Texnik bilimlar va ularning darajalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Texnik bilimlar va ularning darajalari

Купить

TEXNIK BILIMLAR VA ULARNING DARAJALARI
Reja:
1. Texnik bilimlarning mohiyati....
2. Texnik bilim darajalari...
3. Texnik ijodkorlik...

Texnik bilimlarning mohiyati.
Tabiiy voqelikni talqin qilishga asoslangan texnik bilimlarning xarakterli
xususiyati asosan ilmiy-amaliy xarakter egaligi bilan ajralib turadi. Bunda "sof"
nazariy fanlar (fizika,kimyo,biologiya va sh.k.) tabiatning umumiy qonuniyatlarini
aniqlashga intilayotgan bo‘lsa, ilmiy-amaliy fanlar esa ularni amaliy jihatdan
ifodalashga.ya’ni amalga oshirishga intiladi. Agar "sof" fan asosan nazariy
konstruksiyalardan iborat bo‘lsa, unda ilmiy-amaliy fan umumiy tabiat
qonuniyatlarni amalga oshirish usuli sifatida talqin qilinadigan texnologiyalar
iborat bo‘ladi.
Texnikaviy fanlar (materiallar qarshiligi nazariyasi, mashinalar va
mexanizmlar nazariyasi va boshqalar) nazariy bilimlarning barcha xususiyatlariga
(konseptual apparatlar, qonunlar, qoidalar va boshqalar) ega. Ushbu turdagi
bilimlar abstraktlikning yuqori darajasiga qaramay, asosan nazariy emas, balki
amaliy (texnik) muammolarni yechishga qaratilgan. Texnik fanlar, bir tomondan,
tabiiy fanlarni, ishlab chiqarish sohasidagi qonunlarni "moddiylashtirishga" hissa
qo‘shadi, boshqa tomondan, ular fundamental tabiatshunoslik tahlilini talab
qiladigan eksperimental ma’lumotlar va maqsadli parametrlar haqida nazariy
tushunchalarni beradi.
Shu bilan birga, texnik bilimlar ichki qonunlarga mos keladigan, tabiiy
qonunlar (tabiatshunoslik) yoki jamiyat ehtiyojlariga (insoniyat tarixi) bevosita
bog‘liq bo‘lmagan bilimlarni ishlab chiqaradi. Shunday qilib, texnik
bilimlarfundamental fanlarning nisbatan mustaqil bo‘lgan bir sohasi hisoblanadi.
2-§. Texnik bilim darajalari
Texnik bilimlarning predmeti,metodlari va funksiyalari bo‘yicha sifat
jihatidan bir birlaridan farq qiladigan, alohida fanlar doirasida yagona tizimga
birlashtirilgan amaliy bilimlarning turlari texnik bilimlarning umumiy darajasi deb
ataladi. Texnobilimlarning empirik va nazariy darajalari bir biridan faqlanadi.
E mpirik daraja - bu asosan tajriba (kuzatish va eksperimentdan to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ishlab chiqarishgacha) asosida olingan bilimlar tizimi bo‘lib, unda texnogen

ob’ektlarning ma’lum umumlashtiruvchi xususiyatlari aniqlanadi. Buni odatda
texnik tizimlar ham deb atashadi.
Texnik tizim ikkita turdagi ob’ektlarni o‘z ichiga oladi.
I.Sun’iy tarzda yaratilgan ob’ektlar .Bularga alohida
mashinalar,apparatlar,priborlar,inshootlar,qo‘lda ishlatiladigan mehnat
qurollari,ularning agregat,blok,qismlardan iborat bo‘lgan elementlari kiradi.
Texnik tizim uchta modus(ko‘rinish) ko‘rinishida:
1) ishlab chiqarish mahsuloti;
2) foydali ta’sir ko‘rsatishga tayyor bo‘lgan qurilma;
3) atrof-muhitning tarkibiy qismlari sifatida mavjud bo‘ladi.
II.Muayyan ehtiyojni qondirish uchun mo‘ljallangan qurilmalar.
Texnik tizimlar quyidagilarni:alohida mashinalar, apparatlar, qurilmalar,
inshootlar, qo‘l asboblari, shuningdek ularning elementlari bo‘lmish: qismlar,
bloklar, yig‘malar va boshqalarni o‘z ichiga oladi. Texnik tizimlar, shuningdek,
bir-biriga bog‘langan mashinalar, apparatlar, inshootlar va boshqalarning
murakkab komplekslarini ham o‘z ichiga oladi. Adabiyotda texnik tizim
tushunchasi bilan bir qatorda texnik ob’ekt tushunchasi ko‘pincha ishlatiladi.
Bilimning nazariy darajasi mantiqiy bilish asosida aniqlangan qonuniyatlar
kabi empirik materiallardan foydalanishni ham o‘z ichiga oladi. Bu yerda, birinchi
navbatda, texnik va texnologik nazariyaga murojaat qilish kerak bo‘ladi.
Texnik nazariya - bu texnik ob’ektlar va ularning tizimlari to‘g‘risida
umumlashtirilgan bilimlar tizimidir. Texnik bilimlarning nazariy qismi ham
qonuniyatlar, ham empirik ma’lumotlar asosida rivojlanadi.
Birinchi texnik ilmiy nazariyalar (texnik mexanika, materiallarning
qarshiligi, gidrostatika va boshqalar) 19-asrning boshlarida paydo bo‘lgan va ular
asosida tegishli texnik tizimlar ishlab chiqilgan. Texnik nazariyani shakllantirish
jarayoni – bu ideal tabiiy fan ob’ektlaridan ideal texnik ob’ektlarga o‘tish bilan
bog‘liq bo‘lib,u yerda mohiyatan, tabiiy fanlar doirasida ishlab chiqilgan qoidalar
texnologik bilimlar sohasiga o‘tkazish bilan ifodalanadi.

Tabiiy fanlarning ayrim bo‘limlari tegishli texnik bo‘limlarni shakllantirish
uchun zarur shart sifatida xizmat qiladi. Bunda tabiiy qonunlar o‘rniga ko‘roqni
texnik nazariyalarni shakllantirishga e’tibor qaratilmoqda. Bundan tashqari, har bir
texnika fani o‘zining tabiiy fanlari bilan belgilanadigan asoslariga ham egadir.
Masalan,nazariy mexanika – mexanizmlar va mashinalar nazariyasi uchun asos
bo‘lsa,termodinamika - issiqlik muhandisligi, elektrotexnika – elektr fanlari
tizimining asosi bo‘lib xizmat qiladi.
Texnik nazariyaning quyidagi darajalari farqlanadi:
1)ob’ekt yoki jarayonning matematik tavsifiga yo‘naltirilgan funksional;
2) texnik ob’ektda ro‘y beradigan tabiiy jarayonlarni tavsiflovchi dinamik;
3) ob’ektning konstruktiv parametrlari va muhandislik hisob-kitoblarini
beradigan tarkibiy.
Texnik nazariyani shakllantirishdagi asosiy muammo bu uning ideal ob’ektlarini
aniqlashdir. Texnik nazariya ko‘pincha texnik va texnologik tizimlarni
loyihalashga qaratilgan bo‘ladi. Shuning uchun ham,eng avvalo tegishli texnik
fanlarni shakllantiriladigan tabiiy fan (asosiy) fanlarni takomillashtirish va
o‘zgartirish orqali texnik fanlarni shakllantirish kerak bo‘ladi.
Texnik nazariyani amalga oshirish quyidagilarga bog‘liq.
1) texnik bilimlarning texnologik darajasiga;
2) texnik va texnologik yechimlarning iqtisodiy samaradorligiga;
3) ijtimoiy jihatdan talabgorligiga.
Texnologik nazariya – bu insonning aniq amaliy faoliyatida texnika
predmetlari va texnika ob’ektlarining o‘zaro aloqadorliklarini bir butun holda
ifodalovchi texnologik qonuniyatlarni o‘zlashtirishdan hosil bo‘lgan ilmiy
bilimlarning tizimlashtirgan oliy darajadagi shaklidir.
Texnologik nazariyaning asosiy tarkibiy qismlariga: nazariy izohni talab
qiladigan ko‘plab texnologik faktlar; texnologik kategoriyalar va ular asosida
tuzilgan gipotezalar; texnologik shovqinning idealizatsiya qilingan ob’ektini
(modelini) qurish va tavsiflashga imkon beradigan prinsiplar, ideallashuv,
postulatlar, aksiomalar; o‘rnatilgan texnologik qonunlar, ya’ni tomonlarning o‘zaro

munosabatlari (texnika tuzilishining qonun va qonuniyatlari), tomonlarning o‘zaro
munosabatlari (texnikaning ishlash qonunlari va qonunlari), ob’ektning sifat va
miqdoriy o‘zgarishlari (texnikaning rivojlanishi qonunlari va qonunlari) kiradi.
Texnologik nazariya texnologik amaliyot bilanto‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqaga ega
bo‘lmasdan,uning vazifasi texnologik shovqinlarning umumiy jarayonlarini
tavsiflash, ularning xususiyatlari, parametrlari va tegishli qonunlarni aniqlashdir.
Biroq, shu bilan birga, texnologik nazariya muayyan texnologik usullarni
ishlab chiqishda texnik ijodkorlikning asosiga aylanishi mumkin.
Tushunishning empirik va nazariy darajasi dialektik aloqada. Texnik
bilimlarda bilishning empirik darajasi juda katta yukni o‘z gardaniga oladi, ammo
texnik bilimlar doirasida yechishni talab etadigan vazifalarning murakkablashib
borishi esa uning nazariyaga bo‘lgan moyilligini yanada oshiradi.
Texnologik bilimlarda, empirik va nazariy bilimlarning nisbati,
“nazariylashish” darajasi yuqori bo‘lgan tabiatshunoslikdagidan farqli o‘laroq
boshqa ma’noni ifodalaydi. Dastlab, texnik bilimlar empirik bilimlar asosida
ishlab chiqilgan bo‘ladi. Nazariy bilimlar esa aniq texnik ob’ektlarni yaratish va
ulardan foydalanish jarayonida yuzaga keladigan savollarga javob berish
jarayonida shakllandi. Texnik nazariyani shakllantirish tegishli empirik tadqiqotlar
asosida amalga oshiriladi.
3-§. Texnik ijodkorlik
Texnik ob’ektni samaradorlik yoki samarasizlik kabi ba’zi bir mezonlariga
ko‘ra takomillashtirish yoki yangi ijtimoiy ehtiyojni qondirish uchun mutlaqo
yangi texnik ob’ektni yaratish zaruriyati texnik ijodkorlikka zamin yaratadi. Bu
yerda yaratilajak texnik ob’ektga turli xil asboblar, texnologiyalar, qurilish
materiallari va moddalar kiradi. Texnik ijodkorlikning hosilasi unga berilgan
patent orqali ixtiro maqomini oladi.
Patent - bu ixtiro (foydali model, sanoat namunasi) uchun berilgan va ixtiro
egasining ma’lum bir muddat davomida undan foydalanishdamutlaq huquqi
borligini tasdiqlovchi himoya hujjatidir. Patentlarning milliy va mintaqaviy
shakllari mavjud bo‘lib,milliypatentlar bu sanoat mulki idorasi tomonidan

berilsa,mintaqaviy patentlar esa Yevropa patent idorasi va Afrika intellektual
mulk tashkiloti tomonidan beriladi.
Texnik ijodkorlik jarayonini bir necha bosqichlarga bo‘lish mumkin:
1) eksperimental materiallar va mantiqiy mulohazalar asosida narsalarning
mavjud holatini tanqidiy tushunish, muammoli vaziyatni shakllantirish natijada
keyingi ijodiy izlanishlar uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin bo‘lgan aniq
texnik topshiriqni shakllantirish ;
2) yangi texnik g‘oyaning "tug‘ilish"i,ya’ni texnik muammoni yechishda yangicha
metod,usul va vositalarni qidirib topish orqali inson ongida tug‘iladigan yangi
g‘oyalarning paydo bo‘lishi;
3) yangi texnik g‘oyani sxemalashtirish natijasida ideal modeldagi xayoliy
voqelikni rivojlantirish, ya’ni texnik ob’ektning tarkibiy va funksional
diagrammasi sifatida faol ijodiy faoliyati ifoda etilishi;
4) loyihalash bosqichi, aqliy ishlanmadan real rivojlanishga o‘tish,ya’niideal
model yoki patent ko‘rinishidagi ixtirodan ishchi chizmalarga yoki texnik
tavsiflarga, keyin esa mavjud modellarga, eksperimental yoki ishlab chiqarish
namunalariga o‘tish;
5) ixtironi yangi texnik ob’ektda qo‘llash. Buikki bosqichda:
a) dastlabki bosqichda - eksperimental ma’lumotlar asosida konstruksiya va
texnologik ishlanmalarni yakunlash va takomillashtirishni ta’minlovchi
eksperimental namunalar yaratiladi;
b) keyinchalik sanoat namunalarida artefaktlarni sinash uchun sanoat
namunasi yaratiladi;
6) yangi asbob-uskunalar va texnologiyalar seriyali yoki ommaviy ishlab
chiqarishga joriy etish.
O‘zbekiston aholisi savodli xalq bo‘lib,texnikaviy sohani rivojlantirish
bo‘yicha katta ilmiy salohiyatga ega bo‘lgan xalqdir. Bu salohiyatni yuzaga
chiqarish uchun shart-sharoitlar yaratilsa,ular xalqaro miqyosda e’tirof etiladigan
patentlarni olib mamlakatimiz dovrug‘ini dunyoga taratadi. Sh.M.Mirziyoev
ta’kidlaganidek:” Bularning barchasidan biz yagona bir maqsadni ko‘zda

tutmoqdamiz.Ya’ni,O‘zbekiston ilm-fan,intellektual salohiyat sohasida,zamonaviy
kadrlar,yuksak texnologiyalar borasida dunyo miqyosida raqobatbardosh bo‘lishi
shart” 1
ligini ta’minlashdan iborat.
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатномаси// Мирзиёев
Ш.М. Халқимизнинг розилиги бизнинг фаолиятимизга берилган энг олий баҳодир.2-жилд.
– Тошкент:Ўзбекистон НМИУ,2018. – Б.80.

Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
A1. J.Ya.Yaxshilikov , N.E.Muhammadiyev.Falsafa:Darslik.-
Samarqand.2021. – 712.
A2. Yaxshilikov J.Ya.,Muhammadiyev N.E. Texnika va inovatsion
texnologiyalar falsafasi. darslik – Samarqand 2019.
A3. Falsafa asoslari . (mas. muh: Q.Nazarov ). - Т : O‘zbekiston, 2005. - 384 б .
A4. Dinshunoslik. O‘quv qollanma / - Toshkent: ТИҚХММИ , 2019. - 338 b.
A5 Emirova Ye., Strelsova A. Vvedeniye v filosofiyu. – T.: Universitet,
2008.
A6 Xaitov Sh. O ‘zbekiston falsafa tarixi. –T.: Noshir, 2011. – 560 bet.
A7 Turayev B. Borliq (falsafiy tahlil). – Samarqand.: Imom Buxoriy xalqaro
ilmiy tadqiqot markazi, 2021. – 130 bet.
A8 Shermuxamedova N.A. Falsafa. O‘quv qollanma / - Toshkent. 2010. - 574
b.
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
Q1. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz.1-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2017
yil.
Q2. Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng
oliy bahodir.2-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2018 yil.

Texnik bilimlar va ularning darajalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish