Testlarga qo‘yiladigan psixometrik talablar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Testlarga qo‘yiladigan psixometrik talablar

Купить

Mavzu: Testlarga qo’yiladigan psixometrik talablar
Reja:

1.Test ko’rsatkichlari, me’yorlari va mazmuni. Statistik tushunchalar.
2. Testlarning mazmuni va ko’rsatkich va normalar. Statistik tushunchalar.
3. YOsh normalari. Guruhiy normalar. Nisbiy norma. Test natijalarini kopyuter
talqini.
4. Minimal talablar va mezoni ko’rsatkichlar. Ishonchlilik.
5. Korrelyasiya koeffitsienti. Ishonchlilik turlari. O’lchashdagi standart xato.

.

Psixologik testlarning o’z vazifasini bajarishi uni ishonchiligidir, ya’ni ushbu
testdan olingan ko’rsatkichlarni, aynan shu tekshiriluvchilarda shu testni qayta
o’tkazishda olingan ko’rsatkichlar bilan bir-biriga mos kelishi bu testni
ishonchliligidan dalolat beradi. Psixologik testni validligi deganda test nimani
o’lchashga mo’ljallangan bo’lsa aynan shuni o’lchay bera olish darajasi
tushuniladi. Validlik ko’rsatkichlari asosan amaliy maqsadlarda emas, balki testni
tayyorlashdagi ilmiy-tadqiqot maqsadlarida xizmat ko’rsatadi.
Statistik metodning asosiy maqsadi-olingan ko’rsatkichlarni tushunilishini
osonlashtirish uchun ularni sismavzulashtirilgan, jipslashtirilgan shaklga
keltirishdir.
I. CHastotali bo’linishdagi jadvallar. Bunda ko’rsatkichlar ishlab chiqilgan
intervallar asosida guruhlanadi.
II. Guruhlar soni hisoblanadi va ko’rsatkichlar soni, ulardagi tasodifiy
ko’rsatkichlar soni hisoblanadi.
Markaziy tendensiya o’lchamlari:o’rtacha ko’rsatkich - M - o’rtaarifmetik.
Markaziy tendensiya o’lchamlari (yoki moda) deganda ancha takror uchraydigan
natija tushiniladi. Agarda test natijalarini oshish yoki kamayish tartibida
joylashtirilsa ularning o’rtasida joylashgan nuqta mediana deb ataladi. Mediana
ko’rsatkichlarni aniq o’rtasidan bo’luvchi nuqtadir.
Korrelyasiya koeffitsienti test ko’rsatkichlarining ikki seriyasi o’rtasidagi aloqa
yoki munosiblik darajasini ko’rsatadi.
Har qanday baholarni standart asoslarga o’tkazish normalashtirish deyiladi.
Normalar bo’lishi mumkin:
a) universal (katta kentigent uchun)
b) guruhlar uchun
v) lokal (kichik kontingent uchun)
Normalarni ishlab chiqishda tavsiya etiladi:
a) - yangi, adaptatsiyalashtirilganni ishlab chiqish, shuningdek tanlovda
standartdan farqlanuvchini ishlatish;

b) - yangi test ishlab chiqishda kiritiladigan normalovchi ballarni albatta
asoslash zarur.
Stenlar shkalasi - 10b. shkala bo’lib, shaxs xususiyatlarini xarakterlashda
qo’llaniladi.
Stanina - 9b.shkala.
Protsentillar shkalasi maksimal ko’rsatkichdan o’rnatiladi. Protsentil shkalalari
testologiyada qo’llaniladigan barcha an’anaviy shkalalar asosida yotadi. (T-ochki
MMRI, ballar IQ, stenlar 16RF va boshqalar).
V) - Standart tanlov guruhlar soni va tuzilishi bo’yicha yaxshi balanslangan
bo’lishi kerak.
SHkalalar turi:
1. Sonli ko’rinishda
2. Verbal ko’rinishda
3. Grafik (chizma) ko’rinishda.
Eksperiment natijalarini grafik ko ’ rinishining bir turi gistogramma bo ’ lib , u
to ’ g ’ ri chiziq ustida joylashgan bir nechta vertikal to ’ g ’ ri to ’ rtburchaklar
ko ’ rinishda bo ’ ladi . Masalan:
Psixologik testlarning natijalarini talqini qilishda esa standartlashtirish
tanlanmasida aks etgan normalarga tayaniladi. Bunday normalar empirik yo’l
bilan belgilanadi. Reprezentativ guruh vakillarining ko’rsatkichlari haqqoniyligini
test bilan muvofiqlashtiriladi. Standartlashtirish vaqtidagi baholar taqsimoti
haqiqiy sinaluvchining birlamchi bahosi («quruq ballar» ) taqsimotda qanday
o’rin olganligiga asoslanadi. Uning ko’rsatkichlari guruhning o’rtacha qiymatiga
mos keladimi yoki yo’qligi aniqlanadi. 1

Individuumning standartlashtirish tanlanmasidagi holatini aniqlashda uning
«quruq ball”ari nisbiy mezonlarga asoslanib ish ko’radi. Ishlab chiqiladigan
baholar ikki maqsadga muvofiq amalga oshiriladi. Birinchidan, ular
sinaluvchining normativ tanlanmadagi nisbiy holatini aniqlashga ko’maklashadi
va ulardagi olingan qiymatlar boshqa sinaluvchilarning natijalari bilan o’zaro
1
А nastasi A, Urbina S. Psychology Testing. Prentice-HallInternational,Inc.- р . 57

taqqoslanadi. Ikkinchidan, ular individuumning har xil testlardan olgan natijalarini
to’g’ridan to’g’ri solishtirishni ta’minlaydi. Masalan, qiz bola lug’atli testdan 40
ball va arifmetik testdan 22 ball to’pladi. Bu ikki natija har ikkala test bo’yicha
hech narsa bermaydi. Bu erda sinaouvchi qaysi testni yaxshiroq bajargan degan
savolga javob olib bo’lmaydi. Ular o’rtasidagi farqlarni topimsh uchun har xil
testlarning standart normasiga asoslaniladi.
Statistik tushunchalar 2
Statistik metodlarning maqsadi miqdoriy ko’rsatkichlarni tushunish uchun
ularni mujasamlashtirilgan va tizimlashtirilgan holatda taqdim qilishdan iborat.
1000 test baholariga nazar solish ancha ta’sirchan ko’rinsa-da, ammo uni tushunish
qiyinchilik tug’diradi. Natijalarni statistik me’yorlashtirish uchun bir necha
bosqichli tadbir amalga oshiriladi. Buning uchun ballarning chastotali taqsimoti
javdali tuzib chiqiladi (1-jadval). Buning uchun dastlab, birlamchi baholarning
miqdoriy
Miqdoriy ko’rsatkichlarni taqsimlanish intervaliga ko’ra baholari ma’lum
shartli belgilar bilan ifodalanadi. Barcha chastotalar yig’indisi N-ushbu guruhdagi
holatlarning umumiy soni. Birlamchi baholar bo’g’inli kodning to’g’ri bajarilgan
elementlar miqdorlari.
Test baholari haqidagi qo’shimcha ma’lumotlar markaziy tendensiyadan individual
og’ish darajasini ko’rsatuvchi o’zgaruvchan mezonlarni beradi. O’zgaruvchanlikni
eng aniq va tushunarli taqdim etuvchi usuli to’plamdagi minimal va maksimal
baholar o’rtasidagi farqni ifodalovchi hodisa tebranishi taqdim etadi.
Normal taqsimot qoidasiga ko’ra 10 ta hodisadan iborat holat bo’yicha misol
ko’rib chiqiladi. Kam hodisa bo’yicha masalani ko’rib chiqish, ko’p to’plamli
hodislarga nisbatan uning tushunarli bo’lishini ta’minlash uchun olindi. Jadvalda
2
А nastasi A, Urbina S. Psychology Testing. Prentice-HallInternational,Inc.- р . 57.

bir qator keyinchalik foydalanildaigan statistik ifodalar keltrilgan. Testning
birlamchi baholari katta X orqali kichik x esa guruhi o‘rtacha qiymatdan har bir
sinaluvchilarning individual
TEST NORMALARI
YOsh normalari
Test baholariga mazmun berishning yana bir usuli – bu individning normal
yo‘nalish bo‘yicha rivojlanishini ko’rsatadai. SHunday qilib, 8 yoshli bola
intellekt test bo’yicha 10 yoshli bolaning o’rtacha darajadagi intellekt test
bo’yicha topshiriqni bajara oldi. Uning aqliy yoshi 10 yoshga teng. Aqliy
rivojlanishdan ortda qolgan katta yoshlik kishi bu test topshiriqlarini bajarganda
uning aqliy yoshi ham AYO=10 ga teng bo’ladi. Boshqa holatda 4-sinf o’quvchisi
o’qish testi bo’yicha 6 -sinf normasiga va arifmetik test bo’yicha 3-sinf normasiga
erishdi. Bundan ko’rinadiki, testlarning yosh bilan bog’liq ko’rsatkichlari
anchagina murakkab ko’rinishga ega.
Ta’lim jarayonida erishilgan yoki maktab ta’limiga bog’liq
qbiliyatlarini o’rganish testlari asosida ishlab chiqiladi. Ular
har bir ta’lim bosqichi uchun belgilanadi va mamlakatning
barcha hududlariga amalqilinadi.
- Har xil kasb egalari guruhi uchun testlar asosida belgilanadi
(masalan, mexaniklar, mashinistlar va boshqalar).
jinsi, yoshi, geografik hududi, sotsial-iqtisodiy status iva
boshqa umumiy belgilari bilan tafovutlanuvchi tor toifali
kishilar uchun qo’llashda ishlab chiqiladi. Masalan,
Veksler va Raven testlari yosh chegaralari bo’yicha
normaga ega. Maktab normalari -
Kasbiy normalar
Mahalliy normalar -

Xalq, milla, mamlakat vakillar uchun ishlab
chiqiladigan normalar. Bundats normalar ma’lum
madaniyat, axloq talablari va har bir madaniy
an’analarni aniqlash uchun kerak.
Testologiyada standartlashtirilgan testlarda normalarning mavjudligi ularning
muhim xarakteristikasi sanaladi.
Normalar test natijalarini talqin etishda etalon sifatida zarur. Masalan,
intellekt testlarida IQ birlamchi ko’rsatkichlari IQ normativ ko’rsatkichlari bilan
munosabati solishtiriladi (Raven testida 43, 44, 45 ballar norma hisoblanadi). Agar
tekshiriluvchining IQ ko’rsatkichi normdan yuqori bo’lsa 60 ballga teng (Raven
testida). Bu tekshiriluvchining intellektuallik darajasi yuqori. Agar IQ ko’rsatkichi
past bo’lsa, u holda quyi daraja, olingan IQ ko’rsatkichi 43, 44 yoki 45 ballga
teng bo’lsa, u o’rtacha hisoblanadi.
Psixodiagnostik metodikalarning standartlashtirish talablari
SHaxsni o’rganish testlarini konstruksiyalash o’zida psixometrik asosiy
talablarga javob beruvchi o’lchash vositalarining yaratish jarayonini taqdim. Har
qanday test ishonchli, validli va standartlashtirilgan bo’lishi kerak.
Psixodiagnostika bilan shug’ullanayotgan yosh mutaxassislar o’z
amaliyotlarida metodikalardan foydalanish bilan bog’liq muammolarga ko’p duch
kelmoqdalar. CHunki mamlakatimizda psixodiagnostika fanini rivojlanishi ancha
ilmiy salmoqqa ega bo’lgan ishlarni taqozo amalga oshirishni talab etadi. Bugungi
kunda psixodiagnostik maqsadlarda tatbiq etilayotgan metodikalarning asosiy
qismi boshqa muhitlarda yaratilgan bo’lib, ular bizning sharoitimizda ayrim
psixometrik qoidalarga muvofiqlashtirilgan holda qo’llanilib kelinmoqda.
SHuningdek, psixodiagnostika va uning muammolariga bag’ishlangan
qo’llanmalar, adabiyotlarning o’zbek tilida yaratilganlari va psixologlar tayyorlash
jarayonida psixodiagnostika kursini o’qitishda ham amaliy tajribalar etarlicha
emas. Bu tarzdagi muammolarning mavjudligi o’z navbatida ushbu yo’nalishdagi
boshqa muammolarni kelib chiqishiga asos bo’lb qolayotganligi shubhasiz. Milliy normalar -

YUqorida keltirilgan muammolarga tayangan holda psixologik metodikalarni
yaratish, ularni modifikatsiyalash va moslashtirishning psixometrik jihatlari bilan
bog’liq masala tahliliga e’tibor qaratish ko’zda tutildi. Mahalliy mutaxassislar
metodikalarni amaliyotda qo’llash qoidalar va shart-sharoitlar bilan bog’liq
muammolarga duch kelmoqdalar. Bunday muammolarni hal etishda jahon
psixologiyasida etarlicha tajribalar mavjud. Ushbu tajribalarga tayangan holda
yosh mutaxassislar duch kelayotgan muammolardan biri psixodiagnostik
metodikalar, xususan, testlarni standartlashtirishning umumiy jihatlarini tahlil etib
o’tishga harakat qilamiz.
Standartlashtirish ( inglizcha standard so’zdan olingan bo’lib, - bir shaklga,
me’yorga keltirish ma’nosini anglatadi) - testning o’tkazish tartibi va uning
natijalarini baholashni yagona me’yorga keltirish, unifikatsiyalash va tatbiq
etishni qat’iy belgilash jarayoni [2,5].
Metodikaning validlik, ishonchlilik va differensiallik talablariga, uni qo’llash
uchun nisbiy tanlanmani standartlashtirish zarur. SHu bois, psixologik
metodikalarning birinchi ko’rsatkichlari, bahosi va talqini eksperimentatorning
xulq-atvori va sub’ektiv mulohazalariga bog’liq bo’lib qolmasligini taqozo etadi.
SHu sababli tadqiqotchilar, metodikalarni yaratuvchi va moslashtirishga jazm
etgan mutaxassislar psixologik testlarning ob’ektivligini ta’minlash uchun
quyidagi shartlarga amal qilib, ish yuritishlari lozim bo’ladi:
1. Metodika me’yorlari bilan qiyosiy natijalarini qo’lga kiritish uchun
testni yagona o’tkazish tartibga keltirish;
2. Testni bajarishning yagona baho me’yoriga erishish;
3. Testlashtirish ma’lumotlarini qayta ishlash natijalaridan olingan
ko’rsatkichlar bilan solishtirish uchun ma’lum test normalarinii aniqlashtirish.
Bugungi kun psixometrika tajribalarida standarlashtirishning ikkita shakliga
ko’p tayaniladi. Birinchisi, metodikani tatbiq etishning qat’iy vaqtini belgilash,
yo’riqnomasini, javoblar varag’ini , tajriba-sinovni o’tkazish sharoitlarini va
tekshiruvchilarning xarakteristikasini unifikatsiyalash bilan bog’liq. Psixologik

testlarni standartlashtirishning ushbu holati quyidagi diagnostik vaziyatlarni
aniqlash va hisobga olishni o’zida qamrab olgan:
1. Test o’tkazish sharoitlari (bino, jihozlanishi va boshqa tashqi omillar).
SHubhasiz, qisqa muddatli xotirani tovush, ovozlar singari chet ta’sirlarsiz yaxshi
o’lchashga erishiladi (masalan, Vekslerning raqamlar qatorini takrorlash subtesti
yordamida)
2. Yo’riqnomalarning mazmuni va uni taqdim qilish xususiyatlari (ovoz
toni, to’xtalish (pauza), nutqning tezligi va boshqalar). Masalan, «O’nta so’z»
testidagi so’zlar ma’lum soniyalar oralig’ida taqdim etilishi kerak.
3. Standartlashtiirilgan stimul materialning mavjudligi. Masalan,
olingan natijalarning xolisligi respondentlarga G.Rorshaxning qo’lbola kartasini
yoki standartlashtirilgan -ma’lum ranglarning uyg’unligi va ranglardagi
o’zgachalik taqdim etilishiga ahamiyatli bog’liqdir.
4. Testni bajarishning vaqtini chegaralanishi . Masalan, Raven testini
bajarish uchun respondentga 20 daqiqa beriladi.
5. Testni bajarish uchun standart blanki. Standartlashtirilgan blankning
qo’llash natijalarni qayta ishlash jarayonini engillashtiradi.
6. Testlashtirish jarayoni va natijalariga o’zgaruvchan sharoitlarning
ta’sirini hisobga olish. O’zgaruvchan ta’sirlar deganda tekshiriluvchining holatlari
tushuniladi (toliqish, kechinmalar, testdan bezovtalanish, ya’ni holatlar,
ekspertizaning shartli harakat motivi va boshqalar), testning nostandart sharoitda
o’tkazish (yomon yoritilgan bino, ventilyasiyaning yo’qligi va boshqalar) va testni
o’tkazishni to’xtatib qo’yish.
7. Testni o’tkazish jarayoni va natijalariga diagnostning xulq-atvori
ta’sirini hisobga olish. Masalan, test o’tkazish jarayonida eksperimentatorning
qo’llab-quvvatlovchi-rag’batlantiruvchi xulq-atvorini respondent tomonidan
«to’g’ri javobni» shama qilish tarzida idrok etish va boshqalar.
8. Test o’tkazish jarayonida respondentni tajribasining ta’sirini hisobga
olish. Tabiiyki, respondent testdan birinchi bora o’tayotgani yo’q, u noaniqlik
tuyg’usini bartaraf eta oldi va test vaziyatiga ma’lum munosabatni ishlab chiqadi.

Masalan, agar respondent Raven testini bajarib bo’lgan bo’lsa, unga ikkinchi bora
testni bajarishni taklif etish kerak. emas.
9. Testning bajarilishini bir xillikda baholash: olingan natijalarni
standart talqin etish (bu ushbu testni yosh (masalan, intellekt testlarida), jins va
boshqa alomatlar uchun norma bilan bajarishdan olingan ko’rsatkichlarni ko’zda
tutadi.
Ikkinchisi, psixodiagnostik metodikalarni ishlab chiqish, moslashtirish va
foydalanishga yo’naltirilgan: 1) test metodikalarini loyihalashtirish bosqichi va
ularning mazmuni. 2) Testning moslashtirish a lgoritm i va texnologiya si . Bu
xususida quyida alohida mulohaza yuritiladi.
Ishonchlilik va validlik
Test nazariyasining bosh muammosi natijalarni o’lchash bo’yicha bo’yicha
ishonchli natijalarni aniqlashdir. Test o’tkazishdan ishonchli natijalar olishning
psixometriya uchun ahamiyatga ega bo’lgan ikki yo’li bor: spetsifik va
umumlashgan (generalizatsiyalashgan).
Maxsus olingan haqqoniy natijalar ostida konkret test yordamida olingan aniq
natijalar tushuniladi. Bu tushuncha fizik qiymatlarning o’lchamlarini aniqlashdagi
kuzatiladigan aniq baho tushunchasiga yaqindir. Bu erda natijalarning
haqqoniyliligiga o’lchash metodlarining aniqliligi bilan bog’liq qarash tushuniladi.
U testlashtirish natijalarining
Testning haqiqatdan psixik xususiyatlarining darajasini o’lchash qobiliyatini
xarakterlash uchun validlik tushunchasidan foydalaniladi.
Testning validligi (validity) test o’lchashi mo’ljallangan sifatlar (xossa,
qobiliyat, xarakteristika) o’lchashini ifodalaydi. Invalidlar yoki validlikka ega
bo’lmagan testlar amaliy qo’llash uchun yaroqli emas.
Validlik bilan ishonchlilik o’zaro bog’liq tushunchalardir. Ularning o’zaro
munosabatlarini quyidagi misol orqali izohlash mumkin. Ikkita A va V merganlar
bor. A mergan 100dan 90 ochko, V mergan esa faqatgina 70 ochko to’pladi. A
merganning ishonchliligi-0. 90, V merganning ishonchliligi -0.70 ga mos keldi.
Biroq A mergan doimo begona nishonlarga o’q otgan, shu sababli musoboqada

uning natijalari hisobga olinmadi. Ikkinchi mergan esa nishonni to’g’ri tanlagan,
ya’ni o’zi uchun belgilangan nishonga otgan. Bu erda A merganning validligi 0 ga
teng, V merganniki esa 0,70 ga teng. Agar A mergan ham o’ziga belgilangan
nishonga o’q otib, 90 ochko olganida edi, uning validligi ham ishonchligiga teng
bo’lar edi.
Agar u ba’zan nishonni chalkashtirsa, uning natijalarini bir qismi hisobga
olinmaydi va A merganning validligi ishonchlilikdan past bo’ladi. Keltirilgan
misolda ishonchlilikning anologi aniqlik, merganning bexato otganligi,
validlikning aniqligi esa otishning aniqligi, ammo har qanday otish emas, balki
qat’iy belgilangan o’zining nishoniga otganligi bilan xarakterlanadi. SHu sababli u
xoh mishenni, xoh komandasini o’zgartirmasin ishonchli otgan mergan validlikka
ega bo’ladi. Testlar tarixida ma’lum holatlarda testlar bir xususiyatni o’rganishda
invalidli deb hisoblansa-da, ammo boshqasi uchun u validlikka ega bo’lgan.
Demak ishonchlilik validlik uchun zarur shart hisoblanadi. Ishonchsiz test
validlikka ega bo’lmaydi. Aksincha, validlikka ega bo’lgan test ishonchli bo’ladi.
Ishonchlilik validlikdan kichik bo’lmaydi, o’z navbatida validlik ishonchlilikdan
ortiq bo’lmaydi.
Zamonaviy psixometriyada uchta asosiy validlik turlari ajratib ko’rsatiladi:
mazmuniy (mantiqiy), empirik va konseptual.
Mazmuniy validlik (content validation). U ko’pincha «mantiqiy validlik»
yoki «aniqlash bo’yicha validlik» deb ham nomlanadi. Mazmuniy validlik
mutaxassis tomonidan testning validlik deb bildirgan mulohazasi orqali aniqlanadi.
Mazmuniy validlik ko’rinib turgan, yuzadagi, tashqi validlik (face validity)
dan farq qili kuzatiladi. Tashqi validlik- tekshiriluvchi nuqtai nazaridagi
validldikdir. U tekshiriluvchida test yo’riqnomasi va materiallari bilan tanishishda
shakllanadi, o’lchash predmeti haqidagi taassurotlarini ifodalaydi. Tashqi validlik
testlashtirish jarayonida muhim rol o’ynaydi, chunki aynan u birinchi navbatda
tekshiriluvchining tekshiruvga munosabatini aniqlaydi.
V.A.Avanesov tekshiriluvchilarda tashqi validlikni yo’qligi tufayli testni
bajarishdan bosh tortish holati bilan bog’liq misol keltiradi. Bir sotsiologik

tadqiqotda baliqchilik floti moryagi anketani to’ldirishdan bosh tortgan holat
kuzatiladi. Bunga sabab anketa moryaklar uchun tuzilmaganligi sabablidir. Agar
so’rovnoma dengiz atamalari bilan bog’liq tuzilganda edi, u holda
tekshiriluvchilarda katta ishonch uyg’otgan bo’lar edi. Aynan ushbu holatning
kuchiga ko’ra tashqi validlik ba’zan ishonchli validlik ham deb nomlanadi.
Oshkora, tashqi validlik mazmuniy validlik bilan har xil munosabatda bo’ladi.
Bir holatda mazmuniy va tashqi validlik mos tushsa, boshqasida tashqi validlik
mazmuniy validlikni himoyalash (yashirish) uchun niqob sifatida foydalaniladi.
SHu maqsadda topshiriqning mazmuni va yo’riqnomasiga maxsus shakl beriladi.
Bu asosiy ob’ektiv testlarni tuzishning taktik usuli sifatida foydalaniladi.
Oshkora-tashqi validlikdan farqli o’laroq mazmuniy validlik doimiy ravishda
test materialini mazmunini haqqoniy baholashga munosabati bilan bog’liq, soxta
o’lchashlar maqsadlariga emas. Mazmuniy validlikni aniqlash uchun ekspert
metodidan foydalaniladi. Har doimgidek, ekspertizada quyidagi masalalar hal
qilinishi kerak: kompetent ekspertlarni tanlash, ekspert guruhini shakllantirish,
ekspertizani o’tkazish jarayonini tashkillashtirish vaboshqalar.Ekspertizaning
spetsifik ob’ekti bo’lib, testning mazmuni xizmat qiladi.Ekspertlar uning psixik
xususiyatlarga , testning validligini mazmuni sifatida e’lon qilinadigan testning
mazmunini baholab berishlari zarur. Bu maqsadda ekspertlarga testning
spetsifikatsiyasi va topshiriqlari ro’yxati taqdim etiladi. Agar aniq topshiriqlar
to’liq ravishda mos kelsa, u holda ekspert uni testning mazmuniga muvofiq sifatida
baholaydi. Aks holda u topshiriqlarni brak hisoblaydi va yozma o’z bahosini
asoslaydi. Agar ekspertlar orasidan topshiriqni bahosida kelishmovchilik kelib
chiqsa, u holda ekspertlarning yozma tushuntirishlari bilan anonim tarzda tanishib
chiqadilar, buning natijasida ekspertiza qaytadan o’tkaziladi.
Empirik validlik (empirical validity). Empirik validlikning g’oyasi testning
ma’lum qobiliyatini aniqlashda indikator yoki psixik xususiyatlari yoki inson xulq-
atvor shakllarini qat’iy aniqlashni bashorat qiluvchi bo’lib xizmat qilishdan iborat.
Testning bu xususiyatini o’lchash uchun test natijalarining tashqi mezonlar bilan
korrelyasiyasi koeffitsienti hisoblab topiladi-R (X,K). Mezon sifatida testni

validlashtiruvchi, psixologik xarakteristikalarni mustaqil va shubhasiz o’lchovchi,
har qanday ko’rsatkich ishtirok etishi mumkin. Mezon tanlash haqidagi masala bu
ko’rinishda asosiy validlik hisoblanadi. Mezon tanlashda validlikning miqdoriy va
sifati baholashga bog’liq bo’ladi. SHartli ravishda uch guruh mezonlarni ajratish
mumkin: ekspertlar, eksperimental va «hayotiy».
Ekspert mezon shaxs xususiyatlarini mustaqil o’lchash uchun ekspert
baholashdan foydlanishni taqozo etadi. Garchi shaxs xususiyatlarini o’lchashda
oxirgi vaqtlarda ekspert metodiga katta ahamiyat berilayotgan validligini
ta’minlashda ekspert baholashni qo’llash etarlicha ishlab chiqilgan
unifikatsiyalashgan tartibga, ishonchli va barqaror axborot olishni taqozo etishga
ega emas.
O’quvchilar uchun mo’ljallangan testlarni validlashtirishda ekspert sifatida
odatda o’qituvchilardan foydalanadilar. Biroq maxsus tadqiqot ko’rsatkichlari
sifatida o’qituvchilarning ekspert baholari past ishochlilik va validlikka ega. Ayrim
o’qituvchilar ishonchli ekspert sifatida ishtirok etishlari mumkin. Bu ularning
baholari ayniqsa sub’ektiv yanglishishlarga duchor bo’lganligi kuchli darajada
bog’liqdir (simpatiya va antipatiyaga, o’qituvchiga ota-onalar bilan munosabatini
ko’chirish, shaxs sifatidagi o’zlashtirishi bilan).
Xatolarning boshqa sababi baholanayotgan sifatning mazmunini etarlicha
tushunmasligidan iborat. Test va ekspert bahosi uchun hajm bo’yicha mos
tushuncha qo’shish kuzatiladi.Aks holda yuqori korrelyasiyaga mo’ljal olish
mumkink emas.
Agar shaxsning qandaydir xususiyatini o’qituvchi baholashi oddiy talab etilsa,
bu nomutaxassislar oldida turgan va hatto ko’p psixologlar uchun qiyin vazifa
hisoblanadi. Boshlanishida validlashtiriladigan testni o’lchash uchun o’qituvchiga
psixik hususiyatning mazmunini tushuntirish, uni topshiriq tarkibi va
spetsifikatsiyasi bilan tanishtirish kerak bo’ladi. Faqat shundan keyingina
o’qituvchidan o’quvchilarga ekspert baho qo’yish so’raladi. Bahoni 7 yoki 9-balli
shkalada qo’yish kerak bo’ladi. Birinchidan, baho ancha aniq qilinadi,

ikkinchidan o’lchanayotgan sifatga o’zlashtirish bahosini mexanik ko’chirish qiyin
bo’ladi.
Amaliyotda ko’proq eksperimental mezonlar keng tarqalgan. Bu holatda
validlashtirish mezoni sifatida bir vaqtning o’zida va mustaqil testlashtirish
tekshiriluvchilarni boshqa testlar bilan birgalikda foydalaniladi. Ikki qiymat
o’rtasidagi korrelyasiya koeffitsienti o’zaro empirik validlik hisoblanadi. Uning
qiymatlari o’lchashning mazmuni va testning ishonchliligiga bog’liqdir.

Testlarga qo‘yiladigan psixometrik talablar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish