Texnika gnoseologiyasi va dunyoning texnik manzarasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Texnika gnoseologiyasi va dunyoning texnik manzarasi

Купить

TEXNIKA GNOSEOLOGIYASI VA DUNYONING TEXNIK MANZARASI
Reja:
1.Texnika gnoseologiyasi va epistemologiyasi: ta’rifi va tavsifi
2. Dunyoning texnikaviy manzarasi. Texnika rivojlanishining asosiy
ko‘rsatgichlari
3. Texnika rivojlanishining asosiy qonunlari.
4. Texnikaning rivojlanish qonuniyatlari

Inson o‘zining olamdagi narsa va hodisalarni bilish,o‘zining ehtiyoj va
manfaatlaridan kelib chiqqan holda ularni o‘zgartirish qobiliyatiga aga bo‘lgan eng
aqlli mavjudod hisoblanadi. Shuning uchun ham inson mavjud reallikni qanday
tarzda biladi va o‘zgartiradi, degan savol asrlar davomida barcha olimu-fozillarni
qiziqtirib kelgan. Shu borada olib borilgan kuzatuvlar,ilmiy-amaliy tajribalar,keng
miqyosda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasida bu savolga javob topishga
harakat qilinib kelingan. Bunday harakatlarning natijasida falsafa ilmida bilish
masalalari va muammolari bilan shug‘ullanuvchi maxsus soha – gnoseologiya
paydo bo‘lgan.
“Gnoseologiya” yunoncha so‘z bo‘lib ”gnosis” – bilish,”logos” –
nazariya,ya’ni bilish nazariyasi degan ma’noni anglatadi. Shunga ko‘ra,
gnoseologiya deb bilish jarayonining paydo bo‘lishi,shakllanishi va rivojlanishi
qonuniyatlarini o‘rganuvchi falsafa ilmining nazariy ahamiyatga molik bo‘lgan
maxsus sohasiga aytiladi. Gnoseologiya masalasi “Olam va odam” munosabatlari
tizimida yuz beradigan o‘zgarishlarga qarab doimiy sur’atda o‘zgarib turadi.
Bugungi kunda inson mavjud real borliqdagi narsalarni o‘zlashtirishda texnika va
texnologiyalardan foydalanishi zaruriy holatga aylanib qoldi. Bu esa ularning
gnoseologiyasini nazariy va amaliy jihatdan bilishni-o‘rganishni taqozo etadi.
Texnika gnoseologiyasi – bu texnika va texnologiyalarning paydo
bo‘lishi,shakllanishi va rivojlanishini hissiy va aqliy jihatdan idrok etish ,ular
to‘g‘risida muayyan bilimlarni hosil qilish jarayonlarini aks ettiruvchi faoliyatlar
tizimidir . Bu bilimlar o‘zlarining darajalariga qarab har xil bo‘ladi.
Masalan,gnoseologik jihatdan texnika va texnologiyalar sohasida tadqiqot olib
borayotgan ilmiy izlanuvchining ilmiy bilim hosil qilish uchun texnosferaga
qaratilgan faoliyati bilish ob’ektini,ilmiy izlanuvchining o‘zi esa bilish sub’ektini
tashkil qiladi. Texnik gnoseologiya ana shu qoidaga asoslangan holda,ob’ektsiz
sub’ekt va aksincha sub’ektsiz bilish ob’ekti bo‘lmasligini e’tirof etgan holda
faoliyat olib borish kerakligini ta’kidlaydi.
Texnikaviy epistemologiya – bu texnika va texnologiyalar to‘g‘risidagi
umumiy bilish emas,balki ilmiy bilish to‘g‘risidagi fan bo‘lib,unga empirik va

nazariy bilish darajalari,ilmiy tafakkur tarzi,ilmiy bilish usullari kiradi. Bu degan
so‘z,texnikaviy gnoseologiya va epistemologiya bir biriga o‘xshamaydigan soha
degani emas,balki bilishning bir birini to‘ldiruvchi sohalaridir.
2. Dunyoning texnikaviy manzarasi. Texnika rivojlanishining asosiy
ko‘rsatgichlari
Texnika gnoseologiyasi va epistemologiyasi dunyoning texnik manzarasini
yaratishga xizmat qiladi.
Dunyoning texnik manzarasi - bu texnologiya va texnik jarayonlar
ob’ektlari to‘g‘risida umumiy tasavvur beradigan qonunlar, kategoriyalar va
prinsiplar tizimidir.
Dunyoning texnik manzarasini ifodalovchi texnika taraqqiyotining
miqdoriy va sifatiy jihatlarini ifodalovchi ko‘rsatgichlarga:
a) intensivlik – texnikaning rivojlanishini miqdoriy va sifatiy jihatdan
taqqoslovchi;
b) samaradorlik– jonli ijodiy mehnatning foydalilik, tejamkorlik kabi
xususiyatlarini ifodalovchi;
v) ishonchlilik – foydalanilayotgan texnika qurilmalarining odam hayotiga
zarar yetkazmasligining qanchalik darajada kafolatlanganligiga bo‘lgan ishonchini
kiritish mumkin..
Yuqoridagi ko‘rsatkichlarga qo‘shimcha ravishda yana texnikaning
antropologik mezonlari ko‘rsatgichlarini: texnik tizimlarni odamlarga
moslashtirish; noqulayliklarini kamaytirish yoki yo‘q qilish; ijobiy his-tuyg‘ularni
kuchaytirish, odam zarar yetkazish xavfini kamaytirish kabilarni ham kiritish
mumkin. Texnikaning antropologik mezonlari texnik tizimlarning samaradorligi
mezonlari guruhiga kiradi.
3. Texnika rivojlanishining asosiy qonunlari.
Fan va texnikani rivojlanishining qonuniyatlarini o‘rganishda "qonun"
tushunchasining xususiyatlari,shakllari,turlari haqida tasavvurlarga ega bo‘lish

maqsadga muvofiqdir. Kundalik hayotda qonun tushunchasi ko‘pincha yuridik va
falsafiy ma’nolarda ishlatiladi. Falsafiy ma’noda “Qonun – muayyan shart-
sharoitda voqealar rivojining xarakter va yo‘nalishini belgilaydigan, ma’lum bir
qat’iy natijani taqozo etadigan ob’ektiv dunyodagi narsa va hodisalarning muhim,
zaruriy, umumiy, nisbiy, barqaror munosabatlaridir” 1
. Ularni tabiat va jamiyat
qonunlariga bo‘lib o‘rganish qabul qilingan. Shu nuqtai nazardan qaraganda
texnikaning rivojlanish qonunlari deb, muayyan shart-sharoitda texnosferada
yuzaga kelgan voqealar rivojining xarakter va yo‘nalishini belgilaydigan, ma’lum
bir qat’iy natijani taqozo etadigan ob’ektiv narsa va hodisalarning muhim,
zaruriy, umumiy, nisbiy, barqaror munosabatlari tizimiga aytiladi. Ularga
quyidagilar kiradi :
1. Texnikaning bosqichma-bosqich rivojlanishi qonuni - bu texnika tizimining
moddiy ob’ektini qayta ishlashni amalga oshiradigan tizimlar universal qonunidir.
Mehnatning har qanday moddiy predmetni qayta ishlashda to‘rtta asosiy:
a) texnologik;
b) energetik;
v) boshqarish;
g) rejalashtirish funksiyalarni amalga oshiradi.
Qonunning mohiyati: texnik tizimlar ushbu asosiy funksiyalarni bajarish
orqali ajdodlardan qolgan texnikaviy merosning yangi avlodlariga ketma-ket
o‘tishi sodir bo‘ladi. Buni olimlar 4 bosqichga bo‘ladilar. Bunda birinchi bosqich
qo‘l asboblari va aqlli odamning paydo bo‘lishini; ikkinchi bosqich , qo‘l mehnatini
mexanizatsiyalashtirish va sanoat inqiloblarini; uchinchi bosqich , mehnatni
avtomatlashtirish va ilmiy-texnik inqilobini; to‘rtinchi bosqich postindustriya
jamiyatni yoki uyg‘un noosferani yaratishni o‘z ichiga oladi. To‘rtinchi bosqichda
odam texnologik jarayondan butunlay chiqarib tashlanadi. U endilikda yuqori
darajadagi rejalashtirish jarayonlarida, shuningdek nostandart uskunalarni ishga
tushirish va ta’mirlash ishlarida qatnashadi.
1
Туленов Ж. Диалектика назарияси. – Т.: Ўзбекистон, 2001. – Б. 106.

2. Texnik tizimlarning progressiv evolyusiyasi qonuni - bu texnikaning
rivojlanishining universal qonunidir, uning mohiyati ma’lum texnik funksiyalarni
bajaradigan texnik tizimlarda modellar va texnik tizimlarning yangi avlodlariga
o‘tish, ishlatilgan texnikani yo‘q qilish zarurati bilan bog‘liq bo‘lgan aniqlangan
kamchiliklarni bartaraf etish bilan ifodalanadi.
Texnik tizimlarning progressiv evolyusiyasi qonunidan amaliy
foydalanishning asosiy yo‘nalishlarini: raqobat yechimlarini topishni tanlash
metodologiyasi, texnik faoliyatning tizimli tahlil metodologiyasi, va texnika
evolyusiyasini o‘rganish usullarini ishlab chiqish doirasida texnik tizimlarning
ma’lum bir sinfini yaratish tashkil qiladi.
3) Rivojlanishdagi qarama-qarshiliklar qonuni – bu texnik tizimlarning
rivojlanish jarayonida qarama-qarshiliklarning paydo bo‘lishi, kuchayishi va hal
etilishini tavsiflaydi.
4) Ideallik darajasini oshirish qonuni - texnik tizimning rivojlanishini uning
ideal darajasiga ko‘tarilish sifatida tavsiflaydi.
5) Maydonlardan foydalanishda mikrodarajaga o‘tish qonuni - texnik
tizimlarni rivojlantirishda materiya va turli sohalarning chuqur tuzilishidan
foydalanish tendensiyasini tavsiflaydi.
6) Dinamizm va boshqaruvchanlikni oshirish qonuni - texnik tizimni odamlar
tomonidan, boshqa tizimlar, tashqi muhit va o‘tish davridagi texnik tizimga
o‘zgaruvchan talablarga moslashishini ta’minlaydigan maqsadli o‘zgarishlarga
bo‘lgan qobiliyatining rivojlanish jarayonini tavsiflaydi. 7) Texnik tizimning
to‘liqligini oshirish qonuni - texnik tizim tomonidan ilgari boshqa texnik tizimlar,
tashqi muhit yoki inson tomonidan bajarilgan funksiyalarni yanada to‘liq bajarish
tendensiyasini tavsiflaydi.
8) Tarqatish va to‘plash qonuni - bajarilgan foydali funksiyalarning miqdori va
sifatini oshirish yoki ko‘paytirish paytida texnik tizimni murakkablashtirish va
yiqitish orqali soddalashtirish yo‘li bilan bajariladigan foydali funksiyalarning
miqdori va sifatini kengaytirish va oshirish orqali texnik tizimning idealini
takomillashtirishni tavsiflaydi.

9) Kelishish – kelishmovchilik qonuni - texnik tizimning rivojlanish nuqtai
nazaridan tavsiflaydi, shu jumladan:
a) texnik tizimni zaruriy energiya, materiya, ma’lumot oqimlarining eng
yaxshi o‘tishini ta’minlaydigan boshqa tizimlar bilan doimiy muvofiqlashtirish;
b) keraksiz oqimlarning pasayishi va to‘xtatilishini ta’minlash;
s) qo‘shimcha, foydali funksiyalarni bajarish uchun foydali yoki zararli
oqimning bir qismini tanlashni ta’minlaydigan muvofiqlashtirishdagi siljish.
4-§. Texnikaning rivojlanish qonuniyatlari
Qonuniyat tushunchasi – bir necha qonunlarning yig‘indisi bo‘lib,o‘zining
umumiy tarzda yetakchilik qilishi bilan,boshqa qonunlardan ajralib turadi. Bu
jarayon,qaysikim tabiat qonnunlarining harakatini o‘zida aks ettiradi. Shuning
uchun qonun bilan qonuniyatni bir biriga qarama-qarshi qo‘yish mumkin emas.
Ba’zida qonunlar va qonuniyatlar bir-biriga mos kelib ham qoladi.
Texnika rivojlanishida texnik tizimlarning progressiv evolyusiyasi
qonunining namoyon bo‘lishining odatiy holatlarini aks ettirgan bir qator
qonuniyatlari mavjud bo‘lib ularga:
a) eski strukturalarni saqlash;
b) texnik tizimlarning eski tuzilmalariga qaytish;
b) texnikaning differensiallashuvi va va ixtisoslashuvi;
d) samaradorlik mezonlarining o‘zgarishi;
j) foydali ta’sir birligining arzonlashishi;
z) texnik tizim strukturasida xususiy o‘zgarishlarning yuz berishi qonuniyati
kabilar kiradi.
Bu qonuniyatlar,aslida, asosan texnika tizimlarining samaradorligini
oshirish, uning istiqbollarini prognoz qilishga xizmat qiluvchi xususiy
qonnuniyatlar turkumiga kiradi.
Bulardan tashkari texnika taraqqiyotining asosiy qonuniyatlari ham mavjud
bo‘lib,ularga quyidagi:

1) texnikaviy faoliyatda yangi materiallarni yaratishda mavjud
materiallardan foydalanishni kengaytirish va ularni takomillashtirish;
2) insonning texnikaviy faoliyatida materiya va energiya harakatining tobora
murakkab shakllarini egallab borishi;
3) inson ishlab chiqarish funksiyalarini muntazam ravishda texnik tizimlar
bilan almashtirib borishi;.
4) texnika tizimlarining nisbiy mustaqilligi kabi bir qator qonuniyatlar
kiradi.
Texnika rivojlanishining asosiy qonuniyatlaridan xalq manfaatlari yo‘lida
foydalanish jamiyatda tinchlik va barqarorlikni ta’minlaydi. Odamlarni ezgulikka
chorlaydi. Bu qonuniyatlarni buzish esa,soxta g‘oyalar va sa’y-harakatlarga olib
keladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
A1. J.Ya.Yaxshilikov , N.E.Muhammadiyev.Falsafa:Darslik.-
Samarqand.2021. – 712.
A2. Yaxshilikov J.Ya.,Muhammadiyev N.E. Texnika va inovatsion
texnologiyalar falsafasi. darslik – Samarqand 2019.
A3. Falsafa asoslari . (mas. muh: Q.Nazarov ). - Т : O‘zbekiston, 2005. - 384 б .
A4. Dinshunoslik. O‘quv qollanma / - Toshkent: ТИҚХММИ , 2019. - 338 b.
A5 Emirova Ye., Strelsova A. Vvedeniye v filosofiyu. – T.: Universitet,
2008.
A6 Xaitov Sh. O ‘zbekiston falsafa tarixi. –T.: Noshir, 2011. – 560 bet.
A7 Turayev B. Borliq (falsafiy tahlil). – Samarqand.: Imom Buxoriy xalqaro
ilmiy tadqiqot markazi, 2021. – 130 bet.
A8 Shermuxamedova N.A. Falsafa. O‘quv qollanma / - Toshkent. 2010. - 574
b.
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
Q1. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz.1-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2017
yil.
Q2. Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng
oliy bahodir.2-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2018 yil.

Texnika gnoseologiyasi va dunyoning texnik manzarasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish