Testologiya haqida tushuncha - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Testologiya haqida tushuncha

Купить

Mavzu: Testologiya haqida tushuncha
Reja:
1. Testologiya tushunchasi, testologiyaning tavsifi.
2. Testologiyaning predmeti.
3. Testologiya, psixodiagnostika va psixologik testlashtirish tushunchalari.
4. Testologiyaning maqsad va vazifalari.
5. Testologiyaning fanlar tizimidagi o’rni.
6. Testologiya va kasbiy faoliyat sohalari.

Bugungi kunda psixologiya fanining amaliy jabhalriga ehtiyoj oshib
borayotganligi, shaxs imkoniyatlarini baholash, bilim, ko’nikma va malakalarini
shakllanganlik darajasini aniqlashda zarur psixologik vositalarni yaratish va
amaliyotda tatbiq etish zaruratini yuzaga keltirmoqda. SHu toifa muammolarni hal
etishda psixologik testlardan foydalanish muhimdir.
«Testologiya» fani psixologiya faning muhim amaliy tarmog’i sifatida
bugungi kunda psixologlarni tayyorlanish jarayoniga qo’llanilanilmoqda. Aslida
mazkur fan fanlar tizimida o’ziga xos o’rin tutadiki, uni tibbiyotda, pedagogikada,
texnika va texnologida, kibernetika va boshqa sohalarda xususiyatlaridan kelib
chiqib foydalaniladi.
Psixologiyada esa, ushbu fan shaxs xususiyatlari, uning intellekti, qobiliyati,
bilish jarayonlari, emosional-irodaviy va motivatsion sohalarini testlar yordamida
o’rganish uchun zarur usul va uslublarning qo’llash, ularni ishlab chiqish va
kafolatlash bilan bog’liq tashkiliy tadbirlarni tizimini o’zida mujassamlashtirgan
fan sifatida e’tirof etiladi. SHu sababli psixologiya sohalari bo’yicha
tayyorlanayotgan talabalarni nazariy va amaliy bilimlarning bir yo’nalishiga
o’rgatish uchun «Testologiya» fanini ta’lim jarayoniga o’qitish zarurati mavjud.
Test - ingliz tilidan tarjima qilinganda «sinov», «tekshirish» degan ma’noni
anglatadi.
Psixologiyada test deb psixik hodisalarni, shaxs xarakteris-tikalarini, bilim,
ko’nikma va malakalarini murakkab texnik moslamalarisiz qisqa muddat ichida
standartlashtirilgan holda tekshirishga aytiladi.
Psixologik testlarning vazifasi bu individlar o’rtasidagi farqlar yoki bir
individning turli sharoitlardagi reaksiyalar farqini o’lchamdan iborat. Psixologik
testlarni ishlab chiqishga turtki bo’lgan muammolardan biri aqli zaiflarni aniqlash
muammosi edi. Bugungi kunga qadar aqli zaiflikni aniqlash psixologik testlarni
qo’llashdagi muhim sohalardan biri bo’lib qolmoqda.
Psixologik testlarni namoyon bo’lishining dastlabki shart-sharoitlarini to’la
tushunish uchun biz ushbu muammoning tarixini ko’rib chiqishimiz zarur. Testlar
qadim zamonlarda, ya’ni 3000 yil avval Xitoy imperiyasida fuqarolik xizmatiga

ishga olishda, qadimgi gretsiyada ta’lim protsessida (sokrat metodi)
qo’llanilganligi bizga ma’lum. O’rta asrlarda ovrupa universitetlarida fan
nomzodliklari va darajalarini taqdim etishda ham maxsus sinovlar joriy etilgan edi.
Psixologik testlashni rivojlanishning asosiy bosqichlari XIX asrga to’g’ri
keladi. XIX asrda birinchi bor aqli zaif va ruhiy kasalliklarga chalingan kishilarga
nisbatan inson-parvarlik munosabatda bo’lish zarurligi to’g’risidagi fikr-
mulohazalar ilgari surila boshladi. Bunday kishilar uchun maxsus «m e hribonlik»
muassalari tashkil etila boshladi. Bu muassasalarni tashkil qilinishi sog’
kishilardan kasallarni, aqli zaiflardan ruhiy kasallik bilan og’rigan kishilarni bir-
biridan ajrata olish muammosini yuzaga keltirdi. Bu muammoni hal etishda
fransuz olimlari Eskirol, Segen, Binelarning hissasi juda katta bo’lgan.
Testlashni rasmiy boshlanishiga ingliz biologi Frensis Galton asos solgan. U
juda ko’p oddiy testlar ishlab chiqib, ularni o’z laboratoriyasida qo’llagan. Hozirgi
kungacha ko’rish uzunligining o’lchovi Galton lineykasi, eshitish idrokini
chegarasini aniqlovchi Galton xushtagi va boshqalar saqlanib qolgan. Galton
birinchi bo’lib baholash shkalalarini qo’llagan, individual farqlarni analiz qilishda
mamavzutik statistika metodini qo’llagan.
Psixologik testlashni rivojlanishiga ahamiyatli hissa qo’shgan amerikalik
psixolog Djeyms makkin kettel birinchi bo’lib test terminini kiritgan. Uning «Aql
test»lari kollej studentlarida keng qo’llanilgan.
Testologiyani fan sifatida rivojlanishining keyingi bosqichi-shaxs
xarakteristikalarini o’lchash, emotsional regulya-siyani, shaxslararo
munosabatlarni o’lchash, motivatsiya va qiziqishlarni o’lchashdir.
Psixologik testlashtirishning vujudga kelishi va funksiyalari
 Psixologik testlashtirish psixologiyaning o’ziga xos bir sohasi sifatida
vujudga kelgan bo’lib, unda maktab, kollej, harbiy xizmatga, kadrlarni ishga qabul
qilinadigan nomzodlarni standartlashtirilgan testlardan foydalangan holda saralash
imkonini beruvchi vositasi sifatida xizmat qiladi.
Bugungi kunda psixologik testlarni qo’llash 1
1

Anne Anastasi , Susana Urbina. Psychology Testing.-Prentice-Hall International, Inc.2000.P. 2-3

 Psixologik testlarni vazifasi har sharoitlarda individ yoki individlar
o’rtasidagi tafovutlarni o’lchashga xizmat qiladi. Bu borada qo’llanilgan ilk testlar
aqliy taraqqiyotdan ortda qolish masalalariga bag’ishlab ishlab chiqilgandir.
 Bunday testlarni klinik maqsadlarda foydalanishi xulq-atvorida og’ishi bor,
xulqdagi o’zgarishlar va huquq buzarlikka moyil insonlarni tekirishga
yo’naltirilgandir.
 Testlarni jadal rivojlanishining bir yo’nalishi ta’limda vujudga kelgan bo’lib,
har xil ta’lim muassasalarida bolalarning iqtidor va qobiliyatiga ko’ra sarala
o’qitish uchun mo’ljallaganligi, ta’lim jarayonida o’zlashtirmaslikni sabablarini
aniqlash, o’rta maktab va kasb-hunar kollej o’quvchilarining kasb-hunar tanlash
maslahatlarini tashkil etishda, kasb-hunar va boshqa ta’lim muassasalari uchun
saralashlarning amalga oshirilishi ta’limda testlarning qo’llashning o’ziga xos
xususiyati hisoblanadi.
 Sanoat va ishlab chiqarishda personallarni saralash va taqsimlash psixologik
testlashtirishni keng qo’llash taqdim etilgan soha sanaladi. Boshqaruvda oddiy
operatordan tortib, ish yurituvchi o’rniga xodimlarni saralab olishda o’ziga xos
o’rin tutsada, ammo yollanib ishlaydigan, majburiyatlarni taqsimlash, ish joyi
o’zgartirish, lavozimlarga ko’tarish yoki ishdan bo’shatish bilan bog’liq
masalalarni hal etishda testlashtirish foyda bermadi. Ko’p hollada testlarni
samarali qo’llash, asosan yuqori malakali ishga qabul qilishda test natijalarin
talqin etish to’g’ri tuzilgan intervьyu asosida qo‘shimcha ma’lumotlar olish
orqali ta’minlanadi. SHunday bo‘lsa-da, testlashtirish personal bilan ishlashning
muhim qismini tashkil etadi. SHunga ko‘ra psixologik testlashtirish harbiy
xizmatchilarni saralash va taqsimlashda qo‘llaniladi. Bu borada harbiy soha
barcha yo’nalishlarini qamrab olgan testlar ishlab chiqilgan.
 Psixologik maslahat sohasida psixologik testlashtirishni qo’llash inson
hayotning turli yo’nalishlarida tor yo’nalishdagi testlashtirishni doimiy ravishda
joriy etilib borilayotganligidan dalolat bermoqda. Emotsional holat va shaxslararo
munosabat maslahatning eng asosiy ob’ektiga aylandi. Testlarni qo’llash o’z
navbatida shaxsning o’zini o’zi anglashi va kamol topishini baholash vositasi

sifatida foydalanish o’sib bormoqda. Keyingi davrlarda test ko’rsatkichlardan
foydalanishi individning qaror qabul qilishi vositasi bo’lib qoldi. Sanab o’tilgan
holatlardan ko’rish mumkinki, psixologik testlashtirish keng ko’lamdagi amaliy
masalalarn hal etishga xizmat qiladi. Biroq testlar fundamental tadqiqotlar
o’tkazish uchun muhim vosita ekanligi haqida faktni inkor etib bo’lmaydi. Deyarli
barcha differensial psixologiya masalalarini hal etishda psixologik
testlashtirishdan muhim vosita sifatida foydalanish ma’lumotlar to’plashning eng
maqbul yo’lidir.
Misol sifatida individual tafovutlarning tabiati, xarakteri va darajalari
haqidagi, psixologik xususiyatlarni yoritish bo’yicha, guruhiy tafovutlarni
o’lchash, xulq-atvordagi har xil ta’sirlarning o’rnini baholashdagi biologik va
madaniy tadqiqotlarni tashkil etishdagi o’rnini keltirib o’tish mumkin:
 psixologik testlashtirish standartlashtirilgan vosita sifatida indviddagi yosh
o’zgarishlar, ta’lim muhitining ta’siri va psixoterapiyaning ta’sir kuchi va sotsial
dasturlarni joriy etish natijalarini o’rganishning eng maqbul vositasi sanaladi.
 ayrim hollarda psixologik testlashtirish bo’yicha etarlicha ma’lumotlarga ega
emaslik oqibatida zamonaviy psixologiyada testlarni qo’llash bo’yicha adekvat
tushunishning imkoni yo’qolib qolayotgan holatlar ham uchraydi.
 psixologik testlarni qo’llanish tarixi uning vujudga kelish mohiyatini
aniqlashga imkon beradi va zamonaviy psixologik testlashtirishni mohiyatini,
qo’llash chegaralarini tushunishga xizmat qiladi.
Psixologik test nima? 2
Xulq-atvorni tanlab tahlil qilish. Psixologik testlar o’zida xulq-atvor
namunasi ob’ektiv va standartlashgan tarzda o’lchashni ifodalaydi. Psixologik
testlar boshqa fanlardagi testlar va kuzatishlar singari individ xulq-atvorining
ajratib olgan namunasiga ko’ra kichik tanlanmada o’rganadi. Bu borada psixolog
bioximik patsientning qon tarkibini, mikrorayondagi ichimlik suvining tarkibini
bir necha sinovlar orqali o’rgangani singari o’z xulosalarini beradi.Mabodo,
psixolog bolaning lug’at boyligini, arifmetik hisob-kitob ishlarini bajarishi yoki
2
Anne Anastasi , Susana Urbina. Psychology Testing.-Prentice-Hall International, Inc.2000 . P.5-6

uchuvchining ko’rish-harakat koordinatsiyasini tekshirmoqchi bo’lsa, u ularga
reprezentativ so’zlar to’plamini, arifmetik masalalar yoki harakat qobiliyat
testlarini taqdim etadi va ularning reaksiyalarini baholaydi.Xulq-atvorni
o’rganilayotgan jihatiga testning mosligi toshiriqlarning xarakteri va miqdoriga,
testning stimullari to’plamiga bog’liq bo’ladi.
Arifmetik test 5 ta topshiriqdan iborat yoki faqat ko’paytirish ko’nikmasini
baholashga mo’ljallangan topshiriqdan tashkil topgan, bu orqali katta
yoshdagilarning hisoblash ko’nimasini ishonchli baholab o’lmaydi yoki beysbol
o’yinidagi so’zlar to’plami orqali bolaning lug’at boyligini ishonchli baholash
mumkin emas
Psixologik testning diagnostik yoki talqin etish qimmati xulq-avtorning
muhim va keng sohasini aniqlashga xizmat qilishiga bog’liq.
Psixolog testlarni qo’llashda nazoratning zarurligi 3
. «Kelgusi hafta maktab
borayotgan jiyanimni o’qishga borishini tekshirish uchun Bine-Simon shkalasidan
foydalanishim mumkinmi?»
“Ta’lim tizimida o’qish sifatini takomillashtirish uchun o’quchining tabiiy
imkoniyatlarini o’lchashga xizmat qiluvchi intellektning madaniy muhitdan xoli
o’rganishga mo’ljallangan intellekt testi zarur».
“O’z xonasida ingliz tilini o’rgangan qo’shnim nevrotik deb baholash
imkonini bergan shaxslilik testini berdi. Oqibatda men asasbiylashib,
mashg’ulotlarga borishni to’xtatib qo’ydim».
“Kecha jurnalda e’lon qilingan intellekt testida o’zimni sinab ko’rsam,
mening IQ (intellektuallik koeffitsientim) 80 teng bo’ldi. Menimcha, psixologik
testlar mutloqa axmoqchilikku».
YUqoridagi mulohazalar o’zidan o’zi o’ylab topilmagan. Bunday
mulohazalarni har bir psixolog yana bir necha bora keltirib o’tishi mumkin.
CHunki bunga olib keladigan asosiy sabab psixologik testlarni to’g’ri qo’llamaslik
va ularning natijalarini to’g’ri talqin etmaslik oqibatidir. Natijada sinaluvchi
tasavvurida psixologik testlarning foydasiz yoki tekshiriluvchi uchun zarar
3
Anne Anastasi , Susana Urbina. Psychology Testing.-Prentice-Hall International, Inc.2000 .Р 24-25

keltiradigan xulosaga olib kelib qo’yishi shubhasiz. Aslida har qanday ilmiy metod
yoki psixologik test to’g’ri va mohirona qo’llanilgan taqdirda o’zining
samaradorligiga ega. Aksincha, kasbiy mahoratga ega bo’lmagan foydalanuvchi
ushbu testlardan foydalanib, jiddiy zararni keltirib chiqarishi mumkin.SHu bois
psixologik testlardan foydadalanishni nazorat qilishning ikkita e’tiborga oladigan
jihati mavjud:
1. Psixologik testni yuqori kasbiy tayyorgarlikka ega bo’lgan mutaxassisning
qo’llashini kafolatlash, olingan natijalar to’g’ri foydalanishni ta’minlashi
mumkinligi;
2. Ko’pchilikni oldinda testning mazmuni bilan tanishtirish ehtiyot chorasini
ko’rish, ularning validligini ta’minlash ahamiyatini pasaytiradi.
.Psixologik testlarni qo’llash xususiyatlari 4
. SHuningdek, jahon psixologik
tajribasida psixologik testlarni diagnostik maqsadlarda qo’llashda quyidagilar
kuzatiladi:
Klinik intervьyu . Birlamchi kuzatish va ma’lumotlar asosida inson faoliyatini
baholashga qaratilgan umumlashgan farazlar .
 Kognitiv tashkillashtirish va voqelikni te st lashtirish . Sub’ektning real
imkoniyatlari, irratsionalligini nazorat qilishni, mantiqiy fikrlash va empatiyasini;
har xil darajadagi psixoz va nopsixoz holatlar o’rtasidagi tafovutlarni baholash
imkoniyatlari.
 Intellektual soha . Madaniy muhit va madaniy muhitdan xoli holda intellekt
hamda aqliy taraqqiyot koeffitsientini baholash; kognitiv va intellektual
funksiyalarni baholash: xotira, tafakkur, ishlab chiqarish sharoitda bezovtalanishga
munosabati, abstraksiya ko’lami va boshqlarni baholash
 Xavotirlanish xarakteri . Xavotirlanish, vahima, fobiya va har xil tebranib
turuvchi emotsional holatlarni baholash
 Impulьsv xatti-harakatlar : impulьsiv xatti-harakat oqibaida idrok, xotira,
tafakkur, xulosa chiqarishdagi o‘zgarishlarni o‘rganish.
4
Henry Kellerman, P H .D. Anthony Burry, P H .D. Handbook of Psychodiagnostic Testing . - Springer Science_Business Media,
LLC. 2007.

 Himoyalanish imkoniyatlari : emotsional bosim sharoitida himoyalanish
imkoniyatlarini kuchli yoki kuchsiz tomonlarini baholash. Bunday sharoitda
shaxsning o’ziga xos xususiyatlarini yoritish.
Identiklik va shaxslararo xulq-atvor. O’zini o’zi baholash va o’z qadr-qimmati va
sotsial identikligini baholash. Etuklik darajasi va shaxs munosabatlarini
boshqarishi va sotsial xulq-atvor shakllarini yoritish (faol emas, tinglovchan,
nazorat qiluvchi, tobe, agressiv, depressiv)

Testologiya haqida tushuncha

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish