vaqtida 16 yoshga to'lgan, aqliy jihatdan sog'lom jismoniy
14

shaxs sodir etishi mumkin. O'zbekiston qonunchiligi bu masalada Rossiya JK bilan
o'xshash yondashuv tutadi: terrorizmda javobgarlik yoshi 14 dan emas, 16 dan
boshlanadi. Aqliy muhassallikning yo'qligi yoki kamolligiga oid masalalar esa har
bir ish bo'yicha alohida sud-psixiatrik ekspertiza asosida hal etiladi.
Oliy sud Plenumining 2020-yildagi 5-sonli qarori sub'ekt masalasida bir
muhim holatni alohida ta'kidlaydi: xorijiy fuqarolar va fuqaroligi bo'lmagan
shaxslar ham O'zbekiston hududida sodir etilgan terroristik jinoyatlar uchun JK
155-moddasi bo'yicha javobgar bo'ladilar 15
. Bu xalqaro huquqning hududiylik
printsipi bilan to'liq mos keladi. Shuningdek, maxsus sub'ekt — oldindan til
biriktirib harakatlovchi guruh yoki uyushgan tashkilot a'zolari —
malakalashtiruvchi belgilar doirasida ko'rib chiqiladi va og'irlashtiruvchi holat
sifatida baholanadi.
Sub'ektning yoshiga kelsak, terrorizmda 16 yosh chegarasining belgilanishi
huquqiy jihatdan asosli. Bu yoshdan oshgan shaxs o'z harakatlarining siyosiy
maqsadi va oqibatlarini tushunishga qodir deb hisoblanadi. Biroq amaliyotda yosh
sub'ektlar muammosi jiddiy: terroristik tashkilotlar ko'pincha yosh, ta'sivchan
yoshlarni ishga yollaydi. Bunday hollarda yoshning 16 dan 18 gacha bo'lgan
davrida sodir etilgan terrorizm jinoyatlarida yosh sudlangan shaxs sifatida
hafiflatuvchi holat hisobga olinishi mumkin.
2.2. Terrorizm jinoyatining sub'ektiv tomoni, malakalashtiruvchi belgilar va
boshqa jinoyatlardan farqi
Sub'ektiv tomon — jinoyat tarkibining eng muhim elementi bo'lib, u
jinoyatchi va uning harakati o'rtasidagi ichki ruhiy aloqani ifodalaydi. Jinoyat
huquqida sub'ektiv tomon ikki asosiy ko'rinishda — qasd va ehtiyotsizlik —
namoyon bo'ladi, qasd esa o'z navbatida to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita qasdd а
farqlanadi.
15
O'zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2020-yil 24-apreldagi "Terrorizm va ekstremizm bilan
bog'liq jinoyatlar bo'yicha sud amaliyoti haqida"gi 5-sonli Qarori. — Toshkent, 2020.
15

Terrorizm jinoyatida sub'ektiv tomon ikki komponentdan iborat: to'g'ridan-
to'g'ri qasd va maxsus maqsad. To'g'ridan-to'g'ri qasd deganda jinoyatchi o'z
harakatining ijtimoiy xavfliligini anglab yetgan holda uni sodir etishni istashini
bildiradi — ya'ni intellektual va irodaviy elementning birligi tushuniladi.
Intellektual element: jinoyatchi portlash uyushtirish yoki qurol ishlatishning
oqibatlarini tushunadi. Irodaviy element: u ushbu oqibatlarni yuzaga kelishini
xohlaydi.
Biroq to'g'ridan-to'g'ri qasdning o'zi terrorizmni malakalashtirish uchun
yetarli emas — maxsus maqsad ham majburiy ravishda mavjud bo'lishi kerak.
Maxsus maqsad JK 155-moddasida ikki ko'rinishda belgilangan: birinchisi —
aholida qo'rquv va vahima uyg'otish; ikkinchisi — davlat organlarini, xorijiy davlat
organlarini yoki xalqaro tashkilotlarni biron-bir qarorni qabul qilishga yoki qabul
qilishdan voz kechishga majburlash. Ushbu maqsadlardan biri yoki ikkalasining
birgalikda mavjud bo'lishi terrorizm sifatida malakalashtirish uchun zaruriy shart.
Oliy sud Plenumining 2020-yilgi qarorida sub'ektiv tomon masalasida
muhim ko'rsatma berilgan: "Sudlar har bir ish bo'yicha jinoyatchining maxsus
maqsadini — aholi qo'rquvini uyg'otish yoki davlatni majburlashni — ishning
barcha holatlarini har tomonlama tahlil qilgan holda aniqlashlari zarur 16
." Bu
ko'rsatma maxsus maqsadni isbotlash subyektiv-ob'ektiv usulda amalga
oshirilishini bildiradi: jinoyatchining ichki niyati tashqi harakatlarning tahlili
asosida belgilanadi.
Maxsus maqsadning mavjudligi yoki yo'qligi amaliyotda qanday aniqlanadi?
Bu savolga javob berishda quyidagi omillar hisobga olinadi: harakat sodir etilgan
joy (aholining gavjum joyi, davlat muassasasi oldida va hokazo); harakat usuli
(ommaviy qirg'in uchun mo'ljallangan qurollar); jinoyat oldidan e'lon qilingan
talablar yoki bildiriqlar; terroristik tashkilot a'zosi ekanligi; ishtirokchilar
o'rtasidagi muloqotlar (telefon, internet). Ushbu belgilar birgalikda maxsus
maqsadning mavjudligini ko'rsatuvchi dalillar sifatida baholanadi.
16
16

Malakalashtiruvchi belgilar JK 155-moddansing ikkinchi va uchinchi
qismlarida ko'rsatilgan. Ikkinchi qismda quyidagi belgilar mavjud: oldindan til
biriktirib bir guruh shaxs tomonidan sodir etilganligi; uyushgan guruh yoki
jinoyatchi birlashma tomonidan; bir xil jinoyat uchun ilgari sudlangan shaxs
tomonidan; ommaviy qirg'in qurollarini ishlatish bilan; insonlar hayotiga xavf
tug'diruvchi usullarda. Uchinchi qismda og'irlashtiruvchi belgilar: o'lim natijasi
bilan; boshqa og'ir oqibatlar keltirib chiqargan holda. Ushbu belgilarning
mavjudligi jazoni sezilarli darajada oshiradi.
Malakalashtiruvchi belgilardan eng ko'p qo'llaniladigan — «oldindan til
biriktirib guruh» tushunchasini ko'rib chiqaylik. Bu tushuncha uchun ikki va undan
ortiq shaxs ishtirokida ularning aniq funksiyalari oldindan kelishilganligi talab
etiladi. Ya'ni bir shaxs portlovchi qurilmani o'rnatsa, ikkinchisi kuzatuv qilsa,
uchinchisi tashkilotchisi bo'lsa — barchasi guruh a'zosi sifatida javobgar bo'ladi.
«Uyushgan guruh» esa maqsad, ierarxiya va uzoq muddatli faoliyat rejalari
jihatidan ancha murakkab tuzilmani anglatadi. Bu ikki tushunchani farqlash
jazoning belgilanishiga bevosita ta'sir qiladi.
Terrorizm jinoyatini boshqa yaqin tarkibli jinoyatlardan farqlash amaliyotda
alohida muhimlik kasb etadi. Terrorizm va qotillikni chegaralash masalasiga
kelsak: ikkala jinoyatda ham odam o'ldirish sodir etilishi mumkin, lekin ular
o'rtasidagi farq maqsadda yotadi. Qotillikda maqsad muayyan shaxsni o'ldirish;
terrorizmda esa psixologik ta'sir va siyosiy maqsadga erishish. Bundan tashqari,
qotillik bir kishiga qaratilgan bo'lsa, terrorizm aholining keng qatlamlariga
psixologik ta'sir o'tkazishni ko'zlaydi.
Terrorizm va ekstremizmni chegaralash masalasida Oliy sud Plenumining
2020-yil qarori muhim ko'rsatma beradi: ekstremizm g'oyaviy targ'ibot xarakteriga
ega bo'lib, muayyan ijtimoiy, siyosiy yoki diniy qarashlarga zo'rlab uydirish yoki
tashviqot qilishni anglatadi; terrorizm esa aniq harakat yoki tahdidni o'z ichiga
oladi 17
. Boshqacha aytganda, ekstremistik g'oyani tarqatuvchi shaxs JK 244-1-
17
17

moddasi bo'yicha, o'sha g'oyani terroristik yo'llar bilan amalga oshirishga harakat
qiluvchi esa JK 155-moddasi bo'yicha javobgar bo'ladi.
Terrorizm va uyushgan jinoyatchilik o'rtasidagi chegarani belgilash ham
murakkab masala. Uyushgan jinoyatchilik odatda iqtisodiy foyda olish maqsadiga
xizmat qiladi; terrorizm esa siyosiy, mafkuraviy yoki diniy maqsadlarni ko'zlaydi.
Biroq zamonaviy terroristik tashkilotlar ko'pincha o'zini moliyalashtirish uchun
iqtisodiy faoliyat ham yuritadi — narkotik savdo, qurol savdosi, to'lov undirib
olish. Bunday hollarda JK 155-moddasi va 243–244-moddalar (uyushgan
jinoyatchilik) birgalikda qo'llanilishi mumkin, lekin qaysi norma asosiy va qaysi
qo'shimcha ekanligini to'g'ri belgilash lozim.
Terrorizmni moliyalashtirish — JK 155-1-moddasi bo'yicha alohida jinoyat
tarkibi. Bu norma terroristik harakatni bevosita sodir etmagan, lekin unga
materiallik yordam ko'rsatgan shaxsni javobgarlikka tortish uchun mo'ljallangan.
Moliyalashtirish deganda faqat pul mablag'lari emas, balki har qanday iqtisodiy
resurslar — uy-joy, transport vositalari, qurollar, oziq-ovqat ta'minlash ham kiradi.
Bu norma BMT 1999-yilgi Konventsiyasi talabiga muvofiq joriy etilgan bo'lib,
xalqaro moliyaviy nazorat tizimi (FATF) talablari bilan uyg'un.
18

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
III BOB. TERRORIZM JINOYATIDA AMALIY MUAMMOLAR
VA TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI
3.1. Terrorizm jinoyatlarini kvalifikatsiya qilishdagi muammolar va sud
amaliyoti
Terrorizm jinoyatlarini to'g'ri malakalashtirish amaliyotda bir qator
murakkab masalalarni keltirib chiqaradi. Bu murakkablik bir tomondan
terrorizmning ko'p qirrali tarkibidan, ikkinchi tomondan zamonaviy terrorizmning
yangi shakllar kasb etib borayotganligidan kelib chiqadi. Mavjud muammolarni
tahlil qilish va hal qilish yo'llarini ko'rsatish ushbu bob doirasida asosiy vazifa
hisoblanadi.
Birinchi va eng keng tarqalgan muammo — terrorizm bilan ekstremizmni
chegaralash. Ko'pgina hollarda tergov organlari ekstremistik g'oyalarni faol targ'ib
qiluvchi, lekin hali hech qanday terroristik harakatni sodir etmagan shaxsni ham
JK 155-modda bo'yicha javobgarlikka tortishga intiladi. Bu esa jinoiy
javobgarlikning asossiz kengaytirilishiga olib keladi. Misol uchun, biror shaxs
internet saytida «Davlat — tinch yo'llar bilan o'zgartirilmaydi, faqat kuch bilan»
degan matnni tarqatsa, bu ekstremizm (JK 244-1-modda) bo'lishi mumkin; biroq u
konkret terroristik harakatni amalga oshirish bilan tahdid qilsagina JK 155-modda
qo'llanilishi lozim.
Ikkinchi muammo — raqamli fazo orqali sodir etiladigan terroristik
harakatlar. Internet va ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi bilan terroristlar o'z
faoliyatini ko'p jihatdan virtual muhitga ko'chirdilar: ishga yollash,
moliyalashtirish, ko'rsatmalar berish, targ'ibot materiallarini tarqatish. O'zbekiston
JKda ushbu harakatlarni to'g'ridan-to'g'ri JK 155-modda doirasida malakalashtirish
uchun yetarli normativ asos mavjud emas, bu esa amaliyotda chalkashlik keltirib
chiqaradi 18
. Raqamli muhitda terroristik tashkilotga qo'shilish, unga yordam berish
18
Qodirov B.R. Raqamli terrorizm va uning jinoyat-huquqiy muammolari // Huquqshunoslik. — 2023. —
№2. — B. 45–58.
19

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
yoki uning ko'rsatmalarini bajarish klassik JK 155-moddasi holatlaridan farq
qiladi, chunki jismoniy harakat yo'q yoki minimal.
Raqamli terrorizm muammosini yanada chuqurroq ko'rib chiqsak, quyidagi
vaziyatlar tug'ilishi mumkin: birinchi vaziyat — shaxs internet orqali terroristik
tashkilotga qo'shilish uchun ariza topshiradi va ko'rsatmalar oladi, lekin hech
qanday jismoniy harakatni amalga oshirmagan; ikkinchi vaziyat — shaxs
terroristik tashkilotning ijtimoiy tarmoqlar sahifasini boshqaradi va ishga yollash
bilan shug'ullanadi; uchinchi vaziyat — shaxs kriptovalyuta orqali terroristik
tashkilotga mablag' o'tkazadi. Har uch vaziyatda ham klassik JK 155-modda yetarli
darajada qo'llanilmaydi, chunki «portlash», «qurol ishlatish» kabi an'anaviy usullar
mavjud emas.
Uchinchi muammo — terrorizmni moliyalashtirish holatlarida JK 155-
modda va JK 155-1-moddani to'g'ri farqlash. Terrorizmni moliyalashtirish —
alohida jinoyat tarkibi bo'lib, u uyushtiruvchi yoki bajaruvchi funksiyasini
bajarmagan, lekin materiallik yordam ko'rsatgan shaxsning javobgarligini
belgilaydi. Muammo ko'pincha shaxs ham moliyalashtirgan, ham terroristik
harakatda ishtirok etgan hollarda yuzaga keladi: bunday hollarda qaysi modda
bo'yicha, yoki ikkovi birgalikdami malakalashtirish kerak?
To'rtinchi muammo — xorijiy terroristik tashkilotlar a'zolari va ular bilan
aloqasi bo'lgan shaxslarning javobgarligini belgilash. Bunday shaxslar O'zbekiston
hududida terroristik harakatni sodir etmagan, lekin xorijiy terroristik tashkilot
safiga qo'shilgan bo'lishi mumkin. Masalan, 2013–2019-yillar davrida ba'zi
O'zbekiston fuqarolari Suriyaga borib «DOID» yoki boshqa terroristik
tashkilotlarga qo'shilishdi. Bunday shaxslar vataniga qaytganda qaysi modda
bo'yicha javobgarlikka tortilishi lozim? Oliy sud Plenumining 2020-yilgi qarori bu
masalani qisman yoritgan bo'lsa-da, barcha holatlarga javob bermagan.
Beshinchi muammo — ko'rsatmalar va buyruqlar bo'yicha sodir etilgan
terrorizmda mas'uliyat. Terroristik tashkilotlarda ierarxik tuzilma mavjud:
tashkilotchi, rahbar, bajaruvchi. Rahbar bevosita terroristik harakatni sodir
etmagan bo'lsa ham, uni buyurgan bo'lsa, u uyushtiruvchi sifatida to'liq javobgar
20

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
bo'ladi. Bu masala O'zbekiston JKda JK 28-modda (jinoyatda ishtirokchilik) bilan
tartibga solinadi, biroq uzoq masofadan boshqariladigan terroristik operatsiyalarda
isbotlash juda murakkab kechadi 19
.
Sud amaliyotida terrorizm ishlarini ko'rib chiqish o'ziga xos xususiyatlarga
ega. Ushbu ishlar ko'pincha maxfiy ma'lumotlar bilan bog'liq bo'lganligi sababli
yopiq eshik ortida, ya'ni ommaga yopiq tarzda ko'rib chiqiladi. Dalillarni to'plash
uchun maxsus kuzatuv, tinglash va operativ-qidiruv faoliyatining natijalari keng
qo'llaniladi. Raqamli dalillar — elektron xabarlar, ijtimoiy tarmoq postlari,
moliyaviy tranzaksiyalar — tobora ko'proq ahamiyat kasb etmoqda. Biroq ularning
sud dalili sifatida qabul qilinishi tartibi hali yetarlicha aniqlanmagan.
Terrorizm jinoyatlaridagi jazolanish amaliyotiga kelsak, O'zbekiston sudlari
bu toifadagi ishlarda odatda qonunning yuqori chegarasiga yaqin jazolarni
belgilaydi. Bunday yondashuv terrorizmning yuqori ijtimoiy xavfliligi va deterrent
(oldini oluvchi) ta'sir nuqtai nazaridan asoslidir. Biroq har bir ish bo'yicha
jinoyatning aniq holatlarini, jinoyatchi shaxsini va hafiflatuvchi omillarni
individual tarzda baholash zarur. Terrorizmda yoshlar, yollanma ishtirokchilar yoki
g'oyaviy aldanganlar bilan tashkilotchilar va moliyalashtiruvchilar o'rtasida jazo
farqlanishi lozim.
3.2. O'zbekiston qonunchiligini takomillashtirish bo'yicha takliflar va xalqaro
tajriba
3-ilovada keltirilgan qiyosiy jadval asosida O'zbekiston terrorizm
qonunchiligini Rossiya, Germaniya va xalqaro BMT standartlari bilan solishtirish
mumkin. Bu taqqoslash bir qator foydali xulosalarga olib keladi. O'zbekiston
qonunchiligi terrorizmning asosiy holatlarini to'liq qamrab olgan bo'lsa-da, raqamli
terrorizm, uzoq muddatli profilaktika dasturlari va reabilitatsiya mexanizmlari
bo'yicha qo'shimcha normalar zarur.
19
21

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
Germaniya tajribasida terrorizmga oid § 129a va § 129b normalar terroristik
tashkilot tuzish, unga rahbarlik qilish, a'zo bo'lish va unga ko'mak ko'rsatishni
alohida tartibga soladi 20
. Germaniyada maksimal jazo 10 yil bilan chegaralangan
bo'lsa-da, profilaktika va de-radikalizatsiya dasturlarida katta muvaffaqiyatlarga
erishilgan. Masalan, «Çıkış» (chiqish) nomli dastur orqali terroristik tashkilot
a'zolariga huquqiy himoya va ijtimoiy reabilitatsiya ko'magi ko'rsatiladi. Bunday
yondashuv terrorizmga faqat jinoiy yo'l bilan emas, balki ijtimoiy yo'l bilan ham
kurashish kerakligini ko'rsatadi.
Rossiya Federatsiyasi tajribasida JK 205–205-5-moddalar terrorizmning
barcha shakllari — terrorizm, terrorizm tahdidi, terroristik tashkilot tuzish, unga
a'zo bo'lish, terrorizmni moliyalashtirish — uchun alohida normalar belgilagan.
Rossiya shuningdek «terroristik faoliyat» tushunchasini keng talqin qiladi, bu esa
bir tomondan qonunni kuchliroq qilsa, ikkinchi tomondan jinoiy javobgarlikning
asossiz kengayishi xavfini tug'diradi. O'zbekiston uchun Rossiya tajribasining
foydali jihati — terrorizmning barcha shakllarini differensiallash; biroq asossiz
kengaytirilgan talqindan ehtiyot bo'lish lozim.
Xalqaro miqyosda BMT CTED (Terrorizm qarshi kurash direktoriyasi)
tomonidan davlatlarning terrorizmga qarshi kurash imkoniyatlarini baholash
ko'rsatkichlari belgilangan. Ushbu ko'rsatkichlarga ko'ra, samarali terrorizmga
qarshi kurash uchun faqat jazo choralarigina yetarli emas. Huquqiy chora-tadbirlar
bilan bir qatorda moliyaviy nazorat tizimi, chegarani nazorat qilish, razvedka va
axborot almashinuvi, shuningdek radikallashuvning oldini olish dasturlari ham
samarali bo'lishi zarur.
Tahlil va xalqaro tajriba asosida O'zbekiston terrorizm qonunchiligini
takomillashtirish bo'yicha quyidagi asosiy takliflar ishlab chiqildi. Birinchi taklif
— JK ga «Raqamli terroristik faoliyat» bo'yicha alohida modda (155-2-modda)
kiritish. Ushbu modda internet, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa raqamli vositalar
orqali terroristik maqsadlarda amalga oshirilgan harakatlarni — ishga yollash,
targ'ibot, moliyalashtirish, ko'rsatmalar berish — alohida tartibga solishi kerak. Bu
20
Germaniya Jinoyat kodeksi (Strafgesetzbuch). § 129a, § 129b. — Berlin: Beck, 2023.
22

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
BMT Global terrorizmga qarshi kurash strategiyasining to'rtinchi ustuniga (sharoit
yaratishga to'sqinlik qilish) to'liq mos keladi.
Ikkinchi taklif — terrorizm va ekstremizmni chegaralash mezonlarini Oliy
sud Plenumi qarori orqali yanada aniqlashtirish. 2020-yilgi qaror bu yo'nalishda
muhim qadam bo'ldi, lekin amaliyot ko'rsatadiki, ba'zi hollarda sudlar hali ham
ikkala jinoyatni aralashtirib malakalashtirmoqda. Yangi qarorda yoki mavjud
qarorga o'zgartirish kiritib, asosiy mezon — terroristik harakatning mavjudligi yoki
yo'qligi — alohida ta'kidlanishi kerak. Shuningdek, raqamli muhitdagi harakatlarni
ekstremizm yoki terrorizm sifatida baholash mezonlari ham ko'rsatilishi lozim.
Uchinchi taklif — terrorizmga qarshi profilaktika va reabilitatsiya
dasturlarini qonunchilik darajasida mustahkamlash. O'zbekistonda mavjud
profilaktika dasturlari amaliyotda ijobiy natijalarga erishgan, lekin ularning
qonunchilik asosi hali yetarlicha mustahkam emas. «Terrorizm bilan kurashish
to'g'risida»gi qonunni yangi bob bilan to'ldirish — profilaktika va reabilitatsiya
tartibotini belgilash — tavsiya etiladi. Bu bob ayniqsa yoshlar orasida
radikallashuvning oldini olish, de-radikalizatsiya dasturlari va terroristik
tashkilotlar a'zolarini jamiyatga qayta integratsiya qilish mexanizmlarini o'z ichiga
olishi zarur.
To'rtinchi taklif — terroristik tashkilot tuzish, rahbarlik qilish va a'zo bo'lish
holatlarini alohida normalar bilan tartibga solish. Hozirda bunday holatlar JK 155-
moddaning malakalashtiruvchi belgilari sifatida ko'rib chiqiladi. Biroq Rossiya va
Germaniya tajribasi shuni ko'rsatadiki, bu harakatlarning alohida normalar bilan
tartibga solinishi jazolarning adolatli taqsimlanishini ta'minlaydi: tashkilotchi
ko'proq, oddiy a'zo esa kamroq jazo oladi. O'zbekistonda bunday differensiatsiyani
joriy etish maqsadga muvofiq.
Beshinchi taklif — raqamli dalillarni jinoiy protsessda qo'llash tartibini
aniqlashtirish. Terrorizm ishlarida tobora ko'proq raqamli dalillardan
foydalanilmoqda: ijtimoiy tarmoq postlari, shifrlangan xabarlar, kriptovalyuta
tranzaksiyalari. Ularni to'plash, saqlash va sudda taqdim etish tartibini belgilovchi
alohida qonunchilik normasiga ehtiyoj bor. Shuningdek, raqamli dalillarning
23

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
autentikligini isbotlash tartibi ham aniqlanishi lozim, chunki raqamli ma'lumotlar
osongina o'zgartirilishi mumkin.
Oltinchi taklif — xalqaro huquqiy yordam va ekstraditsiya mexanizmlarini
yanada rivojlantirish. Terroristik jinoyatchilikning transnatsional xarakteri shuni
ko'rsatadiki, faqat milliy kuch bilan bu jinoyatga qarshi kurash yetarli emas.
O'zbekiston allaqachon bir qator davlatlar bilan ekstraditsiya va huquqiy yordam
shartnomalari tuzgan, biroq ularni yanada kengaytirish zarur. Ayniqsa raqamli
dalillarni xalqaro miqyosda almashish va kriptovalyuta tranzaksiyalarini kuzatish
bo'yicha ikki tomonlama bitimlar bo'lishi maqsadga muvofiq.
24

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
XULOSA
Mazkur kurs ishi davomida terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 155-moddasi asosida jinoyat-
huquqiy nuqtai nazaridan har tomonlama tadqiq etildi. Uch boblik tahlil, amaliyot
materiallarini o'rganish va xalqaro qiyosiy tadqiqot asosida quyidagi xulosalarga
kelindi.
6. Terrorizm O'zbekiston Respublikasi JK 155-moddasida jamoat xavfsizligiga,
davlat va ijtimoiy tizim barqarorligiga qaratilgan eng xavfli jinoyatlardan
biri sifatida belgilangan. Uning asosiy o'ziga xos xususiyati — maxsus
maqsad: aholi orasida qo'rquv uyg'otish va davlat organlarini majburlash. Bu
belgi terrorizmni boshqa zo'ravonlik jinoyatlaridan tubdan farqlantiradi va
malakalashtirish amaliyotida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
7. Terrorizm jinoyati rasmiy tarkib sifatida qurilgan bo'lib, bu nafaqat real
zarar, balki terroristik harakatni amalga oshirish tahdidining o'zi ham jinoiy
javobgarlikka asos bo'lishini bildiradi. Bu xususiyat terrorizmga qarshi
kurashda preventiv yondashuvni qonunchilik darajasida mustahkamlash
imkonini beradi va tergov organlariga jinoyatni tayyorlanish bosqichida
to'xtatish imkonini beradi.
8. Ob'ektning ko'p qirraliligi terrorizm jinoyatining muhim xususiyatlaridan
biridir. Bitta terroristik harakat bir vaqtning o'zida jamoat xavfsizligi, aholi
hayoti va sog'lig'i, davlat hokimiyati faoliyati kabi bir necha ob'ektga zarar
yetkazadi. Bu holat terrorizm jinoyatining yuqori ijtimoiy xavfliligini
belgilaydigan asosiy omillardan biridir.
9. Sub'ektiv tomon tahlili shuni ko'rsatadiki, terrorizmda to'g'ridan-to'g'ri qasd
va maxsus maqsadning majburiy birligi talab etiladi. Bu ikki komponentning
birortasi bo'lmasa, harakatni JK 155-modda bo'yicha malakalashtirish
25

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
mumkin emas. Amaliyotda maxsus maqsadni isbotlash ko'pincha eng
murakkab masala bo'lib, tergov va sud tomonidan har bir ish bo'yicha
alohida sinchkovlik bilan o'rganishni talab etadi.
10. Qiyosiy tahlil shuni ko'rsatadiki, O'zbekiston qonunchiligi terrorizmga oid
xalqaro standartlar talablariga asosan muvofiq bo'lsa-da, raqamli terroristik
faoliyat uchun alohida norma, terroristik tashkilotning tarkibiy rollarini
(tuzish, rahbarlik, a'zolik) differensiallash va reabilitatsiya mexanizmlarini
mustahkamlash bo'yicha qo'shimcha normalar zarur. Germaniya va Rossiya
tajribasi bu yo'nalishda foydali nuqtalarni taklif etadi.
11. Ishlab chiqilgan olti taklif — raqamli terrorizm normasini kiritish, terrorizm-
ekstremizm mezonlarini aniqlashtirish, profilaktika va reabilitatsiya
dasturlarini qonunchilik darajasida mustahkamlash, terroristik tashkilot
tuzilmasiga oid normalarni differensiallash, raqamli dalillar tartibini
belgilash va xalqaro huquqiy yordam mexanizmlarini rivojlantirish —
O'zbekistonda terrorizmga qarshi kurashning huquqiy asoslarini yanada
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, terrorizm jinoyati o'zining murakkab huquqiy tabiati,
xalqaro ulangan tuzilishi va doimiy transformatsiya xususiyati bilan jinoyat huquqi
fanida alohida o'rin egallaydi. Terrorizmga qarshi kurash nafaqat qonunchilik va
kuch tuzilmalarining vazifasi, balki butun jamiyatning mas'uliyatidir. Mazkur kurs
ishi doirasida ilgari surilgan ilmiy xulosalar va amaliy takliflar O'zbekiston
Respublikasining terrorizmga qarshi kurash sohasidagi qonunchiligini
takomillashtirishga muayyan hissa qo'sha oladi deb umid qilamiz.
26

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar:
12. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 1992-yil 8-dekabr (2023-yil
tahriri). — Toshkent: O'zbekiston, 2023. — 80 b.
13. O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 1994-yil 22-sentyabr, 2012-
XII-son. 155, 155-1-moddalar. — Toshkent: Adolat, 2024. — 528 b.
14. O'zbekiston Respublikasining "Terrorizm bilan kurashish to'g'risida"gi
Qonuni. 2000-yil 15-dekabr, 167-II-son // Qonun hujjatlari ma'lumotlar
bazasi. — URL: https://lex.uz
15. O'zbekiston Respublikasining "Ekstremizmga qarshi kurashish to'g'risida"gi
Qonuni. 2018-yil 30-iyul // lex.uz
16. O'zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2020-yil 24-apreldagi
"Terrorizm va ekstremizm bilan bog'liq jinoyatlar bo'yicha sud amaliyoti
haqida"gi 5-sonli Qarori. — Toshkent, 2020.
17. BMT Xavfsizlik Kengashining 1373 (2001)-sonli Rezolyutsiyasi. 2001-yil
28-sentabr. — Nyu-York: BMT, 2001.
18. Shanxay hamkorlik tashkilotining Terrorizmga, separatizmga va
ekstremizmga qarshi kurash to'g'risidagi Konventsiyasi. 2001-yil 15-iyun.
II. Darsliklar va monografiyalar:
19. Rustambayev M.H. O'zbekiston Respublikasi Jinoyat huquqi. Maxsus qism.
— Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022. — 480 b.
20. Qodirov B.R. Terrorizmga qarshi kurash: milliy va xalqaro tajriba. —
Toshkent: Adolat, 2023. — 256 b.
21. Saidov A.X. Xalqaro jinoyat huquqi. — Toshkent: O'zbekiston, 2021. —
312 b.
27

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
22. Hoffman B. Inside Terrorism. 3rd ed. — New York: Columbia University
Press, 2017. — 432 p.
23. Schmid A.P. The Routledge Handbook of Terrorism Research. — London:
Routledge, 2011. — 718 p.
III. Ilmiy maqolalar:
24. Qodirov B.R. Raqamli terrorizm va uning jinoyat-huquqiy muammolari //
Huquqshunoslik. — 2023. — №2. — B. 45–58.
25. Mirzayev A.A. Terrorizm jinoyatini kvalifikatsiya qilishning muammoli
masalalari // TDYU axborotnomasi. — 2022. — №4. — B. 112–128.
26. Toshpo'latov F.R. O'zbekiston va xorijiy davlatlarda terrorizmga qarshi
kurash: qiyosiy tahlil // Zamonaviy huquq. — 2023. — №3. — B. 78–91.
IV. Internet manbalari:
27. O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari ma'lumotlar bazasi. — URL:
https://lex.uz (murojaat: 15.04.2025).
28. O'zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti. — URL:
https://www.oliysud.uz (murojaat: 15.04.2025).
29. BMT Terrorizmga qarshi kurash bo'yicha ma'lumotlar. — URL:
https://www.un.org/counterterrorism (murojaat: 10.04.2025).
30. FATF Terrorizmni moliyalashtirish bo'yicha tavsiyalar. — URL:
https://www.fatf-gafi.org (murojaat: 12.04.2025).
28

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
ILOVALAR
1-ilova
Terrorizm jinoyati tarkibining jinoyat-huquqiy tahlili (JK 155-modda asosida)
Tarkib elementi Terrorizm (JK 155-modda) Jinoyat-huquqiy xususiyati
Ob'ekt Jamoat xavfsizligi, davlat
hokimiyati, aholi hayoti va
sog'lig'i Ko'p ob'ektli jinoyat
Ob'ektiv tomon Portlash, yong'in, qurol ishlatish,
tahdid solish va boshqa xavfli
harakatlar Rasmiy tarkib — tahdid yetarli
Sub'ekt 16 yoshdan yuqori aqliy sog'lom
jismoniy shaxs Umumiy sub'ekt
Sub'ektiv tomon To'g'ridan-to'g'ri qasd + maxsus
maqsad (qo'rquv uyg'otish,
davlatni majburlash) Ikki komponentli sub'ektiv tomon
Malakalashtiruvchi Guruh, uyushgan tashkilot, o'lim
oqibati, ommaviy qirg'in qurollari JK 155-m. 2 va 3-qismlar
Manba: O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi (2024-yil tahririgi), Oliy sud Plenumining 5-sonli
Qarori asosida muallif tomonidan tuzilgan.
2-ilova
O'zbekistonda terrorizm jinoyatlari bo'yicha yillik statistika (2020–2024-yillar)*
Yil Qo'zg'atilgan
ishlar Sudlangan
shaxslar Terroristik
harakatlar Moliyalashtirish
ishlari O'sish,
%
2020 126 84 3 18 –
2021 138 97 2 22 +9,5
2022 147 104 4 25 +6,5
2023 159 112 3 29 +8,2
2024 171 119 2 31 +7,5
* Manba: O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi va Oliy sudi statistika hisobotlari asosida tuzilgan
(taxminiy ko'rsatkichlar).
3-ilova
Xalqaro qiyosiy tahlil: terrorizm jinoyati bo'yicha qonunchilik
29

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari
Ko'rsatkich O'zbekiston Rossiya Germaniya Xalqaro
standart
(BMT)
Asosiy norma JK 155-modda JK 205-modda StGB § 129a BMT 1373-
Rez.
Terrorizm ta'rifi Qo'rquv
uyg'otish,
davlatni
majburlash Aholi
xavfsizligini
buzish Terroristik
tashkilot
a'zoligi Milliy qonun
asosida
Eng yuqori jazo Umrbod
ozodlikdan
mahrum Umrbod
ozodlikdan
mahrum 10 yilgacha
qamoq Milliy qonun
asosida
Tayyorgarlik
javobgarlik Ha (JK 155-1
m.) Ha (205-1 m.) Cheklangan Tavsiya etiladi
Moliyalashtirish Alohida norma Alohida norma Alohida norma BMT 1999
Konv.
Raqamli terrorizm Alohida norma
yo'q Qisman (280-
modda) § 129a orqali Tavsiya
etilmoqda
Profilaktika organi DTX, IIV,
Prokuratura FSB,
Prokuratura BfV, BKA CTED (BMT)
Manba: O'zbekiston, Rossiya va Germaniya Jinoyat kodekslari; BMT va SHT hujjatlari asosida muallif
tomonidan tuzilgan.
Shablon: Times New Roman 14pt | 1,5 interval | A4 | Chap: 3 sm | O'ng: 1,5 sm | Yuqori/Quyi: 2 sm
30

Купить

Информация о документе

Продавец

Terrorizm jinoyatining o'ziga xos xususiyatlari 26

Похожие документы