Texnika va texnologiyalarning zamonaviy yutuqlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	26.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Texnika va texnologiyalarning zamonaviy yutuqlari

Купить

TEXNIKA VA TEXNOLOGIYALARNING ZAMONAVIY YUTUQLARI
Reja:
1. Axborot va innovatsion texnologiyalar.
2. Yuqori texnologiyalar va ularningturlari.
3. Nanotexnologiyalar

Texnikaning zamonaviy rivojlanishi axborot texnologiyalarini hayotga joriy
etish bilan bog‘liq. Axborot texnologiyalari - bu axborotlarni boshqarish, to‘plash,
ishlov berish va uzatish texnologiyalaridan keng ravishda foydalanish bilan bog‘liq
bo‘lgan fanlar sinfiga kiradi.
Axborot texnologiyalari - bu ob’ekt, jarayon yoki hodisaning (axborot
mahsuloti) holati to‘g‘risida yangi sifatli ma’lumot olish uchun ma’lumotlarni
yig‘ish, to‘plash, ishlov berish va uzatish vositalari va usullarining
kombinatsiyasidan foydalanadigan jarayondir. Ushbu jarayon kompyuterlarda
saqlanadigan ma’lumotlarga nisbatan aniq tartibga solingan operatsiyalar,
harakatlar, turli darajadagi murakkablik bosqichlaridan iborat.
Axborot texnologiyalarining asosiy maqsadi asosiy ma’lumotlarni qayta
ishlash bo‘yicha maqsadli harakatlar natijasida foydalanuvchilar uchun zarur
bo‘lgan ma’lumotlarni olishdir. Asosan, axborot texnologiyalari deganda axborotni
saqlash, konvertatsiya qilish, himoya qilish, qayta ishlash, uzatish va qabul qilish
uchun komyuter va dasturiy ta’minotdan foydalanish bilan bog‘liq kompyuter
texnologiyalari tushuniladi.
Innovatsiya deb ilmiy va texnologik yutuqlarni yaratish, ishlab chiqish va
amaliyotga tatbiq etish jarayoniga aytiladi.
Innovatsion jarayon odatda quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
- ilmiy kashfiyotlar olib boradigan fundamental tadqiqotlar;
- qurilmalar, usullar yoki moddalar ko‘rinishida ixtirolar yaratilishiga olib
keladigan amaliy ilmiy tadqiqotlar va muhandislik;
- yangi mahsulotlar, texnologiyalar, materiallar va boshqalarning tajriba
namunalarini ishlab chiqish va sinovdan o‘tkazish;
- yangi texnologiyalarni loyihalash va sanoatni rivojlantirish;
- birinchi sanoat namunalarini amalga oshirish va tijorat muvaffaqiyatiga
erishgandan so‘ng ishlab chiqarishni kengaytirish;
- innovatsiyalarning fan, texnologiya, ishlab chiqarish, ma’naviy sohaning
boshqa sohalariga kirib borishi.

Shunday qilib, innovatsion jarayon - bu iqtisodiy faoliyat olib boruvchi
tashkilotlarning ehtiyoj va manfaatlarini qondirish maqsadida fan va
texnologiyalarni organik ravishda rivojlantirishga yo‘naltirilgan faoliyatidir.
Innovatsiya uchta turli xil tarkibiy qismlar:
birinchisi , fan va texnikaning imkoniyatlarini;
ikkinchisi, ishlab chiqarishning haqiqiy imkoniyatlarini;
uchinchisi , yangi ilmiy va texnologik yutuqlarga nisbatan bozorning real
ehtiyojlarini "bog‘lash" ni amalga oshiradi.
Ko‘rsatilgan fazalarga mos keladigan innovatsiya o‘ziga xos "hayot
aylanishiga" ega. Innovatsiyalarning "hayot aylanishi" modellashtirilishi,
loyihalashtirilishi, prognozlanishi mumkin, bu esa innovatsion jarayonni
boshqarish va uning tezlashishiga imkon beradi. Innovatsiya marketing va
marketing tadqiqotlarining asosiy qismlaridan birini o‘z ichiga oladi.
Innovatsion texnologiyalar innovatsiyalarni amalga oshirish bosqichlarini
qo‘llab-quvvatlaydigan usul va vositalar to‘plami deb nomlanadi.
Innovatsion texnologiyalar quyidagi turlarga ajratiladi:
a) amalga oshirish - yangi mahsulotni ishlab chiqarishda ilmiy-ishlab
chiqarish siklining yakuniy bosqichini amalga oshirish;
b) trening - ishbilarmonlik aloqasi, kasbiy faoliyatda muvaffaqiyatli
muloqot uchun zarur bo‘lgan munosabatlarni rivojlantirishga qaratilgan ijtimoiy-
psixologik mashqlar turi bo‘lib, ular o‘qitishda ishlatiladi;
s) konsalting - ishlab chiqaruvchilar, sotuvchilar va xaridorlarga iqtisodiy va
huquqiy masalalar bo‘yicha maslahat berish;
d) transfert (inglizchadan, uzatish, ko‘chirish) - texnologiyani bir kishidan
boshqasiga qaytarib berilmaydigan qilib o‘tkazib berish;
e) audit (lotincha tekshirishdan) - mustaqil ekspertlar yoki tashkilotlar
tomonidan moliya va hujjatlarni tekshirish;
f) injiniring (ingliz tilidan, muhandislik san’ati) - sanoat ob’ektlari,
infratuzilma va boshqalarni yaratish uchun tijorat asosida muhandislik va
konsalting xizmatlarini ko‘rsatish (dizayn, litsenziya va nou-xau taqdim etish)

Yuqori texnologiyalar va ularningturlari.
Yuqori texnologiyalar deganda, odatda, hozirgi davrdagi ilmiy-texnika
inqilobning (ITI) eng muhim bo‘g‘ini bo‘lgan eng yangi va eng ilg‘or
texnologiyalar tushuniladi.
Yuqori texnologiyalar eng ko‘p ilmiy talabga ega bo‘lgan tarmoqlar: o‘z
mikroelektronika,kompyuter muhandisligi, robototexnika, samolyotlar ishlab
chiqarish, kosmik texnologiyalar, atom energiyasi, mikrobiologik sanoat va boshqa
sh.k.o‘z ichiga oladi.
Yuqori texnologiyalarning zamonaviy turlari qatoriga qadimgi davrlardan
boshlab o‘z taraqqiyotini boshlagan va bugungi kunda yangicha nafas olayotgan
fan va texnologiyaning ba’zi bir tarmoqlari ham kirishi mumkin. Bularga,
birinchi navbatda, geo va biotexnologiya kiradi.
Geotexnologiya – bu yer qa’ridagi foydali qazilmalarni qidirib topish,ularni
kovlab olish,tashish va qayta ishlov berib tayyor mahsulotlarga aylantirishda
qo‘llaniladigan texnik va texnologik jarayonlar tizimini o‘z ichiga qamrab olgan
soha hisoblanadi.
Geotexnologiyaning birinchi usullari miloddan avvalgi V-VI asrlarda paydo
bo‘lgan.
Geotexnologiyaning bir necha ko‘rinishlari mavjud bo‘lib ular jumlasiga:
1) tuzlarni yer ostida selektiv eritish (tosh va kaliy, bixofit, tabiiy soda va
boshqalar);
2) yer ostida ishqorlantirishni o‘tkazish (rangli va qora, nodir metallar,
fosfatlar, boratlar va boshqalar);
3) yer ostidaeritish(oltingugurt, bitum, ozokerit, asfalt va boshqalar);
4) quduq orqali gidravlik ishlab chiqarish (gil, qum, metall rudalari,
fosforitlar, boksitlar va boshqalar);

5) yer osti gazini hosil qilish va sublimatsiya (ko‘mir, slanes, gaz gidratlari,
simob, surma va boshqalar);
6) geotermal manbalardan foydalanish;
7) gidrosferani qayta ishlash (shu jumladan shaxtalardan, neft konlaridan,
boyitish fabrikalaridan, sanoat korxonalaridan olinadigan oqova suvlar).
Tog‘-kon qazish va qazib olish texnologiyasiga alternativa sifatida
geotexnologiyalardan foydalanish yer yuzasini bezovta qilmaslik va sayyoradagi
moddalarning texnologik massasini tashishni keskin kamaytirish, atrof-muhitning
tabiiy muvozanatini tiklash va yaxshilash, odamlarni yer osti ishlaridan butunlay
ozod qilish imkoniyatini beradi.
Geotexnologiyada 30 dan ortiq eng qimmatli elementlarni olish uchun bir
qator texnologik jarayonlar ishlab chiqilgan. Geotexnologiyaning asosiy g‘oyasi
ratsional ravishda qayta tiklanadigan geologik (fizik-kimyoviy) jarayonlarni
yaratishdir
Geotexnologiyaning asosiy prinsipi - bu minerallarning makrobodlarini
mikro darajaga (tarqalgan holatlar, ionlar, molekulalar, atomlar) o‘tkazish, eritma,
bug‘, gaz va gidravlik aralashma shaklidagi mobil holatini ta’minlashni amalga
oshirish hisoblanadi.Bunda ruda tanasiga ta’sir qilish vositasi sifatida mexanik
(yuqori bosimli suv, siqilgan havo, tebranish, ultratovush va boshqalar), fizik
(qizdirilgan suv, elektr toki, yuqori chastotali elektromagnit maydonlar va
boshqalar), kimyoviy (kislotalar, ishqorlar, organik kimyoviy oksidlovchi
moddalar, katalizatorlar va boshqalar) ishlaydigan moddalar ishlatiladi.
Geotexnologiya biotexnologiya usullaridan samarali
foydalanadi.Masalan,bakteriyalarga ta’sir qilish orqali qimmatbaho tarkibiy
qismlarni (mis, uran, oltin va boshqalar) tanlab olish, zararli aralashmalarni
(masalan, qora va rangli metall rudalaridan arsenik) olib tashlash va bir necha
marotaba suyultirishni tezlashtirishga imkon beradi (temir, rux, nikel va boshqa).
boshqa).

Biotexnologiya - ijtimoiy ahamiyatga ega mahsulotlarni olish uchun tabiat
ob’ektlariga ta’sir qilish vositasi sifatida modda va jarayonlarning biologik
shakllaridan foydalanadigan texnologiyaning eng qadimgi sohasi hisoblanadi.
Inson biotexnologiyadan maqsadli amaliy foydalanish miloddan avvalgi IX-
VIII yillarida boshlangan. Masalan, uy hayvonlari va madaniy o‘simliklarning
samaraliroq zotlarini ko‘paytirish uchun seleksiya usullaridan (sun’iy tanlov)
foydalanishgan.
Biotexnologiya atamasi birinchi marotaba 1919 yilda venger olimi K.Ereki
tomonidan tirik organizmlar yordamida mahsulot olish ishlarida qo‘llanilgan. XX
asrning 70-yillari o‘rtalaridan boshlab mikroorganizmlar va hujayralarga genlarni
qayta tashkil etish va o‘tkazish usullarini kashf etish (gen muhandisligi) bilan
biotexnologiya (odatda ko‘pincha asossiz) mikro-biotexnologiyaga tenglashtirila
boshladi. Hozirgi vaqtda biotexnologiyada asosiy rolbakteriyalar, xamirturush,
filamentoz zamburug‘lar, protozoa, suv o‘tlari va boshqa shunga o‘xshash
mikroorganizmlardan foydalanishga qaratilgan. Tabiatda ma’lum bo‘lgan 100
ming turdan bir necha yuz turdagi mikroorganizmlar bir qator texnologik
funksiyalarni bajarishda qo‘llaniladi. Biotexnologiya rivojlanishining yangi
bosqichida asosiy e’tibor birinchi navbatda, biologik faol moddalar hisoblanmish
o‘simlik va hayvon hujayralarini yetishtirishga qaratilgandir. Bugungi kunda
transgen o‘simliklar va hayvonlar (barcha hujayralarda begona gen mavjud)
yaratilgan bo‘lib, ular yuqori mahsuldorliklari bilan ajralib turadi.
Nanotexnologiyalar
"Nanotexnologiya" tushunchasi (yunon mittisidan "nano" prefiksi - yapon
olimi Taniguchi tomonidan ixtiro qilingan) bir nechta ma’nolarni anglatadi:
1) atom-molekulyar darajada materiyani boshqarish bilan bog‘liq va
texnologiyaning gumanitar va muhandislik falsafasini birlashtirgan texnologiya
rivojlanishining mantiqiy bosqichi;
2) ob’ektlarni boshqarish va o‘zgartirish qobiliyatini ta’minlaydigan usullar
va texnologiyalar to‘plami, shu jumladan o‘lchamlari 100 nm dan kam bo‘lgan
tarkibiy qismlar, kamida bitta o‘lchovda, va natijada ular to‘liq funksional jihatdan

birlashishga imkon beradigan tubdan yangi fazilatlarga ega bo‘lgan keng miqyosli
operatsion tizimlar;
3) keng ma’noda, bu turli xil ob’ektlarni diagnostika, xarakterologiya va
tadqiq qilish usullari.
Yu.D. Tretyakov nanotexnologiyaning epistemologik ta’rifini beradi: Uning
fikricha:” nanotexnologiya – bu nanostrukturalangan va zarracha hajmi 1 dan 100
nanometrgacha bo‘lgan materiallarni o‘rganishga va qo‘llanishga qaratilgan bilim
sohasidir" 1
G.G. Yelenin ning ta’kidlashicha, nanotexnologiya "yangi molekulalar,
nanostrukturalar qurilmalarini yaratish uchun individual atomlarni, molekulalarni,
molekulyar tizimlarni boshqarish maqsadida nanometr o‘lchamlarining fazoviy
hududlarida fizikaviy va kimyoviy jarayonlar qonunlarini o‘rganadigan fanlararo
sohadir” 2
.
Nanofan – bu 1 dan 100 nanometrgacha bo‘lgan zarralarning xususiyatlari
va qonuniyatlarini o‘rganadigan fanlararo bilim sohasidir.
Nanotexnologiya - bu yangi ob’ektiv xususiyatlarga ega bo‘lgan
nanoo‘lchamli ob’ektlarni yaratish va o‘zgartirishga imkon beradigan usullar
tizimidir.
Nanofantushunchasi,uning natijalari amalda texnologiyada
qo‘llanilgandaginao‘zining haqiqiy ma’nosiga ega bo‘ladi, aks holda u X1X asr
oxirida boshlangan elementar zarralar dunyosini o‘rganishni davom ettiradigan fan
bo‘lib qolaveradi.
Nanofanning amaliy xarakteri va nanotexnologiyalarning boshlang‘ich
asoslari XXI asr boshidan boshlabnanotexnologiyaning yangi materiallar, tibbiyot,
1
Ю ́рий Дми ́триевич Третьяко ́в ( 1931–2012й) — кимёгар , академики. Inorganic Materials Engineering
though Evolution Development of Solid State Systems. Z . Phys . Chem ., 1998, Bd . 207, S .93-112.
Нелинейная динамика и термодинамика необратимых процессов в химии и технологии. М ., 2001
( всоавт .) Inorganic Materials Engineering though Evolution Development of Solid State
Systems . Z . Phys . Chem ., 1998 , Bd . 207 , S . 93-112 ; Нелинейная динамика и термодинамика
необратимыхпроцессов в химии и технологии . М ., 2001 (в соавт .) Неорганическая ... 2001 (в соавт .);
*Неорганическая химия , М .,2004 (в соавт ).
2
Қаранг: Еленин Г . Г . Нанотехнологии, наноматериалы, наноустройства //
Информационные технологии и вычислительные системы, 2002, № 2, с. 32–56;

optika va elektronika va maishiy buyumlarni yaratish kabi turli sohalarda aniq
yutuqlarga erishilganligi bilan izohlanadi.
Yuqorida keltirilgan barcha ta’riflar uchun quyidagi:
1) "nano" qo‘shimchasi, o‘lcham;
2) fan va texnikaning bir-biriga zid bo‘lmagan tabiiy
yaqinlashish(konvergensiya) ma’nosida umumiylik kasb etadi.Bunga,garchi inson
faoliyati o‘zi boshqacha ko‘rinishda,ya’ni yaratish yoki o‘zgartirish, o‘rganish va
qo‘llash, tushunish va qabul qilish bo‘lganida ham bir biriga zid bo‘lmagan
holdagi tabiiy yaqinlashuvi misol bo‘la oladi.
Bu xususda bajariladigan vazifalar to‘g‘risida Sh.M.Mirziyoev: ” Shu nuqtai
nazardan, davlatning innovatsion yangilanish dasturini shakllantirish,innovatsiya
va investitsiyalardan foydalanadigan yangi avlod kadrlarini,yangi sarmoyadorlar
sinfini tayyorlash o‘ta muhim ahamiyatga ega.Buning uchun O‘zbekistonni
texnologik rivojlantirish va ichki bozorni modernizatsiya qilish bo‘yicha kuchli
milliy g‘oya,milliy dastur kerak. Ushbu dastur O‘zbekistonni jahondagi taraqqiy
topgan mamlakatlar qatoriga tezroq olib chiqishiga imkon yaratishi lozim” 3
,–
degan edi.
3
Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатномаси// Мирзиёев
Ш.М. Халқимизнинг розилиги бизнинг фаолиятимизга берилган энг олий баҳодир.2-жилд.
– Тошкент:Ўзбекистон НМИУ,2018. – Б.116.

Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
A1. J.Ya.Yaxshilikov , N.E.Muhammadiyev.Falsafa:Darslik.-
Samarqand.2021. – 712.
A2. Yaxshilikov J.Ya.,Muhammadiyev N.E. Texnika va inovatsion
texnologiyalar falsafasi. darslik – Samarqand 2019.
A3. Falsafa asoslari . (mas. muh: Q.Nazarov ). - Т : O‘zbekiston, 2005. - 384 б .
A4. Dinshunoslik. O‘quv qollanma / - Toshkent: ТИҚХММИ , 2019. - 338 b.
A5 Emirova Ye., Strelsova A. Vvedeniye v filosofiyu. – T.: Universitet,
2008.
A6 Xaitov Sh. O ‘zbekiston falsafa tarixi. –T.: Noshir, 2011. – 560 bet.
A7 Turayev B. Borliq (falsafiy tahlil). – Samarqand.: Imom Buxoriy xalqaro
ilmiy tadqiqot markazi, 2021. – 130 bet.
A8 Shermuxamedova N.A. Falsafa. O‘quv qollanma / - Toshkent. 2010. - 574
b.
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
Q1. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz.1-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2017
yil.
Q2. Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng
oliy bahodir.2-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2018 yil.

Texnika va texnologiyalarning zamonaviy yutuqlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish